# خدد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خدد

الخدان بالفتح، والخدتان بالضم، عن ابن دريد، وهو قليل: ما جاوز مؤخر العينين إلى منتهى الشدق. أو الخدان: اللذان يكتنفان الأنف عن يمين وشمال. أو الخدان من الوجه: من لدن المحجر إلى اللحي من الجانبين جميعا، ومنه اشتق اسم المخدة كما سيأتي. قال اللحياني: هو مذكر لا غير، والجمع: خدود، لا يكسر على غير ذلك.
 وعن ابن الأعرابي: الخد: الطريق والدخ: الدخان: جاء به بفتح الدال. والخد: الجماعة من الناس ومضى خد من الناس، أي قرن. ورأيت خدا من الناس، أي طبقة وطائفة. وقتلهم خدا فخدا، أي طبقة بعد طبقة، وهو مجاز، قال الجعدي:
  شراحيل إذ لا يمنعون نساءهم                      وأفناهم خدا فخدا تـنـقـلا والخد: الحفرة المستطيلة في الأرض، كالخدة، بالضم، والأخدود، بالضم أيضا. ولو أخر قوله: بالضم، وقال بضمهما، كان أولى.
 وجمع الخدة: خدد، قال الفرزدق:
  وبهن يدفع كرب كل مثوب                      وترى لها خددا بكل مجال وفي التهذيب: الخد: جعلك أخدودا في الأرض، تحفره مستطيلا، يقال: خد خدا، والجمع: أخاديد، وأنشد:
  ركبن من فلج طريقا ذا قحم
  ضاحي الأخاديد إذا الليل ادلهم أراد بالأخاديد: شرك الطريق. والخد والأخدود: شقان في الأرض غامضان مستطيلان، قال ابن دريد: وبه فسر أبو عبيد قوله تعالى:  قتل أصحاب الأخدود  وكانوا قوما يعبدون صنما، وكان معهم قوم يعبدون الله عز وجل ويوحدونه ويكتمون إيمانهم، فعلموا به، فخدوا لهم أخدودا وملؤوه نارا، وقذفوا بهم في تلك النار، فتقحموها ولم يرتدوا عن دينهم، ثبوتا على الإسلام، ويقينا أنهم يصيرون إلى الجنة. فجاء في التفسير أن آخر من ألقي منه امرأة معها صبي رضيع، فلما رأت النار صدت بوجهها وأعرضت، فقال لها: يا أمتاه قفي، ولا تنافقي وقيل: إنه قال لها: ما هي إلا غميضة. فصبرت فألقيت في النار. فكان النبي صلى الله عليه وسلم إذا ذكر أصحاب الأخدود تعوذ بالله من جهد البلاء. ونقل شيخنا في شرحه: أن صاحب الأخدود هو ذو نواس أحد أذواء اليمن، وروى عن جبير بن نفير، أنه قال: الذي خدوا الأخدود ثلاثة: تبع صاحب اليمن، وقسطنطين، ملك الروم، حين صرف النصارى عن التوحيد ودين المسيح إلى عبادة الصليب. وبختنصر، من أهل بابل، حين أمر الناس بالسجود إليه، فأبى دانيال وأصحابه، فألقاهم في النار، فكانت عليهم بردا وسلاما. والخد: الجدول. والخد صفيحة الهودج. وفي الأساس: ومن المجاز أصلح خدود الهوادج، وهي صفائح الخشب في جوانب الدفتين. وقال الأصمعي: الخدود في الغبط والهوادج: جوانب الدفتين، عن يمين وشمال، وهي صفائح خشبهما، الواحد خد ج أخدة، على غير قياس، والكثير خدأد، بالكسر، وخدان، بالكسر أيضا، والخد: التأثير في الشيء يقال: خد الدمع في خده، إذا أثر، وخد الفرس الأرض بحوافره: أثر فيها. والأخاديد: آثار السياط، ويقال: أخاديد السياط في الظهر ما شقت منه. وأخاديد الأرشية في البئر: تأثير جرها فيه.
 ومن المجاز: خدد لحمه وتخدد: هزل ونقص، وقيل: التخديد: من تخديد اللحم إذا ضمرت الدواب، قال جرير يصف خيلا هزلت:
  أحرى قلائدها وخدد لحمها                      ألا يذقن مع الشكائم عودا

  والمتخدد: المهزول، رجل متخدد وامرأة متخددة: مهزول قليل اللحم، وامرأة متخددة، إذا نقص جسمها، وهي سمينة. وخدده السير، إذا أضمره وأضناه. وخدده سوء الحال. كما في الأساس. وهو مجاز، لا زم متعد. وخداء: ع، عن ابن دريد. والخدود، بالضم: مخلاف بالطائف، عن الصاغاني. وقال البكري: وأظنه الخدد، وقيل: خداد. وخد العذراء لقب الكوفة، لحسنها وبهجتها. وفي التكملة: لنزاهتها وطيبها. وخدد، كزفر: ع لبني سليم يشرف عليه حصن يذكر مع جلذان بالطائف. وخدد أيضا: عين ماء بهجر، ذكره البكري وغيره. والخداد، ككتاب: ميسم في الخد، يقال: بعير مخدود: موسوم في خده، وبه خداد. والخداد: ع، جاء في الشعر، ذو نخل، أريد به فيما يظن: الخدد الذي تقدم. والخدخد كهدهد وعلبط، ويقال: خدخود، كسرسور: دويبة، عن الصاغاني. ومن المجاز: خاده إذا حنق عليه فعارضه في عمله، عن الصاغاني، وتخادا: تعأرضا.
 وتخدد اللحم: اضطرب من الهزال وتشنج، كخدد، وقد تقدم. وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه: المخدة، بالكسر، وهي المصدغة، لأن الخد يوضع عليها، والجمع: مخاد، كدوأب، كما في المصباح، واللسان. وفي الأساس: وطرحوا النمارق والمخاد. وخدد. دخل عليه فأظهر له المودة وألقى له المخدة وخد السيل في الأرض، إذا شقها بجريه. والمخدة، بالكسر: حديدة تخد بها الأرض، أي تشق. وضربة أخدود، أي خدت في الجلد. وهو مجاز. ويقال: تخدد القوم إذا صاروا فرقا. وخدد الطريق: شركه، قاله أبو زيد. والمخدان: النابان. وإذا شق الجمل بنابه شيئا قيل: خده. وعن ابن الأعرابي: أخده فخده، إذا قطعه. ومن المجاز: عارضه خد من القف: جانب منه. وسهل بن حسان بن أبي خدويه، محدث. خداند: قرية بسمرقند، منها أحمد بن محمد المطوعي.

### Türkçe

**الخدان** fetha ile, ve **الخدتان** damme ile, İbn Düreyd’den; ve o azdır: gözlerin arkasını aşandan **الشدق**’ın sonuna kadar olan şey. Yahut **الخدان**: burnu sağdan ve soldan kuşatan ikisi. Yahut yüzden **الخدان**: iki yandan bütünüyle göz çukurundan çeneye kadar olandır; ve ondan **المخدة** ismi türetilmiştir, geleceği üzere. **اللحياني** dedi: o, yalnızca müzekkerdir; ve cem‘i: **خدود**; bunun dışında bir şeye kırılmaz.

Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الخد**: yol; ve **الدخ**: duman: onu **الدال**’ın fethasıyla getirdi. Ve **الخد**: insanlardan cemaat; ve “insanlardan bir **خد** geçti”, yani bir asır. Ve “insanlardan bir **خدا** gördüm”, yani bir tabaka ve bir taife. Ve “onları **خدا** **فخدا** öldürdü”, yani tabaka tabaka; ve o mecazdır. **الجعدي** dedi:
  شراحيل إذ لا يمنعون نساءهم                      وأفناهم خدا فخدا تـنـقـلا
Ve **الخد**: yerdeki uzunlamasına çukur; **الخدة** gibi, damme ile; ve **الأخدود** da, damme ile de. Ve eğer “damme ile” sözünü geri bıraksaydı ve “ikisini de dammesiyle” deseydi, daha evlâ olurdu.

Ve **الخدة**’nin cem‘i: **خدد**. **الفرزدق** dedi:
  وبهن يدفع كرب كل مثوب                      وترى لها خددا بكل مجال
Ve **التهذيب**’de: **الخد**: seni yerde bir **أخدود** kılmandır; onu uzunlamasına kazarsın; “**خد** **خدا**” denir; ve cem‘i: **أخاديد**. Ve inşad etti:
  ركبن من فلج طريقا ذا قحم
  ضاحي الأخاديد إذا الليل ادلهم
**الأخاديد** ile murad etti: yolun tuzakları. Ve **الخد** ve **الأخدود**: yerde iki yarıktır; karanlık, uzunlamasına. İbn Düreyd dedi: ve onunla Ebû Ubeyd, Allah Teâlâ’nın şu sözünü tefsir etti: **قتل أصحاب الأخدود**. Ve onlar bir puta ibadet eden bir kavimdi; ve onlarla beraber Allah عز وجل’ye ibadet eden, O’nu birleyen ve imanlarını gizleyen bir kavim vardı; derken onu öğrendiler; onlara bir **أخدود** kazdılar ve onu ateşle doldurdular; ve onları o ateşe attılar; ona atıldılar ve dinlerinden dönmediler; İslâm üzere sebat olarak ve cennete varacaklarına yakîn olarak. Böylece tefsirde geldi ki ondan atılanların sonuncusu, yanında süt emen bir çocuk bulunan bir kadındı; ateşi görünce yüzüyle geri döndü ve yüz çevirdi; ona dedi ki: “Ey anneciğim, dur; münafıklık etme.” Ve denildi ki: ona dedi ki: “O ancak bir **غميضة**’dır.” Böylece sabretti, ateşe atıldı. Nebî صلى الله عليه وسلم **أصحاب الأخدود**’u andığı zaman, belânın şiddetinden Allah’a sığınırdı. Şeyhimiz şerhinde nakletti: **صاحب الأخدود**’un, Yemen’in bazı zü’lerinden **ذو نواس** olduğudur. Ve Cübeyr b. Nüfeyr’den rivayet edildi: **الأخدود**’u kazanlar üçtür: Yemen sahibi **تبع**; ve **قسطنطين**; Rum’un kralı; Hristiyanları tevhid ve Mesih’in dininden haç ibadetine çevirdiği zaman. Ve Babil ehlinden **بختنصر**; insanlara kendisine secde etmelerini emrettiği zaman; Dâniyâl ve ashabı reddetti; onları ateşe attı; o da onların üzerine serinlik ve selâmet oldu. Ve **الخد**: ark. Ve **الخد**: **الهودج**’un levhası. Ve **الأساس**’ta: ve mecazdan: **الهوادج**’in **خدود**’unu ıslah etti; ve onlar, iki **الدفتين**’in yanlarındaki tahta levhalardır. **الأصمعي** dedi: **الغبط** ve **الهوادج**’deki **الخدود**: iki **الدفتين**’in yanlarıdır; sağdan ve soldan; ve onlar ikisinin tahtasının levhalarıdır. Tekili **خد**; cem‘i **أخدة**; kıyasa aykırı olarak. Ve çoğu **خدأد**, kesra ile; ve **خدان**, kesra ile de. Ve **الخد**: şeyde iz bırakmadır; “gözyaşı yanağında **خد** etti” denir, iz bıraktığı zaman. Ve at, toynağıyla yeri **خد** etti: onda iz bıraktı. Ve **الأخاديد**: kamçı izleridir; ve “sırt üzerindeki kamçıların **أخاديد**’i, ondan yarılan şeydir” denir. Ve kuyudaki iplerin **أخاديد**’i: onun içinde çekilmesinin izidir.

Ve mecazdan: eti **خدد** etti ve **تخدد** etti: zayıfladı ve eksildi. Ve denildi: **التخديد**: etin **تخديد**’indendir; binek hayvanları zayıfladığı zaman. Cerîr, zayıflamış atları vasfederek dedi:
  أحرى قلائدها وخدد لحمها                      ألا يذقن مع الشكائم عودا

Ve **المتخدد**: zayıf olandır. **رجل متخدد** ve **امرأة متخددة**: zayıf, eti az. Ve **امرأة متخددة**, bedeni eksildiği zaman; hâlbuki o şişmandır. Ve yürüyüş onu **خدده** etti: onu zayıflattı ve yordu. Ve kötü hâl onu **خدده** etti; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve o mecazdır; lâzım, müteaddî. Ve **خداء**: bir yer; İbn Düreyd’den. Ve **الخدود**, damme ile: Tâif’te bir **مخلاف**; Sâgânî’den. Bekrî dedi: ve ben onun **الخدد** olduğunu zannediyorum; ve denildi: **خداد**. **خد العذراء**: Kûfe’nin lakabıdır; güzelliği ve parlaklığı için. Ve **التكملة**’de: nezihliği ve hoşluğu için. Ve **خدد**, **زفر** gibi: Benî Süleym’e ait bir yer; üzerinde bir kale yükselir; Tâif’te **جلذان** ile birlikte anılır. Ve **خدد** ayrıca: Hecer’de bir su gözü; Bekrî ve başkası onu zikretti. Ve **الخداد**, **كتاب** gibi: yanakta bir dağdır; “**بعير مخدود**” denir: yanağında dağlanmış; ve onda **خداد** vardır. Ve **الخداد**: bir yer; şiirde geldi; hurmalıklı; zannedildiği üzere onunla murad: daha önce geçen **الخدد**’dir. Ve **الخدخد** **هدهد** ve **علبط** gibi; ve “**خدخود**” denir, **سرسور** gibi: bir küçük hayvancık; Sâgânî’den. Ve mecazdan: ona **خاده** etti; ona öfkelendiği zaman, işinde ona karşı geldi; Sâgânî’den. Ve **تخادا**: karşılıklı karşı geldiler.

Ve **تخدد اللحم**: zayıflıktan titredi ve kasıldı; **خدد** gibi; ve daha önce geçti. Ve o mecazdır.

Ve kendisine ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **المخدة**, kesra ile; ve o **المصدغة**’dır; çünkü yanak onun üzerine konur. Ve cem‘i: **مخاد**, **دوأب** gibi; **المصباح** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: ve **النمارق** ve **المخاد**’ı serdiler. Ve **خدد**: onun yanına girdi; ona muhabbeti açığa vurdu; ona **المخدة**’yi attı. Ve sel, yerde **خد** etti: akışıyla onu yardığı zaman. Ve **المخدة**, kesra ile: onunla yerin **خد** edildiği, yani yarıldığı bir demirdir. Ve “**ضربة أخدود**”, yani deride **خدت** edilmiş. Ve o mecazdır. Ve “kavim **تخدد** etti” denir: fırkalara ayrıldıkları zaman. Ve **خدد الطريق**: onun tuzakları; Ebû Zeyd söyledi. Ve **المخدان**: iki köpekdişidir. Ve deve, köpekdişiyle bir şeyi yardığı zaman, “onu **خده** etti” denir. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: “onu **أخده** etti, derken **خده** etti”: onu kestiği zaman. Ve mecazdan: **القف**’tan bir **خد** ona karşı geldi: ondan bir yan. Ve **سهل بن حسان بن أبي خدويه**: muhaddis. **خداند**: Semerkand’da bir köy; ondan **أحمد بن محمد المطوعي**.
