# خدد (خ-د-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hadde, “Yanak” demektir

- Harfler: خ - د - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْأُخْدُودِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%90.md) | الْأُفْعُولِ | Hendek | 1 | 1 | [85:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/ayet/85:4.md) |
| [خَدَّكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8E.md) | فَعَلَكَ | Yanağın | 1 | 1 | [31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/ayet/31:18.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · “Sa’ire” ateşin alevidir
2. [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Derlenmiş hasattır
3. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
4. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Heyl (hı) : At demektir
5. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yürür
6. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
7. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
8. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
9. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
10. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خدد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md), [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md), [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [سطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yüzeyde uzunlamasına yarık, kanal, hendek açmak ve yüzün iki yanındaki çukurumsu düzlük (yanak) |
| Çekirdek Özet 2 | Yüz çevirme, kibirle yanağını eğme veya insanları ateşe atmak için derin hendek kazma bağlamında sınır ve kanal oluşumu |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık yüzeyinde derin iz bırakan fiziki yarıklar ile insanın muhatabına karşı takındığı ahlaki ve ontolojik sınır hattı |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece bedensel bir uzuv olan yanağa veya sadece tarihsel bir hendeğe indirgeyip, yarık, hat açma ve yüzün yönelişi eksenindeki yapısal ortaklığı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خد | Yüzeyde gizli hat açma, iz bırakma veya sınır çekme anlamı taşır; [خدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B9.md) kökünde gizli hile ve yön saptırma, [خدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%86.md) kökünde ise gizli dostluk ve özel bağ kurma görülür. | د | İkinci dal harfinin eklenmesiyle eylem pekişmiş, soyut gizlilik fiziki bir yarığa, derin bir hendeğe veya yüzde belirgin bir hatta dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Erken alfabedeki ح imgesinin hırıltılı ses varyantı olup sınır çekmeyi ve yüzeyde sert bir ayrışma oluşturmayı ifade eder (türetme imge). |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir yüzeyde açılan aralık, geçit veya dışa açılan hat boyutu katar. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Açılan aralığın veya geçiş hattının devamlılığını, derinleşmesini ve iki yanlı bir koridor halini almasını pekiştirir. |
| خدد | Duvar veya yüzeyde çift kapılı derin geçit açma hareketi | Sert bir yüzeyin iki tarafa doğru yarılarak ortasında boylu boyunca uzanan bir kanal, iz veya çukur oluşturması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Toprakta veya sert zeminde kazılarak açılan uzunlamasına dar ve derin hendek, kanal; kamçının sırtta bıraktığı çizgimsi izler; yüzde göz pınarlarından çeneye kadar uzanan yanak çizgisi ve zayıflıktan etin çöküp hat yapması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde geceyi yaran hızlı binekler için gecenin yanağını çiğneyip geçenler şeklinde mecazen kullanılmış, kılıç ve kamçı darbelerinin açtığı yarıklar da bu kökle tasvir edilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ferazdak bir beytinde feryat edenlerin kederini savururken atların ayaklarıyla her alanda derin yarıklar ve hendekler açtığını ifade etmek üzere kökün çoğulu olan خُدَد lafzını zikretmiştir: وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب / وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Asâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça خدد kökü, Sami dillerinde yüzeyin yarılması, çizilmesi veya sınır oluşturulmasıyla ilgili fonetik ve anlamsal köklerle kesişir. Klasik Sami kök tabakasında yanak kelimesi çoğunlukla *l-ḥ-y (çene/yanak) veya *p-t kökleriyle karşılansa da, خد biçimi Güney Sami ve Arap sahasında özellikle uzunlamasına açılan hat, yarık ve oluk tasavvuru üzerinden yüzün anatomisine taşınmıştır. İbranicede ch-d-d kökü keskin olmak, sivrilmek ve yararak geçmek anlamlarını taşır; Arapçadaki kökün de sert bir kesici aletle zemini veya deriyi boylu boyunca yarma hareketinden türediği anlaşılmaktadır. Süryanicede benzer fonetik biçimler keskinlik ve yarma kavramlarıyla temas halindedir. Bu durum, Arapça kökün öncelikle yarma ve hendek kazma eylemini içerdiğini, yanak anlamının ise gözyaşının aktığı doğal oluk veya yüzü iki taraftan sınırlayan düşey tabaka olması hasebiyle sonradan bu somut morfolojiden adlandırıldığını göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisānü’l-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı uzunlamasına yarmak | Yarma ve kanal açma fiilinden hareketle hem hendek hem de yüzde gözyaşı kanalı/düzlüğü olan yanak türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Keskinlik, batma ve yarma kökleri | İbranicedeki keskin olma ve sivrilme anlamları ile Arapçadaki yüzeyi kesip kanal açma anlamı ortak bir eylem çekirdeğine dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan bu fonetik dizilişe ait güvenilir bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, BDB Hebrew and English Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خدد | Anlamlı | Yarma, hendek açma, yanak | Yüzeyde boyuna kanal açmak veya yüzün iki yanındaki anatomik düzlük | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| دخد | Anlamlı | Boyun eğdirme, ezme, çiğneme | Bir yeri ayaklar altına alma, sindirme ve dumanla boğma anlamı taşır | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder. |
| ددخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خدد | Merkez | Yarma, yüzün yanı, hendek | Çizgisel ve boylamasına derin kanal açma; yüzün düşey düzlemi | Hem morfolojik oluk hem de anatomik yanak anlamını birleştiren merkez köktür. |
| [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Yüz çevirme, boyun bükme | Boyundaki bir illet sebebiyle veya kibirle yanağı bir tarafa eğme | خدد yüzün kendisi veya kanalken, [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) bu yüzün muhataba karşı çarpıtılmasıdır. |
| [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Çukur kazma, oyma | Zemini dairesel veya genel olarak kazıp toprağı çıkarma | [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) genel kazma eylemidir; خدد ise uzunlamasına bir yarık ve kanal oluşturmaktır. |
| [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) | Komşu | Yarma, ayrılma | Bir bütünü ikiye bölme veya yüzeyde çatlak açma | [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) yarılmanın kendisine odaklanır; خدد yarılarak açılan koridoru ve hendek biçimini kurar. |
| [سطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD.md) | Zıt | Düzleme, yayma | Yüzeyi pürüzsüz ve çukursuz hale getirme, yayma | Derin iz veya yarık açmanın aksine yüzeyin yekpare düz kılınmasıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خدد | Hendek açmak, yanak | Yüzeyde boylamasına hat/kanal açmak ve yüzün iki yanı | Kesin |
| Latince | sulcus, gena | Saban izi, hendek; yanak | Sulcus toprağın yarılmasıyla açılan yarığı, gena ise anatomik yanağı karşılar; Arapça her ikisini tek kökte toplar. | Güçlü |
| İngilizce | trench, furrow, cheek | Hendek, saban yarığı, yanak | Trench ve furrow fiziksel yarık ve oyuk yönünü, cheek ise anatomik yüz yönünü karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Graben, Furche, Wange | Hendek, yarık, yanak | Graben kazılmış derin hattı, Furche yüzeydeki yarığı, Wange ise çehrenin yanlarını verir. | Güçlü |
| Fransızca | tranchée, sillon, joue | Hendek, saban izi, yanak | Tranchée kazılmış siper ve kanalı, sillon derin çizgiyi, joue ise yanak uzvunu ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأُخْدُودِ | Derin hendek, yakıcı ateş çukuru | İnananların inançları sebebiyle ateşe atıldığı, zulüm ve imtihan sahnesi bağlamında (Burûc [85:4](https://lisan.digital/tr/ayet/85:4.md)). |
| خَدَّكَ | İnsanın yanağı, çehresi | Muhataba karşı kibirlenme, yüz çevirme ve böbürlenmenin yasaklandığı ahlaki öğüt bağlamında (Lokmân [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Burûc suresindeki ashâb-ı uhdûd kıssası | İman uğruna can feda etme, kâfirlerin zulmü ve ilahi adalet ile imtihanın sırrı | İman-küfür mücadelesinde sadakatin en uç noktası ve zalimlerin derin çukurlara hapsettiği müminlerin akıbeti. |
| Fıkıh | Secde ve kibir ahkâmı | Namazda yüzün yere konması ile sosyal ilişkilerde insanlara karşı böbürlenmenin fıkhi ve ahlaki sınırları | Yanağın yere konması zillet ve kulluk alameti sayılırken, yanağın insandan çevrilmesi haram kibir davranışı olarak kodlanır. |
| Tefsir | Lokmân ve Burûc tefsirleri | Lokmân [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md)'deki ibarenin lafzi ve mecazi tahlili ile uhdûd ehlini yutan hendeğin mahiyeti | Yanağın bükülmesi muhatabı küçümseme olarak tefsir edilir; uhdûd ise alevli hendek olarak açıklanır. |
| Hadis | Rivayetler ve ahlak babları | Ashâb-ı uhdûd hadisindeki gulam kıssası ve kibirle yanağını çeviren kimselere dair nehiyler | Zulmün kurumsallaşmış hendekleri ve ahlaki düzeyde insanın diğerine karşı kibirle kurduğu mesafe. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Tevazu ve secde ekseni | Yüzün eğilmesi veya dikilmesi | Yanak, Allah karşısında tevazu ile yere konan, insanlara karşı ise kibirle bükülmemesi gereken ontolojik yöndür. | Güçlü |
| İlmi | Yeryüzü şekilleri ve anatomi | Kanal, yarık ve morfolojik hat | Yapısal sınır tayini | Tabiatta suyun veya çatlağın açtığı mecra ile yüzde gözyaşının aktığı mecra arasındaki fiziksel izomorfizm. | Muhtemel |
| Siyasi | Otorite ve zulüm mekanizması | Savunma hendeği veya imha çukuru | Sınır çizme ve baskı kurma | İktidarın muhalifleri bertaraf etmek için açtığı ateş hendeği veya tebaaya karşı takındığı kibirli yüz çevirme tavrı. | Güçlü |
| İktisadi | Toprak işleme ve kaynak yönetimi | Ark, sulama kanalı | Üretim ve akış kanalı | Tarımsal arazide suyun yönlendirilmesi için açılan çizgisel hendeklerin sağladığı üretim düzeni. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / kanal açılması | Bir yüzey veya alan üzerinde sürekliliği kesintiye uğratan ve belirli bir akışı içine hapseden düşey derinlik gradyanı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşma ve sosyal mesafe hendeği | Bireyin ötekini tanımayarak yüzünü çevirmesi (mikro düzey) veya toplumda gruplar arasına kazılan ayrımcı siperler (makro düzey). | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü Burûc suresinde sadece geçmişte kalmış mitolojik bir ateş çukuru, Lokmân suresinde ise basit bir yüz kası hareketi olarak okumak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem fiziki varlık üzerinde zorbalıkla açılan ölümcül yarığı (uhdûd) hem de nefsin ahlaki boyutta ötekini yok sayarak inşa ettiği kibrin yüz ifadesini (hadd) karşılayan ortak bir sınır ve yarık mantığına sahiptir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hendek açmayı yalnızca askeri veya tarihi bir detay, yanağı bükmeyi ise önemsiz bir görgü kuralı sayarak; zorbalık ile kibrin aynı köksel ve yapısal zeminden beslendiğini görememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın somut bir anatomik ve coğrafi olguyu (yanak ve hendek) ahlaki kibrin ve siyasi tiranlığın ortak göstergesi kılma biçimini anlamayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kibir, böbürlenme ve insanlarla ilişkide ahlaki dengeyi emreden ayetler ile inananların maruz kaldığı sistemli zulümleri anlatan kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zulmün sadece kaba bir fiil değil, muhatabı hiçe sayan bir yüz çevirme (kibir) kökünden doğduğunu ve her iki formun da varlıkta derin ve yakıcı yarıklar açtığını fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüzeyde kazılarak açılan uzunlamasına derin hat, kanal, çukur ile yüzün iki yanındaki anatomik düzlük.
- Soyut anlam: Bir varlığın diğerine karşı yönelişini kesmesi, araya derin bir mesafe veya hendek koyması, kibirle yüz çevirmesi.
- Sistematik karşılık: Sürekli bir düzlem üzerinde ayrışma yaratan potansiyel eşiği; bireysel ahlakta kibir sapması, toplumsal alanda ise tiranlık çukuru.
- LaTeX modeli: $$ \Delta \Phi = \int_{x_1}^{x_2} \left( \nabla S \cdot \vec{n} \right) dx - D(y) $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ yüzeyi (zemin veya insan çehresi), $\nabla S \cdot \vec{n}$ yüzeyin normaline göre yönelim sapmasını (yanağın muhataptan çevrilmesini), $[x_1, x_2]$ aralığı yüzey boyunca açılan çizgisel hattı, $D(y)$ ise bu hat boyunca zemine doğru açılan derinlik fonksiyonunu (hendek ve oyuk) temsil eder. $\Delta \Phi$ ise hem fiziksel hem ahlaki düzlemde ortaya çıkan kopuş ve ayrışma miktarını simgeler.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Lokman 31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/ayet/31:18.md) — خَدَّكَ

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): İnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.

### [Buruc 85:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/ayet/85:4.md) — الْأُخْدُودِ

قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ

Meal (IK): Uhdud ashabının canı çıksın,

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hadde, “Yanak” demektir. Sonraları siper, hendek anlamında kullanılmıştır. Siper olarak “uhdud” kullanılmıştır. Uhdud yanaklar anlamına gelse de sonraları nusret olmuş ve hendek ve siper anlamında kullanılmıştır. Yanakların dizilmiş olmasından gelmiş olması muhtemeldir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والدال
خ د، د خ مستعملان خد:
المِخَدَّة: المصدغة، واشتقاقهما من الخد والصُّدْغ، وهو أي الخد من لدُن المَحجِرِ إلى اللحي من الجانبين. والخدُّ: جعلك أُخْدودا في الأرض تحفره مستطيلا، يقال: خَدَّهُ خَدّاً، قال:
ضاحي الأَخاديدِ إذا الليل ادلَهَمّ
ومِثلهُ أخاديدُ السِّياط، في الظَّهْر، وهي طرائقها.
والتَّخْديدُ: تَخْديدُ اللحم عند الهُزال. ورجلٌ مُتَخَدِّدٌ، وامرأة مُتَخَدِّدةٌ، أي: مهزول قليل اللحم.
وإذا شق الجمل بنابه شيئا قيل: خَدَّهُ. قال:
قدا بخَدَّادٍ وهَذَاً شرعبا
أي قطعاً طويلا.
دخ: الدُّخَ: الدُّخانُ. والدَخُّ مثل الدَّوْخ. ودَخْدَخْتُهُ ودوَّختُهُ، أي: ذللتُه ووطِئتُهُ، ودَخْدخْتُ البلادَ ودَوَّخْتُها، أي: وَطِئْتُها.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الدال**
**خ د**، **د خ** kullanımdadır **خد**:
**المِخَدَّة**: **المصدغة**; ikisinin de اشتقاقı **الخد** ve **الصُّدْغ**’dandır; o da, yani **الخد**, iki yandan **المَحجِرِ**’den **اللحي**’ye kadar olandır. Ve **الخدُّ**: onu, yerde uzunlamasına kazdığın bir hendek yapmandır; “onu hendek yaptı” denir: **خَدَّهُ خَدّاً**. Dedi ki:
ضاحي الأَخاديدِ إذا الليل ادلَهَمّ
Ve onun benzeri, sırtta **أخاديدُ السِّياط**’tır; onlar, onun çizgileridir.
Ve **التَّخْديدُ**: zayıflık esnasında etin çökmesi/çizgilenmesi. Ve **رجلٌ مُتَخَدِّدٌ** ve **امرأة مُتَخَدِّدةٌ**: yani zayıf, eti az.
Ve deve, azı dişiyle bir şeyi yararsa “onu yardı” denir: **خَدَّهُ**. Dedi ki:
قدا بخَدَّادٍ وهَذَاً شرعبا
yani uzun bir kesme.
**دخ**: **الدُّخَ**: **الدُّخانُ**. Ve **الدَخُّ** **الدَّوْخ** gibidir. Ve “onu ezdim/çiğnedim” demektir: **دَخْدَخْتُهُ** ve **دوَّختُهُ**; yani onu zelil kıldım ve çiğnedim. Ve “ülkeyi çiğnedim” demektir: **دَخْدخْتُ البلادَ** ve **دَوَّخْتُها**; yani onu çiğnedim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَدُّ في الوَجْه، وهما خَدَّانِ. والمِخدَّةُ بالكسر، لأنّها توضع تحت الخَدّ. والمِخَدَّةُ أيضاً: حَدِيدةٌ تُخَدُّ بها الأرض، أي تُشَقّ. والأُخْدودُ: شَقٌّ في الأرض مستطيل. وخدّ الأرضَ يخدُّها. وضَرْبَةٌ أُخْدودٌ، أي خَدَّتْ في الجِلْدِ. والخُدَّةُ بالضم: الحُفْرَةُ. قال الفرزدق:
وتَرى بها خَدَداً بكل مَجال
والخِدادُ: مِيَسمٌ في الخَدِّ. والبعير مَخْدودٌ. والمُتَخدِّدُ، المَهْزول، وقد خَدَّدَ لحمُهُ وتَخَدَّدَ، أي تِشَنَّجَ.

##### Türkçe

**الخَدُّ** yüzde(ki yan)dır; ikisi **خَدَّانِ**dır. **المِخدَّةُ** (kesre ile), çünkü o **الخَدّ**ın altına konur. **المِخَدَّةُ** da: kendisiyle yerin **تُخَدُّ** edildiği, yani yarıldığı bir demir(âlet)tir. **الأُخْدودُ**: yerde uzunlamasına bir yarıktır. “Yeri **خدّ** etti, onu **يخدُّها**.” Ve “bir darbe **أُخْدودٌ**dur”, yani deride **خَدَّتْ** (iz açtı). **الخُدَّةُ** (damme ile): çukurdur. el-Ferezdak dedi ki:
وتَرى بها خَدَداً بكل مَجال
**الخِدادُ**: **الخَدِّ**de bir dağlama izidir. Deve **مَخْدودٌ**dur. **المُتَخدِّدُ**: zayıflamış(kimse)dir; eti **خَدَّدَ** ve **تَخَدَّدَ**, yani kasılıp büzüldü.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ د د
دخل عليه فأظهر له المودة وألقى له المخدة وطرحوا لهم النمارق والمخاد‏.‏
وبعيـر مخـدود‏:‏ موسوم في خده وبه خداد‏.‏
وخد في الأرض‏.‏
وفيها خدود وأخاديد وخد وأخدود‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ضربة أخدود‏:‏ وتخدد لحمه من الهزال‏.‏
وخدده سوء الحال‏.‏
قال‏:‏ أحـرى قلائدهـا وخـدد لحمهـا أن لا يذقن مع الشكائـم عـوداً وأصلح خدود الهوادج وهي صفائح الخشب في جوانب الدفتين عن يمين وشمال‏.‏
قال الراعي‏:‏ له ذئب جوف كـأن خدودهـا خدود جياد أشرفت فوق مريد ومضى خد من الناس وجبهة وقتلنا خدّاً فخدا أي طبقة وطائفة وناحية مـن النـاس‏.‏
قـال الجعدي‏:‏ وهبنا لكم فيها المئين وغادرت مغارتنا خداً من النـاس عبـلاً وعارضه خد من القف‏:‏ جانب منه‏.‏
قال الراعي‏:‏ وخاده عارضه‏.‏
وتخاد الرجلان في الخصومة وغيرها‏.‏

##### Türkçe

خ د د
Onun yanına girdi de ona sevgi gösterdi ve ona **المخدة** (yastık) attı; onlar da kendileri için **النمارق** (yastıklar) ve **المخاد** (yastıklar) serdiler.‏
Ve **بعير مخدود**: yanağında dağlanmış; onda **خداد** (yanakta dağlama izi) vardır.‏
Ve yerde **خد** (yarık/iz açtı).‏
Ve onda **خدود** ve **أخاديد** ve **خد** ve **أخدود** vardır.‏
Ve mecazdan: **ضربة أخدود**: (yani) yarık açan bir darbe; ve zayıflıktan eti **تخدد** (yarılıp çizgilenir).‏
Ve kötü hâl onu **خدده** (yanağını çizgiledi/çökertti).‏
Dedi ki: Onun gerdanlıklarına daha layık ve onun etini **خدد** (çizgiledi/yarıp inceltti) ki, dikenlerle birlikte bir dalı tatmasınlar; ve **خدود الهوادج**’u (hevdelerin yan tahtalarını) ıslah etti; onlar, iki tarafın yanlarında sağdan ve soldan olan tahta levhalardır.‏
**الراعي** dedi ki: Onun içi bir kurt gibidir; sanki onun **خدود**’u (yanları/yanakları) bir **جياد**’ın (iyi atların) **خدود**’u gibidir; **مريد**’in üstünde yükselmiş; ve insanlardan bir **خد** ve bir **جبهة** geçti; ve bir **خدّاً** öldürdük de o **خدا** etti; yani insanlardan bir tabaka ve bir taife ve bir taraf.‏
**الجعدي** dedi ki: Orada size yüzlükleri bağışladık ve mağaramızdan insanlardan iri ve geniş bir **خداً** bıraktık.‏
Ve **خد من القف** ona karşı geldi: ondan bir yan.‏
**الراعي** dedi ki: Ve onun karşısı ona **خاده** (yan oldu/karşıdan yan verdi).‏
Ve iki adam, husumette ve başkasında **تخاد** ettiler (birbirlerine yan oldular/karşılıklı yan tuttular).‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَدُّ في الوجه، والخدان: جانبا الوجه، وهما ما جاوز مؤخر العين إِلى منتهى الشدق؛ وقيل: الخد من الوجه من لدن المحْجِر إِلى اللَّحْي من الجانبين جميعاً ومنه اشتق اسم الـمِخَدَّة، بالكسر، وهي المِصْدَغة لأَن الخد يوضع عليها، وقيل: الخدان اللذان يكتنفان الأَنف عن يمين وشمال؛ قال اللحياني: هو مذكر لا غير، والجمع خدود لا يكسر على غير ذلك؛ واستعار بعض الشعراء الخدّ لليل فقال:
بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل
يعني أَنهنّ يذللن الليل ويملكنه ويتحكمن عليه، حتى كأَنهنَّ يصرعنه فيذللن خدّه ويفللن حدّه. الأَصمعي: الخدود في الغُبُط والهوادج جوانب الدَّفتين عن يمين وشمال وهي صفائح خشبها، الواحد خَدّ. والخَدّ والخُدَّة والأُخْدود: الحفرة تحفرها في الأَرض مستطيلة. والخُدَّة، بالضم: الحفرة؛ قال الفرزدق:
وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال
المثوِّب: الذي يدعو مستغيثاً مرة بعد مرة. التهذيب: الخَدّ جَعْلُكَ أُخْدُوداً في الأَرض تَحْفِره مستطيلاً؛ يقال: خَدَّ خَدّاً، والجمع أَخاديد؛ وأَنشد:
رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ
أَراد بالأَخاديد شَرَك الطريق، وكذلك أَخاديد السياط في الظهر: ما شقت منه.
والخَدُّ والأُخْدود: شقان في الأَرض غامضان مستطيلان؛ قال ابن دريد: وبه فسر أَبو عبيد قوله تعالى: قُتل أَصحاب الأُخدود؛ وكانوا قوماً يعبدون صنماً، وكان معهم قوم يعبدون الله عز وجل ويوحدونه ويكتمون إِيمانهم، فعلموا بهم فَخَدُّوا لهم أُخْدوداً وملأُوه ناراً وقذفوا بهم في تلك النار، فتقحموها ولم يرتدُّوا عن دينهم ثبوتاً على الإِسلام، ويقيناً أَنهم يصيرون إِلى الجنة، فجاء في التفسير أَن آخر من أُلقي في النار منهم امرأَة معها صبي رضيع، فلما رأَت النار صدّت بوجهها وأَعرضت فقال لها: يا أُمَّتاه قِفي ولا تُنافقي وقيل: إِنه قال لها ما هي إِلا غُمَيْضَة فصبرت، فأُلقيت في النار، فكان النبي، صلى الله عليه وسلم، إِذا ذكر أَصحاب الأُخدود تعوّذ بالله من جَهْد البلاء؛ وقيل: كان أَصحاب الأُخدود خَدُّوا في الأَرض أَخاديدَ وأَوقدوا عليها النيران حتى حميت ثم عرضوا الكفر على الناس فمن امتنع أَلقَوْه فيها حتى يحترق. والأُخدود: شق في الأَرض مستطيل. قال ابن سيده: والخَدُّ والخُدة الأُخدود، وقد خدَّها يَخُدُّها خَدّاً. وأَخاديدُ الأَرْشية في البئر: تأْثير جرّها فيه.
وخَدَّ السيل في الأَرض إِذا شقها بجريه. وفي حديث مسروق: أَنهار الجنة تجري في غير أُخْدود أَي في غير شق في الأَرض.
والخد: الجدول، والجمع أَخدّة على غير قياس والكثير خِداد وخِدَّان. والمِخَدَّة: حديدة تُخَدُّ بها الأَرض أَي تُشق.
وخَدَّ الدمع في خده: أَثَّر. وخَدَّ الفرس الأَرضَ بحوافره: أَثر فيها. وأَخاديد السياط: آثارها. وضربة أُخدودٌ أَي خَدَّت في الجِلد. وخَدَّدَ لحمُه وتَخَدَّدَ: هُزل ونقص؛ وقيل: التَّخَدُّد أَن يضطرب اللحم من الهزال. والتخديدُ من تخديد اللحم إِذا ضُمِّرَتِ الدواب؛ قال جرير يصف خيلاً هزلت:
أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا
والمُتَخَدِّدُ: المهزول. رجل مُتَخَدِّد وامرأَة مُتَخَدِّدة: مهزول قليل اللحم. وقد خَدَّد لحمُه وتَخَدَّد أَي تَشَنَّج. وامرأَة مُتَخَدِّدة إِذا نقص جسمها وهي سمينة. والخَدُّ: الجمع من الناس. ومضى خَدٌّ من الناس أَي قَرْن. ورأَيت خدّاً من الناس أَي طبقاً وطائفة. وقتلهم خَدّاً فخدّاً أَي طبقة بعد طبقة؛ قال الجعدي:
شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا
ويقال: تخدد القوم إِذا صاروا فرقاً. وخَدَدُ الطريق: شَرَكُه، قاله أَبو زيد.
والمِخَدَّان: النابان؛ قال:
بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما
وإِذا شق الجمل بنابه شيئاً قيل: خدَّه؛ وأَنشد:
قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا
ابن الأَعرابي: أَخَدَّه فَخَدَّه إِذا قطعه؛ وأَنشد:
وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه
أَي قاطع. وقال: ضربةٌ أُخْدُودٌ شديدة قد خَدَّتْ فيه.
والخِدادُ: مِيسَم في الخد والبعير مَخْدود.
والخُدْخُود: دوَيْبَّة. ابن الأَعرابي: الخد الطريق.
والدَّخ: الدخان، جاء به بفتح الدال.

الخَدُّ في الوجه، والخدان: جانبا الوجه، وهما ما جاوز مؤخر العين إِلى منتهى الشدق؛ وقيل: الخد من الوجه من لدن المحْجِر إِلى اللَّحْي من الجانبين جميعاً ومنه اشتق اسم الـمِخَدَّة، بالكسر، وهي المِصْدَغة لأَن الخد يوضع عليها، وقيل: الخدان اللذان يكتنفان الأَنف عن يمين وشمال؛ قال اللحياني: هو مذكر لا غير، والجمع خدود لا يكسر على غير ذلك؛ واستعار بعض الشعراء الخدّ لليل فقال:
بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل
يعني أَنهنّ يذللن الليل ويملكنه ويتحكمن عليه، حتى كأَنهنَّ يصرعنه فيذللن خدّه ويفللن حدّه. الأَصمعي: الخدود في الغُبُط والهوادج جوانب الدَّفتين عن يمين وشمال وهي صفائح خشبها، الواحد خَدّ. والخَدّ والخُدَّة والأُخْدود: الحفرة تحفرها في الأَرض مستطيلة. والخُدَّة، بالضم: الحفرة؛ قال الفرزدق:
وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال
المثوِّب: الذي يدعو مستغيثاً مرة بعد مرة. التهذيب: الخَدّ جَعْلُكَ أُخْدُوداً في الأَرض تَحْفِره مستطيلاً؛ يقال: خَدَّ خَدّاً، والجمع أَخاديد؛ وأَنشد:
رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ
أَراد بالأَخاديد شَرَك الطريق، وكذلك أَخاديد السياط في الظهر: ما شقت منه.
والخَدُّ والأُخْدود: شقان في الأَرض غامضان مستطيلان؛ قال ابن دريد: وبه فسر أَبو عبيد قوله تعالى: قُتل أَصحاب الأُخدود؛ وكانوا قوماً يعبدون صنماً، وكان معهم قوم يعبدون الله عز وجل ويوحدونه ويكتمون إِيمانهم، فعلموا بهم فَخَدُّوا لهم أُخْدوداً وملأُوه ناراً وقذفوا بهم في تلك النار، فتقحموها ولم يرتدُّوا عن دينهم ثبوتاً على الإِسلام، ويقيناً أَنهم يصيرون إِلى الجنة، فجاء في التفسير أَن آخر من أُلقي في النار منهم امرأَة معها صبي رضيع، فلما رأَت النار صدّت بوجهها وأَعرضت فقال لها: يا أُمَّتاه قِفي ولا تُنافقي وقيل: إِنه قال لها ما هي إِلا غُمَيْضَة فصبرت، فأُلقيت في النار، فكان النبي، صلى الله عليه وسلم، إِذا ذكر أَصحاب الأُخدود تعوّذ بالله من جَهْد البلاء؛ وقيل: كان أَصحاب الأُخدود خَدُّوا في الأَرض أَخاديدَ وأَوقدوا عليها النيران حتى حميت ثم عرضوا الكفر على الناس فمن امتنع أَلقَوْه فيها حتى يحترق. والأُخدود: شق في الأَرض مستطيل. قال ابن سيده: والخَدُّ والخُدة الأُخدود، وقد خدَّها يَخُدُّها خَدّاً. وأَخاديدُ الأَرْشية في البئر: تأْثير جرّها فيه.
وخَدَّ السيل في الأَرض إِذا شقها بجريه. وفي حديث مسروق: أَنهار الجنة تجري في غير أُخْدود أَي في غير شق في الأَرض.
والخد: الجدول، والجمع أَخدّة على غير قياس والكثير خِداد وخِدَّان. والمِخَدَّة: حديدة تُخَدُّ بها الأَرض أَي تُشق.
وخَدَّ الدمع في خده: أَثَّر. وخَدَّ الفرس الأَرضَ بحوافره: أَثر فيها. وأَخاديد السياط: آثارها. وضربة أُخدودٌ أَي خَدَّت في الجِلد. وخَدَّدَ لحمُه وتَخَدَّدَ: هُزل ونقص؛ وقيل: التَّخَدُّد أَن يضطرب اللحم من الهزال. والتخديدُ من تخديد اللحم إِذا ضُمِّرَتِ الدواب؛ قال جرير يصف خيلاً هزلت:
أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا
والمُتَخَدِّدُ: المهزول. رجل مُتَخَدِّد وامرأَة مُتَخَدِّدة: مهزول قليل اللحم. وقد خَدَّد لحمُه وتَخَدَّد أَي تَشَنَّج. وامرأَة مُتَخَدِّدة إِذا نقص جسمها وهي سمينة. والخَدُّ: الجمع من الناس. ومضى خَدٌّ من الناس أَي قَرْن. ورأَيت خدّاً من الناس أَي طبقاً وطائفة. وقتلهم خَدّاً فخدّاً أَي طبقة بعد طبقة؛ قال الجعدي:
شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا
ويقال: تخدد القوم إِذا صاروا فرقاً. وخَدَدُ الطريق: شَرَكُه، قاله أَبو زيد.
والمِخَدَّان: النابان؛ قال:
بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما
وإِذا شق الجمل بنابه شيئاً قيل: خدَّه؛ وأَنشد:
قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا
ابن الأَعرابي: أَخَدَّه فَخَدَّه إِذا قطعه؛ وأَنشد:
وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه
أَي قاطع. وقال: ضربةٌ أُخْدُودٌ شديدة قد خَدَّتْ فيه.
والخِدادُ: مِيسَم في الخد والبعير مَخْدود.
والخُدْخُود: دوَيْبَّة. ابن الأَعرابي: الخد الطريق.
والدَّخ: الدخان، جاء به بفتح الدال.

##### Türkçe

**الخَدُّ** yüzde (yanak); **الخدان**: yüzün iki yanı; ve onlar, gözün arka tarafından **الشدق**’ın sonuna kadar olan kısımdır; ve denildi ki: **الخد** yüzden, **المحْجِر**’den **اللَّحْي**’ye kadar iki yandan bütünüyle olandır; ve ondan **المِخَدَّة** ismi türetilmiştir, kesre ile; ve o **المِصْدَغة**’dır; çünkü **الخد** onun üzerine konur; ve denildi ki: **الخدان** burnu sağdan ve soldan kuşatan iki (yan)dır; **اللحياني** dedi ki: o yalnızca müzekkerdir; ve cem‘i **خدود**’dur, bunun dışında başka bir kalıba kırılmaz; ve bazı şairler **الخدّ**’ü gece için mecaz yaptı da dedi ki:

بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل

Yani: onlar geceyi zelil kılarlar ve ona sahip olurlar ve onun üzerinde hükmederler; ta ki sanki onu yere sererler de onun **خدّ**’ünü zelil kılarlar ve onun keskinliğini köreltirler. **الأَصمعي**: **الخدود** **الغُبُط** ve **الهوادج**’de iki **الدَّفتين**’in sağ ve soldan yanlarıdır; ve onlar, tahtalarının levhalarıdır; tekili **خَدّ**. Ve **الخَدّ** ve **الخُدَّة** ve **الأُخْدود**: yerde uzunlamasına kazdığın çukurdur. Ve **الخُدَّة**, damme ile: çukur; **الفرزدق** dedi ki:

وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال

**المثوِّب**: bir defadan sonra bir defa, imdat dileyerek çağıran kimsedir. **التهذيب**: **الخَدّ**, yerde uzunlamasına kazdığın bir **أُخْدُود** yapmandır; denir ki: **خَدَّ** **خَدّاً**; cem‘i **أَخاديد**; ve şu beyit okunmuştur:

رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ

**الأَخاديد** ile yolun tuzaklarını kastetti; ve aynı şekilde sırtta kamçıların **أَخاديد**’i: ondan yarılmış olan şeydir.

Ve **الخَدُّ** ve **الأُخْدود**: yerde iki uzunlamasına, derin iki yarıktır; **ابن دريد** dedi ki: ve bununla **أَبو عبيد** şu yüce sözün tefsirini yaptı: **قُتل أَصحاب الأُخدود**; ve onlar bir kavimdi, bir puta taparlardı; ve onlarla beraber Allah عز وجل’e ibadet eden, O’nu birleyen ve imanlarını gizleyen bir kavim vardı; derken onları öğrendiler de onlar için bir **أُخْدود** kazdılar ve onu ateşle doldurdular ve onları o ateşe attılar; onlar da içine atıldılar ve dinlerinden dönmediler; İslâm üzere sebatla ve cennete varacaklarına yakîn ile; sonra tefsirde geldi ki: onlardan ateşe atılanların sonuncusu, yanında süt emen bir çocuk bulunan bir kadındı; ateşi görünce yüzüyle geri döndü ve yüz çevirdi; ona dedi ki: “Ey anneciğim, dur ve nifak etme”; ve denildi ki: ona “O ancak bir göz kırpmasıdır” dedi de sabretti; sonra ateşe atıldı; ve Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **أَصحاب الأُخدود**’u andığı zaman belânın şiddetinden Allah’a sığınırdı; ve denildi ki: **أَصحاب الأُخدود** yerde **أَخاديد** kazdılar ve üzerlerinde ateşler yaktılar, ta ki kızıştı; sonra insanlara küfrü arz ettiler; kim kaçındıysa onu içine attılar, ta ki yansın. Ve **الأُخدود**: yerde uzunlamasına bir yarıktır. **ابن سيده** dedi ki: **الخَدُّ** ve **الخُدة** **الأُخدود**’dur; ve onu **خدَّها يَخُدُّها خَدّاً** (yarar/kazar). Ve kuyuda **الأَرْشية**’nin **أَخاديد**’i: onun içinde sürüklenmesinin izi.

Ve sel, yerde **خَدَّ** eder; yani akışıyla onu yarar. Ve **مسروق** hadîsinde: “Cennet nehirleri **أُخْدود** olmaksızın akar” yani yerde bir yarık olmaksızın.

Ve **الخد**: ark (küçük su kanalı); cem‘i kıyasa aykırı olarak **أَخدّة**; ve çoğu **خِداد** ve **خِدَّان**. Ve **المِخَدَّة**: yerin onunla **تُخَدُّ** edildiği, yani yarıldığı demir (alet).

Ve gözyaşı yanağında **خَدَّ** etti: iz bıraktı. Ve at, toynaklarıyla yeri **خَدَّ** etti: onda iz bıraktı. Ve kamçıların **أَخاديد**’i: izleridir. Ve bir vuruş **أُخدودٌ**’dur; yani deride **خَدَّت** (yarıp iz açtı).

Ve eti **خَدَّدَ** oldu ve **تَخَدَّدَ**: zayıfladı ve eksildi; ve denildi ki: **التَّخَدُّد**, zayıflıktan etin titremesidir. Ve **التخديدُ**, binek hayvanları zayıflatıldığında etin **تخديد**’indendir; **جرير** zayıflamış atları vasfederek dedi ki:

أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا

Ve **المُتَخَدِّدُ**: zayıf olan. **رجل مُتَخَدِّد** ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: zayıf, eti az. Ve eti **خَدَّد** oldu ve **تَخَدَّد**; yani kasıldı. Ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: semiz iken bedeni eksildiğinde. Ve **الخَدُّ**: insanlardan topluluk. İnsanlardan bir **خَدّ** geçti; yani bir nesil. İnsanlardan bir **خدّ** gördüm; yani bir tabaka ve bir taife. Ve onları **خَدّاً فخدّاً** öldürdü; yani tabaka tabaka; **الجعدي** dedi ki:

شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا

Ve denilir ki: kavim **تخدد** etti; yani fırkalara ayrıldılar. Ve yolun **خَدَدُ**’u: onun tuzaklarıdır; bunu **أَبو زيد** söyledi.

Ve **المِخَدَّان**: iki köpekdişi; dedi ki:

بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما

Ve deve köpekdişiyle bir şeyi yardığında “onu **خدَّه** etti” denir; ve şu beyit okunmuştur:

قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا

**ابن الأَعرابي**: **أَخَدَّه فَخَدَّه**: onu kestiği zaman; ve şu beyit okunmuştur:

وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه

Yani: kesen. Ve dedi ki: **ضربةٌ أُخْدُودٌ**: şiddetli bir darbedir; onda **خَدَّتْ** (yarıp iz açtı).

Ve **الخِدادُ**: yanakta bir dağlama izi; ve deve **مَخْدود**’dur.

Ve **الخُدْخُود**: küçük bir canlı. **ابن الأَعرابي**: **الخد** yoldur.

Ve **الدَّخ**: dumandır; onu **الدال**’ın fethasıyla getirdi.

**الخَدُّ** yüzde (yanak); **الخدان**: yüzün iki yanı; ve onlar, gözün arka tarafından **الشدق**’ın sonuna kadar olan kısımdır; ve denildi ki: **الخد** yüzden, **المحْجِر**’den **اللَّحْي**’ye kadar iki yandan bütünüyle olandır; ve ondan **المِخَدَّة** ismi türetilmiştir, kesre ile; ve o **المِصْدَغة**’dır; çünkü **الخد** onun üzerine konur; ve denildi ki: **الخدان** burnu sağdan ve soldan kuşatan iki (yan)dır; **اللحياني** dedi ki: o yalnızca müzekkerdir; ve cem‘i **خدود**’dur, bunun dışında başka bir kalıba kırılmaz; ve bazı şairler **الخدّ**’ü gece için mecaz yaptı da dedi ki:

بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل

Yani: onlar geceyi zelil kılarlar ve ona sahip olurlar ve onun üzerinde hükmederler; ta ki sanki onu yere sererler de onun **خدّ**’ünü zelil kılarlar ve onun keskinliğini köreltirler. **الأَصمعي**: **الخدود** **الغُبُط** ve **الهوادج**’de iki **الدَّفتين**’in sağ ve soldan yanlarıdır; ve onlar, tahtalarının levhalarıdır; tekili **خَدّ**. Ve **الخَدّ** ve **الخُدَّة** ve **الأُخْدود**: yerde uzunlamasına kazdığın çukurdur. Ve **الخُدَّة**, damme ile: çukur; **الفرزدق** dedi ki:

وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال

**المثوِّب**: bir defadan sonra bir defa, imdat dileyerek çağıran kimsedir. **التهذيب**: **الخَدّ**, yerde uzunlamasına kazdığın bir **أُخْدُود** yapmandır; denir ki: **خَدَّ** **خَدّاً**; cem‘i **أَخاديد**; ve şu beyit okunmuştur:

رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ

**الأَخاديد** ile yolun tuzaklarını kastetti; ve aynı şekilde sırtta kamçıların **أَخاديد**’i: ondan yarılmış olan şeydir.

Ve **الخَدُّ** ve **الأُخْدود**: yerde iki uzunlamasına, derin iki yarıktır; **ابن دريد** dedi ki: ve bununla **أَبو عبيد** şu yüce sözün tefsirini yaptı: **قُتل أَصحاب الأُخدود**; ve onlar bir kavimdi, bir puta taparlardı; ve onlarla beraber Allah عز وجل’e ibadet eden, O’nu birleyen ve imanlarını gizleyen bir kavim vardı; derken onları öğrendiler de onlar için bir **أُخْدود** kazdılar ve onu ateşle doldurdular ve onları o ateşe attılar; onlar da içine atıldılar ve dinlerinden dönmediler; İslâm üzere sebatla ve cennete varacaklarına yakîn ile; sonra tefsirde geldi ki: onlardan ateşe atılanların sonuncusu, yanında süt emen bir çocuk bulunan bir kadındı; ateşi görünce yüzüyle geri döndü ve yüz çevirdi; ona dedi ki: “Ey anneciğim, dur ve nifak etme”; ve denildi ki: ona “O ancak bir göz kırpmasıdır” dedi de sabretti; sonra ateşe atıldı; ve Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **أَصحاب الأُخدود**’u andığı zaman belânın şiddetinden Allah’a sığınırdı; ve denildi ki: **أَصحاب الأُخدود** yerde **أَخاديد** kazdılar ve üzerlerinde ateşler yaktılar, ta ki kızıştı; sonra insanlara küfrü arz ettiler; kim kaçındıysa onu içine attılar, ta ki yansın. Ve **الأُخدود**: yerde uzunlamasına bir yarıktır. **ابن سيده** dedi ki: **الخَدُّ** ve **الخُدة** **الأُخدود**’dur; ve onu **خدَّها يَخُدُّها خَدّاً** (yarar/kazar). Ve kuyuda **الأَرْشية**’nin **أَخاديد**’i: onun içinde sürüklenmesinin izi.

Ve sel, yerde **خَدَّ** eder; yani akışıyla onu yarar. Ve **مسروق** hadîsinde: “Cennet nehirleri **أُخْدود** olmaksızın akar” yani yerde bir yarık olmaksızın.

Ve **الخد**: ark (küçük su kanalı); cem‘i kıyasa aykırı olarak **أَخدّة**; ve çoğu **خِداد** ve **خِدَّان**. Ve **المِخَدَّة**: yerin onunla **تُخَدُّ** edildiği, yani yarıldığı demir (alet).

Ve gözyaşı yanağında **خَدَّ** etti: iz bıraktı. Ve at, toynaklarıyla yeri **خَدَّ** etti: onda iz bıraktı. Ve kamçıların **أَخاديد**’i: izleridir. Ve bir vuruş **أُخدودٌ**’dur; yani deride **خَدَّت** (yarıp iz açtı).

Ve eti **خَدَّدَ** oldu ve **تَخَدَّدَ**: zayıfladı ve eksildi; ve denildi ki: **التَّخَدُّد**, zayıflıktan etin titremesidir. Ve **التخديدُ**, binek hayvanları zayıflatıldığında etin **تخديد**’indendir; **جرير** zayıflamış atları vasfederek dedi ki:

أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا

Ve **المُتَخَدِّدُ**: zayıf olan. **رجل مُتَخَدِّد** ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: zayıf, eti az. Ve eti **خَدَّد** oldu ve **تَخَدَّد**; yani kasıldı. Ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: semiz iken bedeni eksildiğinde. Ve **الخَدُّ**: insanlardan topluluk. İnsanlardan bir **خَدّ** geçti; yani bir nesil. İnsanlardan bir **خدّ** gördüm; yani bir tabaka ve bir taife. Ve onları **خَدّاً فخدّاً** öldürdü; yani tabaka tabaka; **الجعدي** dedi ki:

شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا

Ve denilir ki: kavim **تخدد** etti; yani fırkalara ayrıldılar. Ve yolun **خَدَدُ**’u: onun tuzaklarıdır; bunu **أَبو زيد** söyledi.

Ve **المِخَدَّان**: iki köpekdişi; dedi ki:

بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما

Ve deve köpekdişiyle bir şeyi yardığında “onu **خدَّه** etti” denir; ve şu beyit okunmuştur:

قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا

**ابن الأَعرابي**: **أَخَدَّه فَخَدَّه**: onu kestiği zaman; ve şu beyit okunmuştur:

وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه

Yani: kesen. Ve dedi ki: **ضربةٌ أُخْدُودٌ**: şiddetli bir darbedir; onda **خَدَّتْ** (yarıp iz açtı).

Ve **الخِدادُ**: yanakta bir dağlama izi; ve deve **مَخْدود**’dur.

Ve **الخُدْخُود**: küçük bir canlı. **ابن الأَعرابي**: **الخد** yoldur.

Ve **الدَّخ**: dumandır; onu **الدال**’ın fethasıyla getirdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ د د * * المِخَدَّةُ * بالكسر الوسادة يوضع عليها الخد و * الأُخْدُودُ * بالضم شق مستطيل في الأرض

##### Türkçe

* خ د د * * **المِخَدَّةُ** * kesre ile: yanağın üzerine konulduğu yastık; ve * **الأُخْدُودُ** * damme ile: yerde dikdörtgen bir yarık.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخدان بالفتح، والخدتان بالضم، عن ابن دريد، وهو قليل: ما جاوز مؤخر العينين إلى منتهى الشدق. أو الخدان: اللذان يكتنفان الأنف عن يمين وشمال. أو الخدان من الوجه: من لدن المحجر إلى اللحي من الجانبين جميعا، ومنه اشتق اسم المخدة كما سيأتي. قال اللحياني: هو مذكر لا غير، والجمع: خدود، لا يكسر على غير ذلك.
 وعن ابن الأعرابي: الخد: الطريق والدخ: الدخان: جاء به بفتح الدال. والخد: الجماعة من الناس ومضى خد من الناس، أي قرن. ورأيت خدا من الناس، أي طبقة وطائفة. وقتلهم خدا فخدا، أي طبقة بعد طبقة، وهو مجاز، قال الجعدي:
  شراحيل إذ لا يمنعون نساءهم                      وأفناهم خدا فخدا تـنـقـلا والخد: الحفرة المستطيلة في الأرض، كالخدة، بالضم، والأخدود، بالضم أيضا. ولو أخر قوله: بالضم، وقال بضمهما، كان أولى.
 وجمع الخدة: خدد، قال الفرزدق:
  وبهن يدفع كرب كل مثوب                      وترى لها خددا بكل مجال وفي التهذيب: الخد: جعلك أخدودا في الأرض، تحفره مستطيلا، يقال: خد خدا، والجمع: أخاديد، وأنشد:
  ركبن من فلج طريقا ذا قحم
  ضاحي الأخاديد إذا الليل ادلهم أراد بالأخاديد: شرك الطريق. والخد والأخدود: شقان في الأرض غامضان مستطيلان، قال ابن دريد: وبه فسر أبو عبيد قوله تعالى:  قتل أصحاب الأخدود  وكانوا قوما يعبدون صنما، وكان معهم قوم يعبدون الله عز وجل ويوحدونه ويكتمون إيمانهم، فعلموا به، فخدوا لهم أخدودا وملؤوه نارا، وقذفوا بهم في تلك النار، فتقحموها ولم يرتدوا عن دينهم، ثبوتا على الإسلام، ويقينا أنهم يصيرون إلى الجنة. فجاء في التفسير أن آخر من ألقي منه امرأة معها صبي رضيع، فلما رأت النار صدت بوجهها وأعرضت، فقال لها: يا أمتاه قفي، ولا تنافقي وقيل: إنه قال لها: ما هي إلا غميضة. فصبرت فألقيت في النار. فكان النبي صلى الله عليه وسلم إذا ذكر أصحاب الأخدود تعوذ بالله من جهد البلاء. ونقل شيخنا في شرحه: أن صاحب الأخدود هو ذو نواس أحد أذواء اليمن، وروى عن جبير بن نفير، أنه قال: الذي خدوا الأخدود ثلاثة: تبع صاحب اليمن، وقسطنطين، ملك الروم، حين صرف النصارى عن التوحيد ودين المسيح إلى عبادة الصليب. وبختنصر، من أهل بابل، حين أمر الناس بالسجود إليه، فأبى دانيال وأصحابه، فألقاهم في النار، فكانت عليهم بردا وسلاما. والخد: الجدول. والخد صفيحة الهودج. وفي الأساس: ومن المجاز أصلح خدود الهوادج، وهي صفائح الخشب في جوانب الدفتين. وقال الأصمعي: الخدود في الغبط والهوادج: جوانب الدفتين، عن يمين وشمال، وهي صفائح خشبهما، الواحد خد ج أخدة، على غير قياس، والكثير خدأد، بالكسر، وخدان، بالكسر أيضا، والخد: التأثير في الشيء يقال: خد الدمع في خده، إذا أثر، وخد الفرس الأرض بحوافره: أثر فيها. والأخاديد: آثار السياط، ويقال: أخاديد السياط في الظهر ما شقت منه. وأخاديد الأرشية في البئر: تأثير جرها فيه.
 ومن المجاز: خدد لحمه وتخدد: هزل ونقص، وقيل: التخديد: من تخديد اللحم إذا ضمرت الدواب، قال جرير يصف خيلا هزلت:
  أحرى قلائدها وخدد لحمها                      ألا يذقن مع الشكائم عودا

  والمتخدد: المهزول، رجل متخدد وامرأة متخددة: مهزول قليل اللحم، وامرأة متخددة، إذا نقص جسمها، وهي سمينة. وخدده السير، إذا أضمره وأضناه. وخدده سوء الحال. كما في الأساس. وهو مجاز، لا زم متعد. وخداء: ع، عن ابن دريد. والخدود، بالضم: مخلاف بالطائف، عن الصاغاني. وقال البكري: وأظنه الخدد، وقيل: خداد. وخد العذراء لقب الكوفة، لحسنها وبهجتها. وفي التكملة: لنزاهتها وطيبها. وخدد، كزفر: ع لبني سليم يشرف عليه حصن يذكر مع جلذان بالطائف. وخدد أيضا: عين ماء بهجر، ذكره البكري وغيره. والخداد، ككتاب: ميسم في الخد، يقال: بعير مخدود: موسوم في خده، وبه خداد. والخداد: ع، جاء في الشعر، ذو نخل، أريد به فيما يظن: الخدد الذي تقدم. والخدخد كهدهد وعلبط، ويقال: خدخود، كسرسور: دويبة، عن الصاغاني. ومن المجاز: خاده إذا حنق عليه فعارضه في عمله، عن الصاغاني، وتخادا: تعأرضا.
 وتخدد اللحم: اضطرب من الهزال وتشنج، كخدد، وقد تقدم. وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه: المخدة، بالكسر، وهي المصدغة، لأن الخد يوضع عليها، والجمع: مخاد، كدوأب، كما في المصباح، واللسان. وفي الأساس: وطرحوا النمارق والمخاد. وخدد. دخل عليه فأظهر له المودة وألقى له المخدة وخد السيل في الأرض، إذا شقها بجريه. والمخدة، بالكسر: حديدة تخد بها الأرض، أي تشق. وضربة أخدود، أي خدت في الجلد. وهو مجاز. ويقال: تخدد القوم إذا صاروا فرقا. وخدد الطريق: شركه، قاله أبو زيد. والمخدان: النابان. وإذا شق الجمل بنابه شيئا قيل: خده. وعن ابن الأعرابي: أخده فخده، إذا قطعه. ومن المجاز: عارضه خد من القف: جانب منه. وسهل بن حسان بن أبي خدويه، محدث. خداند: قرية بسمرقند، منها أحمد بن محمد المطوعي.

##### Türkçe

**الخدان** fetha ile, ve **الخدتان** damme ile, İbn Düreyd’den; ve o azdır: gözlerin arkasını aşandan **الشدق**’ın sonuna kadar olan şey. Yahut **الخدان**: burnu sağdan ve soldan kuşatan ikisi. Yahut yüzden **الخدان**: iki yandan bütünüyle göz çukurundan çeneye kadar olandır; ve ondan **المخدة** ismi türetilmiştir, geleceği üzere. **اللحياني** dedi: o, yalnızca müzekkerdir; ve cem‘i: **خدود**; bunun dışında bir şeye kırılmaz.

Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الخد**: yol; ve **الدخ**: duman: onu **الدال**’ın fethasıyla getirdi. Ve **الخد**: insanlardan cemaat; ve “insanlardan bir **خد** geçti”, yani bir asır. Ve “insanlardan bir **خدا** gördüm”, yani bir tabaka ve bir taife. Ve “onları **خدا** **فخدا** öldürdü”, yani tabaka tabaka; ve o mecazdır. **الجعدي** dedi:
  شراحيل إذ لا يمنعون نساءهم                      وأفناهم خدا فخدا تـنـقـلا
Ve **الخد**: yerdeki uzunlamasına çukur; **الخدة** gibi, damme ile; ve **الأخدود** da, damme ile de. Ve eğer “damme ile” sözünü geri bıraksaydı ve “ikisini de dammesiyle” deseydi, daha evlâ olurdu.

Ve **الخدة**’nin cem‘i: **خدد**. **الفرزدق** dedi:
  وبهن يدفع كرب كل مثوب                      وترى لها خددا بكل مجال
Ve **التهذيب**’de: **الخد**: seni yerde bir **أخدود** kılmandır; onu uzunlamasına kazarsın; “**خد** **خدا**” denir; ve cem‘i: **أخاديد**. Ve inşad etti:
  ركبن من فلج طريقا ذا قحم
  ضاحي الأخاديد إذا الليل ادلهم
**الأخاديد** ile murad etti: yolun tuzakları. Ve **الخد** ve **الأخدود**: yerde iki yarıktır; karanlık, uzunlamasına. İbn Düreyd dedi: ve onunla Ebû Ubeyd, Allah Teâlâ’nın şu sözünü tefsir etti: **قتل أصحاب الأخدود**. Ve onlar bir puta ibadet eden bir kavimdi; ve onlarla beraber Allah عز وجل’ye ibadet eden, O’nu birleyen ve imanlarını gizleyen bir kavim vardı; derken onu öğrendiler; onlara bir **أخدود** kazdılar ve onu ateşle doldurdular; ve onları o ateşe attılar; ona atıldılar ve dinlerinden dönmediler; İslâm üzere sebat olarak ve cennete varacaklarına yakîn olarak. Böylece tefsirde geldi ki ondan atılanların sonuncusu, yanında süt emen bir çocuk bulunan bir kadındı; ateşi görünce yüzüyle geri döndü ve yüz çevirdi; ona dedi ki: “Ey anneciğim, dur; münafıklık etme.” Ve denildi ki: ona dedi ki: “O ancak bir **غميضة**’dır.” Böylece sabretti, ateşe atıldı. Nebî صلى الله عليه وسلم **أصحاب الأخدود**’u andığı zaman, belânın şiddetinden Allah’a sığınırdı. Şeyhimiz şerhinde nakletti: **صاحب الأخدود**’un, Yemen’in bazı zü’lerinden **ذو نواس** olduğudur. Ve Cübeyr b. Nüfeyr’den rivayet edildi: **الأخدود**’u kazanlar üçtür: Yemen sahibi **تبع**; ve **قسطنطين**; Rum’un kralı; Hristiyanları tevhid ve Mesih’in dininden haç ibadetine çevirdiği zaman. Ve Babil ehlinden **بختنصر**; insanlara kendisine secde etmelerini emrettiği zaman; Dâniyâl ve ashabı reddetti; onları ateşe attı; o da onların üzerine serinlik ve selâmet oldu. Ve **الخد**: ark. Ve **الخد**: **الهودج**’un levhası. Ve **الأساس**’ta: ve mecazdan: **الهوادج**’in **خدود**’unu ıslah etti; ve onlar, iki **الدفتين**’in yanlarındaki tahta levhalardır. **الأصمعي** dedi: **الغبط** ve **الهوادج**’deki **الخدود**: iki **الدفتين**’in yanlarıdır; sağdan ve soldan; ve onlar ikisinin tahtasının levhalarıdır. Tekili **خد**; cem‘i **أخدة**; kıyasa aykırı olarak. Ve çoğu **خدأد**, kesra ile; ve **خدان**, kesra ile de. Ve **الخد**: şeyde iz bırakmadır; “gözyaşı yanağında **خد** etti” denir, iz bıraktığı zaman. Ve at, toynağıyla yeri **خد** etti: onda iz bıraktı. Ve **الأخاديد**: kamçı izleridir; ve “sırt üzerindeki kamçıların **أخاديد**’i, ondan yarılan şeydir” denir. Ve kuyudaki iplerin **أخاديد**’i: onun içinde çekilmesinin izidir.

Ve mecazdan: eti **خدد** etti ve **تخدد** etti: zayıfladı ve eksildi. Ve denildi: **التخديد**: etin **تخديد**’indendir; binek hayvanları zayıfladığı zaman. Cerîr, zayıflamış atları vasfederek dedi:
  أحرى قلائدها وخدد لحمها                      ألا يذقن مع الشكائم عودا

Ve **المتخدد**: zayıf olandır. **رجل متخدد** ve **امرأة متخددة**: zayıf, eti az. Ve **امرأة متخددة**, bedeni eksildiği zaman; hâlbuki o şişmandır. Ve yürüyüş onu **خدده** etti: onu zayıflattı ve yordu. Ve kötü hâl onu **خدده** etti; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve o mecazdır; lâzım, müteaddî. Ve **خداء**: bir yer; İbn Düreyd’den. Ve **الخدود**, damme ile: Tâif’te bir **مخلاف**; Sâgânî’den. Bekrî dedi: ve ben onun **الخدد** olduğunu zannediyorum; ve denildi: **خداد**. **خد العذراء**: Kûfe’nin lakabıdır; güzelliği ve parlaklığı için. Ve **التكملة**’de: nezihliği ve hoşluğu için. Ve **خدد**, **زفر** gibi: Benî Süleym’e ait bir yer; üzerinde bir kale yükselir; Tâif’te **جلذان** ile birlikte anılır. Ve **خدد** ayrıca: Hecer’de bir su gözü; Bekrî ve başkası onu zikretti. Ve **الخداد**, **كتاب** gibi: yanakta bir dağdır; “**بعير مخدود**” denir: yanağında dağlanmış; ve onda **خداد** vardır. Ve **الخداد**: bir yer; şiirde geldi; hurmalıklı; zannedildiği üzere onunla murad: daha önce geçen **الخدد**’dir. Ve **الخدخد** **هدهد** ve **علبط** gibi; ve “**خدخود**” denir, **سرسور** gibi: bir küçük hayvancık; Sâgânî’den. Ve mecazdan: ona **خاده** etti; ona öfkelendiği zaman, işinde ona karşı geldi; Sâgânî’den. Ve **تخادا**: karşılıklı karşı geldiler.

Ve **تخدد اللحم**: zayıflıktan titredi ve kasıldı; **خدد** gibi; ve daha önce geçti. Ve o mecazdır.

Ve kendisine ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **المخدة**, kesra ile; ve o **المصدغة**’dır; çünkü yanak onun üzerine konur. Ve cem‘i: **مخاد**, **دوأب** gibi; **المصباح** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: ve **النمارق** ve **المخاد**’ı serdiler. Ve **خدد**: onun yanına girdi; ona muhabbeti açığa vurdu; ona **المخدة**’yi attı. Ve sel, yerde **خد** etti: akışıyla onu yardığı zaman. Ve **المخدة**, kesra ile: onunla yerin **خد** edildiği, yani yarıldığı bir demirdir. Ve “**ضربة أخدود**”, yani deride **خدت** edilmiş. Ve o mecazdır. Ve “kavim **تخدد** etti” denir: fırkalara ayrıldıkları zaman. Ve **خدد الطريق**: onun tuzakları; Ebû Zeyd söyledi. Ve **المخدان**: iki köpekdişidir. Ve deve, köpekdişiyle bir şeyi yardığı zaman, “onu **خده** etti” denir. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: “onu **أخده** etti, derken **خده** etti”: onu kestiği zaman. Ve mecazdan: **القف**’tan bir **خد** ona karşı geldi: ondan bir yan. Ve **سهل بن حسان بن أبي خدويه**: muhaddis. **خداند**: Semerkand’da bir köy; ondan **أحمد بن محمد المطوعي**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَدَّ
خَدَّ U ( n. ac. خَدّ 1 ),
a.  Marked, scored; split, cleft; furrowed.

خَدَّدَ
خَدَّدَ II ,
a.  Wrinkled, furrowed, shrivelled ( skin ).

b.  see V (b) .

تَخَدَّدَ
تَخَدَّدَ V ,
a.  Pass of I.

b.  Was wrinkled, shrivelled; became shrunken, wasted ( skin, flesh ).

خَدّ
خَدّ 1 , ( pl. خُدُوْد 27 ),
a.  Cheek.

b.  ( pl. أَخْدِدَة 15t ,  خِدَاْد 23 ,  خِدَّاْن 34 ,  أَخَاْدِيْدُ 69 ), Furrow, trench.

c.  Cleft, chasm.

خُدّ
خُدّ 3 ,
a.  see 1 (b) .

خُدَّة
خُدَّة 3t , ( pl. خُدَد 9 ),
a.  Furrow.

مِخْدَدَة
مِخْدَدَة 20t , ( pl. مَخَاْدِدُ 44 ),
a.  Cushion, pillow.

b.  Coulter, plough share.

أُخْدُوْد
أُخْدُوْد ( pl. أَخَادِيْد ),
a.  see 1 (b) .

خُدَيْدِيَّة
خُدَيْدِيَّة
a.  Small cushion, pad, bolster.

##### Türkçe

خَدَّ
**خَدَّ** U ( i. ac. **خَدّ** 1 ),
a. İşaretledi, çizdi; yardı, çatlattı; olukladı.

خَدَّدَ
**خَدَّدَ** II ,
a. Buruşturdu, olukladı, büzüştürdü (deri).

b. V (b)’ye bak.

تَخَدَّدَ
**تَخَدَّدَ** V ,
a. I’in edilgeni.

b. Buruştu, büzüştü; küçülmüş, zayıflamış oldu (deri, et).

خَدّ
**خَدّ** 1 , ( çoğ. **خُدُوْد** 27 ),
a. Yanak.

b. ( çoğ. **أَخْدِدَة** 15t , **خِدَاْد** 23 , **خِدَّاْن** 34 , **أَخَاْدِيْدُ** 69 ), Oluk, hendek.

c. Yarık, uçurum.

خُدّ
**خُدّ** 3 ,
a. 1 (b)’ye bak.

خُدَّة
**خُدَّة** 3t , ( çoğ. **خُدَد** 9 ),
a. Oluk.

مِخْدَدَة
**مِخْدَدَة** 20t , ( çoğ. **مَخَاْدِدُ** 44 ),
a. Minder, yastık.

b. Saban demiri, pulluk ağzı.

أُخْدُوْد
**أُخْدُوْد** ( çoğ. **أَخَادِيْد** ),
a. 1 (b)’ye bak.

خُدَيْدِيَّة
**خُدَيْدِيَّة**
a. Küçük minder, ped, yastıkçık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خدد
خَدَّ - يَخُدُّ - خَدّ - أُخْدُوْد
خَدَّ - يَخُدُّ + كائن + حفرة أو أخدوداً + في شيء: شق وحفر فيه  شقاً مستطيلاً غائصاً له حواف قائمة: حفر خندقاً
خَدّ: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل " خَدَّ - يَخُدُّ ": وهو كذلك اسم مكان أو ألة منه: الجدار أو الحافة القائمة على حفرة عميقة مستطيلة: وهي اصطلاحاً جدار حفرة الفم، والخدّان هما الجداران وبينهما حفرة الفم
أُخْدُوْد - الأخدود: على وزن " أفعول": مصغر " خد ": الخندق: الشق المستطيل الغائص في الأرض
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حفر شق أو ثلم أو خندق أو أخدود قائم الحواف "، وهي:
رَهَا - يَرْهُوْ، فَجَّ - يَفُجُّ، خَدَّ - يَخُدُّ، مَعَا - يَمْعُو (مَعَا - يَمْعِي)، فَجَا - يَفْجُوْ، سَنَّ - يَسُنُّ

خدّ
 	﴿وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ(18)﴾ لقمان
أخدود - الأخدود
 ٍ{ قتل أصحاب الأخدود (4) ِ البروج
مختار الصحاح
● [خدد] خ د د: المِخَدَّةُ بالكسر الوسادة يوضع عليها الخد و الأُخْدُودُ بالضم شق مستطيل في الأرض
الراغب
خد
قال الله تعالى: }قتل أصحاب الأخدود{ [البروج/4]. الخد والأخدود: شق في الأرض مستطيل غائص، وجمع الأخدود أخاديد، وأصل ذلك من خدي الإنسان، وهما: ما اكتنفا الأنف عن اليمين والشمال. والخد يستعار للأرض، ولغيرها كاستعارة الوجه، وتخدد اللحم: زواله عن وجه الجسم، يقال: خددته فتخدد.
ملخص اللسان
1.     والخَدُّ والخُدة الأُخدود، وقد خدَّها يَخُدُّها خَدّاً.  - فَخَدُّوا لهم أُخْدوداً وملأُوه ناراً وقذفوا بهم في تلك النار
2.     وأَخاديدُ الأَرْشية في البئر: تأْثير جرّها فيه.
3.     وخَدَّ السيل في الأَرض إِذا شقها بجريه. وفي حديث مسروق: أَنهار الجنة  تجري في غير أُخْدود أَي في غير شق في الأَرض.  والخد: الجدول، والجمع أَخدّة
4.     الخَدّ جَعْلُكَ  أُخْدُوداً في الأَرض تَحْفِره مستطيلاً؛ يقال: خَدَّ خَدّاً، والجمع  أَخاديد
5.     أَراد بالأَخاديد شَرَك الطريق،
6.     وكذلك أَخاديد السياط في الظهر: ما شقت  منه.
7.     والخَدُّ والأُخْدود: شقان في الأَرض غامضان مستطيلان؛ - والأُخْدود: الحفرة تحفرها في الأَرض مستطيلة.
8. والخُدَّة، بالضم: الحفرة
9.     والمِخَدَّة: حديدة تُخَدُّ بها الأَرض أَي تُشق.
10.                        وخَدَّ الدمع في خده: أَثَّر. وخَدَّ الفرس الأَرضَ بحوافره: أَثر فيها.  وأَخاديد السياط: آثارها. وضربة أُخدودٌ أَي خَدَّت في الجِلد.
11.                        وخَدَّدَ لحمُه وتَخَدَّدَ: هُزل ونقص؛
12.                        والخَدُّ: الجمع من الناس. ومضى خَدٌّ من  الناس أَي قَرْن. ورأَيت خدّاً من الناس أَي طبقاً وطائفة
13.                        الخَدُّ في الوجه، والخدان: جانبا الوجه، وهما ما جاوز مؤخر العين  إِلى منتهى الشدق؛ وقيل: الخد من الوجه من لدن المحْجِر إِلى اللَّحْي من  الجانبين جميعاً ومنه اشتق اسم المِخَدَّة، بالكسر، وهي المِصْدَغة لأَن  الخد يوضع عليها - والجمع خدود
14.                        الخدود في الغُبُط والهوادج جوانب  الدَّفتين عن يمين وشمال وهي صفائح خشبها، الواحد خَدّ. والخَدّ والخُدَّة
لسان العرب
● - خدد: الخَدُّ في الوجه، والخدان: جانبا الوجه، وهما ما جاوز مؤخر العين  إِلى منتهى الشدق؛ وقيل: الخد من الوجه من لدن المحْجِر إِلى اللَّحْي من  الجانبين جميعاً ومنه اشتق اسم المِخَدَّة، بالكسر، وهي المِصْدَغة لأَن  الخد يوضع عليها، وقيل: الخدان اللذان يكتنفان الأَنف عن يمين وشمال؛  قال اللحياني: هو مذكر لا غير، والجمع خدود لا يكسر على غير ذلك؛ واستعار  بعض الشعراء الخدّ لليل فقال:  بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،  لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل  يعني أَنهنّ يذللن الليل ويملكنه ويتحكمن عليه، حتى كأَنهنَّ يصرعنه  فيذللن خدّه ويفللن حدّه. الأَصمعي: الخدود في الغُبُط والهوادج جوانب  الدَّفتين عن يمين وشمال وهي صفائح خشبها، الواحد خَدّ. والخَدّ والخُدَّة  والأُخْدود: الحفرة تحفرها في الأَرض مستطيلة. والخُدَّة، بالضم: الحفرة؛  قال الفرزدق:  وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،  وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال  المثوِّب: الذي يدعو مستغيثاً مرة بعد مرة. التهذيب: الخَدّ جَعْلُكَ  أُخْدُوداً في الأَرض تَحْفِره مستطيلاً؛ يقال: خَدَّ خَدّاً، والجمع  أَخاديد؛ وأَنشد:  رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،  ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ  أَراد بالأَخاديد شَرَك الطريق، وكذلك أَخاديد السياط في الظهر: ما شقت  منه.  والخَدُّ والأُخْدود: شقان في الأَرض غامضان مستطيلان؛ قال ابن دريد:  وبه فسر أَبو عبيد قوله تعالى: قُتل أَصحاب الأُخدود؛ وكانوا قوماً يعبدون  صنماً، وكان معهم قوم يعبدون الله عز وجل ويوحدونه ويكتمون إِيمانهم،  فعلموا بهم فَخَدُّوا لهم أُخْدوداً وملأُوه ناراً وقذفوا بهم في تلك النار،  فتقحموها ولم يرتدُّوا عن دينهم ثبوتاً على الإِسلام، ويقيناً أَنهم  يصيرون إِلى الجنة، فجاء في التفسير أَن آخر من أُلقي في النار منهم امرأَة  معها صبي رضيع، فلما رأَت النار صدّت بوجهها وأَعرضت فقال لها: يا  أُمَّتاه قِفي ولا تُنافقي وقيل: إِنه قال لها ما هي إِلا غُمَيْضَة فصبرت،  فأُلقيت في النار، فكان النبي، صلى الله عليه وسلم، إِذا ذكر أَصحاب  الأُخدود تعوّذ بالله من جَهْد البلاء؛ وقيل: كان أَصحاب الأُخدود خَدُّوا في  الأَرض أَخاديدَ وأَوقدوا عليها النيران حتى حميت ثم عرضوا الكفر على  الناس فمن امتنع أَلقَوْه فيها حتى يحترق. والأُخدود: شق في الأَرض مستطيل.  قال ابن سيده: والخَدُّ والخُدة الأُخدود، وقد خدَّها يَخُدُّها خَدّاً.  وأَخاديدُ الأَرْشية في البئر: تأْثير جرّها فيه.  وخَدَّ السيل في الأَرض إِذا شقها بجريه. وفي حديث مسروق: أَنهار الجنة  تجري في غير أُخْدود أَي في غير شق في الأَرض.  والخد: الجدول، والجمع أَخدّة على غير قياس والكثير خِداد وخِدَّان.  والمِخَدَّة: حديدة تُخَدُّ بها الأَرض أَي تُشق.  وخَدَّ الدمع في خده: أَثَّر. وخَدَّ الفرس الأَرضَ بحوافره: أَثر فيها.  وأَخاديد السياط: آثارها. وضربة أُخدودٌ أَي خَدَّت في الجِلد.  وخَدَّدَ لحمُه وتَخَدَّدَ: هُزل ونقص؛ وقيل: التَّخَدُّد أَن يضطرب  اللحم من الهزال. والتخديدُ من تخديد اللحم إِذا ضُمِّرَتِ الدواب؛ قال جرير  يصف خيلاً هزلت:  أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،  أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا  والمُتَخَدِّدُ: المهزول. رجل مُتَخَدِّد وامرأَة مُتَخَدِّدة: مهزول  قليل اللحم. وقد خَدَّد لحمُه وتَخَدَّد أَي تَشَنَّج. وامرأَة مُتَخَدِّدة  إِذا نقص جسمها وهي سمينة. والخَدُّ: الجمع من الناس. ومضى خَدٌّ من  الناس أَي قَرْن. ورأَيت خدّاً من الناس أَي طبقاً وطائفة. وقتلهم خَدّاً  فخدّاً أَي طبقة بعد طبقة؛ قال الجعدي:  شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،  وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا  ويقال: تخدد القوم إِذا صاروا فرقاً. وخَدَدُ الطريق: شَرَكُه، قاله  أَبو زيد.  والمِخَدَّان: النابان؛ قال:  بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما  وإِذا شق الجمل بنابه شيئاً قيل: خدَّه؛ وأَنشد:  قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا  ابن الأَعرابي: أَخَدَّه فَخَدَّه إِذا قطعه؛ وأَنشد:  وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه  أَي قاطع. وقال: ضربةٌ أُخْدُودٌ شديدة قد خَدَّتْ فيه.  والخِدادُ: مِيسَم في الخد والبعير مَخْدود.  والخُدْخُود: دوَيْبَّة. ابن الأَعرابي: الخد الطريق.  والدَّخ: الدخان، جاء به بفتح الدال.
مقاييس اللغة:
(خد) الخاء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو تأسُّلُ الشَّيءِ وامتدادُه إلى السُّفل. فمن ذلك الْخَدّ خدّ الإنسان، وبه سُمِّيت المِخَدّة. والخَدُّ: الشَّقّ. والأخاديد: الشُّقوق في الأرض. والتخدُّد: تخدُّد اللَّحم من الهُزال. وامرأة متخدِّدة: مهزولة. والخِدَادُ: مِيسمٌ من المياسِم، ولعلَّه يكون في الخدّ؛ يقال منه بعيرٌ مخدود.
القاموس المحيط:
الخَدَّانِ، والخُدَّتانِ، بالضم ما جاوَزَ مُؤَخَّرَ العَيْنَيْنِ إلى مُنْتَهى الشِّدْقِ، أو اللَّذانِ يَكْتَنفانِ الْأَنْفَ عن يَمينٍ وشِمالٍ، أو من لَدُنِ المَحْجَرِ إلى اللَّحْي، مُذَكَّرٌ. والخَدُّ الطَّريقُ، والجَماعَةُ، والحُفْرَةُ المُسْتَطيلَةُ في الأرضِ، كالخُدَّةِ، بالضم، والْأُخْدودِ، والجَدْوَلُ، وصَفيحَةُ الهَوْدَجِ، ج أخِدَّةٌ وخِدادٌ وخِدَّانٌ، والتأثيرُ في الشيءِ. والْأَخاديدُ آثارُ السِّياطِ. وخَدَّدَ لَحْمُهُ، وتَخَدَّدَ هُزِلَ ونَقَصَ. وخَدَّدَهُ السَّيْرُ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. وخَدَّاءُ ع. والخُدودُ، بالضمِ مِخْلافٌ بالطائِفِ. وخَدُّ العَذْراءِ الكوفَةُ. وكزُفَرَ ع لِبَني سُلَيْمٍ، وعَيْنٌ بهَجَرَ. وككِتابٍ مِيْسَمٌ في الخَدِّ، وع. وكهُدْهُدٍ وعُلَبِطٍ دُوَيْبَّةٌ. وخادَّهُ حَنِقَ عليه فَعارَضَهُ في عَمَلِهِ. وتَخَدَّدَ تَشَنَّجَ.
تاج العروس:
خ - د - د
الخَدَّانِ بالفتح والخُدَّتانِ بالضم عن ابن دُريد وهو قليل : ما جاوَزَ مُؤَخَّرَ العيْنَيْنِ إلى مُنتهى الِشِّدقِ . أو الخَدَّانِ : اللَّذَانِ يَكْتَنِفَانِ الأنف عن يمينٍ وشِمالٍ . أو الخَدَّانِ من الوَجْه : من لَدُنِ المَحْجِرِ إلى اللَّحْيِ من الجانِبَيْنِ جميعاً ومنه اشتُقَّ اسمُ المِخَدَّةِ كما سيأْتي . قال اللِّحْيَانيُّ : هو مُذَكَّر لا غيرُ والجمع : خُدُودٌ لا يُكَسَّر على غير ذلك
وعن ابن الأعرابي : الخَدُّ : الطَّرِيقُ والدَّخُّ : الدُّخَانُ : جاءَ به بفتح الدال . والخَدُّ : الجَماعةُ من النّاسِ ومَضَى خَدٌّ من النّاس أي قَرْنٌ . ورأَيت خَدّاً من النّاس أي طَبقةً وطائفةً . وقَتلَهم خَدّاً فَخَدّاً أَي طَبَقَةً بعد طَبقة وهو مَجاز قال الجَعديُّ :
شَراحِيلُ إِذْ لا يَمْنَعُون نِساءهُمْ ... وأَفْنَاهُمُ خَدّاً فخَدّاً تَنَقُّلاَ والخَدُّ : الحُفْرَةُ المُسْتَطْيلةُ في الأَرضِ كالخُدَّة بالضم والأُخْدُودِ بالضم أيضاً . ولو أَخَّرَ قوله : بالضم وقال بضمهما كان أَوْلَى
وجمع الخُدَّة : خُدَدٌ قال الفرزدقً :
وبِهِنّ يُدْفَعُ كَرْبُ كُلِّ مُثَوِّبٍ ... وتَرَى لها خُدَداً بكلِّ مَجالِ وفي التهذيب : الخَدّ : جعلك أُخدوداً في الأرض تَحْفِرُه مُستطيلاً يقال : خَدَّ خَدّاً والجمْع : أَخادِيدُ وأَنشد :
" ركِبْنَ من فَلْجٍ طريقاً ذا قُحَمْ
" ضَاحِي الأَخاديدِ إِذا اللَّيْلُ ادْلَهَمّ أراد بالأَخاديد : شرك الطريق . والخَدُّ والأُخْدُودُ : شقان في الأرض غامِضَانِ مُستطيلانِ قال ابن دُرَيْدٍ : وبه فَسَّرَ أبو عُبيد قوله تعالى : " قُتِلَ أَصْحَابُ الأُخْدُودِ " وكانوا قَوماً يعبدون صَنَماً وكان معهم قَوْمٌ يعبدون اللهَ عزّ وجلّ ويُوَحِّدونه ويكْتُمون إِيمانَهم فعلموا به فَخَدُّوا لهم أُخدوداً وملؤوه ناراً وقذَفُوا بهم في تلك النارِ فتقحَّموها ولم يَرْتَدُّوا عن دِينهم ثُبوتاً على الإِسلام وَيقِيناً أنهم يصيرون إلى الجَنّة . فجاء في التفسير أن آخرَ مَنْ أًلْقِيَ منه امرأةٌ معها صَبِيٌّ رضيع فلما رأت النار صَدَّتْ بوَجهِهَا وأَعرضَت فقال لها : يا أُمَّتاه قفي ولا تنافقي وقيل : إنه قال لها : ما هي إلا غُمَيْضَةٌ . فَصَبَرَتْ فأُلقيت في النارِ . فكان النبي صلى الله عليه وسلم إذا ذكر أَصحاب الأُخدود تَعوَّذَ بالله من جَهْد البلاءِ . ونقل شيخنا في شَرْحه : أن صاحب الأُخدود هو ذو نُوَاسٍ أحدُ أَذْواءِ اليمن وروى عن جبير بن نفير أنه قال : الذي خَدُّوا الأًخدودَ ثلاثَةٌ : تُبَّعٌ صاحِبُ اليَمَن وقُسْطَنْطِينُ ملك الروم حين صرف النَّصارى عن التوحيد ودين المَسيحِ إلى عبادة الصليب . وبخْتنَصَّرُ من أهل بابل حين أَمَر الناسَ بالسّجود إِليه فأَبى دَانيالُ وأَصحابُه فأَلقاهم في النّار فكانت عليهم بَرْداً وسلاماً . والخَدّ : الجَدْوَلُ . والخَدُّ صَفِيحَةُ الهَوْدَجِ . وفي الأَساس : ومن المجَاز أَصْلِحْ خُدُودَ الهَوَادِجِ وهي صَفائحُ الخَشَبِ في جَوانِب الدَّفَّتينِ . وقال الأَصمعيُّ : الخُدُودُ في الغُبُطِ والهَوَادِجِ : جَوَانبُ الدَّفَّتَيْنِ عن يَمِينٍ وشمالٍ وهي صفائحُ خَشَبِهما الواحدُ خَدٌّ ج أَخِدَّةٌ على غير قياسٍ والكثير خِدَأدٌ بالكسر وخِدَّانٌ بالكسر أَيضاً والخَدُّ : التَّأْثيرُ في الشَّيءٍ يقال : خَدَّ الدَّمْعُ في خَدِّه إِذا أَثَّرَ وخَدَّ الفَرَسُ الأَرضَ بحَوافره : أَثَّرَ فيها . والأَخادِيدُ : آثارُ السِّياطِ ويقال : أَخادِيدُ السِّياطِ في الظَّهْر ما شُقَّت منه . وأَخاديدُ الأَرْشِيَةِ في البئر : تأْثيرُ جَرِّها فيه
ومن المجاز : خَدَّدَ لَحْمُهُ وتَخَدَّدَ : هُزِلَ ونَقَصَ وقيل : التَّخْدِيد : من تَخْديد اللحم إِذا ضُمِّرَت الدَّوابُّ قال جَريرٌ يَصف خَيْلاً هُزِلَتْ :
أَحْرَى قلائدَها وخَدَّد لَحْمَها ... ألاَّ يَذُقْنَ مع الشَّكائِمِ عُودَا
والمُتَخدِّد : المَهْزُول رَجلٌ مُتخدِّدٌ وامرأةٌ مًتَخَدِّدةٌ : مَهزولٌ قليلُ اللَّحْمِ وامرأَةُ مُتخَدِّدَة إِذا نَقَصَ جِسْمُها وهي سَمينةٌ . وخَدَّدَهُ السَّيْرُ إذا أَضْمرَه وأَضْناه . وخَدَّدَه سُوءُ الحالِ . كما في الأساس . وهو مجاز لا زِمٌ مُتَعَدٍّ . وخَدَّاءُ : ع عن ابن دُريد . والخُدُودُ بالضّمّ : مِخْلاَفٌ بالطَّائف عن الصاغانيّ . وقال البكريّ : وأَظنُّه الخُدَد وقيل : خِدَادٌ . وخَدُّ العَذْراءِ لَقَبُ الكُوفَة لحُسنها وبَهجتها . وفي التكملة : لنزَاهَتها وطِيبِها . وخُدَدُ كزُفَرَ : ع لِبَنِي سُلَيْمٍ يُشْرِف عليه حِصْنٌ يُذكر مع جِلْذَانَ بالطَّائف . وخُدَدُ أَيضاً : عَيْن ماءٍ بِهَجَرَ ذكره البكريّ وغيره . والخِدَاد ككتاب : مِيسَمٌ في الخَدِّ يقال : بَعِيرٌ مَخْدُودٌ : مَوسومٌ في خَدِّه وبه خِدَادٌ . والخِدَاد : ع جاءَ في الشّعر ذو نَخْلٍ أُريدَ به فيما يُظَنُّ : الخُدَد الذي تقدَّم . والخُدخدُ كهُدْهُد وعُلَبِطٌ ويقال : خُدْخُودٌ كسُرْسُورٍ : دُوَيْبَّة عن الصاغاني . ومن المجاز : خادَّهُ إذا حَنِقَ عَليهِ فعارَضَهُ في عَمَلِهِ عن الصاغانّي وتَخَادّا : تَعَأرَضَا
وتَخَدَّدَ اللَّحْمُ : اضطَرَبَ من الهُزَال وتَشَنَّجَ كخَدَّدَ وقد تقدَّمَ . وهو مَجاز
ومما يستدرك عليه : المِخَدَّة بالكسر وهي المِصْدَغة لأن الخَدَّ يُوضَعُ عليها والجمع : مَخَادًّ كَدَوَأبَّ كما في المصباح واللّسَان . وفي الأَساس : وطَرَحوا النَّمَارِقَ والمَخادَّ . وخدد . دَخَلَ عليه فأَظْهَرَ له المودَّةَ وأَلْقَى له المِخَدّة وخَدَّ السَّيْلُ في الأَرض إذا شَقَّهَا بجَرْيه . والمِخَدَّة بالكسر : حَدِيدَةٌ تُخَدُّ بها الأرضُ أَي تُشقُّ . وضَرْبَةٌ أُخْدودٌ أَي خَدَّت في الجِلْد . وهو مَجاز . ويقال : تَخدَّدَ القَوْمُ إذا صاروا فِرقاً . وخَدَدُ الطرِيقِ : شَرَكُه قاله أبو زيد . والمِخَدَّانِ : النّابانِ . وإذا شَقَّ الجَمَلُ بنابِه شَيْئاً قيل : خَدَّه . وعن ابن الأَعرابيّ : أَخدَّه فخَدَّه إذا قَطَعَه . ومن المجاز : عارَضَه خَدٌّ من القُفِّ : جانِبٌ منه . وسَهْلُ بن حَسَّانَ بن أبي خَدَّوَيْه مُحدِّث . خداند : قَريةٌ بِسَمَرْقَنْدَ منها أَحمدُ بنُ محمّدٍ المطوعيّ

##### Türkçe

خدد
**خَدَّ - يَخُدُّ - خَدّ - أُخْدُوْد**
**خَدَّ - يَخُدُّ** + bir varlık + bir çukur veya **أخدوداً** + bir şeyde: onda, dik kenarları olan, içine gömük, dikdörtgen bir yarık olarak yarıp kazdı: bir hendek kazdı.
**خَدّ**: “فـَعـْل” vezninde: **خَدَّ - يَخُدُّ** fiilinin isim-fiilidir: ve o, ondan bir mekân adı veya âlet adıdır: derin, dikdörtgen bir çukur üzerindeki duvar veya dik kenar: ve bu, ıstılahta ağız çukurunun duvarıdır; iki **الخدّان** iki duvardır ve ikisinin arasında ağız çukuru vardır.
**أُخْدُوْد - الأخدود**: “أفعول” vezninde: **خد**’ın küçültmesi: hendek: yerdeki dikdörtgen, içine gömük yarık.

Ve lafız, “dik kenarlı bir yarık veya çentik veya hendek veya **أخدود** kazmak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَهَا - يَرْهُوْ**، **فَجَّ - يَفُجُّ**، **خَدَّ - يَخُدُّ**، **مَعَا - يَمْعُو** (**مَعَا - يَمْعِي**)، **فَجَا - يَفْجُوْ**، **سَنَّ - يَسُنُّ**

**خدّ**
	﴿Ve insanlara karşı **خَدَّكَ**’ini eğip bükme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme; şüphesiz Allah, her kibirlenen övüngeni sevmez (18)﴾ Lokman

**أخدود - الأخدود**
	﴿**قتل أصحاب الأخدود** (4)﴾ el-Burûc

Muhtâr es-Sıhâh
● [**خدد**] خ د د: **المِخَدَّةُ** (kesre ile): yastık; üzerine **الخد** konur. Ve **الأُخْدُودُ** (damme ile): yerde dikdörtgen bir yarık.

Râgıb
**خد**
Allah Teâlâ dedi ki: }**قتل أصحاب الأخدود**{ [el-Burûc/4]. **الخد** ve **الأخدود**: yerde dikdörtgen, içine gömük bir yarık; **الأخدود**’un çoğulu **أخاديد**’dir. Bunun aslı, insanın iki **خدي**’sindendir; onlar: burnu sağdan ve soldan kuşatan şeydir. Ve **الخد** yere ve başkasına da, yüzün ödünç alınması gibi, ödünç alınır. Ve **تخدد اللحم**: onun, cismin yüzünden gitmesidir; “Onu **خددته** de **تخدد** oldu” denir.

Lisân özeti
1.	Ve **الخَدُّ** ve **الخُدة**: **الأُخدود**’dur; onu **خدَّها يَخُدُّها خَدّاً**.  - Onlar için bir **أُخْدُوداً** kazdılar ve onu ateşle doldurdular ve onları o ateşe attılar.
2.	Ve kuyudaki **أَخاديدُ الأَرْشية**: onların orada sürüklenmesinin izi.
3.	Ve **خَدَّ السيل في الأَرض**: akışıyla onu yardığı zaman. Ve Mesrûk hadîsinde: “Cennet nehirleri, **أُخْدُود** olmaksızın akar” yani yerde bir yarık olmaksızın. Ve **الخد**: ark; çoğulu **أَخدّة**.
4.	**الخَدّ**: senin, yerde dikdörtgen olarak kazdığın bir **أُخْدُوداً** yapmandır; “**خَدَّ خَدّاً**” denir; çoğulu **أَخاديد**.
5.	**الأَخاديد** ile yolun tuzağını kastetti.
6.	Aynı şekilde sırttaki **أَخاديدُ السياط**: ondan yarılmış olan şey.
7.	**الخَدُّ** ve **الأُخْدُود**: yerde iki belirsiz, dikdörtgen yarıktır; - **الأُخْدُود**: yerde dikdörtgen olarak kazdığın çukurdur.
8.	**الخُدَّة** (damme ile): çukur.
9.	**المِخَدَّة**: yerin onunla **تُخَدُّ** edildiği, yani yarıldığı demir parçası.
10.	Ve **خَدَّ الدمع في خده**: iz bıraktı. Ve **خَدَّ الفرس الأَرضَ بحوافره**: onda iz bıraktı. Ve **أَخاديدُ السياط**: onların izleridir. Ve “**ضربة أُخدودٌ**” yani deride **خَدَّت**.
11.	Ve **خَدَّدَ لحمُه** ve **تَخَدَّدَ**: zayıfladı ve eksildi.
12.	Ve **الخَدُّ**: insanlardan topluluk. “İnsanlardan bir **خَدٌّ** geçti” yani bir asır. “İnsanlardan bir **خدّاً** gördüm” yani bir tabaka ve bir taife.
13.	**الخَدُّ** yüzde; **الخدان**: yüzün iki yanı; onlar, gözün arkasını geçip ağız kenarının sonuna varan şeydir; ve denildi ki: **الخد** yüzdendir; iki yandan, göz çukurundan çeneye kadar; ve ondan **المِخَدَّة** ismi türetilmiştir (kesre ile); o, **المِصْدَغة**’dır; çünkü **الخد** onun üzerine konur. - çoğulu **خدود**.
14.	**الخدود**; **الغُبُط** ve **الهوادج**’de: sağ ve solda iki **الدَّفتين**’in yanlarıdır; onlar, onların tahtasının levhalarıdır; teki **خَدّ**. Ve **الخَدّ** ve **الخُدَّة**.

Lisânü’l-ʿArab
● - **خدد**: **الخَدُّ** yüzde; **الخدان**: yüzün iki yanı; onlar, gözün arkasını geçip ağız kenarının sonuna varan şeydir; ve denildi ki: **الخد** yüzdendir; iki yandan, göz çukurundan çeneye kadar; ve ondan **المِخَدَّة** ismi türetilmiştir (kesre ile); o, **المِصْدَغة**’dır; çünkü **الخد** onun üzerine konur; ve denildi ki: **الخدان** burnu sağdan ve soldan kuşatan iki şeydir. el-Lihyânî dedi ki: o, yalnızca müzekkerdir; çoğulu **خدود**’dur; bunun dışında kırılmaz. Bazı şairler **الخدّ**’u gece için ödünç aldı da şöyle dedi:
بَناتُ وَطَّاءٍ على **خَدِّ اللَّيْلِ**،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل
Yani: onlar geceyi zelil kılarlar, ona sahip olurlar ve onun üzerinde hükmederler; ta ki sanki onu yere sererler de onun **خدّ**’unu zelil kılarlar ve keskinliğini köreltirler. el-Asmaʿî: **الخدود**; **الغُبُط** ve **الهوادج**’de: sağ ve solda iki **الدَّفتين**’in yanlarıdır; onlar, onların tahtasının levhalarıdır; teki **خَدّ**. Ve **الخَدّ** ve **الخُدَّة** ve **الأُخْدود**: yerde dikdörtgen olarak kazdığın çukurdur. Ve **الخُدَّة** (damme ile): çukur; el-Ferazdak dedi ki:
وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها **خُدَداً** بكُلِّ مَجَال
**المثوِّب**: bir kere daha bir kere daha imdat isteyerek çağıran kimsedir. et-Tehzîb: **الخَدّ**: senin, yerde dikdörtgen olarak kazdığın bir **أُخْدُوداً** yapmandır; “**خَدَّ خَدّاً**” denir; çoğulu **أَخاديد**; ve şu beyit okundu:
رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ
**الأَخاديد** ile yolun tuzağını kastetti; aynı şekilde sırttaki **أَخاديدُ السياط**: ondan yarılmış olan şey. Ve **الخَدُّ** ve **الأُخْدود**: yerde iki belirsiz, dikdörtgen yarıktır. İbn Düreyd dedi ki: ve bununla Ebû ʿUbeyd, Allah Teâlâ’nın “**قُتل أَصحاب الأُخدود**” sözünü tefsir etti; onlar bir puta tapan bir kavimdi; yanlarında da Allah عز وجلّ’e ibadet eden, O’nu birleyen ve imanlarını gizleyen bir kavim vardı; onları öğrendiler de onlar için bir **أُخدوداً** kazdılar, onu ateşle doldurdular ve onları o ateşe attılar; ona atıldılar ve dinlerinden dönmediler; İslâm üzere sebatla ve cennete varacaklarına yakîn ile. Tefsirde geldi ki: onlardan ateşe atılanların sonuncusu, yanında süt emen bir çocuk bulunan bir kadındı; ateşi görünce yüzünü çevirdi ve yüz çevirdi; ona dedi ki: “Ey anneciğim, dur ve münafıklık etme.” Ve denildi ki: ona dedi ki: “O ancak bir göz kırpmasıdır.” Sabretti de ateşe atıldı. Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **أَصحاب الأُخدود**’u andığında, şiddetli beladan Allah’a sığınırdı. Ve denildi ki: **أَصحاب الأُخدود** yerde **أَخاديدَ** kazdılar ve üzerlerinde ateşler yaktılar, ta ısınıncaya kadar; sonra insanlara küfrü arz ettiler; kim kaçınırsa onu içine attılar, yanıncaya kadar. Ve **الأُخدود**: yerde dikdörtgen bir yarıktır. İbn Sîde dedi ki: **الخَدُّ** ve **الخُدة**: **الأُخدود**’dur; onu **خدَّها يَخُدُّها خَدّاً**. Ve kuyudaki **أَخاديدُ الأَرْشية**: onların orada sürüklenmesinin izi. Ve **خَدَّ السيل في الأَرض**: akışıyla onu yardığı zaman. Ve Mesrûk hadîsinde: “Cennet nehirleri, **أُخْدُود** olmaksızın akar” yani yerde bir yarık olmaksızın. Ve **الخد**: ark; çoğulu **أَخدّة** kıyasa aykırı olarak; çoğu **خِداد** ve **خِدَّان**. Ve **المِخَدَّة**: yerin onunla **تُخَدُّ** edildiği, yani yarıldığı demir parçası. Ve **خَدَّ الدمع في خده**: iz bıraktı. Ve **خَدَّ الفرس الأَرضَ بحوافره**: onda iz bıraktı. Ve **أَخاديدُ السياط**: onların izleridir. Ve “**ضربة أُخدودٌ**” yani deride **خَدَّت**. Ve **خَدَّدَ لحمُه** ve **تَخَدَّدَ**: zayıfladı ve eksildi; ve denildi ki: **التَّخَدُّد** etin zayıflıktan titremesidir. Ve **التخديدُ**; etin **تخديد**’indendir; binek hayvanları zayıflatıldığı zaman; Cerîr, zayıflamış atları vasfederek dedi ki:
أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا
Ve **المُتَخَدِّدُ**: zayıf. **رجل مُتَخَدِّد** ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: zayıf, eti az. Ve **خَدَّد لحمُه** ve **تَخَدَّد**: yani kasıldı. Ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: semiz iken bedeni eksildiği zaman. Ve **الخَدُّ**: insanlardan topluluk. “İnsanlardan bir **خَدٌّ** geçti” yani bir asır. “İnsanlardan bir **خدّاً** gördüm” yani bir tabaka ve bir taife. “Onları **خَدّاً فخَدّاً** öldürdü” yani tabaka tabaka; el-Caʿdî dedi ki:
شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخَدّاً تَنَقُّلا
Ve “**تخدد القوم**” denir: fırkalara ayrıldıkları zaman. Ve **خَدَدُ الطريق**: onun tuzağı; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve **المِخَدَّان**: iki köpekdişi; şöyle dedi:
بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما
Ve deve, köpekdişiyle bir şeyi yardığı zaman “onu **خدَّه**” denir; ve şu beyit okundu:
قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا
İbnü’l-Aʿrâbî: “**أَخَدَّه فَخَدَّه**” dedi: onu kestiği zaman; ve şu beyit okundu:
وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه
Yani: kesen. Ve dedi ki: “**ضربةٌ أُخْدُودٌ**”: şiddetli bir darbe; onda **خَدَّتْ**. Ve **الخِدادُ**: **الخد**’de bir dağlama izi; ve deve **مَخْدود**. Ve **الخُدْخُود**: küçük bir canlı. İbnü’l-Aʿrâbî: **الخد** yoldur. Ve **الدَّخ**: dumandır; onu **الدال**’ın fethiyle getirdi.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**خد**) **الخاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin kökleşmesi ve aşağıya doğru uzamasıdır. Bundan: **الْخَدّ**; insanın **خدّ**’u; ve bununla **المِخَدّة** adlandırıldı. Ve **الخَدُّ**: yarıktır. Ve **الأخاديد**: yerdeki yarıklardır. Ve **التخدُّد**: zayıflıktan etin **تخدُّد**’udur. Ve **امرأة متخدِّدة**: zayıf. Ve **الخِدَادُ**: dağlama izlerinden bir dağlama izidir; belki **الخدّ**’de olur; ondan “**بعيرٌ مخدود**” denir.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الخَدَّانِ** ve **الخُدَّتانِ** (damme ile): iki gözün arkasını geçip ağız kenarının sonuna varan şey; yahut burnu sağdan ve soldan kuşatan iki şey; yahut göz çukurundan çeneye kadar; müzekkerdir. Ve **الخَدُّ**: yol; ve topluluk; ve yerdeki dikdörtgen çukur; **الخُدَّة** (damme ile) ve **الْأُخْدودِ** gibi; ve ark; ve **الهَوْدَجِ**’in levhası; çoğulu **أخِدَّةٌ** ve **خِدادٌ** ve **خِدَّانٌ**; ve bir şeyde iz bırakma. Ve **الْأَخاديدُ**: kamçıların izleridir. Ve **خَدَّدَ لَحْمُهُ** ve **تَخَدَّدَ**: zayıfladı ve eksildi. Ve **خَدَّدَهُ السَّيْرُ**: lâzım ve müteaddîdir. Ve **خَدَّاءُ**: yer adı. Ve **الخُدودُ** (damme ile): Tâif’te bir **مِخْلاف**. Ve **خَدُّ العَذْراءِ**: Kûfe. Ve **خُدَدُ** (Züfer gibi): Benî Süleym’e ait bir yer; ve orada Hecer’de bir pınar. Ve (kitap gibi) **الخِدَاد**: **الخَدِّ**’de bir dağlama izi; ve yer adı. Ve (hüdhüd gibi) **الخُدخدُ** ve **عُلَبِطٍ**: küçük bir canlı. Ve **خادَّهُ**: ona öfkelendi de işinde ona karşı çıktı. Ve **تَخَدَّدَ**: kasıldı.

Tâcü’l-ʿArûs:
خ - د - د
**الخَدَّانِ** (fetha ile) ve **الخُدَّتانِ** (damme ile), İbn Düreyd’den; ve bu azdır: iki gözün arkasını geçip ağız kenarının sonuna varan şey. Yahut **الخَدَّانِ**: burnu sağdan ve soldan kuşatan iki şey. Yahut yüzden **الخَدَّانِ**: iki yandan, göz çukurundan çeneye kadar; ve ondan **المِخَدَّة** ismi türetilmiştir, geleceği üzere. el-Lihyânî dedi ki: o, yalnızca müzekkerdir; çoğulu: **خُدُودٌ**; bunun dışında kırılmaz.

Ve İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الخَدُّ**: yol; ve **الدَّخُّ**: duman; onu **الدال**’ın fethiyle getirdi. Ve **الخَدُّ**: insanlardan topluluk; “İnsanlardan bir **خَدٌّ** geçti” yani bir asır. “İnsanlardan bir **خَدّاً** gördüm” yani bir tabaka ve bir taife. “Onları **خَدّاً فَخَدّاً** öldürdü” yani tabaka tabaka; bu mecazdır. el-Caʿdî dedi ki:
شَراحِيلُ إِذْ لا يَمْنَعُون نِساءهُمْ ... وأَفْنَاهُمُ خَدّاً فخَدّاً تَنَقُّلاَ
Ve **الخَدُّ**: yerdeki dikdörtgen çukurdur; **الخُدَّة** (damme ile) ve **الأُخْدُودِ** (damme ile) gibi. Eğer “damme ile” sözünü geciktirse ve “ikisi de damme iledir” deseydi daha yerinde olurdu.

Ve **الخُدَّة**’nin çoğulu: **خُدَدٌ**; el-Ferazdak dedi ki:
وبِهِنّ يُدْفَعُ كَرْبُ كُلِّ مُثَوِّبٍ ... وتَرَى لها خُدَداً بكلِّ مَجالِ
Ve et-Tehzîb’de: **الخَدّ**: senin, yerde dikdörtgen olarak kazdığın bir **أُخدوداً** yapmandır; “**خَدَّ خَدّاً**” denir; çoğulu: **أَخادِيدُ**; ve şu beyit okundu:
" ركِبْنَ من فَلْجٍ طريقاً ذا قُحَمْ
" ضَاحِي الأَخاديدِ إِذا اللَّيْلُ ادْلَهَمّ
**الأَخاديد** ile yolun tuzağını kastetti. Ve **الخَدُّ** ve **الأُخْدُودُ**: yerde iki belirsiz, dikdörtgen yarıktır. İbn Düreyd dedi ki: ve bununla Ebû ʿUbeyd, Allah Teâlâ’nın “**قُتِلَ أَصْحَابُ الأُخْدُودِ**” sözünü tefsir etti; onlar bir puta tapan bir kavimdi; yanlarında da Allah عزّ وجلّ’e ibadet eden, O’nu birleyen ve imanlarını gizleyen bir kavim vardı; onları öğrendiler de onlar için bir **أُخدوداً** kazdılar, onu ateşle doldurdular ve onları o ateşe attılar; ona atıldılar ve dinlerinden dönmediler; İslâm üzere sebatla ve cennete varacaklarına yakîn ile. Tefsirde geldi ki: onlardan ateşe atılanların sonuncusu, yanında süt emen bir çocuk bulunan bir kadındı; ateşi görünce yüzünü çevirdi ve yüz çevirdi; ona dedi ki: “Ey anneciğim, dur ve münafıklık etme.” Ve denildi ki: ona dedi ki: “O ancak bir göz kırpmasıdır.” Sabretti de ateşe atıldı. Peygamber صلى الله عليه وسلم, **أَصحاب الأُخدود**’u andığında, şiddetli beladan Allah’a sığınırdı. Şeyhimiz şerhinde nakletti: **صاحب الأُخدود** Yemen’in **أَذْواءِ**’ından biri olan **ذو نُوَاسٍ**’tır. Cübeyr b. Nüfeyr’den rivayet edildi ki dedi: **الأًخدود**’u kazanlar üçtür: Yemen sahibi **تُبَّعٌ**; ve Rum kralı **قُسْطَنْطِينُ**, Hristiyanları tevhid ve Mesih’in dininden haç ibadetine çevirdiği zaman; ve Babil ehlinden **بخْتنَصَّرُ**, insanlara ona secde etmelerini emrettiği zaman; Dâniyâl ve arkadaşları reddetti de onları ateşe attı; o da onlara serinlik ve selamet oldu. Ve **الخَدّ**: ark. Ve **الخَدُّ**: **الهَوْدَجِ**’in levhası. Ve **الأَساس**’ta: mecazdan: “**خُدُودَ الهَوَادِجِ**’i düzelt”; o, iki **الدَّفَّتينِ**’in yanlarındaki tahta levhalardır. el-Asmaʿî dedi ki: **الخُدُودُ**; **الغُبُطِ** ve **الهَوَادِجِ**’de: sağ ve solda iki **الدَّفَّتَيْنِ**’in yanlarıdır; onlar, ikisinin tahtasının levhalarıdır; teki **خَدّ**; çoğulu **أَخِدَّةٌ** kıyasa aykırı olarak; çoğu **خِدَأدٌ** (kesre ile) ve **خِدَّانٌ** (kesre ile) de. Ve **الخَدُّ**: bir şeyde iz bırakmadır; “**خَدَّ الدَّمْعُ في خَدِّه**” denir: iz bıraktığı zaman; ve “**خَدَّ الفَرَسُ الأَرضَ بحَوافره**”: onda iz bıraktı. Ve **الأَخادِيدُ**: kamçıların izleridir; ve “**أَخادِيدُ السِّياطِ في الظَّهْر**” denir: ondan yarılmış olan şey. Ve kuyudaki **أَخاديدُ الأَرْشِيَةِ**: onların orada sürüklenmesinin izi.

Ve mecazdan: **خَدَّدَ لَحْمُهُ** ve **تَخَدَّدَ**: zayıfladı ve eksildi; ve denildi ki: **التَّخْدِيد**; etin **تَخْديد**’indendir; binek hayvanları zayıflatıldığı zaman. Cerîr, zayıflamış atları vasfederek dedi ki:
أَحْرَى قلائدَها وخَدَّد لَحْمَها ... ألاَّ يَذُقْنَ مع الشَّكائِمِ عُودَا
Ve **المُتَخدِّد**: zayıf; **رَجلٌ مُتخدِّدٌ** ve **امرأةٌ مًتَخَدِّدةٌ**: zayıf, eti az. Ve **امرأَةُ مُتخَدِّدَة**: semiz iken bedeni eksildiği zaman. Ve **خَدَّدَهُ السَّيْرُ**: onu zayıflattığı ve yorduğu zaman. Ve **خَدَّدَهُ سُوءُ الحالِ**; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Ve bu, mecazdır; lâzım ve müteaddîdir. Ve **خَدَّاءُ**: İbn Düreyd’den bir yer adı. Ve **الخُدُودُ** (damme ile): Sâgânî’den, Tâif’te bir **مِخْلاَفٌ**. el-Bekrî dedi ki: ben onun **الخُدَد** olduğunu zannediyorum; ve denildi ki: **خِدَادٌ**. Ve **خَدُّ العَذْراءِ**: güzelliği ve parlaklığı sebebiyle Kûfe’nin lakabıdır. Ve **خُدَدُ كزُفَرَ**: Benî Süleym’e ait bir yer; üzerinde bir hisar yükselir; Tâif’te **جِلْذَانَ** ile birlikte anılır. Ve **خُدَدُ** ayrıca: Hecer’de bir su gözü; el-Bekrî ve başkaları zikretti. Ve **الخِدَاد** (kitap gibi): **الخَدِّ**’de bir dağlama izi; “**بَعِيرٌ مَخْدُودٌ**” denir: **خَدِّ**’inde dağlanmış; ve onda **خِدَادٌ** vardır. Ve **الخِدَاد**: şiirde geldi; hurmalıklı bir yer; zannedildiğine göre, daha önce geçen **الخُدَد** kastedilmiştir. Ve **الخُدخدُ** (hüdhüd gibi) ve **عُلَبِطٌ**; ve “**خُدْخُودٌ** (sürsûr gibi)” denir: Sâgânî’den küçük bir canlı. Ve mecazdan: **خادَّهُ**: ona öfkelendiği zaman; işinde ona karşı çıktı; Sâgânî’den. Ve **تَخَادّا**: birbirlerine karşı çıktılar.

Ve **تَخَدَّدَ اللَّحْمُ**: zayıflıktan titredi ve kasıldı; **خَدَّدَ** gibi; daha önce geçti. Ve bu, mecazdır.

Ve üzerine eklenenlerdendir: **المِخَدَّة** (kesre ile): **المِصْدَغة**’dır; çünkü **الخَدَّ** onun üzerine konur; çoğulu: **مَخَادًّ**; **المصباح** ve **اللّسَان**’da olduğu gibi. Ve **الأَساس**’ta: “**النَّمَارِقَ** ve **المَخادَّ**’ı attılar.” Ve **خدد**: ona girdi de ona sevgi gösterdi ve ona **المِخَدّة**’yi attı. Ve **خَدَّ السَّيْلُ في الأَرض**: akışıyla onu yardığı zaman. Ve **المِخَدَّة** (kesre ile): yerin onunla **تُخَدُّ** edildiği, yani yarıldığı demir parçası. Ve “**ضَرْبَةٌ أُخْدودٌ**” yani deride **خَدَّت**. Ve bu, mecazdır. Ve “**تَخدَّدَ القَوْمُ**” denir: fırkalara ayrıldıkları zaman. Ve **خَدَدُ الطرِيقِ**: onun tuzağı; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve **المِخَدَّانِ**: iki köpekdişi. Ve deve, köpekdişiyle bir şeyi yardığı zaman “onu **خَدَّه**” denir. Ve İbnü’l-Aʿrâbî’den: “**أَخدَّه فخَدَّه**”: onu kestiği zaman. Ve mecazdan: ona karşı çıktı; **خَدٌّ من القُفِّ**: onun bir yanı. Ve **سَهْلُ بن حَسَّانَ بن أبي خَدَّوَيْه**: muhaddis. **خداند**: Semerkand’da bir köy; ondan **أَحمدُ بنُ محمّدٍ المطوعيّ**.
