# خجل (خ-ج-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AC%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ج - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والجيم واللام معهما
خ ج ل، خ ل ج، ج ل خ، ل خ ج مستعملات
خجل:
الخَجَلُ: أن يفعل الإنسان فعلا يتشور منه فيستحي، وقد خَجَّلْته أنا تَخجيلا، وأَخْجَلَهُ فعله.
وخَجِلَ البعير إذا سار في الطين فبقي كالمتحير.
وخَجِل الحمض خَجَلاً: طال والتف.
والخَجَلُ: البطر، قال النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم: "إنكن إذا جعتن دقعتن، وإذا شبعتن خَجِلْتُنَّ". أي: أشرتن وبطرتن.
خلج: خَلَجَ الرجل حاجبيه عن عينيه، واخْتَلَجَ حاجباه وعيناه. إذا تحركتا. قال:
يكلمني وَيَخْلِجُ حاجبـيه		لأحسب عنده علماً قديما
والخَلْجُ: جذبك شيئاً أخرجته من شيءن ويقال للميت: اخْتُلجَ من بينهم فذهب به.
وإذا مد الطاعن رمحهُ عن جانب، قيل: خَلَجَه. قال:
ينوء بصدره والرمح فيه		ويَخْلِجُهُ خدب كالبعـيرِ
ويقال: إن الخَلْجَ: الانتزاع، قال:
نطعنهم سلكى ومَخْلُوجةً		كلاك لامين على نابلِ
والفحل - إذا أُخْرِج من الشوك قبل أن يقدر فقد خُلِجَ، أي: يِزعَ وأُخْرِج، وإذا أخرج بعد الفدور قيل: عدل فانعدل. قال:
لحل هجان تولى غير مَخْلُوجِ
واحْتَلَج في صَدْره هم أو أمر، وتَخالَجَتْني الهموم، أي، تنازعتني.
وتقول: بيننا وبينهم خُلْجَةٌ، وهي بقدر ما يمشي حتى يعيي مرة واحدة.
وناقةخَلوجٌ إذا اختُلِجَتْ عن ولدها فقل لبنها.
وخَلِجَ البعير خَلَجاً فهو أَخْلَجُ: تقبض عصب عضده حتى يُعالَجَ بعد ذلك فيستطلق، ويعود، وإنما قيل له: خَلَجٌ، لأن جذبه يَخْلِجُ عضده.
وسحابة خَلُوجٌ: متفرقة بلغة هذيل. والخلود: من السحاب: الكثير الماء، الشديد البرق، وجَفْنَةٌ خَلوج: كثيرة الأخذ، قعيرة.
وناقة خَلُوجٌ: كثيرة اللبن. ويقال: هي التي تَخْلِجُ السير من سرعتها. ويقال: التي تحن إلى ولدها.
وخَلَجَتْهُ الخَوالجُ، أي: شغلته الشواغل.
والخَليجُ: النهر الذي يَخْتَلِجُ في شق من النهر الأعظم. وجناحا النهر: خليجاه، قال أبو النجم:
إلى فتىً فاض أكف الفتيانْ
فيض الخَليجِ مده خَليجانْ
والمجنون يَتَخلَّجُ في مشيته، أي: يتمايل، كالمجتذب يمنةً ويسرةً، قال:
أقبلت تنفض الخلاء بعيني		ها وتمشي تَخَلُّجَ المجنونِ
والخليج: ما اعوج من البيتِ، وخَلَج، أي: فسد في نواحيه، وقوله:
فإن يكن هذا الزمان خَلَجا
أي: نحى شيءا عن شيء.
جلخ: الجَلْخُ في النطاح: الأخراج، والدعسُ: الإدخال.
لخج: اللَّخَجُ: أسوأ الغمص. وعين لخجةٌ: لزقة بالغمص.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الجيم** ve **اللام** onlarla birlikte
**خ ج ل**، **خ ل ج**، **ج ل خ**، **ل خ ج** kullanımdadırlar.

**خجل**:
**الخَجَلُ**: insanın bir fiil yapmasıdır; ondan dolayı kendini ayıplar da utanır; ben onu **تَخجيلا** ile **خَجَّلْتُ**; fiili onu **أَخْجَلَهُ**.
Ve deve, çamurda yürüdüğü zaman **خَجِلَ**; böylece şaşkın gibi kaldı.
Ve ekşi (bitki) **خَجِل** **خَجَلاً**: uzadı ve dolandı.
Ve **الخَجَلُ**: azgınlık (şımarıklık); Peygamber صلى الله عليه وعلى آله وسلم dedi: “Şüphesiz siz, acıktığınızda **دقعتن** edersiniz; doyduğunuzda **خَجِلْتُنَّ**.” Yani: işaret ettiniz ve azdınız.

**خلج**: **خَلَجَ** adam, kaşlarını gözlerinden (yana) çekti; ve **اخْتَلَجَ** kaşları ve gözleri: hareket ettikleri zaman. Dedi ki:
Beni konuşur ve kaşlarını **يَخْلِجُ**		Yanında eski bir bilgi bulunduğunu sanırım
Ve **الخَلْجُ**: senin bir şeyi çekmendir; onu bir şeyden çıkarmışsındır; ve ölü için denir: aralarından **اخْتُلجَ** de onu götürdü.
Ve mızraklayan, mızrağını bir yandan uzattığı zaman, ona **خَلَجَه** denir. Dedi ki:
Göğsüyle ağırlaşır, mızrak onun içindedir		Ve onu **يَخْلِجُ** bir hörgüçlü, deve gibi
Ve denir: Şüphesiz **الخَلْجَ**: söküp alma; dedi ki:
Onlara **سلكى** ve **مَخْلُوجةً** ile mızraklarız		İki **لام** gibi, bir okçu üzerinde
Ve aygır — eğer dikenlerden, gücü yetmeden önce çıkarılırsa, **خُلِجَ** olmuştur; yani: çekilip çıkarıldı; ve eğer gevşemeden sonra çıkarılırsa “**عدل**” denir de “**انعدل**” olur. Dedi ki:
Bir kızıl deve sürüsü için; **مَخْلُوجِ** olmayan birine yöneldi
Ve göğsünde bir tasa veya iş **احْتَلَجَ**; ve tasalar beni **تَخالَجَتْني**; yani, beni çekiştirdi.
Ve dersin: bizimle onların arasında bir **خُلْجَةٌ** vardır; o, bir defa yoruluncaya kadar yürüdüğü miktar kadardır.
Ve **خَلوجٌ** bir dişi deve: yavrusundan **اختُلِجَتْ** (çekilip alındı) ise, sütü azaldı.
Ve deve **خَلِجَ** **خَلَجاً**; o halde o **أَخْلَجُ**dur: pazusunun siniri büzülür; sonra bunun ardından tedavi edilir de çözülür ve döner; ona ancak **خَلَجٌ** denmiştir; çünkü onun çekmesi pazusunu **يَخْلِجُ**.
Ve **خَلُوجٌ** bir bulut: Hüzeyl dilinde dağınık. Ve **الخلود**: buluttan; suyu çok olan, şimşeği şiddetli olan. Ve **خَلوج** bir çanak: alması çok, derin.
Ve **خَلُوجٌ** bir dişi deve: sütü çok. Ve denir: sürati sebebiyle yürüyüşü **تَخْلِجُ** eden odur. Ve denir: yavrusuna özlem duyan odur.
Ve onu **الخَوالجُ** **خَلَجَتْهُ**; yani: meşguliyetler onu meşgul etti.
Ve **الخَليجُ**: büyük nehrin bir yarığında **يَخْتَلِجُ** (ayrılıp giren) nehirdir. Ve nehrin iki kanadı: onun iki **خليجاه**’ıdır. Ebû’n-Necm dedi ki:
Yiğitlerin avuçları taşan bir delikanlıya
İki **خليجان**ın uzatması; **الخَليجِ**in taşması gibi
Ve deli, yürüyüşünde **يَتَخلَّجُ**; yani: sağa ve sola çekilmiş gibi sallanır. Dedi ki:
Gözleriyle boşluğu silkeleyerek geldi		Ve delinin **تَخَلُّجَ**u gibi yürür
Ve **الخليج**: evden eğrilen şeydir; ve **خَلَج**; yani: kenarlarında bozuldu; ve onun sözü:
Eğer bu zaman **خَلَجا** ise
Yani: bir şeyi bir şeyden yana itti.

**جلخ**: **الجَلْخُ** boynuzlaşmada: çıkarma; ve **الدعسُ**: sokma (içeri koyma).

**لخج**: **اللَّخَجُ**: çapaklanmanın en kötüsü. Ve **لخجةٌ** bir göz: çapakla yapışık.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَجَلُ: التحيُّرُ والدَهَشُ من الاستحياء وقد خَجلَ خَجَلاً وأَخْجَلَهُ غيره. والخَجَلُ أيضاً: سوءُ احتمالِ الغِنى. وفي الحديث: إذا شَبِعْتُنَّ خَجِلْتُنَّ، أي أَشِرْتُنَّ وبَطِرْتُنَّ. ورجلٌ خَجِلٌ وبه خَجْلَةٌ، أي حياءٌ. والخَجِلُ: المكانُ الكثيرُ العشبِ الملتفِّ.

##### Türkçe

**الخَجَلُ**: hayâdan dolayı şaşırıp kalma ve hayrete düşmedir; “**خَجلَ**” **خَجَلاً** (hâlinde) oldu ve başkası onu “**أَخْجَلَهُ**” (yani onu utandırdı). Ve **الخَجَلُ** ayrıca: zenginliği kötü taşıma (tahammül edememe)dir. Hadiste: “Eğer doyarsanız **خَجِلْتُنَّ**”, yani şımardınız ve azdınız. Ve **رجلٌ خَجِلٌ** ve onda **خَجْلَةٌ** vardır; yani hayâ. Ve **الخَجِلُ**: otu çok, birbirine dolaşmış (sık) olan yerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ج ل
خجل ، خلج ، جلخ ، لخج : مستعمَلة .
خجل : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال للنساء :
) ( إنكُنَّ إذا جُعْتُنَّ دَقِعْتُنَّ ، وإذا شَبِعْتُنَّ
خَجِلْتُنِّ ) ( .
قال أبو عُبَيْد : قال أبو عمرٍ و : الْخَجَلُ :
الكسَل والتّوَاني عن طَلَب الرِّزق .
قال : وهو مأخوذ من الإنسان يَبقَى ساكناً
لا يتحرَّكُ ولا يتكلَّمُ ، ومنه قيل للإنسان :
قد خَجِلَ إذا بَقِيَ كذلك .
قال الكُميتُ :
وَلَمْ يَدْقَعُوا عِنْدَمَا نَابَهُمْ
لِوَقْعِ الْحُرُوبِ وَلَمْ يَخْجَلُوا
أي : لم يبْقَوا فيها بَاهِتين كالإنسان
المتحيِّرِ الدّهِشِ ، وَلكنهم جَدُّوا فِيهَا .
وقال غيرُه : ) ( لم يخجلوا ) ( : لم يَبْطَرُوا
ويَأْشَروا .
قال أبو عبيد : وهذا أشْبَهُ الوَجْهَيْن
بالصواب .
قال : وأمَّا حدِيثُ أبي هُرَيرةِ : ) ( إنَّ رَجُلاً
مَرَّ بِوَادٍ خَجِلٍ مُغِن ) ( فليس مِنْ هذا ولكنه
الكَثِيرُ النَّبَاتِ الملتَفِّ .
وأخبرني المنْذِريُّ عن أبي العبَّاس أنه
قال : الدَّقَعُ سُوءُ احتمال الفَقْر ، والْخَجَلُ
سوء احتمال الغِنَى .
قال ذلك ابن الأعرابيِّ .
وقال الليث : الْخَجَلُ أن يَفْعَل الإنسان
فعْلاً يَتَشَوَّر منه ، فيستحي ، وقد خَجَّلْتُهُ
وأَخْجَلْتُه ، والبعيرُ إذا ارْتَطَم في الْوَحَل
فقد خجِلَ .
ويقال : جَلَّلْتُ البعيرَ جُلاًّ خَجِلاً أي :
واسعاً يضطربُ عليه ، وأخجَلَ الحَمْضُ
إذا طال والْتَفَّ ، فهو مُخْجِلٌ .
وقال ابن شُمَيْلٍ : خَجِلَ الرجل إذا الْتَبَسَ
عليه أمرُه ، والْخَجِلُ : الثَّوْبُ الواسع
الطويل .
سَلمةُ عن الفرّاء : الخَجَلُ الاسترخاء من
الحياءِ ، ويكونُ مِنَ الذُّلِّ ، والْخَجلُ كثرة
تشقيق الذَّناذِنِ .
وأنشد :
عَلَيَّ ثَوْبٌ خَجِلٌ خَبيثُ
مِدْرَعَةٌ كِسَاؤُهَا مَثْلوُثُ
والخَجَلُ : الْبَطَرُ ، والْخَجَلُ : التِفَافُ
النَّباتِ وحُسْنُه .
لخج : قال ابن شُمَيْلٍ : اللَّخَجُ أَسْوَأُ الغَمَصِ
تقول : عَينٌ لَخِجَةٌ لَزِقَةٌ بالغَمَص .
قلتُ : هذا عندي شَبِيهٌ بالتصحيف
والصواب : لَخِخَتْ عَيْنُه بخاءَيْن ولِحِحَت
بحاءين إذا التَصقَتْ من الغَمَص .
قال ذلك ابنُ الأعرابيِّ وغيرُه ، وأَمَّا
اللَّخَجُ فإنه غيرُ مَعْرُوفٍ في كلام العرب ،
ولا أدري ما هو ؟ .
خلج : في الحديث . ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) صَلَّى
بِأَصْحَابِه صَلاَةً جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءةِ ، وَقَرَأَ
قارِىءٌ خَلْفَهُ فَجَهَرَ ، فَلَمَّا سَلًّمَ قَالَ : لَقَدْ
ظَنَنْتُ أَنَّ بَعْضكُمْ خَالجَنِيهَا ) ( .
مَعْنَى قَوْلِه : ) ( خَالجَنِيهَا ) ( أي : نازَعَني
القراءةَ ، فجهر فيما جَهَرْتُ فيه فنَزَعَ ذلك
مِنْ لساني ما كُنتُ أقرَؤُه ، ولم أستمِرَّ عليه
وأصْلُ الْخَلْجِ : الجَذْبُ والنًّزْع .
وقال الليث : يقال : خَلَجَ الرجل حاجِبَيْه
عن عيْنَيْه ، واخْتَلج حاجباه وعيناه إذا
تحرَّكَتَا ، وأنشد :
يُكلِّمُني وَيَخْلِجُ حَاجِبَيْهِ
لأحْسِبَ عِنْدَهُ عِلْماً قَدِيماً
وأخبرني المنذِرِيُّ عن الحَرَّانيّ عن ابن
السكيت قال : يقال في الأمثال :
) ( الرَّأْيُ مَخْلُوجَةٌ وَليْسَتْ بِسُلْكَى ) ( .
قال : وقولُه : ) ( مَخْلُوجَةٌ ) ( أي : يَضْرِبُ مَرَّة
كذا ، ومرة كذا ، حتى يَصِحَّ صوابُه .
قال : والسُّلْكَى : المستقيمة .
وقال في مَعْنَى قولِ الشاعر :
نَطْعُنُهم سُلْكَى وَمَخْلُوجَةً
كَرَّكَ لأْمَيْنِ عَلَى نابِلِ
يقول : يَذْهَبُ الطعنُ فيهم ويرجع كما ترُدُّ
سهمين على رَامٍ رَمَى بها .
قال : والسُّلْكَى : الطَّعْنَةُ المستقيمة
والْمخلُوجَةُ : على اليمين وعلى اليسار .
ويقال : تخَالَجَتْه الهمومُ إذا كان له هَمٌّ في
ناحية وهَمٌّ في ناحية كأَنه يَجْذِبُه إليه .
وقال شمر : يقال إنني لَبَيْنَ خالِجَيْن في
ذلك الأمر أي : نفْسَيْنِ ، وما يُخَالِجُنِي في
ذلك الأمر شَكٌّ أي : ما أشُكُّ فيه ، وقوم
خُلُجٌ إذا شُكَّ في أنسابهم ، فتنازَعَ النسبَ
قومٌ ، وتنازعه آخرون .
ومنه قول الكُمَيْت :
أَمْ أَنتُم خُلُجٌ أَبْنَاءُ عُهَّارِ
وقال الليث : إذا مَدَّ الطاعنُ رُمْحَه عن
جانبٍ قيل : خلَجَهُ .
قال : والْخَلْجُ كالانتزاع .
قال : والفَحْلُ إذا أُخْرِجَ من الشّوْلِ قبل
فُدُورِه فقد خُلِجَ أي : نُزِع وأُخرج ، وإن
أُخْرِجَ بعد فُدُورِه فقد عُدِل فانعدل ،
وأنشد :
فَحْلٌ هِجَانٌ تَولَّى غَيْرَ مَخلُوجِ
ويقال : اختَلَجَ في صدري هَمٌّ ،
وتخَالَجتْنِي الهمُومُ أي : تنازعتني .
الحرَّانيُّ عن ابن السكيت قال : الْخَلْجُ
الجَذْبُ ، وقد خلَجَهُ يَخْلِجُه خلْجاً إذا
جَذِبه .
قال العَجَّاجُ :
فَإِنْ يَكُنْ هَذَا الزَّمَانُ خَلَجاً
ومنه قيل : ناقةٌ خَلُوجٌ إذا جُذِبَ عنها
وَلَدُها بِذَبحٍ أو مَوْت ، ومنه سُمِّي خَلِيجُ
النهر خَلِيجاً ، ويقال للحَبْل : خَلِيجٌ لأنه
يَجذبُ ما شُدُّ به ، ويقال : قد خَلَجَهُ بعينه
إذا غَمَزَه .
قال الرَّاجِز :
جارِيَةٌ منْ شَعْبِ ذِي رُعَيْنِ
حَيَّاكةٌ تمشِي بِعُلْطَتَيْنِ
قد خَلَجَتْ بحاجِبٍ وعَينِ
يا قَوْمُ خَلُّوا بَيْنَها وَبَيْني
)
قال : والْخَلَجٌ بالتحريك أن يشتكِيَ الرجلُ
لحمُه وعِظامُه من عملٍ عَمِلَهُ ، أو من طُولِ
مَشْي وتَعَبٍ .
وقال الليث : إنَّما يكون الْخَلَجُ من تَقَبُّض
العَصَبِ في العَضُد حتَّى يُعَالَجَ بعد ذلك
فيَسْتَطْلِقَ ، وإنما قيل له : خَلَجٌ لأنَّ جَذْبَه
يَخْلِج عضُدَه .
قال : وسحابةٌ خَلُوجٌ : كثيرةُ الماء شديدةُ
البَرْق ، وناقة خَلُوجٌ : كثيرة اللَّبَنِ ، تحِنُّ
إلى وَلَدها ، ويقال : هي التي تَخْلِجُ
السَّيْرَ ، مِنْ سُرْعتها .
قلتُ : والقول في النَّاقَةِ الْخَلُوجِ : ما قاله
ابن السِّكِّيت ، وهو قولُ الأصمعيِّ وأَبِي
زِيدٍ .
وقال الليث : يقال خَلَجَتْهُ الْخَوالِجُ أي :
شغلَتْه الشواغل . وأنشد :
وَتخْلِجُ الأَشْكَالُ دُونَ الأشْكَالْ
ويقال للمفقود من بين القوم وللميِّت : قد
اخْتُلِجَ من بينهم ، فذُهِبَ به .
والخَلِيجُ : نَهْرٌ في شِقٍّ من النَّهْرِ الأعْظَم ،
وجناحا النهر : خَلِيجَاه : وأنشد :
إلَى فَتًى فَاضَ أَكُفَّ الْفِتْيَانْ
فَيْضَ الْخَلِيجِ مَدَّةُ خَلِيجَانْ
والمجنونُ يَتَخَلَّجُ في مِشيته أي : يتمايل
كأنما يُجْتَذَبُ مَرَّةً يمنةً ومرَّة يَسرةً ، ومنه
قول الشاعر :
أَقْبَلَتْ تَنْفُضُ الْخَلاَءَ بِعَيْنَيْهَا
وَتَمْشِي تَخَلُّجُ الْمَجنُون
والْخَلِيجُ : ما اعْوَجَّ من البيت ، والْخَلْعُ :
فسادٌ في ناحية البيت ، وقوله :
فَإِنْ يَكُنْ هَذَا الزَّمَانُ خَلَجاَ
أي : نَحَّى شيئاً عن شيء .
قال : والْخَلْجُ : ضرْبٌ من النكاح وهو
إخراجُه ، والدّعْسُ إدْخَالُهُ ، ورجُلٌ
مُخْتَلِجٌ : وهو الذي نُقِلَ عن قومه ونَسَبُهُ
فيهم إلى قوم آخرين ، فاخْتُلِفُ في نسبه
وتُنُوزعَ فيه .
وقال أبو مِجْلَزٍ : إذا كان الرجل مُخْتَلِجاً
فسرَّكَ ألاَّ تَكْذِبَ فانسُبْه إلى أُمُّهِ .
وقال غيرُه : همُ الْخُلُجُ للذين انتقلوا
بنسبهم إلى غيرهم .
أبو العبَّاس عن ابنِ الأعرابيِّ قال :
الْخُلُجُ : التَّعِبُون ، والْخُلُجُ : المرتعِدُو
الأَبدان . والْخُلُجُ : الحِبَال .
عمْرو عن أبيه قال : الْخِلاَجُ : العِشق الذي
ليس بمُحْكَم .
الليث : الْمختَلِجُ من الوجوه : القليلُ
اللحم ، الضامِرُ .
وقال المُخَبَّلُ :
وَتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفَةِ لاَ
ظَمْآنُ مُخْتَلِجٌ وَلاَ جَهْمُ
اللِّحيانيُّ : خَلَجَتِ المرأة وَلَدَها تَخْلِجُهُ ،
وجذَبَتْه تجذِبُه إذا فَطَمَتْهُ .
وقال أَعْرَابِيٌّ : لا تَخْلجِ الْفَصِيلَ عنْ أُمِّهِ
فإن الذئبَ عالِمٌ بمكان الفصيل اليتيم أي :
لا تُفَرِّق بيْنَه وبين أُمِّهِ .
وقال ابنُ مُقْبِلٍ يصف فرساً :
وأَخلَجَ نَهَّاماً إذَا الْخَيْلُ أَوْعَثَتْ
جَرَى بِسِلاَحِ الْكَهْلِ والْكَهْلِ أَجْرَدا
وَالأخْلَجُ : الطويل من الخيل الذي يَخْلِجُ
الشَّدَّ خَلْجا أي : يجذبه كما قال طَرَفَةُ :
خُلُجُ الشَّدِّ مُشِيحَاتُ الْحُزُمْ
والْخِلاَجُ والْخِلاَسُ : ضُرُوبٌ من البُرُودِ
مُخَطَّطَةٌ .
قال ابن أحْمَرَ :
إذِ انْفَرَجَتْ عَنْهُ سَمَادِيرُ خلْقِهِ
بِبُرْدَيْنِ مِنْ ذَاكَ الخِلاَج المُسَهَّمِ
ويروى :
. . . مِنْ ذَاكَ الخِلاَسِ . .
وفي حديث شُرَيْحٍ : ) ( أَنَّ نِسْوَةً شَهِدْنَ عِنْدَهُ
عَلَى صَبيٍّ وَقَعَ حيّاً يَتَخَلَّجُ أي : يتحرَّك ،
فَقَالَ : إنَّ الْحَيَّ يَرَثُ الْميِّتَ ، أَتَشْهَدْنَ
بالاسْتِهْلالِ ؟ فَأَبْطَلَ شهادتهنَّ ) ( .
وقال شَمِرٌ : التَّخَلُّجُ : التَّحَرُّكُ ، يقال :
تخَلَّجَ الشيءُ تَخَلُّجا واخْتلَج اخْتِلاَجاً إذا
اضطرب وتحرك .
ومنه يقال : اخْتَلَجَتْ عينُه ، وخَلَجَتْ تَخْلِجُ
خُلُوجاً وخَلَجَاناً . وخَلَجْتُ الشيءَ :
حرَّكْتُه .
وقال الْجَعْدِيُّ :
وَفَى ابنُ خُرَيْقٍ يَوْمَ يَدْعُو نِسَاؤُكُمْ
حَوَاسِرَ يَخْلِجَن الْجِمَالَ المَذَاكِيَا
قال أبو عمرو : يَخْلِجْنَ : يُحَرِّكْنَ .
وقال أبو عَدْنَانَ : أنشدني حمَّادُ بْنُ
عَمَّارِ بْنِ سَعِيدٍ :
يَارُبَّ مُهْرٍ حَسَنٍ وَقَاحٍ
مُخَلَّجٍ مٍ نْ لَبَنِ اللِّقَاحِ
قال : الْمُخلَّجُ : الَّذي قد سَمِنَ ، فَلَحْمُهُ
يَتَخَلَّجُ تَخَلُّجَ العَيْنِ أي : يضطرب .
قال : والتَّخَلُّجُ في المشي : مِثْلُ التَخَلُّعِ ،
وقال جَرِيرٌ :
وَأَشْفِي مِنْ تَخَلُّجِ كُلِّ جِنٍّ
وَأَكْوِي النَّاظِرِينَ مِنَ الخُنَانِ
جلخ : أبو عُبَيْد عن أبي عَمْرٍ و : الْجِلْوَاخُ :
الواسعُ من الأَوْدِيَةِ ، ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم )
أنه قال : ) ( أَخَذَنِي جِبْرِيلُ وَمِيكائِيلُ فَصَعِدَا
بِي ، فإذَا أَنَا بَنَهْريْنِ جِلْوَاخَيْنِ ، فَقُلْتُ :
ما هَذَانِ النَّهرَانِ ؟ قالَ جِبْرِيلُ : سُقْيا أَهْلِ
الدُّنْيَا ) ( .
وقال ابنُ الأعرابيَّ : اجْلَخَّ الشيخُ أي :
ضَعُفَ وفَتَرَ عَظَامُه وأعْضَاؤُه ، وأنشد :
لا خَيْرَ في الشَّيْخِ إذَا مَا اجْلَخَّا
واطْلَخَّ مَاءُ عَيْنِهِ وَلخَّا
اطْلَخَّ _ أي : سال .
وقال أبو العبَّاسِ : جَخَّ وَجَخّى وَاجْلَخَّ إذا
فتح عَضُدَيه في السُّجود .
قال : والْجُلاَخُ : الوَادِي العَمِيقُ .
وأنشد أبو عمرو بنُ العَلاَء :
أَلاَ ليْتَ شِعْري هَلْ أَبيتَنَّ لَيْلَةً
بأَبْطَحَ جِلْوَاخٍ بأَسْفَلِهِ نَخْلُ ؟
أبو عُبَيْدٍ عن الفراء : سَيْلٌ جُلاَخٌ وَجُرَافٌ
أي : كثير .

##### Türkçe

خ ج ل
**خجل** ، **خلج** ، **جلخ** ، **لخج** : kullanımdadır.

**خجل** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) kadınlara şöyle dediği rivayet edilmiştir:
) ( Şüphesiz siz, acıktığınızda **دَقِعْتُنَّ** olursunuz; doyduğunuzda ise **خَجِلْتُنِّ** olursunuz ) ( .

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi ki: **الْخَجَلُ**: rızık talebinden gevşeklik ve ağırdan alma.
Dedi: Ve o, insanın sakin kalıp hareket etmemesi ve konuşmamasından alınmıştır; bundan dolayı insana: böyle kaldığında “**خَجِلَ**” denildi.

Kümeyt dedi:
وَلَمْ يَدْقَعُوا عِنْدَمَا نَابَهُمْ
لِوَقْعِ الْحُرُوبِ وَلَمْ يَخْجَلُوا

Yani: şaşkın, tereddütlü, dehşete düşmüş insan gibi onda hayret içinde kalmadılar; fakat onda ciddiyet gösterdiler.
Bir başkası dedi: ) ( **لم يخجلوا** ) ( : azgınlık etmediler ve şımarıp taşkınlık yapmadılar.
Ebû Ubeyd dedi: Bu, iki vechin doğruya daha benzer olanıdır.
Dedi: Ebû Hureyre hadisine gelince: ) ( Şüphesiz bir adam, bitkisi çok, sık bir **وَادٍ خَجِلٍ مُغِن**’den geçti ) (; bu bundan değildir; fakat o, bitkisi çok, birbirine girmiş olandır.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki şöyle dedi: **الدَّقَعُ** fakrı kötü taşıma; **الْخَجَلُ** zenginliği kötü taşıma.
Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Leys dedi: **الْخَجَلُ**: insanın, ondan dolayı kınanacağı bir fiil işlemesi; sonra utanmasıdır. “Onu utandırdım” anlamında **خَجَّلْتُهُ** ve **أَخْجَلْتُه** denir. Deve, çamura saplanıp çarpınca **خجِلَ** olmuştur.
Ve denir: “Deveyi geniş, üzerinde sallanan bir örtüyle örttüm” anlamında **جَلَّلْتُ البعيرَ جُلاًّ خَجِلاً**; ve **الحَمْضُ** uzayıp birbirine dolanınca **أخجَلَ** olur; o da **مُخْجِلٌ**’dir.

İbn Şümeyl dedi: Adam, işi kendisine karışınca **خَجِلَ** olur; **الْخَجَلُ**: geniş, uzun elbisedir.

Seleme, Ferrâ’dan: **الخَجَلُ** hayâdan gelen gevşemedir; zillet kaynaklı da olur. Ve **الْخَجَلُ** **الذَّناذِنِ**’in çokça çatlamasıdır.
Ve şu beyit okundu:
عَلَيَّ ثَوْبٌ خَجِلٌ خَبيثُ
مِدْرَعَةٌ كِسَاؤُهَا مَثْلوُثُ

Ve **الخَجَلُ**: azgınlıktır; ve **الْخَجَلُ**: bitkinin birbirine dolanması ve güzelliğidir.

**لخج** : İbn Şümeyl dedi: **اللَّخَجُ** çapaklanmanın en kötüsüdür; “**عَينٌ لَخِجَةٌ**” dersin: çapakla yapışkan.
Dedim: Bu, bence tashife benzer; doğrusu: iki **خاء** ile “**لَخِخَتْ عَيْنُه**” ve iki **حاء** ile “**لِحِحَت**”, çapaktan yapıştığında.
Bunu İbnü’l-A‘râbî ve başkası söyledi. **اللَّخَجُ**’a gelince, Arapların sözünde bilinen değildir; ne olduğunu da bilmiyorum.

**خلج** : Hadiste: ) ( Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ashabına, içinde kıraati açıktan okuduğu bir namaz kıldırdı; arkasında bir okuyucu okudu da açıktan okudu. Selâm verince dedi ki: “Şüphesiz bazınızın onu bana **خَالجَنِيهَا** ettiğini sandım.” ) ( .
Sözünün mânası: ) ( **خَالجَنِيهَا** ) ( yani: kıraatte benimle çekişti; benim açıktan okuduğum yerde açıktan okudu da bu, okumakta olduğum şeyi dilimden çekip aldı; onda devam etmedim.
**الْخَلْجِ**’in aslı: çekme ve söküp alma.

Leys dedi: “Adam kaşlarını gözlerinden çekti” anlamında **خَلَجَ الرجل حاجِبَيْه عن عيْنَيْه** denir; kaşları ve gözleri hareket edince **اخْتَلج حاجباه وعيناه** denir. Ve şu beyit okundu:
يُكلِّمُني وَيَخْلِجُ حَاجِبَيْهِ
لأحْسِبَ عِنْدَهُ عِلْماً قَدِيماً

Münzirî bana Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: Mesellerde şöyle denir:
) ( **الرَّأْيُ مَخْلُوجَةٌ وَليْسَتْ بِسُلْكَى** ) ( .
Dedi: ) ( **مَخْلُوجَةٌ** ) ( sözü: bir defa şöyle vurur, bir defa böyle; ta ki doğrusu sahih olsun.
Dedi: **السُّلْكَى**: dosdoğru olan.

Şairin sözünün mânasında:
نَطْعُنُهم سُلْكَى وَمَخْلُوجَةً
كَرَّكَ لأْمَيْنِ عَلَى نابِلِ

Diyor ki: onlara saplama gider ve döner; tıpkı iki okun, onları atan okçuya geri dönmesi gibi.
Dedi: **السُّلْكَى**: dosdoğru saplama; **الْمخلُوجَةُ**: sağa ve sola olan.

Ve denir: Bir tarafta bir kaygısı, bir tarafta bir kaygısı olduğunda, sanki onu kendine çekiyormuş gibi, “kaygılar onu çekiştirdi” anlamında **تخَالَجَتْه الهمومُ**.

Şemr dedi: “O işte iki **خالِجَيْن** arasındayım” denir; yani: iki nefis. “O işte beni bir şüphe **يُخَالِجُنِي** etmez” yani: onda şüphe etmem. Ve neseblerinde şüphe edilen kavim: **خُلُجٌ**; nesebi bir kavim çekiştirir, başkaları da çekiştirir.
Bundan Kümeyt’in sözü:
أَمْ أَنتُم خُلُجٌ أَبْنَاءُ عُهَّارِ

Leys dedi: Saplayan, mızrağını bir yandan uzatınca ona **خلَجَهُ** denir.
Dedi: **الْخَلْجُ** söküp alma gibidir.
Dedi: Erkek deve, **الشّوْلِ**’den **فُدُورِه**’den önce çıkarılırsa **خُلِجَ** olmuştur; yani: çekilip çıkarılmıştır. **فُدُورِه**’den sonra çıkarılırsa **عُدِل** olur da döndürülür. Ve şu beyit okundu:
فَحْلٌ هِجَانٌ تَولَّى غَيْرَ مَخلُوجِ

Ve denir: Göğsümde bir kaygı **اختَلَجَ**; ve “kaygılar beni çekiştirdi” anlamında **تخَالَجتْنِي الهمُومُ**; yani: beni çekiştirdiler.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الْخَلْجُ** çekmedir; “onu çekti” anlamında **خلَجَهُ يَخْلِجُه خلْجاً** denir, onu çektiğinde.
A‘câc dedi:
فَإِنْ يَكُنْ هَذَا الزَّمَانُ خَلَجاً

Bundan dolayı, yavrusu boğazlama veya ölümle kendisinden çekilip alınan deveye **ناقةٌ خَلُوجٌ** denir. Ve bundan, nehrin koluna **خَلِيجُ** denilmiştir. Ve ipe **خَلِيجٌ** denir; çünkü bağlandığı şeyi çeker. Ve “gözüyle ona göz kırptı” anlamında **خَلَجَهُ بعينه** denir.
Râciz dedi:
جارِيَةٌ منْ شَعْبِ ذِي رُعَيْنِ
حَيَّاكةٌ تمشِي بِعُلْطَتَيْنِ
قد خَلَجَتْ بحاجِبٍ وعَينِ
يا قَوْمُ خَلُّوا بَيْنَها وَبَيْني
)

Dedi: Hareke ile **الْخَلَجُ**: adamın, yaptığı bir işten yahut uzun yürüyüş ve yorgunluktan, etinin ve kemiklerinin ağrımasıdır.
Leys dedi: **الْخَلَجُ** ancak, pazudaki sinirin büzüşmesinden olur; sonra bunun ardından tedavi edilir de gevşer. Ona **خَلَجٌ** denmesi ancak şundandır: onun çekmesi, pazusunu çeker.
Dedi: **سحابةٌ خَلُوجٌ**: suyu çok, şimşeği şiddetli; **ناقة خَلُوجٌ**: sütü çok, yavrusuna inler. Ve “yürüyüşü çeker” denir; yani: süratinden.
Dedim: **النَّاقَةِ الْخَلُوجِ** hakkında söz, İbnü’s-Sikkît’in dediğidir; bu, Asma‘î’nin ve Ebû Zeyd’in sözüdür.

Leys dedi: “Meşguliyetler onu meşgul etti” anlamında **خَلَجَتْهُ الْخَوالِجُ** denir. Ve şu beyit okundu:
وَتخْلِجُ الأَشْكَالُ دُونَ الأشْكَالْ

Ve topluluğun arasından kaybolan ve ölü için: “aralarından çekilip alındı” anlamında **اخْتُلِجَ** denir; yani: onunla gidildi.

**الخَلِيجُ**: büyük nehrin bir yarığındaki nehir; nehrin iki kanadı: **خَلِيجَاه**. Ve şu beyit okundu:
إلَى فَتًى فَاضَ أَكُفَّ الْفِتْيَانْ
فَيْضَ الْخَلِيجِ مَدَّةُ خَلِيجَانْ

Deli, yürüyüşünde **يَتَخَلَّجُ** eder; yani: sallanır; sanki bir defa sağa, bir defa sola çekiliyormuş gibi. Bundan şairin sözü:
أَقْبَلَتْ تَنْفُضُ الْخَلاَءَ بِعَيْنَيْهَا
وَتَمْشِي تَخَلُّجُ الْمَجنُون

**الْخَلِيجُ**: evden eğrilen şey; **الْخَلْعُ**: evin bir tarafında bozukluktur. Ve onun sözü:
فَإِنْ يَكُنْ هَذَا الزَّمَانُ خَلَجاَ

Yani: bir şeyi bir şeyden uzaklaştırdı.
Dedi: **الْخَلْجُ**: nikâhın bir türüdür; o, çıkarılmasıdır; **الدّعْسُ** ise sokulmasıdır. Ve **رجلٌ مُخْتَلِجٌ**: kavminden nakledilmiş, nesebi onlarda iken başka bir kavme nisbet edilmiş kimsedir; nesebinde ihtilaf edilmiş ve onda çekişilmiştir.

Ebû Miclaz dedi: Adam **مُخْتَلِجاً** olursa, yalan söylememen seni sevindirirse onu annesine nisbet et.
Bir başkası dedi: Nesebleriyle başkalarına intikal edenler için onlar **الْخُلُجُ**’dür.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الْخُلُجُ**: yorgun olanlar; **الْخُلُجُ**: bedenleri titreyenler. **الْخُلُجُ**: ipler.

Amr, babasından dedi ki: **الْخِلاَجُ**: sağlam olmayan aşktır.

Leys: Yüzlerden **الْمختَلِجُ**: eti az, zayıf olandır.
Muhabbal dedi:
وَتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفَةِ لاَ
ظَمْآنُ مُخْتَلِجٌ وَلاَ جَهْمُ

Lihyânî: Kadın, çocuğunu sütten kesince “çocuğunu çekip aldı” anlamında **خَلَجَتِ المرأة وَلَدَها تَخْلِجُهُ** denir; ve “onu çekti” anlamında **جذَبَتْه تجذِبُه** denir.
Bir bedevî dedi: “Sütten kesilmiş yavruyu annesinden **تَخْلجِ** etme; çünkü kurt, yetim yavrunun yerini bilir” yani: onunla annesinin arasını ayırma.

İbn Mukbil bir atı vasfederek dedi:
وأَخلَجَ نَهَّاماً إذَا الْخَيْلُ أَوْعَثَتْ
جَرَى بِسِلاَحِ الْكَهْلِ والْكَهْلِ أَجْرَدا

**الأخْلَجُ**: atlardan uzun olan; **الشَّدَّ**’i **خَلْجا** eder; yani: çeker; Tarafe’nin dediği gibi:
خُلُجُ الشَّدِّ مُشِيحَاتُ الْحُزُمْ

**الْخِلاَجُ** ve **الْخِلاَسُ**: çizgili **البُرُودِ**’dan türlerdir.
İbn Ahmer dedi:
إذِ انْفَرَجَتْ عَنْهُ سَمَادِيرُ خلْقِهِ
بِبُرْدَيْنِ مِنْ ذَاكَ الخِلاَج المُسَهَّمِ

Şöyle de rivayet edilir:
. . . مِنْ ذَاكَ الخِلاَسِ . .

Şüreyh hadîsinde: ) ( Şüphesiz birtakım kadınlar, yanında, canlı düşüp **يَتَخَلَّجُ** eden; yani hareket eden bir çocuk hakkında şahitlik ettiler. O da dedi ki: “Diri, ölüye mirasçı olur; siz **بالاسْتِهْلالِ** ile şahitlik ediyor musunuz?” Böylece onların şahitliğini iptal etti. ) ( .

Şemr dedi: **التَّخَلُّجُ**: hareket etmektir. “Şey **تخَلَّجَ** eder” denir; **تَخَلُّجا**; ve **اخْتلَج** eder, **اخْتِلاَجاً**; çalkalanıp hareket ettiğinde.
Bundan: “gözü seğirdi” anlamında **اخْتَلَجَتْ عينُه** denir; ve **خَلَجَتْ** **تَخْلِجُ** **خُلُوجاً** ve **خَلَجَاناً**. “Şeyi hareket ettirdim” anlamında **خَلَجْتُ الشيءَ**: onu hareket ettirdim.

Ca‘dî dedi:
وَفَى ابنُ خُرَيْقٍ يَوْمَ يَدْعُو نِسَاؤُكُمْ
حَوَاسِرَ يَخْلِجَن الْجِمَالَ المَذَاكِيَا

Ebû Amr dedi: **يَخْلِجْنَ**: hareket ettirirler.

Ebû Adnân dedi: Hammâd b. Ammâr b. Sa‘îd bana şu beyiti okudu:
يَارُبَّ مُهْرٍ حَسَنٍ وَقَاحٍ
مُخَلَّجٍ مٍ نْ لَبَنِ اللِّقَاحِ

Dedi: **الْمُخلَّجُ**: semirmiş olandır; eti, gözün seğirmesi gibi **يَتَخَلَّجُ** eder; yani: çalkalanır.
Dedi: Yürüyüşte **التَّخَلُّجُ**, **التَخَلُّعِ** gibidir.
Cerîr dedi:
وَأَشْفِي مِنْ تَخَلُّجِ كُلِّ جِنٍّ
وَأَكْوِي النَّاظِرِينَ مِنَ الخُنَانِ

**جلخ** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الْجِلْوَاخُ**: vadilerden geniş olan. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediği rivayet edilmiştir: ) ( Cebrâil ve Mîkâîl beni aldı da beni yukarı çıkardılar; bir de baktım ki ben, iki **جِلْوَاخَيْنِ** nehrinin yanındayım. Dedim: “Bu iki nehir nedir?” Cebrâil dedi: “Dünya ehlinin suyu.” ) ( .

İbnü’l-A‘râbî dedi: Yaşlı **اجْلَخَّ** etti; yani: zayıfladı, kemikleri ve uzuvları gevşedi. Ve şu beyit okundu:
لا خَيْرَ في الشَّيْخِ إذَا مَا اجْلَخَّا
واطْلَخَّ مَاءُ عَيْنِهِ وَلخَّا

**اطْلَخَّ**: yani: aktı.

Ebû’l-Abbâs dedi: Secdede iki pazusunu açtığında **جَخَّ** ve **جَخّى** ve **اجْلَخَّ**.
Dedi: **الْجُلاَخُ**: derin vadidir.

Ebû Amr b. Alâ’ şu beyiti okudu:
أَلاَ ليْتَ شِعْري هَلْ أَبيتَنَّ لَيْلَةً
بأَبْطَحَ جِلْوَاخٍ بأَسْفَلِهِ نَخْلُ ؟

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **سَيْلٌ جُلاَخٌ** ve **جُرَافٌ**; yani: çok.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والجيم وما يثلثهما في الثلاثي)
(خجل) الخاء والجيم واللام أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وتردُّد. حكَى بعضُهم: عليه ثوبٌ خَجِلٌ، إذا لم يكن [تقطيعُه] تقطيعاً* مستوِياً، بل كان مضطرباً عليه عند لُبْسه. ومنه الخَجَل الذي يعتري الإنسانَ، وهو أن يَبقى باهتاً لا يتحدَّث. يقال منه: خَجِل. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم للنِّساءِ: "إنّكُنّ إذا جُعْتُنّ دَقِعْتُنّ، وإذا شَبِعْتُنّ خَجِلْتُنّ" . قال الكميت:‏
ولَمْ يَدْقَعُوا عندما نابَهُم *** لِوَقْعِ الحروب ولم يَخْجَلُوا(1)‏
يقال في خَجِلتُنّ: بَطِرْتُنّ وأَشِرْتُنّ؛ وهو قياس الباب. ويقال منه خَجِلَ الوادِي، إذا كثُر صوتُ ذُبابه. ويقال أخْجَلَ الحَمْضُ: طالَ؛ وهو القياس؛ لأنّه إذا طالَ اضطرب.‏
(خجا) الخاء والجيم والحرف المعتل أو المهموز ليس أصلاً. يقولون رجل خُجَأَةٌ، أي أحمق. وخَجَأَ الفحلُ أُنْثَاه، إذا جامَعَها. وفحلٌ خُجَأَةٌ: كثير الضِّراب.‏
----------------------------------------------------------------------ـ
(1) البيت في اللسان (خجل). وسيأتي في (دقع).‏
ـ

##### Türkçe

(خâ ve **جيم** babı ve üçlüde ikisini üç harekeli okutan şeyler)
(**خجل**) **الخاء** ve **الجيم** ve **اللام**; bir asıldır, bir çalkantıya ve tereddüde delâlet eder. Bazıları hikâye etti: Onun üzerinde **ثوبٌ خَجِلٌ** vardır; eğer [kesimi] düzgün bir kesim değilse, bilakis giyilmesi sırasında onun üzerinde çalkantılı olursa. Ondandır: insana arız olan **الخَجَل**; o da, soluk kalıp konuşmamasıdır. Ondan denir: **خَجِل**. Resûlullah صلى الله عليه وسلم kadınlara dedi: “Şüphesiz siz, acıktığınızda **دَقِعْتُنّ**, doyduğunuzda **خَجِلْتُنّ** olursunuz.” Kümeyt dedi:‏
Ve kendilerine (bir şey) geldiği zaman **يَدْقَعُوا** olmadılar *** savaşların vuruşuna karşı ve **يَخْجَلُوا** olmadılar(1)‏
**خَجِلتُنّ** hakkında denir: **بَطِرْتُنّ** ve **أَشِرْتُنّ**; ve o, babın kıyasıdır. Ve ondan denir: **خَجِلَ الوادِي**, eğer onun sineğinin sesi çoğalırsa. Ve denir: **أخْجَلَ الحَمْضُ**: uzadı; ve o kıyastır; çünkü uzadığı zaman çalkantılı olur.‏
(**خجا**) **الخاء** ve **الجيم** ve illetli yahut hemzeli harf asıl değildir. Derler: **رجل خُجَأَةٌ**, yani ahmak. Ve **خَجَأَ الفحلُ أُنْثَاه**, eğer onunla cinsel birleşmede bulunursa. Ve **فحلٌ خُجَأَةٌ**: çokça çiftleşen.‏
----------------------------------------------------------------------ـ
(1) Beyit Lisân’da (**خجل**) maddesindedir. Ve (**دقع**) maddesinde gelecektir.‏
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ج ل
كأني بك وقد جاء أجلك واجتمع عليك خجلك ووجلك وهو التحير والاضطراب من الحياء وأخجله كذا وخجله‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خجل فلان بأمره إذا بعل به لا يدري كيف يصنع‏.‏
وخجل البعير بحمله‏.‏
وخجل الجمل في الطين والوعث‏:‏ ارتطم وتحير‏.‏
قال‏:‏ قلـت بلـى إنـي إذا الليـل شمل ولـزم الفتيـان أثباج الإبل أي المتحير‏.‏
وثوب خجل‏:‏ طويل مضطرب وأخجل ثوبه‏.‏
قال‏:‏ عليه ثوب خجـل خبيـث مدرعـة كساؤها مثلوث وجلل فرسه جلاً خجلاً‏:‏ واسعاً يضطرب عليه ويدنو من الأرض‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ إذا جعتن دقعتن وإذا شبعتـن خجلتـن ‏"‏ أي فعلتـن مـا يوجـب الخجـل والحيـاء‏.‏
وخجـل النبـات‏:‏ كثـر والتـف وواد خجل‏:‏ مخصب معشب‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ أنه أتى على واد خجل مغن ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

خ ج ل
Sanki ben seni (şöyle) görüyorum: ecelin gelmiş, **خجلك** ve **وجلك** üzerine toplanmış; o, hayâdan dolayı şaşkınlık ve çalkantıdır. **وأخجله** böyledir; ve **خجله**.

Mecazdan: Falan kimse, işiyle **خجل** oldu; yani onunla şaşkına döndü, ne yapacağını bilmez.

Deve, yüküyle **خجل** oldu.

**وخجل** deve, çamurda ve gevşek kumda: saplandı ve şaşırdı.

Dedi ki:
Dedim: Evet; ben, gece bürüdüğü ve delikanlılar develerin **أثباج**’larına (yani şaşkın olana) yapıştığı zaman (böyleyim).

**وثوب خجل**: uzun, çalkantılı; ve onun elbisesini **أخجل** etti.

Dedi ki:
Onun üzerinde kötü bir **ثوب خجـل** var; zırh-gömlek; örtüsü üç katlıdır. Atını, geniş, üzerinde çalkalanan ve yere yaklaşan bir **جلاً خجلاً** ile örttü.

Hadiste: “Eğer acıkırsanız **دقعتن**; eğer doyarsanız **خجلتـن**.” Yani **الخجـل** ve hayâyı gerektiren şeyi yaptınız.

**وخجـل النبـات**: çoğaldı ve birbirine dolaştı; ve **واد خجل**: verimli, otlu.

Hadiste: “O, **واد خجل مغن** üzerine geldi.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الفراء: الخَجَل الاسترخاء من الحياء ويكون من الذُّلِّ. رجل خَجِل وبه خَجْلة أَي حياء. والخَجَل: التحيُّر والدِّهَش من الاستحياء. وخَجِْل الرَّجلُ خَجَلاً: فَعَل فعلاً فاستحى منه ودَهِشَ وتَحَيَّر، وأَخْجَلَه ذلك الأَمر وخَجَّله. وخَجِلَ البعيرُ خَجَلاً: سار في الطين فبقي كالمُتَحَيِّر؛ والبعيرُ إِذا ارْتَطَم في الوَحَل فقد خَجِل. الليث: الخَجَل أَن يفعل الإِنسان فعلاً يَتَشَوَّر منه فيَسْتَحي؛ وأَخْجَله غيره وقد خَجَّلْته وأَخجلته. ابن شميل: خَجِلَ الرجلُ إِذا الْتَبَسَ عليه أَمرُه. ابن سيده: الخَجَل أَن يلتبس الأَمر على الرجل فلا يَدْري كيف المَخْرج منه. يقال: خَجِلَ فما يَدْري كيف يصنع. وخَجِل بأَمره: عَيَّ. وخَجِل البعيرُ بالحِمْل: ثَقُل عليه واضطرب. ورجل خَجِلٌ: يضطرب على الفرس من سَعَته. وثوب خَجِلٌ: فَضْفَاض. ويقال: جَلَّلْت البعيرَ جُلاًّ خَجِلاً أَي واسعاً يضطرب عليه. والخَجِلُ: الثوب الواسع الطويل. والخَجَل: كثرة تَشَقُّق الدَّنادِن؛ وأَنشد:
عَلَيَّ ثوبٌ خَجِلٌ خَبِيث
مِدْرَعةٌ، كِسَاؤُها مَثْلوث
والخَجَل: البَطَر. ابن سيده: الخَجَل سُوء احتمال الغنى كأَن يَأْشَرَ ويَبْطَر عند الغِنى، وقيل: هو التَّخَرُّق في الغِنى، وقد خَجِل خَجَلاً. وفي الحديث: أَنه قال للنساء إِنَّكُنَّ إِذا جُعْتُنَّ دَقِعْتُنَّ وإِذا شَبِعْتُنَّ خَجِلْتُنَّ أَي أَشِرْتُنَّ وبَطِرْتُنَّ. وقال أَبو عمرو: الخَجَلُ الكَسَل والتواني عن طلب الرزق، قال: وهو مأْخوذ من الإِنسان الخَجِل يبقى ساكناً لا يتحرك ولا يتكلم، ومنه قيل للإِنسان: قد خَجِل إِذا بقي كذلك، والدَّقَع: سوء احتمال الفقر؛ قال الكميت: ولم يَدْفَعُوا، عندما نابَهم
لِوَقْعِ الحُروب، ولم يَخْجَلوا
يقول: لم يَخْضَعُوا للحرب ولم يَستَكِينوا ولم يَخْجَلوا أَي لم يَبْقَوْا فيها باهتين كالإِنسان المُتَحَيِّر الدَّهِشِ، ولكنهم جَدُّوا فيها؛ وقال غيره: لم يَخْجَلوا لم يَبْطَروا ولم يَأْشَروا؛ قال أَبو عبيد: وهذا أَشبه الوجهين بالصواب، قال: وأَما حديث أَبي هريرة أَن رجلاً ضَلَّت له أَيْنُقٌ فأَتى على واد خَجِل مُغِنٍّ مُعْشِب فوَجَد أَيْنُقَه فيه؛ الخَجِل في الأَصل: الكثير النَّبات المُلْتَفّ المتكاثِف. وخَجِلَ الوادي والنباتُ: كثر صوت ذبابه لكثرة عُشْبه. والخَجَل: البَرَمُ، خَجِل خَجَلاً وأَخْجَله. والخَجَل: التواني عن طلب الرزق والكسلُ. وخَجِل خَجَلاً: بقي ساكتاً لا يتكلم ولا يتحرك. والخَجَل: الفَساد. وخَجِل النَّبتُ خَجَلاً: طال والْتَفَّ. وواد خَجِلٌ: مُلْتَفُّ النبات، وقيل مُفْرِط النبات، والجمع خجل
(* قوله «خجل» هكذا في الأصل غير مضبوط بالتحريك) وواد
مُخْجِلٌ؛ قال أَبو النجم:
تَظَلُّ حِفْرَاهُ من التِّهَدُّل
في رَوْض ذَفْراء، ورُغْلٍ مُخْجِل
أَي حابس للإِبل من كثرته. والحِفْراة: شجرة مَلْحاء مثل القُنْفُذة، قال: والذَّفْراء والرُّغْل شجرتان. والخَجَل: الْتِفاف النبات وحُسْنُه. والخَجِل: المكان الكثير العُشْب. وحَمْضٌ مُخْجِلٌ: أَشِبٌ طويل؛ قال أَبو حنيفة: كَلأٌ مَخْجِل واسع كثيرٌ نامٍ حابسٌ يُقام فيه ولا يُجاوَز، وقيل: الخَجِل العُشْب إِذا طال وبَلَغ غايته. وأَخْجَلَ الحَمْضُ إِذا طال والْتفَّ، فهو مُخْجِل. وقال أَبو حنيفة: ثوب خَجِلٌ يَعْتَقل لابسَه فيَتَلبَّد فيه. والخَجِل: الثوب الخَلَق، قال شمر: والخَجِل المَرِح؛ وأَنشد:
قد يَهْتَدي لصَوْتيَ الحادي الخَجِل
أَي المَرِح. وفلان يَمْشِي الخَوْجَلى: وهو مشي للنساء بتَكَسُّر.

##### Türkçe

الفراء: **الخَجَل** hayâdan dolayı gevşeme/çözülmedir ve zillet/horluktan da olur. **رجل خَجِل**; onda **خَجْلة** vardır, yani hayâ. Ve **الخَجَل**: utanmadan dolayı şaşırma ve hayrete düşmedir.

Ve **خَجِْل** adam **خَجَلاً**: bir fiil yaptı da ondan utandı, hayrete düştü ve şaşırdı; o iş onu **أَخْجَلَه** etti ve onu **خَجَّله** etti. Ve **خَجِلَ** deve **خَجَلاً**: çamurda yürüdü de sanki şaşırmış gibi kaldı; deve, balçığa saplanıp çırpındığında artık **خَجِل** olmuştur.

الليث: **الخَجَل** insanın bir fiil yapmasıdır; ondan dolayı kendini toparlayıp çekinir de utanır; başkası onu **أَخْجَله** eder; ben onu **خَجَّلْته** ettim ve onu **أَخجلته** ettim.

ابن شميل: Adam **خَجِلَ** olur; işi ona karışık geldiğinde.

ابن سيده: **الخَجَل** erkeğe işin karışmasıdır; ondan çıkış yolunun nasıl olduğunu bilmez. Denir: **خَجِلَ** oldu da nasıl yapacağını bilmez. Ve **خَجِل بأَمره**: acze düştü/dili tutuldu. Ve deve **خَجِلَ** yük sebebiyle: ona ağır geldi ve çalkalandı. Ve **رجل خَجِلٌ**: genişliğinden dolayı at üzerinde çalkalanır. Ve **ثوب خَجِلٌ**: bol. Ve denir: Deveyi **جَلَّلْت** ettim, **جُلاًّ خَجِلاً**; yani geniş olup üzerinde çalkalanır. Ve **الخَجِلُ**: geniş uzun elbise.

Ve **الخَجَل**: **الدَّنادِن**’in çokça çatlamasıdır; ve şu şiir okunmuştur:
عَلَيَّ ثوبٌ **خَجِلٌ** خَبِيث
مِدْرَعةٌ، كِسَاؤُها مَثْلوث

Ve **الخَجَل**: şımarma/azgınlık.

ابن سيده: **الخَجَل** zenginliği kötü taşıma/katlanmadır; sanki zenginlikte azıp şımarır ve böbürlenir; denildi ki: o, zenginlikte taşkınlıktır; ve **خَجِل** **خَجَلاً** olmuştur.

Ve hadiste: kadınlara dedi ki: “Siz, acıktığınızda **دَقِعْتُنَّ** olursunuz; doyduğunuzda **خَجِلْتُنَّ** olursunuz”; yani azdınız ve böbürlendiniz.

Ve أَبو عمرو dedi: **الخَجَلُ** rızık talebinden üşenme ve gevşekliktir; dedi ki: bu, **الإِنسان الخَجِل**’den alınmıştır; sakin kalır, hareket etmez ve konuşmaz; bundan dolayı insana “**قد خَجِل**” denildi; böyle kaldığında. Ve **الدَّقَع**: fakirliği kötü taşıma/katlanmadır; الكميت dedi ki:
ولم يَدْفَعُوا، عندما نابَهم
لِوَقْعِ الحُروب، ولم يَخْجَلوا

Diyor ki: savaşa boyun eğmediler, sakinleşip pısmediler ve **يَخْجَلوا** olmadılar; yani şaşkın hayrete düşmüş insan gibi onda donup kalmadılar; bilakis onda ciddileştiler.

Ve başkası dedi: **لم يَخْجَلوا**: böbürlenmediler ve azmadılar.

أَبو عبيد dedi: Bu, iki vecihten doğruya daha benzer olandır. Dedi ki: أما أَبي هريرة hadisi: bir adamın bir **أَيْنُقٌ**’u kayboldu da **خَجِل** bir vadiye uğradı; **مُغِنٍّ مُعْشِب**; orada **أَيْنُقَه**’ini buldu; **الخَجِل** aslında: bitkisi çok, birbirine dolanmış, sıklaşmış olandır.

Ve vadi ve bitki **خَجِلَ**: otunun çokluğundan sineğinin sesi çoğaldı.

Ve **الخَجَل**: bıkkınlık/usanma (**البَرَمُ**); **خَجِل** **خَجَلاً** oldu ve onu **أَخْجَله** etti.

Ve **الخَجَل**: rızık talebinden gevşeklik ve tembelliktir. Ve **خَجِل** **خَجَلاً**: suskun kaldı; konuşmaz ve hareket etmez.

Ve **الخَجَل**: bozulma (**الفَساد**).

Ve bitki **خَجِل** **خَجَلاً**: uzadı ve birbirine dolandı. Ve **واد خَجِلٌ**: bitkisi birbirine dolanmış; denildi ki: bitkisi aşırı olan; çoğulu **خجل**
(* “خجل” sözü asılda böyle, hareke ile ضبط edilmemiştir)

ve **واد مُخْجِلٌ**. أَبو النجم dedi ki:
تَظَلُّ حِفْرَاهُ من التِّهَدُّل
في رَوْض ذَفْراء، ورُغْلٍ مُخْجِل

Yani çokluğundan dolayı develeri alıkoyan. Ve **الحِفْراة**: **القُنْفُذة** gibi bir **مَلْحاء** ağacıdır. Dedi ki: **الذَّفْراء** ve **الرُّغْل** iki ağaçtır.

Ve **الخَجَل**: bitkinin birbirine dolanması ve güzelliğidir. Ve **الخَجِل**: otu çok olan yer. Ve **حَمْضٌ مُخْجِلٌ**: gür, uzun; أَبو حنيفة dedi: **كَلأٌ مَخْجِل** geniş, çok, büyüyen; içinde durulan, geçilip aşılmayan, alıkoyan; denildi ki: **الخَجِل** ot, uzayıp nihayetine vardığında. Ve **أَخْجَلَ الحَمْضُ** uzayıp birbirine dolandığında; o, **مُخْجِل**’dir.

Ve أَبو حنيفة dedi: **ثوب خَجِلٌ** giyenini bağlar da içinde keçeleşip sıkışır.

Ve **الخَجِل**: eski/eskimiş elbise. شمر dedi: ve **الخَجِل** neşeli/şen (**المَرِح**); ve şu şiir okunmuştur:
قد يَهْتَدي لصَوْتيَ الحادي **الخَجِل**

Yani **المَرِح**.

Ve falan **الخَوْجَلى** yürür: o, kadınlara mahsus, kırıtmalı bir yürüyüştür.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ج ل * * الخَجَلُ * التحير والدهش من الاستحياء وقد * خَجِلَ * من باب طرب و * الخَجَلُ * أيضا سوء احتمال الغنى وفي الحديث ﴿إذا شبعتن خجلتن﴾ أي أشرتن وبطرتن ورجل * خَجِلٌ * وبه * خَجْلَةٌ * أي حياء و * الخَجِلُ * بكسر الجيم المكان الكثير العشب الملتف وهو في حديث أبي هريرة رضي الله تعالى عنه

##### Türkçe

* خ ج ل * * **الخَجَلُ** * hayâdan dolayı şaşırıp bocalama ve hayret; ve “**خَجِلَ**” (fiili) **طرب** bâbındandır. Ve **الخَجَلُ** ayrıca zenginliği kötü taşıma(dır). Hadiste: { إذا شبعتن خجلتن } yani: işaret ettiniz ve azdınız. Ve bir adam **خَجِلٌ**; onda **خَجْلَةٌ** (vardır), yani hayâ. Ve **الخَجِلُ** (جيم’in kesresiyle) otça çok, birbirine dolanmış yer; ve o, Ebû Hureyre رضي الله تعالى عنه hadîsindedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خجل، كفرح خجلا: فعل فعلا استحيا منه ودهش كما في المحكم. وفي العباب: الخجل: التحير والدهش من الاستحياء. وفي التهذيب: أن يفعل فعلا يتشور منه فيستحيي. قلت: وفرق بعضهم بين الخجل والحياء، وقال: إن الخجل أخص من الحياء، فإنه لا يكون إلا بعد صدور أمر زائد، لا يريده القائم به، بخلاف الحياء، فإنه قد يكون لما لم يقع فيه، فيترك لأجله، نقله شيخنا. قلت: وهو مفهوم عبارة الأزهري، فتأمل. قيل: خجل الرجل: إذا بقي ساكتا هكذا بالتاء الفوقية، وفي التهذيب وفي المحكم: ساكنا بالنون لا يتكلم ولا يتحرك. من المجاز: خجل البعير خجلا: إذا سار في الطين فبقي كالمتحير كما في المحكم، وفي التهذيب: إذا ارتطم في الوحل. خجل بالحمل: إذا ثقل عليه فاضطرب تحته. من المجاز: خجل النبت: إذا طال والتف نقله ابن سيده. والخجل، محركة: أن يلتبس الأمر على الرجل فلا يدري كيف المخرج منه كما في المحكم. أيضا: سوء احتمال الغنى كأن يأشر ويبطر عنده. وقيل: هو التخرق في الغنى، والدقع: سوء احتمال الفقر، ومنه الحديث، أنه قال للنساء:  إنكن إذا جعتن دقعتن وإذا شبعتن خجلتن  وبه فسر قول الكميت:
  ولم يدقعوا عندما نابـهـم                      لصرف زمان ولم يخجلوا وفي التهذيب: لحرب زمان. قال أبو عبيدة: أي لم يأشروا ولم يبطروا. وقال بعضهم: لم يخجلوا: أي لم يبقوا فيها باهتين كالإنسان المتحير الداهش، ولكنهم جدوا فيها، والأول أشبه الوجهين، كما في التهذيب. الخجل: البرم، أيضا: التواني عن طلب الرزق. أيضا: الكسل نقله الأزهري وابن سيده، وهو مأخوذ من الإنسان يبقى ساكتا لا يتحرك ولا يتكلم. أيضا: الفساد كما في المحكم. أيضا: كثرة تشقق أسافل القميص وذلاذله نقله الفراء، وأنشد:
  علي ثوب خجل خبيث
  مدرعة كساؤها مثلوث من المجاز: واد خجل ككتف ومخجل كمحسن: مفرط النبات، أو ملتف به ومنه الحديث:  أن رجلا ضلت له أينق فأتى على واد خجل مغن معشب فوجد أينقه فيه  . الخجل ككتف: الثوب الخلق، قال ابن شميل: هو الواسع الطويل. وقيل: ثوب خجل: فضفاض. وقيل: خجل: يعتقل لابسه فيتلبد الخجل: العشب إذا طال والتف وحسن، زاد ابن سيده: وبلغ غايته. أيضا: الجل إذا اضطرب على الفرس من سعته. قال ابن شميل: يقال: جللت البعير جلا خجلا: أي واسعا يضطرب عليه. وأخجله ذلك الأمر، خجله تخجيلا، بمعنى واحد. أخجل الحمض: طال والتف قال أبو النجم:
  تظل حفراه مـن الـتـهـدل
  في روض ذفراء ورغل مخجل

  وقيل: حمض مخجل أشب طويل. وقيل: كلأ مخجل: واسع كثير تام حابس، يقام فيه ولا يجاوز. والتركيب يدل على اضطراب وتردد، كما في العباب.

##### Türkçe

خجل, **كفرح** **خجلا**: bir fiil yaptı; ondan utandı ve şaşırdı; **المحكم**’de olduğu gibi. **العباب**’da: **الخجل**: utançtan dolayı tereddüt ve şaşkınlıktır. **التهذيب**’de: bir fiil yapmasıdır; ondan dolayı kendini ayıplar, sonra utanır. Dedim: Bazıları **الخجل** ile **الحياء** arasında fark koydu ve dedi ki: **الخجل** **الحياء**’dan daha özeldir; çünkü o ancak, onu yapanın istemediği, fazladan bir işin meydana gelmesinden sonra olur; **الحياء**’a gelince, o, içine düşülmemiş şey için de olabilir; onun sebebiyle terk eder; bunu şeyhimiz nakletti. Dedim: O, **الأزهري**’nin ibaresinin mefhumudur; öyleyse düşün. Denildi: **خجل الرجل**: eğer böyle suskun kalırsa; bu, üstteki **التاء** iledir. **التهذيب**’de ve **المحكم**’de: **النون** ile **ساكنا**; konuşmaz ve hareket etmez.

Mecazdan: **خجل البعير خجلا**: eğer çamurda yürür de, **المحكم**’de olduğu gibi, şaşkın gibi kalırsa; **التهذيب**’de: eğer balçığa saplanırsa. **خجل بالحمل**: eğer yük ona ağır gelirse de altında çalkalanırsa.

Mecazdan: **خجل النبت**: eğer uzar ve dolaşırsa; bunu İbn Sîde nakletti. Ve **الخجل**, harekeli: işin adama karışmasıdır; ondan çıkışın nasıl olduğunu bilmez; **المحكم**’de olduğu gibi. Yine: zenginliği kötü taşıma; sanki onun yanında azgınlaşır ve şımarır. Ve denildi: o, zenginlikte budalalıktır; **الدقع**: fakirliği kötü taşımaktır. Ondan hadis: kadınlara dedi ki: “Siz, acıkınca **دقعتن** olursunuz; doyunca **خجلتن** olursunuz.” Ve bununla **الكميت**’in sözü tefsir edildi:
  ولم يدقعوا عندما نابـهـم                      لصرف زمان ولم يخجلوا

**التهذيب**’de: “**لحرب زمان**”. Ebû Ubeyde dedi ki: yani azgınlaşmadılar ve şımarmadılar. Bazıları dedi ki: “**لم يخجلوا**”: yani, şaşkın ve hayrete düşmüş insan gibi onda donup kalmadılar; fakat onda ciddiyet gösterdiler. Birinci, iki vecihten daha benzer olandır; **التهذيب**’de olduğu gibi.

**الخجل**: bıkkınlık. Yine: rızık istemekten geri durma. Yine: tembellik; bunu **الأزهري** ve İbn Sîde nakletti; ve o, insandan alınmıştır: suskun kalır; hareket etmez ve konuşmaz. Yine: bozulma; **المحكم**’de olduğu gibi. Yine: gömleğin eteklerinin ve püsküllerinin çokça çatlaması; bunu el-Ferrâ nakletti; ve şu beyti okudu:
  علي ثوب خجل خبيث
  مدرعة كساؤها مثلوث

Mecazdan: **واد خجل** **ككتف** ve **مخجل** **كمحسن**: bitkisi aşırı olan; yahut onunla dolaşık olan. Ondan hadis: “Bir adamın dişi develeri kayboldu; bitkisi bol, otlu bir **واد خجل**’e uğradı; dişi develerini onun içinde buldu.” **الخجل** **ككتف**: eski elbise. İbn Şümeyl dedi ki: o, geniş ve uzundur. Ve denildi: **ثوب خجل**: bol. Ve denildi: **خجل**: giyeni bağlar da keçeleştirir.

**الخجل**: ot; eğer uzar, dolaşır ve güzelleşirse. İbn Sîde artırdı: ve nihayetine ulaştı. Yine: **الجل**; eğer genişliğinden dolayı at üzerinde çalkalanırsa. İbn Şümeyl dedi ki: denilir: **جللت البعير جلا خجلا**: yani, geniştir; onun üzerinde çalkalanır. Ve **أخجله ذلك الأمر**, **خجله تخجيلا**, tek bir mânâdadır.

**أخجل الحمض**: uzadı ve dolaştı. Ebû’n-Necm dedi ki:
  تظل حفراه مـن الـتـهـدل
  في روض ذفراء ورغل مخجل

Ve denildi: **حمض مخجل**: gür, uzun. Ve denildi: **كلأ مخجل**: geniş, çok, tam, alıkoyan; içinde ikamet edilir ve geçilip aşılmaz. Ve terkib, **العباب**’da olduğu gibi, çalkalanmaya ve tereddüde delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَجِلَ
1 خَجِلَ خجل , (S, Msb, K, &c.,) aor. خَجَلَ , (K,) inf. n. خَجَلٌ, (S, Msb, &c.,) but not خَجَالَةٌ, [though authorized by the KL, in my copy of which I find it thus written (not خِجَالَةٌ as written by Golius),] for this is a vulgar mistake for خَجَلَةٌ or خَجْلٌ, (Mgh, [so in my copy, but correctly ↓ خَجَلَةٌ (which may be either a simple subst. or an inf. n. of un.) or خَجَلٌ,]) He was, or became, confounded, or perplexed, and unable to see his right course, by reason of shame: (S, O:) or he was, or became, ashamed, and confounded, or perplexed, and unable to see his right course, (T, M, K,) [or, simply, ashamed, (see خَجِلٌ,)] in consequence of a deed that he had done: (T, M, TA:) thus الخَجَلُ has a more particular signification than الحَيَآءُ: (TA:) or it is like الاِسْتِحْيَآءُ. (Msb.) ― -b2- And He remained silent, (T, K,) or still, (M,) not speaking nor moving. (K.) ― -b3- And He was, or became, in a confused and dubious case, (JK, M, * K, *) so that he knew not how to extricate himself from it. (M, K.) ― -b4- Also, said of a camel, (tropical:) He went in mud, and became like him who is confounded, or perplexed, and unable to see his right course: (JK, * M, K, TA:) or he stuck fast in mire. (T, TA.) ― -b5- And in like manner, (assumed tropical:) He became agitated, or convulsed, or he struggled, or floundered, with his load: (JK:) or خَجِلَ بِالْحِمْلِ he was oppressed by the load, (K, TA,) so that he was agitated, or convulsed, or he struggled, or floundered, beneath it. (TA.) ― -b6- And, said of a plant, or of herbage, (tropical:) It was, or became, tall, and tangled, or luxuriant, or abundant and dense; (ISd, K, TA;) and so ↓ اخجل said of the kind of trees termed حَيْض. (JK, K.) ― -b7- [And, as inf. n. of خَجِلَ,] خَجَلٌ also signifies The bearing richness ill; as when, being rich, one exults, or exults greatly or excessively, and behaves insolently and unthankfully: (S, * K:) or the taking a wide, or an ample, range, or being profuse, when rich. (TA.) It is related in a trad. that he [Mohammad] said to the women, اـِذَا جُعْتُنَّ وَ اـِذَا شَبِعْتُنَّ خَجِلْتُنَّ, (S, * TA,) i. e. When ye are hungry, ye become lowly, humble, or submissive, and cleave to the dust, or earth; (S and TA in art. دقع;) or ye bear poverty ill: (TA in the present art.;) and when ye are satiated, [ye bear richness ill; or] ye exult, or exult greatly or excessively, and behave insolently and unthankfully. (S in the present art.) [See also a verse of El-Kumeyt cited in the first paragraph of art. دقع.] ― -b8- And i. q. بَرَمٌ [The being affected with disgust, loathing, or aversion; the being vexed, grieved, disquieted by grief, &c.] (K, TA. [In the CK, البَرْمُ is erroneously put for البَرَمُ.]) ― -b9- And The being remiss in seeking subsistence. (K.) ― -b10- And The being lazy, or indolent: (Az, ISd, K:) from the verb in the sense explained in the second sentence of this paragraph. (TA.) ― -b11- And i. q. [The being bad, corrupt, &c.]. (M, K.) ― -b12- Also, in a shirt, (assumed tropical:) The being much slit, or rent, in the lower parts, or skirts. (Fr, K.)

2 خَجَّلَ see what next follows.

اخجلهُ
4 اخجلهُ أخجل أخجله اخجله اخجلة خجل (S, Msb, K) i. q. ↓ خجّلهُ, (Msb, * K, TA,) inf. n. تَخْجِيلٌ; (TA;) He, (S,) or it, namely, an affair, or event, (TA,) caused him to become confounded, or perplexed, and unable to see his right course, by reason of shame: (S in explanation of the former:) [or caused him to become ashamed, and confounded, or perplexed, and unable to see his right course, in consequence of a deed that he had done: (see 1:)] or he said to him خَجِلْتَ. (Msb. [But it is not clear whether this meaning be there assigned to both of these verbs, or only to the latter of them.]) -A2- See also 1.

خَجِلٌ
خَجِلٌ خجل part. n. of خَجِلَ; (Msb;) [Confounded, or perplexed, and unable to see his right course, by reason of shame: or ashamed, and confounded, or perplexed, and unable to see his right course, in consequence of a deed that he has done: or, simply,] ashamed. (S, Msb. *) ― -b2- [Other meanings are shown by explanations of the verb.] ― -b3- Applied to herbage, (tropical:) Tall, (K, TA,) and tangled, or luxuriant, or abundant and dense, and goodly, and ISd adds, full-grown: and ↓ مُخْجِلٌ [in like manner], applied to the kind of trees termed حَمْض, dense, or tangled, and tall: or, applied to herbage, or pasturage, wide, abundant, full-grown, that detains one so that he stays among it, not passing beyond. (TA.) ― -b4- And, applied to a place, and a valley, (assumed tropical:) Abounding with tangled, or luxuriant, or abundant and dense, herbage: (S:) or, applied to a valley, (JK, K,) as also ↓ مُخْجِلٌ, (K,) (tropical:) exceedingly abundant in herbage: (K, TA:) or tangled, or luxuriant, or abundant and dense, therewith; (JK, K, TA;) resounding with the humming of flies. (JK.) ― -b5- Also, applied to a garment, (assumed tropical:) Wide and long: (ISh, K:) or ample: or such that the wearer is impeded and clogged therein: (TA:) and, so applied, (assumed tropical:) old, and worn out: (K:) or (assumed tropical:) much slit, or rent, in the lower parts, or skirts. (Fr, TA.) ― -b6- And, applied to a جُلّ [or horse-cloth, or covering for a beast], (ISh, K,) [or] such as is put upon a camel, (ISh,) That moves to and fro, or from side to side, (ISh, K,) upon the camel, (ISh,) or upon the horse, (K,) by reason of its width. (ISh.)

خَجْلَةٌ
خَجْلَةٌ خجل خجله خجلة : see 1: [it seems to be most probably a subst. signifying Confusion, or perplexity, and inability to see one's right course, by reason of shame: or shame, and confusion, or perplexity, and inability to see one's right course, in consequence of a deed that one has done: or simply,] i. q. حَيَآءٌ [shame, or a sense of shame, &c.]. (S.)

مُخْجِلٌ
مُخْجِلٌ مخجل : see خَجِلٌ, in two places.

##### Türkçe

**خَجِلَ**
1 **خَجِلَ** خجل, (S, Msb, K, &c.,) muzâri‘ı **خَجَلَ**, (K,) mastar ismi **خَجَلٌ**, (S, Msb, &c.,) fakat **خَجَالَةٌ** değil; [gerçi KL tarafından cevaz verilmiştir; benim nüshamda böyle yazılmıştır (**خِجَالَةٌ** değil, Golius’un yazdığı gibi);] çünkü bu, **خَجَلَةٌ** yahut **خَجْلٌ** için avamî bir hatadır; (Mgh, [benim nüshamda böyle; fakat doğru olan ↓ **خَجَلَةٌ**’dır (bu ya basit bir isim olabilir yahut birliğin mastarı olabilir) yahut **خَجَلٌ**’dur;]) Utanç sebebiyle şaşırmış yahut şaşırır olmuş, yahut bocalamış ve doğru yolunu göremez olmuştu: (S, O:) yahut bir yaptığı işin neticesinde utanmış ve şaşırmış yahut bocalamış ve doğru yolunu göremez olmuştu; (T, M, K,) [yahut, sadece, utanmış; (**خَجِلٌ**’e bak)] (T, M, TA:) böylece **الخَجَلُ**, **الحَيَآءُ**’dan daha hususî bir mânaya sahiptir: (TA:) yahut o, **الاِسْتِحْيَآءُ** gibidir. (Msb.) ― -b2- Ve sustu; (T, K,) yahut hareketsiz kaldı; (M,) ne konuşuyor ne de hareket ediyordu. (K.) ― -b3- Ve karışık ve şüpheli bir hâlde oldu yahut oldu hâle geldi; (JK, M, * K, *) öyle ki ondan nasıl sıyrılacağını bilmezdi. (M, K.) ― -b4- Ayrıca, deve hakkında söylenir: (mecaz:) Çamurda yürüdü ve şaşırmış yahut bocalamış ve doğru yolunu göremez olmuş kimse gibi oldu: (JK, * M, K, TA:) yahut balçığa saplandı. (T, TA.) ― -b5- Ve aynı şekilde, (farazî mecaz:) Yüküyle çalkalandı yahut kasıldı; yahut çabaladı yahut debelendi: (JK:) yahut **خَجِلَ بِالْحِمْلِ** yük tarafından ezildi; (K, TA,) öyle ki onun altında çalkalandı yahut kasıldı; yahut çabaladı yahut debelendi. (TA.) ― -b6- Ve bir bitki yahut ot hakkında söylenir: (mecaz:) Uzun oldu yahut oldu hâle geldi; ve dolaşık; yahut gür; yahut bol ve sık; (ISd, K, TA;) ve aynı şekilde ↓ **اخجل** denir, **حَيْض** diye adlandırılan ağaç türü hakkında. (JK, K.) ― -b7- [Ve **خَجِلَ**’in mastarı olarak] **خَجَلٌ** ayrıca şu mânaya gelir: zenginliği kötü taşımak; meselâ zengin iken sevinip böbürlenmek yahut çokça/aşırı böbürlenmek ve kibirli ve nankörce davranmak: (S, * K:) yahut zengin olunca geniş yahut bolca davranmak, yahut müsrif olmak. (TA.) Bir hadiste rivayet edilmiştir ki o [Muhammed] kadınlara şöyle dedi: **اـِذَا جُعْتُنَّ وَ اـِذَا شَبِعْتُنَّ خَجِلْتُنَّ**, (S, * TA,) yani: Acıktığınızda alçalırsınız, tevazu edersiniz yahut boyun eğersiniz ve toprağa yapışırsınız; (S ve TA, **دقع** maddesinde;) yahut yoksulluğu kötü taşırsınız; (TA, işbu maddede;) ve doyduğunuzda, [zenginliği kötü taşırsınız; yahut] böbürlenirsiniz yahut çokça/aşırı böbürlenirsiniz ve kibirli ve nankörce davranırsınız. (S, işbu maddede.) [Ayrıca **دقع** maddesinin birinci paragrafında zikredilen el-Kumeyt’in bir beytine de bak.] ― -b8- Ve **بَرَمٌ** ile aynı mânadadır [tiksinti, iğrenme yahut nefret ile etkilenme; keder vb. sebebiyle bıkma, üzülme, huzursuz olma]. (K, TA. [CK’de **البَرْمُ**, yanlışlıkla **البَرَمُ** yerine konmuştur.]) ― -b9- Ve geçim aramada gevşeklik. (K.) ― -b10- Ve tembellik yahut üşengeçlik: (Az, ISd, K:) bu paragrafın ikinci cümlesinde açıklanan mânadaki fiilden. (TA.) ― -b11- Ve [kötü olma, bozuk olma vb.] ile aynı mânadadır. (M, K.) ― -b12- Ayrıca, bir gömlekte: (farazî mecaz:) alt kısımlarında yahut eteklerinde çok yarık yahut yırtık bulunması. (Fr, K.)

2 **خَجَّلَ**: hemen sonra gelen şeye bak.

**اخجلهُ**
4 **اخجلهُ** أخجل أخجله اخجله اخجلة خجل (S, Msb, K) ↓ **خجّلهُ** ile aynı mânadadır; (Msb, * K, TA,) mastar ismi **تَخْجِيلٌ**; (TA;) O, (S,) yahut o şey—yani bir iş yahut olay— (TA,) utanç sebebiyle onu şaşırmış yahut bocalamış ve doğru yolunu göremez olmuş hâle getirdi: (S, evvelkinin açıklamasında:) [yahut bir yaptığı işin neticesinde onu utanmış ve şaşırmış yahut bocalamış ve doğru yolunu göremez olmuş hâle getirdi: (1’e bak:)] yahut ona **خَجِلْتَ** dedi. (Msb. [Fakat bu mânanın orada bu iki fiilin ikisine birden mi, yoksa yalnız ikincisine mi verildiği açık değildir.]) -A2- Ayrıca 1’e bak.

**خَجِلٌ**
**خَجِلٌ** خجل, **خَجِلَ**’in ism-i fâilidir; (Msb;) [Utanç sebebiyle şaşırmış yahut bocalamış ve doğru yolunu göremez olan; yahut bir yaptığı işin neticesinde utanmış ve şaşırmış yahut bocalamış ve doğru yolunu göremez olan; yahut, sadece,] utanmış. (S, Msb. *) ― -b2- [Diğer mânalar fiilin açıklamalarından anlaşılır.] ― -b3- Ot hakkında kullanılır: (mecaz:) Uzun; (K, TA,) ve dolaşık; yahut gür; yahut bol ve sık; ve güzel; ve ISd şunu ekler: olgunlaşmış; ve ↓ **مُخْجِلٌ** [aynı şekilde], **حَمْض** diye adlandırılan ağaç türü hakkında kullanılır: sık yahut dolaşık ve uzun; yahut ot yahut mera hakkında kullanılır: geniş, bol, olgunlaşmış; kişiyi alıkoyan, öyle ki onun arasında kalır, ötesine geçmez. (TA.) ― -b4- Ve bir yer ve bir vadi hakkında kullanılır: (farazî mecaz:) dolaşık yahut gür yahut bol ve sık otla dolu: (S:) yahut bir vadi hakkında, (JK, K,) ve ayrıca ↓ **مُخْجِلٌ**, (K,) (mecaz:) otça pek çok bol: (K, TA:) yahut onunla dolaşık yahut gür yahut bol ve sık; (JK, K, TA;) sineklerin vızıltısıyla çınlayan. (JK.) ― -b5- Ayrıca bir elbise hakkında kullanılır: (farazî mecaz:) geniş ve uzun: (ISh, K:) yahut bol: yahut giyeni içinde engelleyen ve tıkayan: (TA:) ve böyle kullanıldığında, (farazî mecaz:) eski ve yıpranmış: (K:) yahut (farazî mecaz:) alt kısımlarında yahut eteklerinde çok yarık yahut yırtık. (Fr, TA.) ― -b6- Ve bir **جُلّ** [yahut at örtüsü, yahut bir hayvan için örtü] hakkında kullanılır; (ISh, K,) [yahut] deve üzerine konulan türden; (ISh,) genişliği sebebiyle deve üzerinde; (ISh,) yahut at üzerinde; (K,) ileri geri yahut sağa sola hareket eden. (ISh, K.)

**خَجْلَةٌ**
**خَجْلَةٌ** خجل خجله خجلة: 1’e bak: [en muhtemel görünüşe göre, utanç sebebiyle şaşırma yahut bocalama ve doğru yolunu görememe; yahut bir yaptığı işin neticesinde utanç ve şaşırma yahut bocalama ve doğru yolunu görememe; yahut sadece,] **حَيَآءٌ** ile aynı mânadadır [utanç yahut utanç duygusu vb.]. (S.)

**مُخْجِلٌ**
**مُخْجِلٌ** مخجل: **خَجِلٌ**’e, iki yerde, bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَجِلَ
خَجِلَ A ( n. ac. خَجَل 4 ),
a.  Blushed, was ashamed, abashed, confounded, dumb-founded.

b.  Was tall, bushy ( plant ).

c.  [ Bi ], Was embarrassed by.

خَجَّلَ
خَجَّلَ II ,  أَخْجَلَ IV ,
a.  Covered with shame; confused, confounded.

اِنْخَجَلَ
اِنْخَجَلَ VII ,
a.  see I (a) .

خَجْلَة
خَجْلَة 1t ,  خَجَل 4 ,
a.  Shame, confusion, embarrassment.

خَجِل
خَجِل 5 ,
a.  Ashamed, confused, embarrassed.

b.  Tall, bushy ( plant ); luxuriant, verdant ( valley ).

خَجَاْلَة
خَجَاْلَة 22t ,
a.  see 1t .

خَجْلَاْنُ
خَجْلَاْنُ 33 ,
a.  see 5 (a) .

##### Türkçe

خَجِلَ
**خَجِلَ** A ( n. ac. **خَجَل** 4 ),
a. Kızardı, utandı, mahcup oldu, şaşkına döndü, dili tutuldu.

b. Uzun boylu, gür (bitki) oldu.

c. [ Bi ], tarafından mahcup edildi.

خَجَّلَ
**خَجَّلَ** II , **أَخْجَلَ** IV ,
a. Utanca bürüdü; şaşırttı, şaşkına çevirdi.

اِنْخَجَلَ
**اِنْخَجَلَ** VII ,
a. I (a)’ya bak.

خَجْلَة
**خَجْلَة** 1t , **خَجَل** 4 ,
a. Utanç, şaşkınlık, mahcubiyet.

خَجِل
**خَجِل** 5 ,
a. Utanmış, şaşkın, mahcup.

b. Uzun boylu, gür (bitki); gür, yeşil (vadi).

خَجَاْلَة
**خَجَاْلَة** 22t ,
a. 1t’ye bak.

خَجْلَاْنُ
**خَجْلَاْنُ** 33 ,
a. 5 (a)’ya bak.
