# خدج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خدج

خَدَجَتِ الناقةُ وكلُّ ذات ظِلْفٍ وحافِرٍ تَخْدُجُ وتَخدِجُ خِداجاً، وهي خَدُوجٌ وخادِجٌ، وخَدَجَتْ وخَدَّجَتْ، كلاهما: أَلقت ولدها قبل أَوانه لغير تمام الأَيام، وإِن كان تامَّ الخَلْق؛ قال الحسين بن مطير:لَمَّا لَقِحْنَ لِماءِ الفحْلِ أَعْجَلَها،
وقْتَ النكاحِ، فلم يُتْمِمْنَ تَخْديجُ
وقد يكون الخِداجُ لغير الناقة؛ أَنشد ثعلب:
يَومَ تَرَى مُرْضِعَةً خَلُوجا،
وكلَّ أُنْثَى حَمَلَتْ خَدُوجا
أَفلا تراه عَمَّ به؟
وفي الحديث: كلُّ صَلاةٍ لا يُقْرَأَ فيها بفاتحة الكتاب، فهي خِداجٌ أَي نُقصانٌ. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: كلُّ صَلاةٍ ليست فيها قراءَةٌ، فهي خِداجٌ أَي ذات خِداجٍ، وهو النقصان. قال: وهذا مذهبهم في الاختصار للكلام كما قالوا: عبدُ الله إِقبالٌ وإِدْبارٌ أَي مُقْبِلٌ ومُدْبِرٌ؛ أَحَلُّوا المصدر محلَّ الفعل.
ويقال: أَخْدَجَ الرجلُ صلاتَه، فهو مُخْدِجٌ وهي مُخْدَجَةٌ، ويقال: أَخْدَجَ فلانٌ أَمره إِذا لم يُحْكِمْه، وأَنْضَجَ أَمْرَهُ إِذا أَحكمه، والأَصلُ في ذلك إِخْداجُ الناقةِ ولدَها وإِنضاجُها إِياه. الأَصمعي: الخِداجُ النقصان، وأَصل ذلك من خِداجِ الناقةِ إِذا ولدت ولداً ناقص الخَلْقِ، أَو لغير تمام.
وفي حديث الزكاة: في كل ثلاثين بقرةً خَديج أَي ناقصُ الخَلْقِ في الأَصل؛ يريد تَبِيعٌ كالخَديجِ في صِغَرِ أَعْضائه ونقص قوَّتِه عن الثَنِيِّ والرَّباعِيِّ. وخَديجٌ، فعيل بمعنى مُفْعَل، أَي مُخْدَجٌ. وفي حديث سعد: أَنه أَتى النبي، صلى الله عليه وسلم، بِمُخْدَجٍ مقيم أَي ناقصِ الخَلْقِ. وفي حديث عليّ، رضوان الله عليه: ولا تُخْدِجِ التَّحِيَّةَ أَي لا تَنْقُصْها. قال ابن الأَثير: وإِنما قال في الصلاة: فهي خِداجٌ، أَو يكون قد وصفها بالمصدر نفسه مبالغةً، كما قالوا: فإِنما هي إِقبال وإِدبار. والولدُ خَديجٌ. وشاةٌ خَدُوجٌ، وجمعها خُدوجٌ وخِداجٌ وخَدائِجُ. وأَخْدَجَتْ، فهي مَخْدِجٌ ومُخْدِجَةٌ: جاءَت بولدها ناقصَ الخَلْقِ، وقد تَمَّ وقتُ حملها، والولد خَدُوجٌ وخِدْجٌ ومُخْدَجٌ ومَخْدُوجٌ وخَديجٌ: ومنه قول عليّ، رضوان الله عليه، في ذي الثُّدَيَّةِ: مُخْدَجُ اليد أَي ناقصُ اليد. وقيل: إِذا أَلقت الناقة ولدها تامَّ الخَلْق قبلَ وقت النَّتاج، قيل: أَخْدَجَتْ، وهي مُخْدِجٌ؛ فإِن رمته ناقصاً قبل الوقت قيل: خَدَجَتْ، وهي خادِجٌ؛ فإِن كان عادةً لها، فهي مِخْداجٌ فيهما. وقوم يجعلون الخِداجَ ما كان دماً، وبعضهم جعله ما كان أَمْلَطَ ولم يَنْبُت عليه شَعَرٌ، وحكى ثابتٌ ذلك في الإِنسان. وقال أَبو خَيْرةَ: خَدَجَت المرأَةُ ولدَها وأَخْدَجَتْه، بمعنى واحد، قال الأَزهري: وذلك إِذا أَلقته وقد استبان خَلْقُه، قال: ويقال إِذا أَلقته دماً؛ قد خَدَجَتْ، وهو خِداجٌ؛ وإِذا أَلقته قبل أَن ينبتَ شعره قيل: قد غَضَّنَتْ، وهو الغِضانُ؛ وأَنشد:فَهُنَّ لا يَحْمِلْنَ إِلاَّ خِدْجا
والخِداجُ: الاسم من ذلك. قال: وناقة ذاتُ خِداجٍ: تَخْدُجُ وتَخْدِجُ كثيراً.
وخَدَجَتِ الزَّنْدةُ: لم تُورِ ناراً. وفي التهذيب: أَخْدَجَتِ الزَّنْدَةُ.
وخَديجَةُ: اسْمُ امرأَة.
وخَدْجِ خَدْجِ:زَجْرٌ للغنم. ابن الأَعرابي: أَخْدَجَتِ الشَّتْوَةُ إِذا قلَّ مَطَرُها.

### Türkçe

**خَدَجَتِ** deve ve her tırnaklı ve toynaklı (hayvan) **تَخْدُجُ** ve **تَخْدِجُ**
**خِداجاً**; o **خَدُوجٌ** ve **خادِجٌ**dur; ve **خَدَجَتْ** ve **خَدَّجَتْ**; ikisi de: günlerin tamamlanması olmaksızın, vaktinden önce yavrusunu attı; yaratılışı tam olsa bile. Hüseyin b.
Mutayr dedi:
Erkeğin suyuna gebe kaldıklarında onu acele ettirdi,
çiftleşme vakti; böylece **تَخْديجُ** tamamlamadılar.

Ve **الخِداجُ** deve dışında için de olabilir; Sa‘leb şu beyti okudu:
O gün ki bir emzireni **خَلُوجا** görürsün,
ve her dişi ki taşıdı **خَدُوجا**.
Onun bununla genelleştiğini görmüyor musun?

Ve hadiste: İçinde Kitabın Fâtiha’sı okunmayan her namaz, o **خِداجٌ**dur;
yani eksikliktir. Ve Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadisinde, dediği rivayet edilmiştir: İçinde kıraat olmayan her namaz, o **خِداجٌ**dur; yani **ذات خِداجٍ** (خِداج sahibi)dir; o da eksikliktir. Dedi: Bu, onların sözü kısaltmadaki mezhebidir; nitekim dediler: Abdullah **إِقبالٌ** ve **إِدْبارٌ**dur; yani **مُقْبِلٌ** ve **مُدْبِرٌ**; masdarı fiilin yerine koydular.

Ve denir: Adam namazını **أَخْدَجَ** etti; o **مُخْدِجٌ**dir ve o (namaz) **مُخْدَجَةٌ**dir. Ve denir: Falan işini **أَخْدَجَ** etti; onu sağlam yapmadığı zaman. Ve işini **أَنْضَجَ** etti; onu sağlam yaptığı zaman. Bunun aslı, devenin yavrusunu **إِخْداجُ** etmesi ve onu **إِنضاجُ** etmesidir. Asmaî: **الخِداجُ** eksikliktir; bunun aslı, devenin **خِداجِ**ındandır; eksik yaratılışlı bir yavru doğurduğu zaman, yahut tamam olmaksızın.

Zekât hadîsinde: Her otuz sığırda bir **خَديج**; yani aslında eksik yaratılışlı; **الثَنِيِّ** ve **الرَّباعِيِّ**ye göre uzuvlarının küçüklüğünde ve kuvvetinin eksikliğinde **الخَديج** gibi bir **تَبِيعٌ** kasteder. Ve **خَديجٌ**, **مُفْعَل** mânasında **فعيل**dir; yani **مُخْدَجٌ**. Sa‘d hadîsinde: Peygambere, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **بِمُخْدَجٍ** **مقيم** ile geldi; yani eksik yaratılışlı. Ali hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “Ve selâmı **تُخْدِجِ** etme”; yani onu eksiltme. İbnü’l-Esîr dedi: Namaz hakkında “o **خِداجٌ**dur” demesi ancak böyledir; yahut onu bizzat masdar ile nitelemiş olabilir, mübalağa olarak; nitekim dediler: “O ancak **إِقبال** ve **إِدبار**dır.”

Ve çocuk **خَديجٌ**dur. Ve koyun **خَدُوجٌ**dur; çoğulu **خُدوجٌ** ve **خِداجٌ** ve **خَدائِجُ**dür.

Ve **أَخْدَجَتْ**, o **مَخْدِجٌ** ve **مُخْدِجَةٌ**dir: yaratılışı eksik bir yavru ile geldi; hamlinin vakti tamam olmuşken. Ve yavru **خَدُوجٌ** ve **خِدْجٌ** ve **مُخْدَجٌ** ve **مَخْدُوجٌ** ve **خَديجٌ**dur. Bundan, Ali’nin, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, **ذي الثُّدَيَّةِ** hakkında sözü: **مُخْدَجُ اليد**; yani eli eksik. Ve denildi: Deve, doğum vaktinden önce yaratılışı tam yavrusunu attığında, “**أَخْدَجَتْ**” denir; o **مُخْدِجٌ**dir. Eğer onu vakitten önce eksik olarak atarsa “**خَدَجَتْ**” denir; o **خادِجٌ**dir. Eğer bu ikisinde de onun âdeti ise, o **مِخْداجٌ**dır. Bir kavim **الخِداجَ**ı kan olan şey kılar; bazıları onu, tüysüz olup üzerinde kıl bitmemiş olan şey kıldı; Sâbit bunu insanda nakletti. Ebû Hayra dedi: Kadın yavrusunu **خَدَجَت** ve **أَخْدَجَتْه**; tek mânadadır. Ezherî dedi: Bu, onu yaratılışı belirginleşmişken attığı zamandır. Dedi: Onu kan olarak attığında “**خَدَجَتْ**” denir; o **خِداجٌ**dur. Ve onu, kılı bitmeden önce attığında “**غَضَّنَتْ**” denir; o **الغِضانُ**dır. Ve şu beyti okudu:
Onlar ancak **خِدْجا**dan başka taşımazlar.

Ve **الخِداجُ**: bunun ismidir. Dedi: **ذاتُ خِداجٍ** bir deve: çokça **تَخْدُجُ** ve **تَخْدِجُ** eder.

Ve **خَدَجَتِ الزَّنْدةُ**: ateş çıkarmadı. Ve **التهذيب**’de: **أَخْدَجَتِ الزَّنْدَةُ**.

Ve **خَديجَةُ**: bir kadının adıdır.

Ve **خَدْجِ خَدْجِ**: koyun için bir sürme (azarlama) sözüdür. İbnü’l-A‘râbî: **أَخْدَجَتِ الشَّتْوَةُ**; yağmuru az olduğunda.
