# خدد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خدد

الخَدُّ في الوجه، والخدان: جانبا الوجه، وهما ما جاوز مؤخر العين إِلى منتهى الشدق؛ وقيل: الخد من الوجه من لدن المحْجِر إِلى اللَّحْي من الجانبين جميعاً ومنه اشتق اسم الـمِخَدَّة، بالكسر، وهي المِصْدَغة لأَن الخد يوضع عليها، وقيل: الخدان اللذان يكتنفان الأَنف عن يمين وشمال؛ قال اللحياني: هو مذكر لا غير، والجمع خدود لا يكسر على غير ذلك؛ واستعار بعض الشعراء الخدّ لليل فقال:
بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل
يعني أَنهنّ يذللن الليل ويملكنه ويتحكمن عليه، حتى كأَنهنَّ يصرعنه فيذللن خدّه ويفللن حدّه. الأَصمعي: الخدود في الغُبُط والهوادج جوانب الدَّفتين عن يمين وشمال وهي صفائح خشبها، الواحد خَدّ. والخَدّ والخُدَّة والأُخْدود: الحفرة تحفرها في الأَرض مستطيلة. والخُدَّة، بالضم: الحفرة؛ قال الفرزدق:
وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال
المثوِّب: الذي يدعو مستغيثاً مرة بعد مرة. التهذيب: الخَدّ جَعْلُكَ أُخْدُوداً في الأَرض تَحْفِره مستطيلاً؛ يقال: خَدَّ خَدّاً، والجمع أَخاديد؛ وأَنشد:
رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ
أَراد بالأَخاديد شَرَك الطريق، وكذلك أَخاديد السياط في الظهر: ما شقت منه.
والخَدُّ والأُخْدود: شقان في الأَرض غامضان مستطيلان؛ قال ابن دريد: وبه فسر أَبو عبيد قوله تعالى: قُتل أَصحاب الأُخدود؛ وكانوا قوماً يعبدون صنماً، وكان معهم قوم يعبدون الله عز وجل ويوحدونه ويكتمون إِيمانهم، فعلموا بهم فَخَدُّوا لهم أُخْدوداً وملأُوه ناراً وقذفوا بهم في تلك النار، فتقحموها ولم يرتدُّوا عن دينهم ثبوتاً على الإِسلام، ويقيناً أَنهم يصيرون إِلى الجنة، فجاء في التفسير أَن آخر من أُلقي في النار منهم امرأَة معها صبي رضيع، فلما رأَت النار صدّت بوجهها وأَعرضت فقال لها: يا أُمَّتاه قِفي ولا تُنافقي وقيل: إِنه قال لها ما هي إِلا غُمَيْضَة فصبرت، فأُلقيت في النار، فكان النبي، صلى الله عليه وسلم، إِذا ذكر أَصحاب الأُخدود تعوّذ بالله من جَهْد البلاء؛ وقيل: كان أَصحاب الأُخدود خَدُّوا في الأَرض أَخاديدَ وأَوقدوا عليها النيران حتى حميت ثم عرضوا الكفر على الناس فمن امتنع أَلقَوْه فيها حتى يحترق. والأُخدود: شق في الأَرض مستطيل. قال ابن سيده: والخَدُّ والخُدة الأُخدود، وقد خدَّها يَخُدُّها خَدّاً. وأَخاديدُ الأَرْشية في البئر: تأْثير جرّها فيه.
وخَدَّ السيل في الأَرض إِذا شقها بجريه. وفي حديث مسروق: أَنهار الجنة تجري في غير أُخْدود أَي في غير شق في الأَرض.
والخد: الجدول، والجمع أَخدّة على غير قياس والكثير خِداد وخِدَّان. والمِخَدَّة: حديدة تُخَدُّ بها الأَرض أَي تُشق.
وخَدَّ الدمع في خده: أَثَّر. وخَدَّ الفرس الأَرضَ بحوافره: أَثر فيها. وأَخاديد السياط: آثارها. وضربة أُخدودٌ أَي خَدَّت في الجِلد. وخَدَّدَ لحمُه وتَخَدَّدَ: هُزل ونقص؛ وقيل: التَّخَدُّد أَن يضطرب اللحم من الهزال. والتخديدُ من تخديد اللحم إِذا ضُمِّرَتِ الدواب؛ قال جرير يصف خيلاً هزلت:
أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا
والمُتَخَدِّدُ: المهزول. رجل مُتَخَدِّد وامرأَة مُتَخَدِّدة: مهزول قليل اللحم. وقد خَدَّد لحمُه وتَخَدَّد أَي تَشَنَّج. وامرأَة مُتَخَدِّدة إِذا نقص جسمها وهي سمينة. والخَدُّ: الجمع من الناس. ومضى خَدٌّ من الناس أَي قَرْن. ورأَيت خدّاً من الناس أَي طبقاً وطائفة. وقتلهم خَدّاً فخدّاً أَي طبقة بعد طبقة؛ قال الجعدي:
شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا
ويقال: تخدد القوم إِذا صاروا فرقاً. وخَدَدُ الطريق: شَرَكُه، قاله أَبو زيد.
والمِخَدَّان: النابان؛ قال:
بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما
وإِذا شق الجمل بنابه شيئاً قيل: خدَّه؛ وأَنشد:
قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا
ابن الأَعرابي: أَخَدَّه فَخَدَّه إِذا قطعه؛ وأَنشد:
وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه
أَي قاطع. وقال: ضربةٌ أُخْدُودٌ شديدة قد خَدَّتْ فيه.
والخِدادُ: مِيسَم في الخد والبعير مَخْدود.
والخُدْخُود: دوَيْبَّة. ابن الأَعرابي: الخد الطريق.
والدَّخ: الدخان، جاء به بفتح الدال.

الخَدُّ في الوجه، والخدان: جانبا الوجه، وهما ما جاوز مؤخر العين إِلى منتهى الشدق؛ وقيل: الخد من الوجه من لدن المحْجِر إِلى اللَّحْي من الجانبين جميعاً ومنه اشتق اسم الـمِخَدَّة، بالكسر، وهي المِصْدَغة لأَن الخد يوضع عليها، وقيل: الخدان اللذان يكتنفان الأَنف عن يمين وشمال؛ قال اللحياني: هو مذكر لا غير، والجمع خدود لا يكسر على غير ذلك؛ واستعار بعض الشعراء الخدّ لليل فقال:
بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل
يعني أَنهنّ يذللن الليل ويملكنه ويتحكمن عليه، حتى كأَنهنَّ يصرعنه فيذللن خدّه ويفللن حدّه. الأَصمعي: الخدود في الغُبُط والهوادج جوانب الدَّفتين عن يمين وشمال وهي صفائح خشبها، الواحد خَدّ. والخَدّ والخُدَّة والأُخْدود: الحفرة تحفرها في الأَرض مستطيلة. والخُدَّة، بالضم: الحفرة؛ قال الفرزدق:
وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال
المثوِّب: الذي يدعو مستغيثاً مرة بعد مرة. التهذيب: الخَدّ جَعْلُكَ أُخْدُوداً في الأَرض تَحْفِره مستطيلاً؛ يقال: خَدَّ خَدّاً، والجمع أَخاديد؛ وأَنشد:
رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ
أَراد بالأَخاديد شَرَك الطريق، وكذلك أَخاديد السياط في الظهر: ما شقت منه.
والخَدُّ والأُخْدود: شقان في الأَرض غامضان مستطيلان؛ قال ابن دريد: وبه فسر أَبو عبيد قوله تعالى: قُتل أَصحاب الأُخدود؛ وكانوا قوماً يعبدون صنماً، وكان معهم قوم يعبدون الله عز وجل ويوحدونه ويكتمون إِيمانهم، فعلموا بهم فَخَدُّوا لهم أُخْدوداً وملأُوه ناراً وقذفوا بهم في تلك النار، فتقحموها ولم يرتدُّوا عن دينهم ثبوتاً على الإِسلام، ويقيناً أَنهم يصيرون إِلى الجنة، فجاء في التفسير أَن آخر من أُلقي في النار منهم امرأَة معها صبي رضيع، فلما رأَت النار صدّت بوجهها وأَعرضت فقال لها: يا أُمَّتاه قِفي ولا تُنافقي وقيل: إِنه قال لها ما هي إِلا غُمَيْضَة فصبرت، فأُلقيت في النار، فكان النبي، صلى الله عليه وسلم، إِذا ذكر أَصحاب الأُخدود تعوّذ بالله من جَهْد البلاء؛ وقيل: كان أَصحاب الأُخدود خَدُّوا في الأَرض أَخاديدَ وأَوقدوا عليها النيران حتى حميت ثم عرضوا الكفر على الناس فمن امتنع أَلقَوْه فيها حتى يحترق. والأُخدود: شق في الأَرض مستطيل. قال ابن سيده: والخَدُّ والخُدة الأُخدود، وقد خدَّها يَخُدُّها خَدّاً. وأَخاديدُ الأَرْشية في البئر: تأْثير جرّها فيه.
وخَدَّ السيل في الأَرض إِذا شقها بجريه. وفي حديث مسروق: أَنهار الجنة تجري في غير أُخْدود أَي في غير شق في الأَرض.
والخد: الجدول، والجمع أَخدّة على غير قياس والكثير خِداد وخِدَّان. والمِخَدَّة: حديدة تُخَدُّ بها الأَرض أَي تُشق.
وخَدَّ الدمع في خده: أَثَّر. وخَدَّ الفرس الأَرضَ بحوافره: أَثر فيها. وأَخاديد السياط: آثارها. وضربة أُخدودٌ أَي خَدَّت في الجِلد. وخَدَّدَ لحمُه وتَخَدَّدَ: هُزل ونقص؛ وقيل: التَّخَدُّد أَن يضطرب اللحم من الهزال. والتخديدُ من تخديد اللحم إِذا ضُمِّرَتِ الدواب؛ قال جرير يصف خيلاً هزلت:
أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا
والمُتَخَدِّدُ: المهزول. رجل مُتَخَدِّد وامرأَة مُتَخَدِّدة: مهزول قليل اللحم. وقد خَدَّد لحمُه وتَخَدَّد أَي تَشَنَّج. وامرأَة مُتَخَدِّدة إِذا نقص جسمها وهي سمينة. والخَدُّ: الجمع من الناس. ومضى خَدٌّ من الناس أَي قَرْن. ورأَيت خدّاً من الناس أَي طبقاً وطائفة. وقتلهم خَدّاً فخدّاً أَي طبقة بعد طبقة؛ قال الجعدي:
شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا
ويقال: تخدد القوم إِذا صاروا فرقاً. وخَدَدُ الطريق: شَرَكُه، قاله أَبو زيد.
والمِخَدَّان: النابان؛ قال:
بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما
وإِذا شق الجمل بنابه شيئاً قيل: خدَّه؛ وأَنشد:
قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا
ابن الأَعرابي: أَخَدَّه فَخَدَّه إِذا قطعه؛ وأَنشد:
وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه
أَي قاطع. وقال: ضربةٌ أُخْدُودٌ شديدة قد خَدَّتْ فيه.
والخِدادُ: مِيسَم في الخد والبعير مَخْدود.
والخُدْخُود: دوَيْبَّة. ابن الأَعرابي: الخد الطريق.
والدَّخ: الدخان، جاء به بفتح الدال.

### Türkçe

**الخَدُّ** yüzde (yanak); **الخدان**: yüzün iki yanı; ve onlar, gözün arka tarafından **الشدق**’ın sonuna kadar olan kısımdır; ve denildi ki: **الخد** yüzden, **المحْجِر**’den **اللَّحْي**’ye kadar iki yandan bütünüyle olandır; ve ondan **المِخَدَّة** ismi türetilmiştir, kesre ile; ve o **المِصْدَغة**’dır; çünkü **الخد** onun üzerine konur; ve denildi ki: **الخدان** burnu sağdan ve soldan kuşatan iki (yan)dır; **اللحياني** dedi ki: o yalnızca müzekkerdir; ve cem‘i **خدود**’dur, bunun dışında başka bir kalıba kırılmaz; ve bazı şairler **الخدّ**’ü gece için mecaz yaptı da dedi ki:

بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل

Yani: onlar geceyi zelil kılarlar ve ona sahip olurlar ve onun üzerinde hükmederler; ta ki sanki onu yere sererler de onun **خدّ**’ünü zelil kılarlar ve onun keskinliğini köreltirler. **الأَصمعي**: **الخدود** **الغُبُط** ve **الهوادج**’de iki **الدَّفتين**’in sağ ve soldan yanlarıdır; ve onlar, tahtalarının levhalarıdır; tekili **خَدّ**. Ve **الخَدّ** ve **الخُدَّة** ve **الأُخْدود**: yerde uzunlamasına kazdığın çukurdur. Ve **الخُدَّة**, damme ile: çukur; **الفرزدق** dedi ki:

وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال

**المثوِّب**: bir defadan sonra bir defa, imdat dileyerek çağıran kimsedir. **التهذيب**: **الخَدّ**, yerde uzunlamasına kazdığın bir **أُخْدُود** yapmandır; denir ki: **خَدَّ** **خَدّاً**; cem‘i **أَخاديد**; ve şu beyit okunmuştur:

رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ

**الأَخاديد** ile yolun tuzaklarını kastetti; ve aynı şekilde sırtta kamçıların **أَخاديد**’i: ondan yarılmış olan şeydir.

Ve **الخَدُّ** ve **الأُخْدود**: yerde iki uzunlamasına, derin iki yarıktır; **ابن دريد** dedi ki: ve bununla **أَبو عبيد** şu yüce sözün tefsirini yaptı: **قُتل أَصحاب الأُخدود**; ve onlar bir kavimdi, bir puta taparlardı; ve onlarla beraber Allah عز وجل’e ibadet eden, O’nu birleyen ve imanlarını gizleyen bir kavim vardı; derken onları öğrendiler de onlar için bir **أُخْدود** kazdılar ve onu ateşle doldurdular ve onları o ateşe attılar; onlar da içine atıldılar ve dinlerinden dönmediler; İslâm üzere sebatla ve cennete varacaklarına yakîn ile; sonra tefsirde geldi ki: onlardan ateşe atılanların sonuncusu, yanında süt emen bir çocuk bulunan bir kadındı; ateşi görünce yüzüyle geri döndü ve yüz çevirdi; ona dedi ki: “Ey anneciğim, dur ve nifak etme”; ve denildi ki: ona “O ancak bir göz kırpmasıdır” dedi de sabretti; sonra ateşe atıldı; ve Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **أَصحاب الأُخدود**’u andığı zaman belânın şiddetinden Allah’a sığınırdı; ve denildi ki: **أَصحاب الأُخدود** yerde **أَخاديد** kazdılar ve üzerlerinde ateşler yaktılar, ta ki kızıştı; sonra insanlara küfrü arz ettiler; kim kaçındıysa onu içine attılar, ta ki yansın. Ve **الأُخدود**: yerde uzunlamasına bir yarıktır. **ابن سيده** dedi ki: **الخَدُّ** ve **الخُدة** **الأُخدود**’dur; ve onu **خدَّها يَخُدُّها خَدّاً** (yarar/kazar). Ve kuyuda **الأَرْشية**’nin **أَخاديد**’i: onun içinde sürüklenmesinin izi.

Ve sel, yerde **خَدَّ** eder; yani akışıyla onu yarar. Ve **مسروق** hadîsinde: “Cennet nehirleri **أُخْدود** olmaksızın akar” yani yerde bir yarık olmaksızın.

Ve **الخد**: ark (küçük su kanalı); cem‘i kıyasa aykırı olarak **أَخدّة**; ve çoğu **خِداد** ve **خِدَّان**. Ve **المِخَدَّة**: yerin onunla **تُخَدُّ** edildiği, yani yarıldığı demir (alet).

Ve gözyaşı yanağında **خَدَّ** etti: iz bıraktı. Ve at, toynaklarıyla yeri **خَدَّ** etti: onda iz bıraktı. Ve kamçıların **أَخاديد**’i: izleridir. Ve bir vuruş **أُخدودٌ**’dur; yani deride **خَدَّت** (yarıp iz açtı).

Ve eti **خَدَّدَ** oldu ve **تَخَدَّدَ**: zayıfladı ve eksildi; ve denildi ki: **التَّخَدُّد**, zayıflıktan etin titremesidir. Ve **التخديدُ**, binek hayvanları zayıflatıldığında etin **تخديد**’indendir; **جرير** zayıflamış atları vasfederek dedi ki:

أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا

Ve **المُتَخَدِّدُ**: zayıf olan. **رجل مُتَخَدِّد** ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: zayıf, eti az. Ve eti **خَدَّد** oldu ve **تَخَدَّد**; yani kasıldı. Ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: semiz iken bedeni eksildiğinde. Ve **الخَدُّ**: insanlardan topluluk. İnsanlardan bir **خَدّ** geçti; yani bir nesil. İnsanlardan bir **خدّ** gördüm; yani bir tabaka ve bir taife. Ve onları **خَدّاً فخدّاً** öldürdü; yani tabaka tabaka; **الجعدي** dedi ki:

شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا

Ve denilir ki: kavim **تخدد** etti; yani fırkalara ayrıldılar. Ve yolun **خَدَدُ**’u: onun tuzaklarıdır; bunu **أَبو زيد** söyledi.

Ve **المِخَدَّان**: iki köpekdişi; dedi ki:

بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما

Ve deve köpekdişiyle bir şeyi yardığında “onu **خدَّه** etti” denir; ve şu beyit okunmuştur:

قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا

**ابن الأَعرابي**: **أَخَدَّه فَخَدَّه**: onu kestiği zaman; ve şu beyit okunmuştur:

وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه

Yani: kesen. Ve dedi ki: **ضربةٌ أُخْدُودٌ**: şiddetli bir darbedir; onda **خَدَّتْ** (yarıp iz açtı).

Ve **الخِدادُ**: yanakta bir dağlama izi; ve deve **مَخْدود**’dur.

Ve **الخُدْخُود**: küçük bir canlı. **ابن الأَعرابي**: **الخد** yoldur.

Ve **الدَّخ**: dumandır; onu **الدال**’ın fethasıyla getirdi.

**الخَدُّ** yüzde (yanak); **الخدان**: yüzün iki yanı; ve onlar, gözün arka tarafından **الشدق**’ın sonuna kadar olan kısımdır; ve denildi ki: **الخد** yüzden, **المحْجِر**’den **اللَّحْي**’ye kadar iki yandan bütünüyle olandır; ve ondan **المِخَدَّة** ismi türetilmiştir, kesre ile; ve o **المِصْدَغة**’dır; çünkü **الخد** onun üzerine konur; ve denildi ki: **الخدان** burnu sağdan ve soldan kuşatan iki (yan)dır; **اللحياني** dedi ki: o yalnızca müzekkerdir; ve cem‘i **خدود**’dur, bunun dışında başka bir kalıba kırılmaz; ve bazı şairler **الخدّ**’ü gece için mecaz yaptı da dedi ki:

بَناتُ وَطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْلِ،
لاِ مِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الْوَيْل

Yani: onlar geceyi zelil kılarlar ve ona sahip olurlar ve onun üzerinde hükmederler; ta ki sanki onu yere sererler de onun **خدّ**’ünü zelil kılarlar ve onun keskinliğini köreltirler. **الأَصمعي**: **الخدود** **الغُبُط** ve **الهوادج**’de iki **الدَّفتين**’in sağ ve soldan yanlarıdır; ve onlar, tahtalarının levhalarıdır; tekili **خَدّ**. Ve **الخَدّ** ve **الخُدَّة** ve **الأُخْدود**: yerde uzunlamasına kazdığın çukurdur. Ve **الخُدَّة**, damme ile: çukur; **الفرزدق** dedi ki:

وبِهِنَّ نَدْفَع كَرْب كلِّ مُثَوِّب،
وترى لها خُدَداً بكُلِّ مَجَال

**المثوِّب**: bir defadan sonra bir defa, imdat dileyerek çağıran kimsedir. **التهذيب**: **الخَدّ**, yerde uzunlamasına kazdığın bir **أُخْدُود** yapmandır; denir ki: **خَدَّ** **خَدّاً**; cem‘i **أَخاديد**; ve şu beyit okunmuştur:

رَكِبْنَ مِن فَلْجٍ طَريقاً ذا قُحَمْ،
ضاحِي الأَخاديدِ إِذا الليلُ ادْلَهَمْ

**الأَخاديد** ile yolun tuzaklarını kastetti; ve aynı şekilde sırtta kamçıların **أَخاديد**’i: ondan yarılmış olan şeydir.

Ve **الخَدُّ** ve **الأُخْدود**: yerde iki uzunlamasına, derin iki yarıktır; **ابن دريد** dedi ki: ve bununla **أَبو عبيد** şu yüce sözün tefsirini yaptı: **قُتل أَصحاب الأُخدود**; ve onlar bir kavimdi, bir puta taparlardı; ve onlarla beraber Allah عز وجل’e ibadet eden, O’nu birleyen ve imanlarını gizleyen bir kavim vardı; derken onları öğrendiler de onlar için bir **أُخْدود** kazdılar ve onu ateşle doldurdular ve onları o ateşe attılar; onlar da içine atıldılar ve dinlerinden dönmediler; İslâm üzere sebatla ve cennete varacaklarına yakîn ile; sonra tefsirde geldi ki: onlardan ateşe atılanların sonuncusu, yanında süt emen bir çocuk bulunan bir kadındı; ateşi görünce yüzüyle geri döndü ve yüz çevirdi; ona dedi ki: “Ey anneciğim, dur ve nifak etme”; ve denildi ki: ona “O ancak bir göz kırpmasıdır” dedi de sabretti; sonra ateşe atıldı; ve Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **أَصحاب الأُخدود**’u andığı zaman belânın şiddetinden Allah’a sığınırdı; ve denildi ki: **أَصحاب الأُخدود** yerde **أَخاديد** kazdılar ve üzerlerinde ateşler yaktılar, ta ki kızıştı; sonra insanlara küfrü arz ettiler; kim kaçındıysa onu içine attılar, ta ki yansın. Ve **الأُخدود**: yerde uzunlamasına bir yarıktır. **ابن سيده** dedi ki: **الخَدُّ** ve **الخُدة** **الأُخدود**’dur; ve onu **خدَّها يَخُدُّها خَدّاً** (yarar/kazar). Ve kuyuda **الأَرْشية**’nin **أَخاديد**’i: onun içinde sürüklenmesinin izi.

Ve sel, yerde **خَدَّ** eder; yani akışıyla onu yarar. Ve **مسروق** hadîsinde: “Cennet nehirleri **أُخْدود** olmaksızın akar” yani yerde bir yarık olmaksızın.

Ve **الخد**: ark (küçük su kanalı); cem‘i kıyasa aykırı olarak **أَخدّة**; ve çoğu **خِداد** ve **خِدَّان**. Ve **المِخَدَّة**: yerin onunla **تُخَدُّ** edildiği, yani yarıldığı demir (alet).

Ve gözyaşı yanağında **خَدَّ** etti: iz bıraktı. Ve at, toynaklarıyla yeri **خَدَّ** etti: onda iz bıraktı. Ve kamçıların **أَخاديد**’i: izleridir. Ve bir vuruş **أُخدودٌ**’dur; yani deride **خَدَّت** (yarıp iz açtı).

Ve eti **خَدَّدَ** oldu ve **تَخَدَّدَ**: zayıfladı ve eksildi; ve denildi ki: **التَّخَدُّد**, zayıflıktan etin titremesidir. Ve **التخديدُ**, binek hayvanları zayıflatıldığında etin **تخديد**’indendir; **جرير** zayıflamış atları vasfederek dedi ki:

أَجْرى قَلائِدَها وخَدَّدَ لحمَها،
أَن لا يَذُقنَ مع الشكائم عُودا

Ve **المُتَخَدِّدُ**: zayıf olan. **رجل مُتَخَدِّد** ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: zayıf, eti az. Ve eti **خَدَّد** oldu ve **تَخَدَّد**; yani kasıldı. Ve **امرأَة مُتَخَدِّدة**: semiz iken bedeni eksildiğinde. Ve **الخَدُّ**: insanlardan topluluk. İnsanlardan bir **خَدّ** geçti; yani bir nesil. İnsanlardan bir **خدّ** gördüm; yani bir tabaka ve bir taife. Ve onları **خَدّاً فخدّاً** öldürdü; yani tabaka tabaka; **الجعدي** dedi ki:

شَراحِيلُ، إِذ لا يَمنعون نساءَهم،
وأَفناهُمُ خَدّاً فخدّاً تَنَقُّلا

Ve denilir ki: kavim **تخدد** etti; yani fırkalara ayrıldılar. Ve yolun **خَدَدُ**’u: onun tuzaklarıdır; bunu **أَبو زيد** söyledi.

Ve **المِخَدَّان**: iki köpekdişi; dedi ki:

بَيْنَ مِخَدَّيْ قَطِمٍ تَقَطَّما

Ve deve köpekdişiyle bir şeyi yardığında “onu **خدَّه** etti” denir; ve şu beyit okunmuştur:

قَدّاً بِخَدَّادٍ وهذّاً شَرْعَبا

**ابن الأَعرابي**: **أَخَدَّه فَخَدَّه**: onu kestiği zaman; ve şu beyit okunmuştur:

وعَضُّ مَضَّاغٍ مُخِدٍّ مَعْذِمُه

Yani: kesen. Ve dedi ki: **ضربةٌ أُخْدُودٌ**: şiddetli bir darbedir; onda **خَدَّتْ** (yarıp iz açtı).

Ve **الخِدادُ**: yanakta bir dağlama izi; ve deve **مَخْدود**’dur.

Ve **الخُدْخُود**: küçük bir canlı. **ابن الأَعرابي**: **الخد** yoldur.

Ve **الدَّخ**: dumandır; onu **الدال**’ın fethasıyla getirdi.
