# خدج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خدج

الخداج  ، بالكسر  :إلقاء الناقة ولدها قبل  أوانه لغير  تمام الأيام  وإن كان تام الخلق، يقال خدجت الناقة وكل ذات ظلف وحافر تخدج خداجا،  والفعل  خدجت  كنصر وضرب  ، وخدجت تخديجا قال الحسين بن مطير:
  لما لقحن لماء الفحل أعجلهاوقت النكاح فلم يتممن تخديج وقد يكون الخداج لغير الناقة، أنشد ثعلب:
  يوم ترى مرضعة خلوجا
  وكل أنثى حملت خدوجا

  أفلا تراه عم به.  وهي خادج  وخدوج  والولد خديج  ، وشاة خدوج: وجمعها خدوج وخداج وخدائج. وفي حديث الزكاة  في كل ثلاثين بقرة خديج  أي ناقص الخلق في الأصل، يريد: تبيع كالخديج في صغر أعضائه ونقص قوته عن الثنى والرباعى. وخديج فعيل بمعنى مفعل أي مخدج.  وأخدجت الصيفة  ، ونص عبارة ابن الأعرابي  الشتوة  إذ  قل مطرها، و  هو مجاز، مأخوذ من: أخدجت  الناقة  إذا  جاءت بولد ناقص  الخلق  وإن كانت أيامه  ، أي أيام حملها إياه  تامة، فهي مخدج  ومخدجة، على صيغة اسم الفاعل  والولد  خدوج، وخدج، و  مخدج  ، ومخدوج، وخديج. وقيل: إذا ألقت الناقة ولدها تام الخلق قبل وقت النتاج، قيل: أخدجت وهي مخدج، فإن رمته ناقصا قبل الوقت قيل: خدجت، وهي خادج، فإن كان عادة لها فهي مخداج، فيهما. وزاد في الأساس: وذات خداج. وقوم يجعلون الخداج ما كان دما، وبعضهم جعله ما كان أملط ولم ينبت عليه شعر، وحكى ثابت ذلك في الإنسان وقال أبو خيرة: خدجت المرأة ولدها وأخدجته، بمعنى واحد، قال الأزهرى: وذلك إذا ألقته وقد استبان خلقه، قال: ويقال إذا ألقته دما: قد خدجت، وهو خداج، وإذا ألفته قبل أن ينبت شعره. قيل: قد غضنت وهو الغضان. والخداج الاسم من ذلك، قال: وناقة ذات خداج تخدج كثيرا. من المجاز:  صلاته خداج  ، وهو عبارة الحديث، قال:  كل صلاة لا يقرأ فيها بفاتحة الكتاب فهي خداج   أي نقصان  ، وفي آخر أنه قال  كل صلاة ليست فيها قراءة فهى خداج  أي ذات خداج وهي النقصان، قال: وهذا مذهبهم في الاختصار للكلام، كما قالوا: عبد الله إقبال وإدبار أي مقبل ومدبر، أحلوا المصدر محل الفعل. ويقال: أخدج الرجل صلاته فهو مخدح، وهي مخدجة. وقال الأصمعي: الخداج: النقصان، وأصل ذلك من خداج الناقة إذا ولدت ولدا ناقص الخلق أو لغير تمام. منه قولهم:  رجل مخدج اليد  ، أي  ناقصها  ، وهو قول سيدنا علي رضى الله عنه في ذي الثدية أنه  مخدج اليد  أي ناقصها، وفي حديث سعد  أنه أتى النبي صلى الله عليه وسلم بمخدج سقيم  أي ناقص الخلق. وفي حديث على، رضى الله عنه  ولا تخدج التحية  أي لا تنقصها.  ومخدح بن الحارث  ، عل صيغة المفعول  أبو بطن، منهم رفيع المخدجى  .
 ومما يستدرك عليه: يقال أخدج فلان أمره إذا لم يحكمه، وأنضح أمره، إذا أحكمه، والأصل في ذلك إخداج الناقة ولدها وإنضاجها إياه. وخدجت الزندة: لم تور نارا. وفي التهذيب: أخدجت الزندة. وفي الأساس: وكل نقصان في شىء يستعار له الخداج. ورافع بن خديج صحابى مشهور. وخديج بن سلامة البلوى شهد العقبة ولم يشهد بدرا، ويكنى أبا رشيد، قاله السهيلي في الروض. وخديجة اسم امرأة. وخدج خدج، زجر للغنم.

### Türkçe

**الخداج** , esre ile: dişi devenin yavrusunu vaktinden önce, günlerin tamamlanması olmaksızın atmasıdır; yaratılışı tam olsa bile. Denir ki: dişi deve **خدجت**; ve her tırnaklı ve toynaklı **خداجا** **تخدج**. Fiil: **خدجت**; **نصر** ve **ضرب** gibi; ve **خدجت** **تخديجا**. **الحسين بن مطير** dedi ki:
  Erkek devenin suyuna gebe kaldıklarında, çiftleşme vakti onu acele ettirdi; böylece **تخديج**’den tamamlanmadılar.

Ve **الخداج** dişi deve dışında da olabilir; **ثعلب** inşad etti:
  Bir gün görürsün emziren birini **خلوجا**,
  Ve her dişi ki taşıdı, **خدوجا**.

Görmüyor musun, onunla genelleştirdi. O, **خادج** ve **خدوج**tur; yavru ise **خديج**tir. Ve **شاة خدوج**: çoğulu **خدوج** ve **خداج** ve **خدائج**tir. Zekât hadîsinde: “Her otuz sığırda bir **خديج**”; yani aslında yaratılışı eksik olan; muradı: uzuvlarının küçüklüğünde ve gücünün **الثنى** ve **الرباعى**’dan eksik oluşunda **الخديج** gibi bir **تبيع**. Ve **خديج** “**فعيل**” vezninde “**مفعل**” mânâsınadır; yani **مخدج**.

Ve **أخدجت الصيفة**; **ابن الأعرابي**’nin ibaresinin nassı: **الشتوة**; yağmuru az olduğunda; ve bu mecazdır; şundan alınmıştır: dişi deve, yavrusunu yaratılışı eksik olarak getirdiğinde — günleri, yani onu taşıdığı günler tam olsa bile — **أخدجت الناقة** denir; o hâlde o **مخدج** ve **مخدجة**dir; ism-i fâil sigası üzere. Yavru: **خدوج** ve **خدج** ve **مخدج** ve **مخدوج** ve **خديج**.

Ve denildi ki: dişi deve yavrusunu yaratılışı tam olarak, doğum vaktinden önce atarsa: **أخدجت** denir ve o **مخدج**dir; eğer onu vakitten önce eksik olarak atarsa: **خدجت** denir ve o **خادج**dir; eğer bu onun âdeti ise o **مخداج**dır; ikisinde de. Ve **الأساس**’ta artırdı: ve **ذات خداج**.

Bir kavim **الخداج**ı kan olan şey kılar; bazısı onu, tüysüz olup üzerinde kıl bitmemiş olan şey kıldı. **ثابت** bunu insanda nakletti. **أبو خيرة** dedi ki: kadın yavrusunu **خدجت** ve **أخدجته**; tek mânâ ile. **الأزهرى** dedi ki: bu, onu yaratılışı belirginleşmişken attığında olur. Dedi ki: onu kan olarak attığında “**قد خدجت**” denir; o da **خداج**dır; ve onu, kılı bitmeden önce attığında. Denildi ki: “**قد غضنت**” ve o **الغضان**dır. Ve **الخداج** bunun ismidir. Dedi ki: “Çokça **تخدج** eden **ذات خداج** bir dişi deve.”

Mecazdan: **صلاته خداج**; ve bu hadîsin ibaresidir. Dedi ki: “İçinde Fâtiha-i Kitap okunmayan her namaz, **خداج**dır”; yani noksanlıktır. Ve diğerinde: “İçinde kıraat olmayan her namaz, **خداج**dır”; yani **ذات خداج**dır; o da noksanlıktır. Dedi ki: bu, onların sözü kısaltmadaki mezhebidir; nitekim “**عبد الله إقبال وإدبار**” dediler; yani gelen ve giden; masdarı fiilin yerine koydular.

Ve denir ki: adam namazını **أخدج** etti; o hâlde o **مخدح**tır; o da **مخدجة**dir. **الأصمعي** dedi ki: **الخداج**: noksanlıktır; bunun aslı, dişi devenin yaratılışı eksik yahut tamamlanma olmaksızın bir yavru doğurması olan **خداج الناقة**dandır. Ondan onların sözü: **رجل مخدج اليد**; yani eli eksik olan. Bu, efendimiz Ali’nin (Allah ondan razı olsun) **ذي الثدية** hakkında sözüdür: “O **مخدج اليد**dir”; yani eli eksiktir. **سعد** hadîsinde: Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hasta bir **مخدج** getirdi; yani yaratılışı eksik. Ali hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “**ولا تخدج التحية**”; yani onu eksiltme.

Ve **مخدح بن الحارث**; mef‘ûl sigası üzere; **أبو بطن**; onlardan **رفيع المخدجى**.

Ve ona müstedrek olanlardandır: denir ki, falan kimse işini **أخدج** etti; onu sağlam yapmadığında. Ve “işini **أنضح** etti”; onu sağlam yaptığında. Bunun aslı, dişi devenin yavrusunu **إخداج** etmesi ve onu **إنضاج** etmesidir. Ve **خدجت الزندة**: ateş çıkarmadı. **التهذيب**’de: **أخدجت الزندة**. **الأساس**’ta: bir şeydeki her noksanlık için **الخداج** ödünç alınır.

Ve **رافع بن خديج** meşhur bir sahâbîdir. Ve **خديج بن سلامة البلوى** Akabe’ye şahit oldu, Bedir’e şahit olmadı; künyesi **أبا رشيد**’dir; bunu **السهيلي** **الروض**’da söyledi. Ve **خديجة** bir kadının adıdır. Ve **خدج خدج**: koyun için bir azarlamadır.
