# خجل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AC%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: خجل

باب الخاء والجيم واللام معهما
خ ج ل، خ ل ج، ج ل خ، ل خ ج مستعملات
خجل:
الخَجَلُ: أن يفعل الإنسان فعلا يتشور منه فيستحي، وقد خَجَّلْته أنا تَخجيلا، وأَخْجَلَهُ فعله.
وخَجِلَ البعير إذا سار في الطين فبقي كالمتحير.
وخَجِل الحمض خَجَلاً: طال والتف.
والخَجَلُ: البطر، قال النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم: "إنكن إذا جعتن دقعتن، وإذا شبعتن خَجِلْتُنَّ". أي: أشرتن وبطرتن.
خلج: خَلَجَ الرجل حاجبيه عن عينيه، واخْتَلَجَ حاجباه وعيناه. إذا تحركتا. قال:
يكلمني وَيَخْلِجُ حاجبـيه		لأحسب عنده علماً قديما
والخَلْجُ: جذبك شيئاً أخرجته من شيءن ويقال للميت: اخْتُلجَ من بينهم فذهب به.
وإذا مد الطاعن رمحهُ عن جانب، قيل: خَلَجَه. قال:
ينوء بصدره والرمح فيه		ويَخْلِجُهُ خدب كالبعـيرِ
ويقال: إن الخَلْجَ: الانتزاع، قال:
نطعنهم سلكى ومَخْلُوجةً		كلاك لامين على نابلِ
والفحل - إذا أُخْرِج من الشوك قبل أن يقدر فقد خُلِجَ، أي: يِزعَ وأُخْرِج، وإذا أخرج بعد الفدور قيل: عدل فانعدل. قال:
لحل هجان تولى غير مَخْلُوجِ
واحْتَلَج في صَدْره هم أو أمر، وتَخالَجَتْني الهموم، أي، تنازعتني.
وتقول: بيننا وبينهم خُلْجَةٌ، وهي بقدر ما يمشي حتى يعيي مرة واحدة.
وناقةخَلوجٌ إذا اختُلِجَتْ عن ولدها فقل لبنها.
وخَلِجَ البعير خَلَجاً فهو أَخْلَجُ: تقبض عصب عضده حتى يُعالَجَ بعد ذلك فيستطلق، ويعود، وإنما قيل له: خَلَجٌ، لأن جذبه يَخْلِجُ عضده.
وسحابة خَلُوجٌ: متفرقة بلغة هذيل. والخلود: من السحاب: الكثير الماء، الشديد البرق، وجَفْنَةٌ خَلوج: كثيرة الأخذ، قعيرة.
وناقة خَلُوجٌ: كثيرة اللبن. ويقال: هي التي تَخْلِجُ السير من سرعتها. ويقال: التي تحن إلى ولدها.
وخَلَجَتْهُ الخَوالجُ، أي: شغلته الشواغل.
والخَليجُ: النهر الذي يَخْتَلِجُ في شق من النهر الأعظم. وجناحا النهر: خليجاه، قال أبو النجم:
إلى فتىً فاض أكف الفتيانْ
فيض الخَليجِ مده خَليجانْ
والمجنون يَتَخلَّجُ في مشيته، أي: يتمايل، كالمجتذب يمنةً ويسرةً، قال:
أقبلت تنفض الخلاء بعيني		ها وتمشي تَخَلُّجَ المجنونِ
والخليج: ما اعوج من البيتِ، وخَلَج، أي: فسد في نواحيه، وقوله:
فإن يكن هذا الزمان خَلَجا
أي: نحى شيءا عن شيء.
جلخ: الجَلْخُ في النطاح: الأخراج، والدعسُ: الإدخال.
لخج: اللَّخَجُ: أسوأ الغمص. وعين لخجةٌ: لزقة بالغمص.

### Türkçe

باب **الخاء** ve **الجيم** ve **اللام** onlarla birlikte
**خ ج ل**، **خ ل ج**، **ج ل خ**، **ل خ ج** kullanımdadırlar.

**خجل**:
**الخَجَلُ**: insanın bir fiil yapmasıdır; ondan dolayı kendini ayıplar da utanır; ben onu **تَخجيلا** ile **خَجَّلْتُ**; fiili onu **أَخْجَلَهُ**.
Ve deve, çamurda yürüdüğü zaman **خَجِلَ**; böylece şaşkın gibi kaldı.
Ve ekşi (bitki) **خَجِل** **خَجَلاً**: uzadı ve dolandı.
Ve **الخَجَلُ**: azgınlık (şımarıklık); Peygamber صلى الله عليه وعلى آله وسلم dedi: “Şüphesiz siz, acıktığınızda **دقعتن** edersiniz; doyduğunuzda **خَجِلْتُنَّ**.” Yani: işaret ettiniz ve azdınız.

**خلج**: **خَلَجَ** adam, kaşlarını gözlerinden (yana) çekti; ve **اخْتَلَجَ** kaşları ve gözleri: hareket ettikleri zaman. Dedi ki:
Beni konuşur ve kaşlarını **يَخْلِجُ**		Yanında eski bir bilgi bulunduğunu sanırım
Ve **الخَلْجُ**: senin bir şeyi çekmendir; onu bir şeyden çıkarmışsındır; ve ölü için denir: aralarından **اخْتُلجَ** de onu götürdü.
Ve mızraklayan, mızrağını bir yandan uzattığı zaman, ona **خَلَجَه** denir. Dedi ki:
Göğsüyle ağırlaşır, mızrak onun içindedir		Ve onu **يَخْلِجُ** bir hörgüçlü, deve gibi
Ve denir: Şüphesiz **الخَلْجَ**: söküp alma; dedi ki:
Onlara **سلكى** ve **مَخْلُوجةً** ile mızraklarız		İki **لام** gibi, bir okçu üzerinde
Ve aygır — eğer dikenlerden, gücü yetmeden önce çıkarılırsa, **خُلِجَ** olmuştur; yani: çekilip çıkarıldı; ve eğer gevşemeden sonra çıkarılırsa “**عدل**” denir de “**انعدل**” olur. Dedi ki:
Bir kızıl deve sürüsü için; **مَخْلُوجِ** olmayan birine yöneldi
Ve göğsünde bir tasa veya iş **احْتَلَجَ**; ve tasalar beni **تَخالَجَتْني**; yani, beni çekiştirdi.
Ve dersin: bizimle onların arasında bir **خُلْجَةٌ** vardır; o, bir defa yoruluncaya kadar yürüdüğü miktar kadardır.
Ve **خَلوجٌ** bir dişi deve: yavrusundan **اختُلِجَتْ** (çekilip alındı) ise, sütü azaldı.
Ve deve **خَلِجَ** **خَلَجاً**; o halde o **أَخْلَجُ**dur: pazusunun siniri büzülür; sonra bunun ardından tedavi edilir de çözülür ve döner; ona ancak **خَلَجٌ** denmiştir; çünkü onun çekmesi pazusunu **يَخْلِجُ**.
Ve **خَلُوجٌ** bir bulut: Hüzeyl dilinde dağınık. Ve **الخلود**: buluttan; suyu çok olan, şimşeği şiddetli olan. Ve **خَلوج** bir çanak: alması çok, derin.
Ve **خَلُوجٌ** bir dişi deve: sütü çok. Ve denir: sürati sebebiyle yürüyüşü **تَخْلِجُ** eden odur. Ve denir: yavrusuna özlem duyan odur.
Ve onu **الخَوالجُ** **خَلَجَتْهُ**; yani: meşguliyetler onu meşgul etti.
Ve **الخَليجُ**: büyük nehrin bir yarığında **يَخْتَلِجُ** (ayrılıp giren) nehirdir. Ve nehrin iki kanadı: onun iki **خليجاه**’ıdır. Ebû’n-Necm dedi ki:
Yiğitlerin avuçları taşan bir delikanlıya
İki **خليجان**ın uzatması; **الخَليجِ**in taşması gibi
Ve deli, yürüyüşünde **يَتَخلَّجُ**; yani: sağa ve sola çekilmiş gibi sallanır. Dedi ki:
Gözleriyle boşluğu silkeleyerek geldi		Ve delinin **تَخَلُّجَ**u gibi yürür
Ve **الخليج**: evden eğrilen şeydir; ve **خَلَج**; yani: kenarlarında bozuldu; ve onun sözü:
Eğer bu zaman **خَلَجا** ise
Yani: bir şeyi bir şeyden yana itti.

**جلخ**: **الجَلْخُ** boynuzlaşmada: çıkarma; ve **الدعسُ**: sokma (içeri koyma).

**لخج**: **اللَّخَجُ**: çapaklanmanın en kötüsü. Ve **لخجةٌ** bir göz: çapakla yapışık.
