# خجل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AC%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AC%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خجل

خجل، كفرح خجلا: فعل فعلا استحيا منه ودهش كما في المحكم. وفي العباب: الخجل: التحير والدهش من الاستحياء. وفي التهذيب: أن يفعل فعلا يتشور منه فيستحيي. قلت: وفرق بعضهم بين الخجل والحياء، وقال: إن الخجل أخص من الحياء، فإنه لا يكون إلا بعد صدور أمر زائد، لا يريده القائم به، بخلاف الحياء، فإنه قد يكون لما لم يقع فيه، فيترك لأجله، نقله شيخنا. قلت: وهو مفهوم عبارة الأزهري، فتأمل. قيل: خجل الرجل: إذا بقي ساكتا هكذا بالتاء الفوقية، وفي التهذيب وفي المحكم: ساكنا بالنون لا يتكلم ولا يتحرك. من المجاز: خجل البعير خجلا: إذا سار في الطين فبقي كالمتحير كما في المحكم، وفي التهذيب: إذا ارتطم في الوحل. خجل بالحمل: إذا ثقل عليه فاضطرب تحته. من المجاز: خجل النبت: إذا طال والتف نقله ابن سيده. والخجل، محركة: أن يلتبس الأمر على الرجل فلا يدري كيف المخرج منه كما في المحكم. أيضا: سوء احتمال الغنى كأن يأشر ويبطر عنده. وقيل: هو التخرق في الغنى، والدقع: سوء احتمال الفقر، ومنه الحديث، أنه قال للنساء:  إنكن إذا جعتن دقعتن وإذا شبعتن خجلتن  وبه فسر قول الكميت:
  ولم يدقعوا عندما نابـهـم                      لصرف زمان ولم يخجلوا وفي التهذيب: لحرب زمان. قال أبو عبيدة: أي لم يأشروا ولم يبطروا. وقال بعضهم: لم يخجلوا: أي لم يبقوا فيها باهتين كالإنسان المتحير الداهش، ولكنهم جدوا فيها، والأول أشبه الوجهين، كما في التهذيب. الخجل: البرم، أيضا: التواني عن طلب الرزق. أيضا: الكسل نقله الأزهري وابن سيده، وهو مأخوذ من الإنسان يبقى ساكتا لا يتحرك ولا يتكلم. أيضا: الفساد كما في المحكم. أيضا: كثرة تشقق أسافل القميص وذلاذله نقله الفراء، وأنشد:
  علي ثوب خجل خبيث
  مدرعة كساؤها مثلوث من المجاز: واد خجل ككتف ومخجل كمحسن: مفرط النبات، أو ملتف به ومنه الحديث:  أن رجلا ضلت له أينق فأتى على واد خجل مغن معشب فوجد أينقه فيه  . الخجل ككتف: الثوب الخلق، قال ابن شميل: هو الواسع الطويل. وقيل: ثوب خجل: فضفاض. وقيل: خجل: يعتقل لابسه فيتلبد الخجل: العشب إذا طال والتف وحسن، زاد ابن سيده: وبلغ غايته. أيضا: الجل إذا اضطرب على الفرس من سعته. قال ابن شميل: يقال: جللت البعير جلا خجلا: أي واسعا يضطرب عليه. وأخجله ذلك الأمر، خجله تخجيلا، بمعنى واحد. أخجل الحمض: طال والتف قال أبو النجم:
  تظل حفراه مـن الـتـهـدل
  في روض ذفراء ورغل مخجل

  وقيل: حمض مخجل أشب طويل. وقيل: كلأ مخجل: واسع كثير تام حابس، يقام فيه ولا يجاوز. والتركيب يدل على اضطراب وتردد، كما في العباب.

### Türkçe

خجل, **كفرح** **خجلا**: bir fiil yaptı; ondan utandı ve şaşırdı; **المحكم**’de olduğu gibi. **العباب**’da: **الخجل**: utançtan dolayı tereddüt ve şaşkınlıktır. **التهذيب**’de: bir fiil yapmasıdır; ondan dolayı kendini ayıplar, sonra utanır. Dedim: Bazıları **الخجل** ile **الحياء** arasında fark koydu ve dedi ki: **الخجل** **الحياء**’dan daha özeldir; çünkü o ancak, onu yapanın istemediği, fazladan bir işin meydana gelmesinden sonra olur; **الحياء**’a gelince, o, içine düşülmemiş şey için de olabilir; onun sebebiyle terk eder; bunu şeyhimiz nakletti. Dedim: O, **الأزهري**’nin ibaresinin mefhumudur; öyleyse düşün. Denildi: **خجل الرجل**: eğer böyle suskun kalırsa; bu, üstteki **التاء** iledir. **التهذيب**’de ve **المحكم**’de: **النون** ile **ساكنا**; konuşmaz ve hareket etmez.

Mecazdan: **خجل البعير خجلا**: eğer çamurda yürür de, **المحكم**’de olduğu gibi, şaşkın gibi kalırsa; **التهذيب**’de: eğer balçığa saplanırsa. **خجل بالحمل**: eğer yük ona ağır gelirse de altında çalkalanırsa.

Mecazdan: **خجل النبت**: eğer uzar ve dolaşırsa; bunu İbn Sîde nakletti. Ve **الخجل**, harekeli: işin adama karışmasıdır; ondan çıkışın nasıl olduğunu bilmez; **المحكم**’de olduğu gibi. Yine: zenginliği kötü taşıma; sanki onun yanında azgınlaşır ve şımarır. Ve denildi: o, zenginlikte budalalıktır; **الدقع**: fakirliği kötü taşımaktır. Ondan hadis: kadınlara dedi ki: “Siz, acıkınca **دقعتن** olursunuz; doyunca **خجلتن** olursunuz.” Ve bununla **الكميت**’in sözü tefsir edildi:
  ولم يدقعوا عندما نابـهـم                      لصرف زمان ولم يخجلوا

**التهذيب**’de: “**لحرب زمان**”. Ebû Ubeyde dedi ki: yani azgınlaşmadılar ve şımarmadılar. Bazıları dedi ki: “**لم يخجلوا**”: yani, şaşkın ve hayrete düşmüş insan gibi onda donup kalmadılar; fakat onda ciddiyet gösterdiler. Birinci, iki vecihten daha benzer olandır; **التهذيب**’de olduğu gibi.

**الخجل**: bıkkınlık. Yine: rızık istemekten geri durma. Yine: tembellik; bunu **الأزهري** ve İbn Sîde nakletti; ve o, insandan alınmıştır: suskun kalır; hareket etmez ve konuşmaz. Yine: bozulma; **المحكم**’de olduğu gibi. Yine: gömleğin eteklerinin ve püsküllerinin çokça çatlaması; bunu el-Ferrâ nakletti; ve şu beyti okudu:
  علي ثوب خجل خبيث
  مدرعة كساؤها مثلوث

Mecazdan: **واد خجل** **ككتف** ve **مخجل** **كمحسن**: bitkisi aşırı olan; yahut onunla dolaşık olan. Ondan hadis: “Bir adamın dişi develeri kayboldu; bitkisi bol, otlu bir **واد خجل**’e uğradı; dişi develerini onun içinde buldu.” **الخجل** **ككتف**: eski elbise. İbn Şümeyl dedi ki: o, geniş ve uzundur. Ve denildi: **ثوب خجل**: bol. Ve denildi: **خجل**: giyeni bağlar da keçeleştirir.

**الخجل**: ot; eğer uzar, dolaşır ve güzelleşirse. İbn Sîde artırdı: ve nihayetine ulaştı. Yine: **الجل**; eğer genişliğinden dolayı at üzerinde çalkalanırsa. İbn Şümeyl dedi ki: denilir: **جللت البعير جلا خجلا**: yani, geniştir; onun üzerinde çalkalanır. Ve **أخجله ذلك الأمر**, **خجله تخجيلا**, tek bir mânâdadır.

**أخجل الحمض**: uzadı ve dolaştı. Ebû’n-Necm dedi ki:
  تظل حفراه مـن الـتـهـدل
  في روض ذفراء ورغل مخجل

Ve denildi: **حمض مخجل**: gür, uzun. Ve denildi: **كلأ مخجل**: geniş, çok, tam, alıkoyan; içinde ikamet edilir ve geçilip aşılmaz. Ve terkib, **العباب**’da olduğu gibi, çalkalanmaya ve tereddüde delâlet eder.
