# خجل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AC%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خجل

الفراء: الخَجَل الاسترخاء من الحياء ويكون من الذُّلِّ. رجل خَجِل وبه خَجْلة أَي حياء. والخَجَل: التحيُّر والدِّهَش من الاستحياء. وخَجِْل الرَّجلُ خَجَلاً: فَعَل فعلاً فاستحى منه ودَهِشَ وتَحَيَّر، وأَخْجَلَه ذلك الأَمر وخَجَّله. وخَجِلَ البعيرُ خَجَلاً: سار في الطين فبقي كالمُتَحَيِّر؛ والبعيرُ إِذا ارْتَطَم في الوَحَل فقد خَجِل. الليث: الخَجَل أَن يفعل الإِنسان فعلاً يَتَشَوَّر منه فيَسْتَحي؛ وأَخْجَله غيره وقد خَجَّلْته وأَخجلته. ابن شميل: خَجِلَ الرجلُ إِذا الْتَبَسَ عليه أَمرُه. ابن سيده: الخَجَل أَن يلتبس الأَمر على الرجل فلا يَدْري كيف المَخْرج منه. يقال: خَجِلَ فما يَدْري كيف يصنع. وخَجِل بأَمره: عَيَّ. وخَجِل البعيرُ بالحِمْل: ثَقُل عليه واضطرب. ورجل خَجِلٌ: يضطرب على الفرس من سَعَته. وثوب خَجِلٌ: فَضْفَاض. ويقال: جَلَّلْت البعيرَ جُلاًّ خَجِلاً أَي واسعاً يضطرب عليه. والخَجِلُ: الثوب الواسع الطويل. والخَجَل: كثرة تَشَقُّق الدَّنادِن؛ وأَنشد:
عَلَيَّ ثوبٌ خَجِلٌ خَبِيث
مِدْرَعةٌ، كِسَاؤُها مَثْلوث
والخَجَل: البَطَر. ابن سيده: الخَجَل سُوء احتمال الغنى كأَن يَأْشَرَ ويَبْطَر عند الغِنى، وقيل: هو التَّخَرُّق في الغِنى، وقد خَجِل خَجَلاً. وفي الحديث: أَنه قال للنساء إِنَّكُنَّ إِذا جُعْتُنَّ دَقِعْتُنَّ وإِذا شَبِعْتُنَّ خَجِلْتُنَّ أَي أَشِرْتُنَّ وبَطِرْتُنَّ. وقال أَبو عمرو: الخَجَلُ الكَسَل والتواني عن طلب الرزق، قال: وهو مأْخوذ من الإِنسان الخَجِل يبقى ساكناً لا يتحرك ولا يتكلم، ومنه قيل للإِنسان: قد خَجِل إِذا بقي كذلك، والدَّقَع: سوء احتمال الفقر؛ قال الكميت: ولم يَدْفَعُوا، عندما نابَهم
لِوَقْعِ الحُروب، ولم يَخْجَلوا
يقول: لم يَخْضَعُوا للحرب ولم يَستَكِينوا ولم يَخْجَلوا أَي لم يَبْقَوْا فيها باهتين كالإِنسان المُتَحَيِّر الدَّهِشِ، ولكنهم جَدُّوا فيها؛ وقال غيره: لم يَخْجَلوا لم يَبْطَروا ولم يَأْشَروا؛ قال أَبو عبيد: وهذا أَشبه الوجهين بالصواب، قال: وأَما حديث أَبي هريرة أَن رجلاً ضَلَّت له أَيْنُقٌ فأَتى على واد خَجِل مُغِنٍّ مُعْشِب فوَجَد أَيْنُقَه فيه؛ الخَجِل في الأَصل: الكثير النَّبات المُلْتَفّ المتكاثِف. وخَجِلَ الوادي والنباتُ: كثر صوت ذبابه لكثرة عُشْبه. والخَجَل: البَرَمُ، خَجِل خَجَلاً وأَخْجَله. والخَجَل: التواني عن طلب الرزق والكسلُ. وخَجِل خَجَلاً: بقي ساكتاً لا يتكلم ولا يتحرك. والخَجَل: الفَساد. وخَجِل النَّبتُ خَجَلاً: طال والْتَفَّ. وواد خَجِلٌ: مُلْتَفُّ النبات، وقيل مُفْرِط النبات، والجمع خجل
(* قوله «خجل» هكذا في الأصل غير مضبوط بالتحريك) وواد
مُخْجِلٌ؛ قال أَبو النجم:
تَظَلُّ حِفْرَاهُ من التِّهَدُّل
في رَوْض ذَفْراء، ورُغْلٍ مُخْجِل
أَي حابس للإِبل من كثرته. والحِفْراة: شجرة مَلْحاء مثل القُنْفُذة، قال: والذَّفْراء والرُّغْل شجرتان. والخَجَل: الْتِفاف النبات وحُسْنُه. والخَجِل: المكان الكثير العُشْب. وحَمْضٌ مُخْجِلٌ: أَشِبٌ طويل؛ قال أَبو حنيفة: كَلأٌ مَخْجِل واسع كثيرٌ نامٍ حابسٌ يُقام فيه ولا يُجاوَز، وقيل: الخَجِل العُشْب إِذا طال وبَلَغ غايته. وأَخْجَلَ الحَمْضُ إِذا طال والْتفَّ، فهو مُخْجِل. وقال أَبو حنيفة: ثوب خَجِلٌ يَعْتَقل لابسَه فيَتَلبَّد فيه. والخَجِل: الثوب الخَلَق، قال شمر: والخَجِل المَرِح؛ وأَنشد:
قد يَهْتَدي لصَوْتيَ الحادي الخَجِل
أَي المَرِح. وفلان يَمْشِي الخَوْجَلى: وهو مشي للنساء بتَكَسُّر.

### Türkçe

الفراء: **الخَجَل** hayâdan dolayı gevşeme/çözülmedir ve zillet/horluktan da olur. **رجل خَجِل**; onda **خَجْلة** vardır, yani hayâ. Ve **الخَجَل**: utanmadan dolayı şaşırma ve hayrete düşmedir.

Ve **خَجِْل** adam **خَجَلاً**: bir fiil yaptı da ondan utandı, hayrete düştü ve şaşırdı; o iş onu **أَخْجَلَه** etti ve onu **خَجَّله** etti. Ve **خَجِلَ** deve **خَجَلاً**: çamurda yürüdü de sanki şaşırmış gibi kaldı; deve, balçığa saplanıp çırpındığında artık **خَجِل** olmuştur.

الليث: **الخَجَل** insanın bir fiil yapmasıdır; ondan dolayı kendini toparlayıp çekinir de utanır; başkası onu **أَخْجَله** eder; ben onu **خَجَّلْته** ettim ve onu **أَخجلته** ettim.

ابن شميل: Adam **خَجِلَ** olur; işi ona karışık geldiğinde.

ابن سيده: **الخَجَل** erkeğe işin karışmasıdır; ondan çıkış yolunun nasıl olduğunu bilmez. Denir: **خَجِلَ** oldu da nasıl yapacağını bilmez. Ve **خَجِل بأَمره**: acze düştü/dili tutuldu. Ve deve **خَجِلَ** yük sebebiyle: ona ağır geldi ve çalkalandı. Ve **رجل خَجِلٌ**: genişliğinden dolayı at üzerinde çalkalanır. Ve **ثوب خَجِلٌ**: bol. Ve denir: Deveyi **جَلَّلْت** ettim, **جُلاًّ خَجِلاً**; yani geniş olup üzerinde çalkalanır. Ve **الخَجِلُ**: geniş uzun elbise.

Ve **الخَجَل**: **الدَّنادِن**’in çokça çatlamasıdır; ve şu şiir okunmuştur:
عَلَيَّ ثوبٌ **خَجِلٌ** خَبِيث
مِدْرَعةٌ، كِسَاؤُها مَثْلوث

Ve **الخَجَل**: şımarma/azgınlık.

ابن سيده: **الخَجَل** zenginliği kötü taşıma/katlanmadır; sanki zenginlikte azıp şımarır ve böbürlenir; denildi ki: o, zenginlikte taşkınlıktır; ve **خَجِل** **خَجَلاً** olmuştur.

Ve hadiste: kadınlara dedi ki: “Siz, acıktığınızda **دَقِعْتُنَّ** olursunuz; doyduğunuzda **خَجِلْتُنَّ** olursunuz”; yani azdınız ve böbürlendiniz.

Ve أَبو عمرو dedi: **الخَجَلُ** rızık talebinden üşenme ve gevşekliktir; dedi ki: bu, **الإِنسان الخَجِل**’den alınmıştır; sakin kalır, hareket etmez ve konuşmaz; bundan dolayı insana “**قد خَجِل**” denildi; böyle kaldığında. Ve **الدَّقَع**: fakirliği kötü taşıma/katlanmadır; الكميت dedi ki:
ولم يَدْفَعُوا، عندما نابَهم
لِوَقْعِ الحُروب، ولم يَخْجَلوا

Diyor ki: savaşa boyun eğmediler, sakinleşip pısmediler ve **يَخْجَلوا** olmadılar; yani şaşkın hayrete düşmüş insan gibi onda donup kalmadılar; bilakis onda ciddileştiler.

Ve başkası dedi: **لم يَخْجَلوا**: böbürlenmediler ve azmadılar.

أَبو عبيد dedi: Bu, iki vecihten doğruya daha benzer olandır. Dedi ki: أما أَبي هريرة hadisi: bir adamın bir **أَيْنُقٌ**’u kayboldu da **خَجِل** bir vadiye uğradı; **مُغِنٍّ مُعْشِب**; orada **أَيْنُقَه**’ini buldu; **الخَجِل** aslında: bitkisi çok, birbirine dolanmış, sıklaşmış olandır.

Ve vadi ve bitki **خَجِلَ**: otunun çokluğundan sineğinin sesi çoğaldı.

Ve **الخَجَل**: bıkkınlık/usanma (**البَرَمُ**); **خَجِل** **خَجَلاً** oldu ve onu **أَخْجَله** etti.

Ve **الخَجَل**: rızık talebinden gevşeklik ve tembelliktir. Ve **خَجِل** **خَجَلاً**: suskun kaldı; konuşmaz ve hareket etmez.

Ve **الخَجَل**: bozulma (**الفَساد**).

Ve bitki **خَجِل** **خَجَلاً**: uzadı ve birbirine dolandı. Ve **واد خَجِلٌ**: bitkisi birbirine dolanmış; denildi ki: bitkisi aşırı olan; çoğulu **خجل**
(* “خجل” sözü asılda böyle, hareke ile ضبط edilmemiştir)

ve **واد مُخْجِلٌ**. أَبو النجم dedi ki:
تَظَلُّ حِفْرَاهُ من التِّهَدُّل
في رَوْض ذَفْراء، ورُغْلٍ مُخْجِل

Yani çokluğundan dolayı develeri alıkoyan. Ve **الحِفْراة**: **القُنْفُذة** gibi bir **مَلْحاء** ağacıdır. Dedi ki: **الذَّفْراء** ve **الرُّغْل** iki ağaçtır.

Ve **الخَجَل**: bitkinin birbirine dolanması ve güzelliğidir. Ve **الخَجِل**: otu çok olan yer. Ve **حَمْضٌ مُخْجِلٌ**: gür, uzun; أَبو حنيفة dedi: **كَلأٌ مَخْجِل** geniş, çok, büyüyen; içinde durulan, geçilip aşılmayan, alıkoyan; denildi ki: **الخَجِل** ot, uzayıp nihayetine vardığında. Ve **أَخْجَلَ الحَمْضُ** uzayıp birbirine dolandığında; o, **مُخْجِل**’dir.

Ve أَبو حنيفة dedi: **ثوب خَجِلٌ** giyenini bağlar da içinde keçeleşip sıkışır.

Ve **الخَجِل**: eski/eskimiş elbise. شمر dedi: ve **الخَجِل** neşeli/şen (**المَرِح**); ve şu şiir okunmuştur:
قد يَهْتَدي لصَوْتيَ الحادي **الخَجِل**

Yani **المَرِح**.

Ve falan **الخَوْجَلى** yürür: o, kadınlara mahsus, kırıtmalı bir yürüyüştür.
