# خدر (خ-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - د - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والدال والراء معهما
خ د ر، د خ ر، خ ر د، ر د خ مستعملات خدر: الخِدرُ: ستر يمد للجارية في ناحية البيت، وكذلك ينصب لها خشبات فوق قتب البعير، مستور بثوب، وهو الهودج المخدُور، والجميع: أخدار وأخادير، قال:
حتى تغامز ربات الأخادير
وخَدَّرْتُ الجارية فَتَخَدَّرَتْ، وأَخْدَرْتُ لها كأخدار الظَّبية خِشْفَها في هَبطةٍ من الأرض.
وأسَدٌ خادر مُخْدِر كثير الخُدور، خَدِرٌ في عرينه، وأخْدَرَه عرينه.
والخادِر: المتحير، وكل شيء منع بصرا فقد أخْدَرَه، والليل مُخدر، قال العجاج:
ومُخِدر الأبصار أخدريُّ
والأخدَريُّ من نعت حمار الوحش.
وليل خُداريٌّ: شديد الظلمة.
والخُداريُّ: الأسود الشعر حتى العقاب، والخُداريُّ: الشِّعْر، وكذلك الجارية الخُداريَةُ، بالهاء.
والخَدَرُ: امذلال يغشى اليد والرجل والجسد، والفعل خدرت.
والخَدَرُ من الشراب والدواء: ما يضعف صاحبه.
وقوله: "بيعفور خَدِرْ" أي كأنه ناعس من سجو طرفه وضعفه.
ويوم خَدِرٌ أي: ماطر، ويوم خَدِر: شديد الحر أيضا، قال طرفة:
ومـكـان زعـل ظـلـمـانـه		كالمخاض الجرب في اليوم الخَدِر
وخَدِرَ النهارُ: إذا لم يتحرك فيه الريح، ولا يوجد فيه روح.
دخر: الدَاخِرُ: الصاغر، دَخَرَ يَدْخَر دُخُورا أي صَغُر يَصْغُرُ صَغارا، وهو أن يفعل ما تأمره كرها على صِغَرٍ ودُخُور.
خرد: جارية خَريدةٌ أي: بِكْرٌ لم تمسس، والجميع: خَرائدُ وخُرَّدٌ. وجارية خَرودةٌ: خَفِرةٌ حَيِيَّةٌ، جاوزت الإعصار ولم تبلغ التعنيس.
ردخ: الرَّدْخ: الشَّدْخ، والرَّدْخ يقال له: الرَّدْغ.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الدال** و**الراء** معهما
خ د ر، د خ ر، خ ر د، ر د خ مستعملات خدر: **الخِدرُ**: evin bir tarafında cariye için gerilen örtü; yine onun için devenin semerinin üstüne tahtalar dikilir, bir bezle örtülü; o, örtülü hedeçtir; hepsinin çoğulu: **أخدار** ve **أخادير**. Dedi ki:
حتى تغامز ربات **الأخادير**

Ve **خَدَّرْتُ** cariyeyi, böylece **فَتَخَدَّرَتْ**; ve ona, ceylanın yavrusu için yerin bir çöküntüsünde olan **خِشْفَها**’nın **أخدار**’ı gibi **أَخْدَرْتُ**.

Ve **أسدٌ خادر مُخْدِر**: çok **الخُدور** sahibi; ininde **خَدِرٌ**; ve ini onu **أخْدَرَه**.

Ve **الخادِر**: şaşkın/tereddüt eden; ve her şey ki görmeyi engelledi, onu **أخْدَرَه**; ve gece **مُخدر**’dir. **العجاج** dedi:
ومُخِدر الأبصار **أخدريُّ**

Ve **الأخدَريُّ**, yaban eşeğinin sıfatındandır.

Ve **ليل خُداريٌّ**: karanlığı şiddetli.

Ve **الخُداريُّ**: saç bakımından siyah, ta **العقاب**’a kadar; ve **الخُداريُّ**: saçtır; yine **الجارية الخُداريَةُ** da böyledir, **الهاء** ile.

Ve **الخَدَرُ**: ele, ayağa ve bedene çöken bir uyuşma/gevşeklik; fiil: **خدرت**.

Ve içkiden ve ilaçtan **الخَدَرُ**: sahibini zayıflatan şey.

Ve onun sözü: "بيعفور **خَدِرْ**" yani, göz kapağının sükûnu ve zayıflığından dolayı sanki uykulu.

Ve **يوم خَدِرٌ** yani: yağmurlu; ve **يوم خَدِر**: şiddetli sıcak da. **طرفة** dedi:
ومـكـان زعـل ظـلـمـانـه		كالمخاض الجرب في اليوم **الخَدِر**

Ve **خَدِرَ النهارُ**: onda rüzgâr hareket etmediği ve onda bir esinti bulunmadığı zaman.

دخر: **الدَاخِرُ**: zelil/aşağı; **دَخَرَ يَدْخَر دُخُورا** yani **صَغُر يَصْغُرُ صَغارا**; ve o, küçük düşmüşlük ve zelillik üzere, istemeyerek sana emrettiğini yapmasıdır.

خرد: **جارية خَريدةٌ** yani: dokunulmamış bakire; hepsinin çoğulu: **خَرائدُ** ve **خُرَّدٌ**. Ve **جارية خَرودةٌ**: iffetli, hayâlı; **الإعصار**’ı geçmiş, **التعنيس**’e ulaşmamış.

ردخ: **الرَّدْخ**: **الشَّدْخ**; ve **الرَّدْخ**’a **الرَّدْغ** denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخِدْرُ: السِتْرُ. وجارية مُخَدَّرَةٌ، إذا لازمت الخِدْرَ. وأسد خادِرٌ، أي داخل الخِدر. ويُعنى بالخدر الأجَمة. وأَخْدَرَ الأسد، أي لزم الخِدْرَ. وأَخْدَرَ فلانٌ في أهله، أي أقام فيهم. والخُدارِيُّ: الليل المُظلِم، والسَحاب الأسود. والخُدارِيَّةُ: العُقابُ، للونها. قال الشاعر ذو الرمة:
ولم يَلفِظِ الغَرْثى الخُدارِيَّةَ الوكْرَ
يقول: بَكَرت هذه المرأةُ قبل أن تطير العقابُ من وكرها. وبعيرٌ خُداريٌّ، أي شديد السواد. وناقةٌ خُدارِيَّةٌ. والخَدَرُ في الرِجل: امْذِلالٌ يعتريها. يقال خَدِرَتْ رِجلي، وخَدِرَتْ عظامه. قال طرفة:
جازت البِيدَ إلى أرحُلنا		آخرَ الليلِ بِيَعْفورٍ خَدِرْ
كأنه ناعس. ويقال: أَخْدَرَ القومُ، أي أظلّهم المطر. وقال:
شَمْسُ النهارِ ألاحَها الإخْدار
واليوم الخَدِرُ: النديّ. وليلةٌ خَدِرَةٌ. والأخْدَرِيُّ: الحِمار الوحشيّ. وخَدَرَ الظبي مثل خَذَل. إذا تخلّف عن القطيع.

##### Türkçe

**الخِدْرُ**: örtü/perde. Ve **جارية مُخَدَّرَةٌ**, **الخِدْرَ**’a devamlı bağlı kaldığı zaman. Ve **أسد خادِرٌ**, yani **الخِدر**’in içine giren. Ve **الخدر** ile **الأجَمة** kastedilir. Ve **أَخْدَرَ الأسد**, yani **الخِدْرَ**’a yapışıp kaldı. Ve **أَخْدَرَ فلانٌ في أهله**, yani onların içinde ikamet etti. Ve **الخُدارِيُّ**: karanlık gece ve siyah bulut. Ve **الخُدارِيَّةُ**: rengi sebebiyle kartal. Şair **ذو الرمة** dedi:
ولم يَلفِظِ الغَرْثى الخُدارِيَّةَ الوكْرَ
Der ki: Bu kadın, kartal yuvasından uçmadan önce erken davrandı. Ve **بعيرٌ خُداريٌّ**, yani pek şiddetli siyahlıkta. Ve **ناقةٌ خُدارِيَّةٌ**. Ve **الخَدَرُ** ayakta: ona arız olan bir uyuşukluk/gevşekliktir. Denir: **خَدِرَتْ رِجلي**, ve **خَدِرَتْ عظامه**. **طرفة** dedi:
جازت البِيدَ إلى أرحُلنا		آخرَ الليلِ بِيَعْفورٍ خَدِرْ
Sanki uykulu. Ve denir: **أَخْدَرَ القومُ**, yani yağmur onları gölgeledi/üstlerini örttü. Ve dedi:
شَمْسُ النهارِ ألاحَها الإخْدار
Ve **اليوم الخَدِرُ**: çiğli/nemli. Ve **ليلةٌ خَدِرَةٌ**. Ve **الأخْدَرِيُّ**: yaban eşeği. Ve **خَدَرَ الظبي** tıpkı **خَذَل** gibidir; sürüden geri kaldığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ د ر
خدر ، خرد ، دخر ، رخد ، ردخ : مستعملة .
خدر : قال الليث : الخِدْرُ : سِتْرٌ للجارية _ في
ناحية البيت ، وكذلك يُنْصَبُ لها خَشَبَاتٌ
_ فوق قَتَبِ البعير _ مَسْتُورةٌ بثوب ، فهو
الْهَوْدجُ الْمُخَدَّرُ .
ويُجْمَعُ عَلَى الأخْدَار والأخادير والْخُدُورِ .
وأنشد :
حَتّى تَغامزَ رَبَّاتُ الأخادِيرِ
والجاريةُ مَخْدُورةٌ . . وقد خُدِرَتْ في
خِدْرَهَا ، وتَخَدَّرَتْ كذلك .
وأَخْدَرَتِ الجارية إِخْدَاراً ، كما تُخْدِرُ
الظبية خِشْفَها في هَبِطَةٍ من الأرض .
وخَدَرَ الأسدُ في عَرينه _ إذا لم يكَدْ
يخْرُج _ فهو خادرٌ مُخْدِرٌ كثيرُ الْخُدُور ،
وأَخْدَرَهُ عَرِينُهُ .
وكلُّ شيء مَنَعَ بصَراً عن شيء فقد
أخْدَرهُ .
والليلُ مُخْدِرٌ .
وقال الْعَجَّاجُ :
وَمُخْدِرُ الأخْدَارِ أَخْدَرِيُّ
يصف الليل .
والأخْدَرِيُّ : مِنْ نَعْتِ حِمَار الوَحْش .
قلت : كأنه نُسب إلى فَحْلٍ اسْمُه :
) ( أَخْدَرُ ) ( .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : الْخُدْرَةُ :
الظُّلْمَةُ الشديدة .
والْخُدْرَةُ : اسمُ أَتاَنٍ كانت قديمةً فيَجوز
أن يكون ) ( الأخْدَرِيُّ ) ( منسوباً إليها .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ إذا تخلَّفَ
الوَحْشِيُّ عن القطِيع _ قيل : خَذَلَ وخَدَرَ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الخُدْرِيُّ : الحِمارُ
الأسود .
وأخبرني الإياديُّ _ عن شَمِرٍ _ : يقال
للأسَد : خَدَرَ ، وأَخْدَرَ _ أي : أقامَ .
وأَسَدٌ خَادِرٌ : مُقِيمٌ في عَرِينِهِ .
ومُخْدَرٌ أيضاً .
قال : وأما الْخَدِرُ _ من الظِّباءِ _ فالْفاَترُ
العِظَامِ .
قال طَرَفَةُ :
آخِرَ اللَّيْلِ بِيَعْفُورٍ خَدِرْ
قال : ويقال : أَخْدَرَه الليل _ إذا حبَسَه .
قال : والْخَدُورُ من الإبل : التي تكون في
آخر الإبل .
الحرّانيُّ _ عن ابن السكيت _ : قال :
الْخَدَرُ : الغيْمُ والمَطَرُ وأنشد :
لاَ يُوقِدُونَ النَّارَ إلاَّ بِسَحَرْ
ثُمَّتَ لاَ تُوقَدُ إلاَّ بِالْبَعَرْ
وَيَسْتُرُونَ النَّارَ مِنْ غَيْرِ خَدَرْ
يقول : يَسْتُرُونَ النار مخافَةَ الأضياف من
غيْرِ غَيْم ولا مطر .
وأنشدني عُمَارَةُ لنفسه :
فِيهِنَّ جَائِلَة الْوِشَاحِ كَأَنَّهَا
شَمْسُ النَّهَارِ أَكَلَّهَا الإخْدَارُ
) ( أَكَلَّهَا ) ( : أَبْرَزَهَا ، وأصلُه من ) ( الانْكِلاَلِ ) ( ،
وهو التَّبَسُّمُ .
وقال آخرُ _ يصف ناقة :
ومَرَّتْ عَلَى ذَاتِ التَّنَانِيرِ غُدْوَةً
وَقَدْ رَفَعَتْ أذْيَالَ كُلِّ خَدُورِ
الْخَدُورُ : التي تخلَّفَتْ عن الإبل فلما
نَظَرَتْ إلى التي تَسِيرُ سارَتْ معها . ومِثْلُهُ :
واحْتَثَّ مُحْتَثَّاتُهَا الْخَدُورَا
وقال آخر :
إذْ حَثَّ كُلُّ بَازِلٍ ذَقُونِ
حَتَّى رَفَعْنَ سِيرَةَ اللجُونِ
وقال الليث : يومٌ خَدِرٌ : شديدُ الحَرِّ .
وأنشد :
وَمَكانٍ زَعِلٍ ظِلْمَانُهُ
كالْمَخَاضِ الجُرْبِ في الْيَوْمِ الْخَدِرْ
ويقال : خَدِرَ النَّهارُ _ إذا لم يتَحَرَّك فيه
رِيحٌ ، ولا يُوجَدُ فيه رَوْح .
قُلْتُ أراد ب ) ( الْيَوْمِ الْخَدِرِ ) ( اليومَ الْمَطِيرَ . .
ذَا الغَيم _ كما قال ابنُ السِّكِّيت .
وإنما خَصَّ ) ( اليومَ المطيرَ ) ( لِلمَخَاضِ
الْجُرْبِ ، لأنها إذا جَرِبَتْ آذَاهَا النَّدَى
والبَرْدُ فلم تَقِرَّ في مكان ، ولم تَسْكُنْ .
وذلك أَنَّ الإبلَ إذا جَرِبَتْ تَوَسَّفَتْ عنها
أَوْبَارُهَا ، فالْبَرْدُ إليها أَسْرَعُ .
وقال الليث : الْخَدَرُ امْذِلاَلٌ يَغْشَى الرِّجْلَ
والْيَدَ والْجَسَدَ .
وقد خَدِرَتْ الرِّجْلُ تَخْدَرُ .
والْخَدَرُ _ من الشَّرَاب والدَّواء _ فُتُورٌ
يَعْتَرِي الشَّارِبَ وضَعْفٌ .
قال : والْخُدَارِيُّ : الأسودُ الشَّعر ونَحْوُه
حتَّى العُقَابُ الْخُدَارِيَّةُ ، والجارِيَةُ الْخُدَارِيَّةُ
الشَّعْر .
أبو عُبَيْدٍ : لَيْلٌ خُدَارِيٌّ : مُظْلِم
وقال الأصمعيُّ : الْخَدَرُ : الظُّلْمَةُ ، ومنه
قِيلَ لِلْعُقَاب : خُدَارِيَّةٌ _ لِشِدَّة سوادِها .
وقال العَجَّاج :
وخَدَرَ اللَّيْلِ فَيجْتَابُ الْخَدرْ
وقال ابنُ الأعرابيِّ : أصلُ ) ( الخُدَاريِّ ) ( : أَنَّ
الليلَ يَخْدِرُ الناسَ _ أي : يَلْبَسُهم . ومنه
قيل للأَسَد : خَادِرٌ .
وقال الأصمعي : معناه : أَنَّهُ اتَّخَذَ الأجَمَةَ
خِدْراً . . وقال ذُو الرُّمّة :
وَلَمْ يَلْفِظِ الْغَرْثَى الخُدَارِيَّةَ الْوَكْرُ
قال شمِرٌ : يعني أَنَّ الوَكْرَ لم يَلْفِظِ
العُقَابَ .
جَعَل خُرُوجَهَا من الوَكْرِ : لَفْظَاً . . مثلُ
خُرُوج الكَلاَمِ من الْفَم .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : الخَدْرَةُ :
ثِقَلُ الرِّجْل ، وامتِنَاعُهَا من المشي .
وقال الأصمعيُّ : يقول عامل الصَّدقاتِ :
ليس لي حَشَفَةٌ ولا خَدِرَةٌ ، فالْحَشَفَةُ :
اليابِسَةُ . . والْخَدِرَةُ : التي تَقَعُ من النَّخْلِ
_ قبل أن تنْضِجَ .
رخد : أهمله الليث :
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ الرِّخْوَدُّ :
اللَّيِّنُ الْعِظَام .
وقال أبو الهيثم : الرِّخْوَدُّ : الرَّخْوُ . .
زِيدَتْ فيه الدالُ ، وشُدِّدت _ كما قيل :
) ( فَعْمٌ وَفَعْمَلٌ ) ( .
قلت : وجاريةٌ رِخْوَدَّةٌ : نَاعمةٌ . وجمْعُها :
رَخَاوِيدُ .
وقال أَبُو صَخْرٍ الْهُذَلِيُّ :
عَرْفْتُ مِنْ هِنْدَ أَطْلاَلاً بِذِي الْبِيدِ
قَفْراً وَجَارَاتِهَا الْبِيضِ الرَّخَاوِيد
ردخ : قال الليث : الرَّدْخُ : الشَّدْخُ . . والرَّدَخ :
الرّدْغُ . . _ عُمَانِيَّةٌ .
خرد : قال الليث : جاريةٌ خَرِيدَةٌ : بِكْرٌ لم
تُمْسَسْ قَطُّ ، والجَميعُ : الخَرائدُ والخُرُدُ .
قال : وجاريةٌ خَرُودٌ : خَفِرَةٌ حَييّةٌ ، قد
جاوزتِ الإعْصارَ ، ولم تُعَنِّسْ .
وقال اللِّحْيَانِيُّ : الخَرِيدَةُ : الحَيِيَّةُ .
قال : وسمعتُ أعرابيّاً من _ كلْبٍ _ يقول :
الْخَرِيدَةُ : الدُّرَّةُ التي لم تثْقب .
وهي من النساء : البِكْرُ .
وقال ثعلبُ _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
الخَرِيدَةُ : الحَيِيَّةُ ، وقد أَخْرَدتْ إخْرَاداً .
عمرو _ عن أبيه _ الخارِدُ : الساكت من
حَيَاء ، لا مِنْ ذُلٍّ . . والمُخْرِدُ : الساكتُ
من ذُلٍّ . . لا منْ حياءٍ .
وقال ابن الأعرابي : خَرِدَ _ إذا ذلّ وخَرِدَ _
إذا استحيا .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : الخَرِيدَةُ منَ
النساء : الحيِيَّةُ الخَفِرَةُ .
دخر قالَ الله جلّ وعزّ : ( وهم داخرون (
[ النّحل : 48 ] .
قال الزَّجَّاجُ : مَعْنَى ) داخرون ( : صاَغِرون .
قال : ومَعْنى الآية : ( أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَاخَلَقَ
اللهُ مِن شَيءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلاَلُهُ عِنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ
سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ ( [ النّحل : 48 ] :
أنَّ كلَّ ما خَلَقه الله _ من جسم وعظمٍ
ولحمٍ ونجمٍ وشجرٍ _ : خاضِعٌ ساجدٌ لله .
قال : والْكافِر _ وإن كفر بقلبه ولسانه
فَنَفْسُ جِسْمِهِ ، وعظمِه ولحمِه ، وجميعُ
الشجر والحيواناتِ خاضعةٌ لله ، ساجدةٌ .
ورُويَ عن ابن عباس رضي الله عنه أنه قال :
الكافرُ يَسْجُدُ لغيرِ الله ، وظِلُّه يَسْجُدُ لله .
قال الزَّجَّاجُ : وتأويلُ الظِّلِّ : الجِسْمُ الذي
عنه الظِّلُّ .
وتقول : دَخَرَ يَدْخَر دُخُوراً _ أي : صَغُرَ
يَصْغرُ صَغاراً .
وهو الذي يَفْعَلُ ما تأمُرُه به _ شاءَ أوْ أبى _
صاغِراً قَميئاً .

##### Türkçe

خ د ر
**خدر** , **خرد** , **دخر** , **رخد** , **ردخ** : kullanımdadır.

**خدر** : **الليث** dedi: **الخِدْرُ** : evin bir tarafında, cariye için bir örtüdür; yine onun için, devenin **قَتَبِ**’inin üstüne, bir elbiseyle örtülü olarak, tahtalar dikilir; o da **الْهَوْدجُ الْمُخَدَّرُ**’dur.
Ve **الأخْدَار** , **الأخادير** ve **الْخُدُورِ** üzerine cem‘ olunur.
Ve inşad etti:
حَتّى تَغامزَ رَبَّاتُ الأخادِيرِ

Ve cariye **مَخْدُورةٌ**’dur… ve **خُدِرَتْ** kendi **خِدْر**’inde; ve yine öylece **تَخَدَّرَتْ**.
Ve cariye **أَخْدَرَتِ** **إِخْدَاراً**; tıpkı ceylanın, yavrusunu yerin bir çukurunda **تُخْدِرُ** etmesi gibi.
Ve aslan, ininde **خَدَرَ** eder—eğer neredeyse çıkmıyorsa—o halde o, **خادرٌ مُخْدِرٌ**’dir, **الْخُدُور**’u çoktur; ve onun ini onu **أَخْدَرَهُ**.
Ve her şey, bir şeyi bir şeyden görmeyi men ederse, onu **أخْدَرهُ** etmiştir.
Ve gece **مُخْدِرٌ**’dir.
Ve **الْعَجَّاجُ** dedi:
وَمُخْدِرُ الأخْدَارِ أَخْدَرِيُّ
geceyi vasfeder.
Ve **الأخْدَرِيُّ** : yaban eşeğinin sıfatındandır.
Dedim: sanki adı **أَخْدَرُ** olan bir aygıra nisbet edilmiştir.

**ثعلب**—**ابن الأعرابي**’den—: **الْخُدْرَةُ** : şiddetli karanlıktır.
Ve **الْخُدْرَةُ** : eskiden olan bir dişi eşeğin adıdır; şu halde **الأخْدَرِيُّ**’nin ona mensup olması caiz olur.

**أبو عبيد**—**الأصمعي**’den—: yabanî (hayvan) sürüden geri kalırsa, denilir: **خَذَلَ** ve **خَدَرَ**.
Ve **ابنُ الأعرابيِّ** dedi: **الخُدْرِيُّ** : siyah eşektir.
Ve bana **الإياديُّ**—**شَمِرٍ**’den—haber verdi: aslana denilir: **خَدَرَ** ve **أَخْدَرَ**; yani: ikamet etti.
Ve **أَسَدٌ خَادِرٌ** : ininde ikamet edendir.
Ve **مُخْدَرٌ** da.
Dedi: **الْخَدِرُ** ise—ceylanlardan—kemikleri gevşek olandır.
**طَرَفَةُ** dedi:
آخِرَ اللَّيْلِ بِيَعْفُورٍ خَدِرْ
Dedi: ve denilir: gece onu **أَخْدَرَه**—onu hapsettiği vakit.
Dedi: ve develerden **الْخَدُورُ** : develerin sonunda olanlardır.

**الحرّانيُّ**—**ابن السكيت**’ten—: dedi: **الْخَدَرُ** : bulut ve yağmurdur; ve inşad etti:
لاَ يُوقِدُونَ النَّارَ إلاَّ بِسَحَرْ
ثُمَّتَ لاَ تُوقَدُ إلاَّ بِالْبَعَرْ
وَيَسْتُرُونَ النَّارَ مِنْ غَيْرِ خَدَرْ
der ki: bulut ve yağmur olmaksızın, misafirlerden korkarak ateşi örterler.

Ve **عُمَارَةُ** bana kendi adına inşad etti:
فِيهِنَّ جَائِلَة الْوِشَاحِ كَأَنَّهَا
شَمْسُ النَّهَارِ أَكَلَّهَا الإخْدَارُ
**أَكَلَّهَا** : onu ortaya çıkardı; aslı **الانْكِلاَلِ**’dendir; o da tebessümdür.

Ve bir başkası—bir dişi deveyi vasfederek—dedi:
ومَرَّتْ عَلَى ذَاتِ التَّنَانِيرِ غُدْوَةً
وَقَدْ رَفَعَتْ أذْيَالَ كُلِّ خَدُورِ
**الْخَدُورُ** : develerden geri kalan; sonra yürüyene baktığında onunla birlikte yürüyendir. Ve bunun benzeri:
واحْتَثَّ مُحْتَثَّاتُهَا الْخَدُورَا
Ve bir başkası dedi:
إذْ حَثَّ كُلُّ بَازِلٍ ذَقُونِ
حَتَّى رَفَعْنَ سِيرَةَ اللجُونِ

Ve **الليث** dedi: **يومٌ خَدِرٌ** : sıcağı şiddetli (gün).
Ve inşad etti:
وَمَكانٍ زَعِلٍ ظِلْمَانُهُ
كالْمَخَاضِ الجُرْبِ في الْيَوْمِ الْخَدِرْ
Ve denilir: gündüz **خَدِرَ**—onda rüzgâr hareket etmediği ve onda serinlik bulunmadığı vakit.
Dedim: **الْيَوْمِ الْخَدِرِ** ile yağmurlu günü kastetti… bulutlu olanı; **ابنُ السِّكِّيت**’in dediği gibi.
Ve ancak **اليومَ المطيرَ**’i, **الْمَخَاضِ الْجُرْبِ** için tahsis etti; çünkü uyuz olduklarında çiy ve soğuk onlara eziyet eder; bir yerde karar kılmazlar ve sakinleşmezler.
Ve bu, develer uyuz olduklarında, yünleri onlardan döküldüğü içindir; böylece soğuk onlara daha çabuk ulaşır.

Ve **الليث** dedi: **الْخَدَرُ** : ayağı, eli ve bedeni kaplayan bir uyuşukluktur.
Ve ayak **خَدِرَتْ** eder, **تَخْدَرُ**.
Ve içkiden ve ilaçtan **الْخَدَرُ** : içene arız olan gevşeklik ve zayıflıktır.
Dedi: ve **الْخُدَارِيُّ** : saçı siyah olan ve benzeri; hatta **الْعُقَابُ الْخُدَارِيَّةُ** ve saçı **الْخُدَارِيَّةُ** olan cariye.

**أبو عُبَيْدٍ** : **لَيْلٌ خُدَارِيٌّ** : karanlık.
Ve **الأصمعيُّ** dedi: **الْخَدَرُ** : karanlıktır; bundan dolayı kartala **خُدَارِيَّةٌ** denildi—siyahlığının şiddetinden.
Ve **العَجَّاج** dedi:
وخَدَرَ اللَّيْلِ فَيجْتَابُ الْخَدرْ
Ve **ابنُ الأعرابيِّ** dedi: **الخُدَاريِّ**’nin aslı: gecenin insanları **يَخْدِرُ** etmesidir; yani: onları örter. Bundan dolayı aslana **خَادِرٌ** denildi.
Ve **الأصمعي** dedi: manası: onun, sık ağaçlığı bir **خِدْراً** edinmiş olmasıdır… Ve **ذُو الرُّمّة** dedi:
وَلَمْ يَلْفِظِ الْغَرْثَى الخُدَارِيَّةَ الْوَكْرُ
**شمِرٌ** dedi: yani, yuvanın kartalı dışarı atmamış olmasıdır.
Onun yuvadan çıkışını, bir “atış” kıldı… tıpkı sözün ağızdan çıkışı gibi.

**ثعلب**—**ابن الأعرابيِّ**’den—dedi: **الخَدْرَةُ** : ayağın ağırlığı ve yürümekten imtina etmesidir.
Ve **الأصمعيُّ** dedi: sadaka âmili der ki: benim için ne **حَشَفَةٌ** var ne de **خَدِرَةٌ**; **الْحَشَفَةُ** : kurumuş olandır… **الْخَدِرَةُ** : olgunlaşmadan önce hurma ağacından düşen şeydir.

**رخد** : **الليث** onu ihmal etti:
**أبو عبيد**—**أبي عمرو**’dan—: **الرِّخْوَدُّ** : kemikleri yumuşak olandır.
Ve **أبو الهيثم** dedi: **الرِّخْوَدُّ** : **الرَّخْوُ**’dur… ona **الدال** artırıldı ve şeddelendi; tıpkı “**فَعْمٌ وَفَعْمَلٌ**” denildiği gibi.
Dedim: ve **جاريةٌ رِخْوَدَّةٌ** : yumuşak (nazik)tir. Cem‘i: **رَخَاوِيدُ**.
Ve **أَبُو صَخْرٍ الْهُذَلِيُّ** dedi:
عَرْفْتُ مِنْ هِنْدَ أَطْلاَلاً بِذِي الْبِيدِ
قَفْراً وَجَارَاتِهَا الْبِيضِ الرَّخَاوِيد

**ردخ** : **الليث** dedi: **الرَّدْخُ** : **الشَّدْخُ**’tur… ve **الرَّدَخ** : **الرّدْغُ**’dur… Umânîcedir.

**خرد** : **الليث** dedi: **جاريةٌ خَرِيدَةٌ** : hiç dokunulmamış bakiredir; hepsi: **الخَرائدُ** ve **الخُرُدُ**.
Dedi: ve **جاريةٌ خَرُودٌ** : çekingen, hayâlıdır; **الإعْصارَ**’ı aşmıştır, fakat yaşlanıp evde kalmamıştır.
Ve **اللِّحْيَانِيُّ** dedi: **الخَرِيدَةُ** : hayâlıdır.
Dedi: **كلْبٍ**’den bir bedevîyi işittim, derdi ki: **الْخَرِيدَةُ** : delinmemiş inci tanesidir.
Ve kadınlardan o: bakiredir.
Ve **ثعلبُ**—**ابن الأعرابيِّ**’den—: **الخَرِيدَةُ** : hayâlıdır; ve **أَخْرَدتْ** **إخْرَاداً** etmiştir.
**عمرو**—babasından—: **الخارِدُ** : zillet sebebiyle değil, hayâ sebebiyle susan kimsedir… ve **المُخْرِدُ** : hayâ sebebiyle değil, zillet sebebiyle susandır.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: **خَرِدَ**—zillet gördüğü vakit; ve **خَرِدَ**—hayâ ettiği vakit.
**أبو عبيد**—**أبي زيد**’den—: kadınlardan **الخَرِيدَةُ** : hayâlı, çekingen olandır.

**دخر** Allah—aziz ve celil—dedi: **( وهم داخرون (** [**النّحل : 48**].
**الزَّجَّاجُ** dedi: **داخرون**’un manası: küçük düşmüşlerdir.
Dedi: ayetin manası: **( أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَاخَلَقَ اللهُ مِن شَيءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلاَلُهُ عِنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ (** [**النّحل : 48**] : Allah’ın yarattığı her şeyin—cisim, kemik, et, yıldız ve ağaçtan—Allah’a boyun eğen, secde eden olduğudur.
Dedi: kâfir, kalbi ve diliyle inkâr etse de, bizzat kendi cismi, kemiği ve eti, ve bütün ağaçlar ve hayvanlar Allah’a boyun eğicidir, secde edicidir.
Ve İbn Abbas’tan—Allah ondan razı olsun—rivayet olundu ki dedi: kâfir Allah’tan başkasına secde eder; gölgesi ise Allah’a secde eder.
**الزَّجَّاجُ** dedi: gölgenin te’vili: gölgenin kendisinden olduğu cisimdir.
Ve dersin: **دَخَرَ يَدْخَر دُخُوراً**; yani: **صَغُرَ يَصْغرُ صَغاراً**.
Ve o, ona emrettiğin şeyi—ister istesin ister istemesin—küçülmüş, zelil olarak yapan kimsedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والدال وما يثلثهما)
  (خدر) الخاء والدال والراء أصلان: الظُّلْمة والسَّتر، والبطء والإقامة.
  فالأولُ الخُدَارِيّ الليلُ المُظلِم. والخُدَاريَّة: العُقابُ، لِلونها. قال:
خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1])  ويقال اليومُ خَدِرٌ. والليلة الخَدِرة: المظلِمة الماطرة وقد أَخْدَرْنا، إذا أظَلَّنا المطر. قال:
فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها *** شَمْسُ النَّهار ألاحَها الإخْدارُ([2])  وقال:
  * ويَسْتُرُونَ النَّار من غير خَدَرْ([3]) *
  ومثله أو قريبٌ منه قول طرفة:
  * كالمَخَاض الجُرْبِ في اليَومِ الخَدِرْ([4]) *
  ومن الباب الخِدْرُ خِدر المرأة. وأسَدٌ خادر، لأنَّ الأجمةَ له خِدْرٌ.
  والأصل الثاني: أخْدَرَ فلانٌ في أهلِه: أقام فيهم. قال:
كأنَّ تحتِي بازِياً رَكَّاضا *** أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضا([5])  ومن الباب خَدَرَ الظَّبْيُ: تخلَّف عن السِّرب([6]). ويقال الخادر المتحيِّر.
ومن الباب خَدِرت رِجْلُه. وخَدِر الرّجُل، وذلك مِن امْذِلالٍ يعتريه([7]).
قال طرفة:
جازَتِ اللَّيلَ إلى أرحُلِنا *** آخِرَ اللَّيل بيَعْفُورٍ خَدِرْ([8])  يقول: كأنَّه ناعِسٌ. ويقال للحُمُر بَنَاتُ أخدَرَ، وهي منسوبةٌ إليه، ولهذا تسمَّى الأخدريَّة.
  (خدش) الخاء والدال والشين أصلٌ واحد، وهو خَدْشُ الشيءِ للشيء. يقال خَدَشْتُ الشيءَ خدشاً؛ وجمع الخَدْش خُدُوش. ويقال لأطراف السَّفَا الخادشَة؛ لأنّها تَخْدِش. ويقال لكاهل البعير [مِخْدَش([9])]؛ لقلّة لحمِه، وتخديشِه فَمَ مُتَعرِّقِه.
  (خدع) الخاء والدال والعين أصلٌ واحد، ذكر الخليلُ قياسَه. قال الخليل. الإخداع إخفاءُ الشَّيء. قال: وبذلك سُمِّيت الخِزانة المُِخْدع. وعلى هذا الذي ذكر الخليلُ يجري البابُ. فمنه خَدَعْتُ الرَّجُلَ خَتَلْتُه. ومنه: "الحرب خُدَعَةٌ" و"خُدْعَةٌ"([10]). ويقال خَدَع الرِّيقُ في الفم، وذلك أنَّه يَخْفَى في الحَلْق وَيغِيب. قال:
  * طيِّبَ الرِّيق إذا الرِّيقُ خَدَعْ([11]) *
  ويقال: "ما خَدَعَتْ بِعَيْنَيْ نَعْسَةٌ"، أي لم يدخل المنامُ في عيني. قال:
أرِقْتُ فلم تَخْدَع بعينَيَّ نعْسةٌ *** ومن يَلْق ما لاقيتُ لابدَّ يأرَقِ([12])  والأخدع: عِرْقٌ في سالفة العُنُق. وهو خفيّ. ورجل مخدوعٌ: قُطع أخدَعُه. ولفلان خُلُقٌ خادِعٌ، إذا تخلَّق بغير خُلُقه. وهو من الباب؛ لأنه يُخفِي خلاف ما يُظهره. ويقال: إنَّ الخُدَعَة الدّهرُ، في قوله:
  * يا قوم مَنْ عاذِرِي مِن الخُدعَهْ([13]) *
  وهذا على معنى التَّمثيل، كأنّه يغَرّ ويَخدَع. ويقال: غُولٌ خَيْدَعٌ، كأنها تَغتال وتَخدع. وزعم ناسٌ أنّهم يقولون: دينارٌ خادع، أي ناقص الوزْن. فإنه كان كذا فكأنَّه أرَى التَّمامَ وأخفى النُّقصانَ حتَّى أظهره الوزنُ. ومن الباب الخَيْدَعُ، وهو السَّراب([14])، والقياس واحد.
  (خدف) الخاء والدال والفاء أصلٌ واحد. قال ابن دريد([15]): "الخَدْف السُّرْعة في المشْي، ومنه اشتقاق خِنْدِفَ".
  (خدل) الخاء والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدِّقَّة واللِّين. يقال امرأة خَدْلَةٌ، أي دقيقةُ العِظام وفي لحمها امتلاء، وهي بَيِّنَة الخَدَل والْخَدَالة. وذُكر عن السِّجستاني عِنَبَة خَدْلةٌ، أي ضَئِيلة([16]).
  (خدم) الخاء والدال والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو إطافة الشَّيء بالشيء. فالخَدَم *الخلاخيل، الواحد خَدَمة. قال:
  * يَبْحَثْنَ بَحْثَاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ([17]) *
  والخَدْماء: الشَّاةُ تبيضُّ أوظِفَتُها. والمُخَدَّم: موضع الْخِدام من السَّاق. وفرسٌ مخدَّم، إذا كان تحجيلُه مستديراً فوق أَشاعِرِهِ. قال الخليل: الخَدَمةُ سيْرٌ محْكَم مثل الحَلقْة، تُشَدُّ في رُسْغ البعير ثم تشدُّ إليه سَرِيحة النّعْل. قال: وسمِّي الخلخال خَدَمَةً بذلك. والوَعِل الأرَحُّ المُخَدَّم: الواسع الأظلاف الذي أحاط البياضُ بأوظِفته. قال:
  * تُعيي الأرَحَّ المخدَّما([18]) *
  ومن هذا الباب الخِدْمة. ومنه اشتقاق [الخادم]؛ لأنَّ الخادمَ يُطيف بمخدومه.
  (خدن) الخاء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو المصاحَبَة. فالخِدْن: الصّاحب. يقال: خادنْتُ الرّجُلَ مخادنَةً. وخِدْنُ الجارية محدِّثُها.
  قال أبو زيد: خادنت الرّجلَ صادقته. ورجل خُدَنةٌ: كثير الأخْدان.
  (خدب) الخاء والدال والباء أصلان: أحدهما اضطرابٌ في الشيء ولِينٌ، والآخَر شقٌّ في الشيء.
  فالأوّل الخَدَب وهو الهَوَج، وفي أخبار العرب: "كان بنَعامَةَ خَدَب([19])" أي هَوَج؛ ولعلَّ ذلك في حروبه، ويدلُّ على ما ذكرناه. ومنه بَعِيرٌ خِدَبٌّ، يكون ذلك في كثرةِ لَحمٍ وإذا كثُر اللَّحْمُ لان واضطرَبَ.
ويقال من الأوّل رجلٌ أخْدَبُ وامرأةٌ خَدْباء. وقال الأصمعيّ: دِرْعٌ خَدْباء: ليِّنة. قال:
  * خَدْباءُ يحْفِزُها نِجَادُ مُهنَّدٍ([20]) *
  ويقال خَدَبَ، إذا كَذَب؛ وذلك أنَّ في الكذِبِ اضطراباً، إذْ كان غيرَ مستقيم. وشيخ خِدَبٌّ، وُصِفَ بما وُصِفَ به البعير. قال بعضُهم: إنَّ في لسانه خَدَباً، أي طولا.
  وأمّا الأصل الآخر فالخَدْبُ بالنّاب: شقُّ الجِلْد مع اللحم. ويقال ضربة خَدْباء، إذا هَجَمَت على الجوف. والخَدْب: الحَلْب الشَّديد، كأنَّه يريد شقَّ الضَّرع بشدّة حَلْبه.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم: "أَقْبِلْ على خَيْدَبتِك" أي طريقك الأوّل. قال الشيبانيّ: الخَيدب الطَّريق الواضح. وإن صحّ هذا فقد عاد إلى القياس؛ لأنّ الطريق يشق الأرض.
  (خدج) الخاء والدال والجيم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النقصان. يقال خَدَجَت الناقة، إذا ألقَتْ ولدَها قبل النِّتاج. فإنْ ألقَتْه ناقصَ الخَلْق ولِتمام الحَمْل فقد أخْدَجَت. قال ابنُ الأعرابيّ: أخْدَجَت الصَّيْفَةُ: قَلَّ مطرُها. وفي الحديث: "كلُّ صلاة لم يُقْرَأ فيها بفاتحة الكتاب فهي خِدَاجٌ".
---------------------------------------------------------------
([1]) البيت لسلمة بن الخرشب الأنماري، من قصيدة في المفضليات (1: 34-36).
([2]) البيت لعمارة، كما في اللسان (خدر 314). وفيه "أكلها الإخدار"، أي أبرزها. وقد روي عجزه في اللسان (خدر 313) برواية "ألاحها الإخدار" كما هنا.
([3]) في الأصل: "ويشترون"، صوابه في المجمل واللسان (خدر).
([4]) البيت في ديوانه 66 واللسان (خدر، عضض).
([5]) الرجز في المجمل واللسان (خدر).
([6]) في الأصل: "الترب".
([7]) الامذلال: الفترة والخدر.
([8]) ديوان طرفة 63 واللسان (خدر). وسيعيده في ص 372.
([9]) التكملة من اللسان.
([10]) ويقال أيضاً "خدعة" بالفتح.
([11]) لسويد بن أبي كاهل في المفضليات (1: 189) واللسان (خدع). وصدره:
* أبيض اللون لذيذاً طعمه *
([12]) هو أول قصيدة للممزق العبدي في الأصمعيات 47، وهو في اللسان (خدع).
([13]) صدر بيت للأضبط بن قريع، في المعمرين 8. وعجزه فيه:
* والمسى والصبح لا فلاح معه *
    وجعله في الخزانة ( 4: 579) نقلاً عن أمالي القالي ( 1: 108)، وكذا أمالي ثعلب 480 واللسان (خدع)، عجزاً لبيت للأضبط . وصدره في هذه المصادر:
* أذود عن حوضه ويدفعني *
([14]) في الأصل: "التراب" تحريف.
([15]) في الجمهرة (2: 201).
([16]) ذكر في القاموس ولم يرد في اللسان.
([17]) أضللن الخدم أي فقدنها. وقد سبق إنشاد البيت في ( بحث).
([18]) قطعة من بيت للأعشى في ديوانه 203 واللسان (خدم). وهو بتمامه:
ولو أن عز الناس في رأس صخرة *** ململمة تعيي الأرح المخدما([19]) نعامة: لقب بيهس الفزاري، أحد محمقي الحرب. انظر الحيوان (4: 413) والأغاني (21: 122) والخزانة (3: 272) والميداني في: "ثكل أرأمها ولدا".
([20]) لكعب بن مالك الأنصاري. وعجزه كما في اللسان (خدب):
* صافي الحديدة صارم ذي رونق *
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **الدال** ve ikisini üçlü kılan şeyler)
  (**خدر**) **الخاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: karanlık ve örtme; ve yavaşlık ve ikamet.
  Birincisi: **الخُدَارِيّ** karanlık gecedir. Ve **الخُدَاريَّة**: rengi sebebiyle kartaldır. Dedi ki:
خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1])  Ve “gün **خَدِرٌ**” denir. Ve **الخَدِرة** gece: karanlık, yağmurlu (gece)dir; ve “biz **أَخْدَرْنا**” (denir), yağmur bizi gölgelediği zaman. Dedi ki:
فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها *** شَمْسُ النَّهار ألاحَها الإخْدارُ([2])  Ve dedi ki:
  * ويَسْتُرُونَ النَّار من غير خَدَرْ([3]) *
  Ve bunun benzeri yahut ona yakın olan, Tarafa’nın sözü:
  * كالمَخَاض الجُرْبِ في اليَومِ الخَدِرْ([4]) *
  Ve babdandır: **الخِدْرُ** kadının **خِدر**’i. Ve **خادر** bir aslan; çünkü sık ağaçlık onun için bir **خِدْرٌ**’dür.
  İkinci asıl: “Falanca, ehli içinde **أخْدَرَ**”: onların içinde ikamet etti. Dedi ki:
كأنَّ تحتِي بازِياً رَكَّاضا *** أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضا([5])  Ve babdandır: **خَدَرَ الظَّبْيُ**: sürüden geri kaldı([6]). Ve şaşkın olan **الخادر** denir.
Ve babdandır: **خَدِرت** onun ayağı. Ve adam **خَدِر** (oldu); bu, ona arız olan bir **امْذِلالٍ**’dandır([7]).
Tarafa dedi ki:
جازَتِ اللَّيلَ إلى أرحُلِنا *** آخِرَ اللَّيل بيَعْفُورٍ خَدِرْ([8])  Yani: sanki o uykulu. Ve eşeklere **بَنَاتُ أخدَرَ** denir; o’na nispet edilmiştir; bu yüzden **الأخدريَّة** diye adlandırılır.
  (**خدش**) **الخاء** ve **الدال** ve **الشين** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyi çizmesidir. “Ben şeyi **خَدَشْتُ** (çizdim), **خدشاً**” denir; **الخَدْش**’in çoğulu **خُدُوش**’tur. Ve **السَّفَا**’nın uçlarına **الخادشَة** denir; çünkü o, **تَخْدِش** (çizer). Ve devenin kürek kemiği çıkıntısına **مِخْدَش**([9]) denir; etinin azlığı ve terleyeninin ağzını çizmesi sebebiyle.
  (**خدع**) **الخاء** ve **الدال** ve **العين** tek bir asıldır; Halîl onun kıyasını zikretti. Halîl dedi: **الإخداع** şeyin gizlenmesidir. Dedi: bununla hazineye **المُِخْدع** adı verilmiştir. Halîl’in zikrettiği üzere bab yürür. Ondandır: “Ben adamı **خَدَعْتُ**: onu **خَتَلْتُ** (aldattım).” Ondandır: “**الحرب خُدَعَةٌ**” ve “**خُدْعَةٌ**”([10]). Ve “ağızda tükürük **خَدَع**” denir; bu, onun boğazda gizlenmesi ve kaybolmasıdır. Dedi ki:
  * طيِّبَ الرِّيق إذا الرِّيقُ خَدَعْ([11]) *
  Ve denir: “**ما خَدَعَتْ بِعَيْنَيْ نَعْسَةٌ**”, yani uyku gözümün içine girmedi. Dedi ki:
أرِقْتُ فلم تَخْدَع بعينَيَّ نعْسةٌ *** ومن يَلْق ما لاقيتُ لابدَّ يأرَقِ([12])  Ve **الأخدع**: boynun ön tarafında bir damardır. Ve o gizlidir. Ve **مخدوعٌ** bir adam: onun **أخدَعُه** kesilmiştir. Ve falancanın **خُلُقٌ خادِعٌ**’ı vardır; kendi huyundan başka bir huyla huylandığı zaman. Ve o babdandır; çünkü gösterdiğinin tersini gizler. Ve denir: **الخُدَعَة** dehrdir, şu sözünde:
  * يا قوم مَنْ عاذِرِي مِن الخُدعَهْ([13]) *
  Ve bu, temsil manası üzeredir; sanki o aldatır ve kandırır. Ve “**غُولٌ خَيْدَعٌ**” denir; sanki o, pusu kurar ve aldatır. Ve bir topluluk, “**دينارٌ خادع**” deriz, yani eksik tartılı, diye iddia etti. Eğer öyle ise, sanki o tamlığı gösterdi ve eksikliği gizledi; ta ki tartı onu ortaya çıkarıncaya kadar. Ve babdandır: **الخَيْدَعُ**; o **السَّراب**’dır([14]); kıyas birdir.
  (**خدف**) **الخاء** ve **الدال** ve **الفاء** tek bir asıldır. İbn Düreyd([15]) dedi: “**الخَدْف** yürüyüşte sürattir; ve ondan **خِنْدِفَ**’in اشتقاق’ı (türeyişi)dir.”
  (**خدل**) **الخاء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; inceliğe ve yumuşaklığa delalet eder. “Kadın **خَدْلَةٌ**” denir; yani kemikleri ince, etinde dolgunluk vardır; ve o, **الخَدَل** ve **الْخَدَالة**’si açık olandır. Ve Sicistânî’den “**عِنَبَة خَدْلةٌ**” zikredildi; yani küçük([16]).
  (**خدم**) **الخاء** ve **الدال** ve **الميم** kıyaslı tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyi kuşatmasıdır. O halde **الخَدَم**: halhallardır; teki **خَدَمة**. Dedi ki:
  * يَبْحَثْنَ بَحْثَاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ([17]) *
  Ve **الخَدْماء**: ayak bilekleri beyazlayan koyundur. Ve **المُخَدَّم**: bacakta **الْخِدام**’ın yeri. Ve **مخدَّم** bir at: eğer onun **تحجيلُه** (beyazlığı) kıllarının üstünde yuvarlak olursa. Halîl dedi: **الخَدَمةُ** halka gibi sağlam bir kayıştır; devenin bileğine bağlanır, sonra ona nalın kayışı bağlanır. Dedi: halhala bu sebeple **خَدَمَةً** adı verildi. Ve **الوَعِل الأرَحُّ المُخَدَّم**: beyazlığın ayak bileklerini kuşattığı, tırnakları geniş olan dağ keçisidir. Dedi ki:
  * تُعيي الأرَحَّ المخدَّما([18]) *
  Ve bu babdandır: **الخِدْمة**. Ve ondan **الخادم**’in اشتقاق’ı; çünkü **الخادم** hizmet edileni kuşatır (etrafında bulunur).
  (**خدن**) **الخاء** ve **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; o da arkadaşlıktır. O halde **الخِدْن**: arkadaştır. “Ben adamla **خادنْتُ**: **مخادنَةً** (arkadaşlık ettim)” denir. Ve cariyenin **خِدْنُ**’ü: onunla konuşandır.
  Ebû Zeyd dedi: “Adamla **خادنت**: onunla dostlaştım.” Ve **خُدَنةٌ** bir adam: çok **الأخْدان**’lıdır.
  (**خدب**) **الخاء** ve **الدال** ve **الباء** iki asıldır: birisi şeyde çalkantı ve yumuşaklık; diğeri şeyde yarıktır.
  Birincisi: **الخَدَب**; o **الهَوَج**’dur. Ve Arapların haberlerinde: “**كان بنَعامَةَ خَدَب**([19])” yani **هَوَج**; belki bu onun savaşlarındadır; ve zikrettiğimize delalet eder. Ve ondan: **خِدَبٌّ** bir deve; bu, etin çokluğunda olur; et çoğalınca yumuşar ve çalkalanır.
Ve birinciden “**أخْدَبُ** bir adam ve **خَدْباء** bir kadın” denir. Asmaî dedi: “**دِرْعٌ خَدْباء**: yumuşak.” Dedi ki:
  * خَدْباءُ يحْفِزُها نِجَادُ مُهنَّدٍ([20]) *
  Ve “**خَدَبَ**” denir, yalan söylediği zaman; çünkü yalanın içinde çalkantı vardır; zira o, düzgün değildir. Ve **خِدَبٌّ** bir ihtiyar; deve ile vasfedildiğiyle vasfedilmiştir. Bazıları dedi: “Onun dilinde **خَدَباً** vardır”; yani uzunluk.
  Diğer asla gelince: **الخَدْبُ** dişle: etiyle birlikte deriyi yarmaktır. Ve “**ضربة خَدْباء**” denir; içe saldırdığı zaman. Ve **الخَدْب**: şiddetli sağmadır; sanki sağmanın şiddetiyle memeyi yarmak ister.
  Ve bu babdan şâz olan şeylerden: onların “**أَقْبِلْ على خَيْدَبتِك**” sözüdür; yani ilk yolun. Şeybânî dedi: **الخَيدب** açık yoldur. Eğer bu sahihse, kıyasa dönmüştür; çünkü yol, yeri yarar.
  (**خدج**) **الخاء** ve **الدال** ve **الجيم** tek bir asıldır; eksilmeye delalet eder. “Dişi deve **خَدَجَت**” denir; yavrusunu doğumdan önce attığı zaman. Eğer onu yaratılışı eksik olarak ve gebeliğin tamamında atarsa, **أخْدَجَت** olmuştur. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**أخْدَجَت الصَّيْفَةُ**: yağmuru az oldu.” Ve hadiste: “**كلُّ صلاة لم يُقْرَأ فيها بفاتحة الكتاب فهي خِدَاجٌ**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ د ر
جارية مخدرة وقد خدرها أهلها وأخدروها وتخدرت وهي من ربات الخـدور‏.‏
وهـو مـن الأخدريات وهي الحمر نسبت إل أخدر حصان كان لأردشير بن بابك توحش فضرب فيها‏.‏
تقـول فـي الأحمـق‏:‏ هـو مـن بنـات أخدر أو من بنات أكدر وهو فحل من حمر الوحش‏.‏
وخدرت رجله وبها خدر ورجل خدرة‏.‏
وخدرته المقاعد إذا قعد طويلاً حتى خدرت رجلاه‏.‏
قال الهذلي يصف صائداً‏:‏ فجاء وقد أوجت من الموت نفسه به شغف قد خدرته المقاعد أوجت‏:‏ ارتعدت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ليث خادر ومخدر‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ بقي الشامتين الصخر إن كان هدني رزية شبلي مخدر في الضراغم وقد خدر الأسد في عرينه وأخدر‏.‏
وليل مخدر وخداري‏:‏ مظلم‏.‏
وشعر خداري وجارية خدارية الشعر‏.‏
وهودج مخدور‏.‏
مستور‏.‏
وإنه ليساترنـي ويخادرنـي‏.‏
وخـدر النهـار إذا لـم ومكـان زعل ظلمانه كالمخاض الجرب في اليوم الخدر ويعفور خدر‏:‏ كأنه ناعس من سجو طرفـه وضعفـه‏.‏
وخـدرت عظامـه‏:‏ فتـرت‏.‏
وخـدرت عينه‏:‏ ثقلت من حكة وقدى‏.‏

##### Türkçe

خ د ر
**جارية مخدرة**: örtülü bir cariye; ailesi onu **خدرها** (örtüledi) ve **أخدروها** (örtülediler) ve o **تخدرت** (örtülendi); o, **ربات الخـدور**’dandır.

Ve o, **الأخدريات**’tandır; o, kırmızılardır; Erdeşîr b. Bâbek’in bir atı olan **أخدر**’a nispet edilmiştir; vahşileşti de onların içine atıldı.

Ahmak hakkında şöyle dersin: O, **بنات أخدر**’dandır yahut **بنات أكدر**’dandır; o, yaban eşeklerinin bir aygırıdır.

**وخدرت رجله**: ayağı uyuştu; onda **خدر** vardır; ve **رجل خدرة**: uyuşuk bir ayak.

**وخدرته المقاعد**: uzun süre oturduğunda oturak yerleri onu uyuşturdu; ta ki iki ayağı uyuşuncaya kadar.

Hüzeylî bir avcıyı vasfederek dedi:
فجاء وقد أوجت من الموت نفسه به شغف قد خدرته المقاعد
**أوجت**: titredi.

Mecazdan: **ليث خادر ومخدر**: uyuşuk ve uyuşturulmuş bir aslan.

Ferazdak dedi:
بقي الشامتين الصخر إن كان هدني رزية شبلي مخدر في الضراغم
Ve aslan ininde **خدر** (uyuşturuldu/uyuştu) ve **أخدر** (uyuşturuldu/uyuştu).

**وليل مخدر وخداري**: karanlık.

**وشعر خداري**: karanlık (gibi) saç; ve **جارية خدارية الشعر**: saçı karanlık (gibi) bir cariye.

**وهودج مخدور**: örtülü bir hevdç.

**مستور**: örtülü.

Ve o, beni mutlaka örter ve beni **يخادرني** (örtüler/gizler).

**وخـدر النهـار إذا لـم**: gündüz, eğer (ışığı) toplanırsa (kararır); ve bir yer: **زعل ظلمانه**: karanlığı şiddetli; **كالمخاض الجرب في اليوم الخدر**: uyuşuk günde uyuzun sancısı gibi; ve **يعفور خدر**: uyuşuk bir yâfûr; sanki bakışının sükûnetinden ve zayıflığından dolayı uykulu gibidir.

**وخـدرت عظامـه**: kemikleri gevşedi.

**وخـدرت عينه**: kaşıntıdan ve **قدى**’dan ağırlaştı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخِدْرُ: سِتْرٌ يُمَدُّ للجارية في ناحية البيت ثم صار كلُّ ما واراك من بَيْتِ ونحوه خِدْراً.، والجمع خُدُورٌ وأَخْدارٌ، وأَخادِيرُ جمع الجمع؛ وأَنشد:
حتى تَغَامَزَ رَبَّاتُ الأَخادِيرِ
وفي الحديث: أَنه، عليه الصلاة والسلام؛ كان إِذا خُطِبَ إِليه إِحدى بناته أَتى الخِدْرَ فقال»: إِن فلاناً يَخْطُبُ، فإِن طَعَنَتْ في الخِدْرِ لم يزوّجها؛ معنى طعنت في الخدر دخلت وذهبت كما يقال طعن في المفازة إِذا دخل فيها؛ وقيل: معناه ضربت بيدها على الخِدْرِ، ويشهد له ما جاء في رواية أُخْرَى: نَقَرَت الخِدْرَ مكانَ طعنت. وجارية مُخَدَّرَةٌ إِذا أُلزمت الخِدْرَ، ومَخْدُورَة. والخِدْرُ: خشبات تنصب فوق قَتَبِ البعير مستورة بثوب، وهو الهَوْدَجُ؛ وهودج مَخْدُورٌ ومُخَدَّر: ذو خِدْرٍ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
صَوَّى لها ذا كَذْنَةٍ في ظَهْرِه،
كأَنه مُخَدَّرٌ في خِدْرِهِ
أَراد في ظهره سَنامٌ تامك. كأَنه هَوْدَجٌ مُخَدَّرٌ، فأَقام الصفة التي هي قوله كأَنه مُخَدَّر مقام الموصوف الذي هو قوله سنام، كما قال: كأَنَّكَ من جِمالٍ بَني أُقَيْشٍ،
يُقَعْقَعُ خَلْفَ رِجْلَيْهِ بِشَنَّ
أَي كأَنك جمل من جمال بني أُقيش، فحذف الموصوف واجتزأَ منه بالصفة لعلم المخاطب بما يعني. وقد أَخْدَرَ الجاريةَ إِخْداراً وخَدَّرَها وخَدَرَتْ في خِدْرِها وتَخَدَّرَتْ هي واخْتَدَرَتْ؛ قال ابن أَحمر؛ وضَعْنَ بِذِي الجَذاءِ فُصُولَ رَيْطٍ،
لكَيْمَا يَخْتَدِرْنَ ويَرْتَدِينا
ويروى: بذي الجذاةِ. واخْتَدَرَتِ القارَةُ بالسَّرَابِ: استترت به فصار لها كالخِدْرِ؛ قال ذو الرمة:
حتى أَتى فَلَكَ الدَّهْناءُ دُونَهُمُ،
واعْتَمَّ قُورُ الضُّخعى بالآلِ واخْتَدَرا
وخَدَّرَت الظبيةُ خِشْفَها في الخَمَرِ والهَبَطِ: سَتَرَتْهُ هنالك. وخِدْرُ الأَسدِ: أَجَمَتُه. وخَدَرَ الأَسدُ خُدُوراً وأَخْدَرَ: لزم خِدْرَه وأَقام، وأَخْدَرَه عَرِينُه: واراه. والمُخْدِرُ: الذي اتخذ الأَجَمَةَ خُِدْراً؛ أَنشد ثعلب:
مَحَلاًّ كَوَعْثاء القَنافِذِ ضارِباً
به كَنَفاً، كالمُخْدِرِ المُتَأَجِّمِ
والخادِرُ: الذي خَدَرَ فيها. وأَسَدٌ خادِرٌ: مقيم في عَرِينهِ داخلٌ في الخِدْرِ، ومُخْدِرٌ أَيضاً. وخَدَرَ الأَسدُ في عَرِينهِ، ويعني بالخِدْرِ الأَجَمَةَ؛ وفي قصيد كعب بن زهير:
مِنْ خادِرٍ مِنْ لُيُوثِ الأُسْدِ، مَسْكَنُهُ،
بِبَطْنِ عَثَّرَ، غِيلٌ دونه غِيلُ
خَدَرَ الأَسَدُ وأَخْدَرَ، فهو خادِرٌ ومُخْدِرٌ إِذا كان في خِدْرِه، وهو بيته، وخَدَرَ بالمكان وأَخْدَرَ: أَقام؛ قال:
إِنِّي لأَرْجو من شَبِيبٍ بِرّاً
والجَزْءَ إِنْ أَخْدَرْتُ يوماً قَرَّا
وأَخْدَرَ فلان في أَهله أَي أَقام فيهم؛ وأَنشد الفراء:
كأَنَّ تَحْتِي بازِياً رَكَّاضَا،
أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضَا
يعني أَقام في وٍكْرِه. والخَدَرُ: المَطَرُ لأَنه يُخَدِّرُ الناسَ في بيوتهم؛ قال الراجز:
ويَسْتُرونَ النَّارَ من غيرِ خَدَرْ
والخَدْرَةُ: المَطْرَةُ. ابن السكيت: الخَدَرُ الغيم والمطر؛ وأَنشد الراجز أَيضاً:
لا يُوقِدُونَ النَّارَ إِلاَّ لِسَحَرْ،
ثُمَّتَ لا تُوقَدُ إِلاَّ بالبَعَرْ،
ويَسْتُرون النَّارَ من غيرِ خَدَرْ
يقول: يسترون النار مخافة الأَضياف من غير غيم ولا مطر. وقد أَخْدَرَ القوم: أَظلهم المطر؛ وقال:
شمسُ النَّهارِ أَلاحَهَا الإِخْدارُ
ويوم خَدِرٌ: بارِدٌ نَدٍ، وليلة خَدِرَةٌ؛ قال ابن بري: لم يذكر الجوهري شاهداً على ذلك؛ قال: وفي الحاشية بيت شاهد عليه وقد ذكره غيره، وهو:وبِلاد زَعِل ظُلِمْانُها،
كالمَخاضِ الجُرْبِ في اليومِ الخَدِرْ
قال ابن بري: البيت لطرفة بن العبد. والظلمان: ذكور النعام، الواحد ظليم. والزَّعِلُ: النشيط والمَرِحُ. والمخاض: الحوامل؛ شبه النعام بالمخاض الجُرْبِ لأَن الجُرْبَ تطلى بالقَطِرانِ ويصير لونها كلون النعام، وخص اليومَ النَّدِيَّ البارد لأَن الجَرْبَى يجتمع فيه بعضُها إِلى بعض؛ ومنه قيل للعُقابِ: خُدارِيَّة لشدّة سوادها؛ قال العجاج:
وخَدَرَ الليل فَيجْتابُ الخَدَر
وقال ابن الأَعرابي: أَصل الخُداري أَن الليل يخدر الناس أَي يُلْبِسهُم؛ ومنه قوله:
«والدَّجْنُ مُخْدِرٌ».
أَي ملبس؛ ومنه قيل للأَسد. خادر؛ قال الأَزهري: وأَنشدني عمارة لنفسه: فِيهِنَّ جائِلَةُ الوِشَاحِ كأَنَّها
شَمسُ النَّهارِ، أَكَلَّها الإِخْدارُ
أَكلها: أَبرزها، وأَصله من الانكِلالِ وهو التبسم. والخَدَرُ والخَدِرُ: الظلمة. والخُدْرَةُ: الظلمة الشديدة، وليل أَخْدَرُ وخَدِرٌ وخَدُرٌ وخُدارِيُّ: مظلم؛ وقال بعضهم: الليل خمسة أَجزاء: سُدْفَةٌ وسُتْفَةٌ وهَجْمَةٌ ويَعْفُورٌ وخُدْرَةٌ؛ فالخُدْرَةُ على هذا آخر الليل. وأَخْدَرَ القومُ: كأَلْيَلُوا. وأَخْدَرَهُ الليلُ إِذا حبسه، والليل مُخْدِرٌ؛ قال العجاج يصف الليل:
ومُخْدِرُ الأَخْدارِ أَخْدَرِيُّ
والخُدارِيُّ: السحاب الأَسودُ. وبعير خُدارِيُّ أَي شديد السسواد، وناقةٌ خُدارِيَّة والعُقابُ الخُدارِيَّةُ والجارية الخُدارِيَّةُ الشَّعَرِ. وعُقابٌ خُدارِيَّةٌ: سوداء؛ قال ذو الرمة:
ولم يَلْفِظِ الغَرْثَى الخُدارِيَّةَ الوَكْرُِ
قال شمر: يعني الوكر لم يلفظ العُقابَ، جعل خروجها من الوكر لفظاً مثل خروج الكلام من الفم، يقول: بَكَرَتْ هذه المرأَة قبل أَن تطير العُقابُ من وَكْرِها؛ وقوله:
كأَنَّ عُقاباً خُدارِيَّةً
تُنَشَّرُ في الجَوِّ منها جَناحَا
فسره ثعلب فقال: تكون العُقابُ الطائرة، وتكون الرايَةَ لأَن الراية يقال لها عُقابٌ. وتكون أَبْراداً أَي أَنهم يبسطون أَبْرادَهُمْ فوقهم. وشَعَرٌ خُدارِيُّ: أَسود. وكل ما منع بصراً عن شيء، فقد أَخْدَرَهُ. والخَدَرُ: المكان المظلم الغامض؛ قال هدبة؛
إِنِّي إِذا اسْتَخَفَى الجَبانُ بالخَدَرْ
والخَدَرُ: امْذِلالٌ يغشى الأَعضاء: الرِّجلَ واليدَ والجسدَ. وقد خَدِرَتِ الرِّجْلُ تَخْدَرُ؛ والخَدَرُ من الشراب والدواء: فُتُورٌ يعتري الشاربَ وضَعْفٌ. ابن الأَعرابي: الخُدْرَةُ ثقل الرِّجل وامتناعها من المشي. خَدِرَ خَدَراً، فهو خَدِرٌ، وأَخْدَرَهُ ذلك. والخَدَرُ في العين: فتورها، وقيل: هو ثِقَلٌ فيها من قَذًى يصيبها؛ وعين خَدْراءُ: خَدِرَةٌ. والخَدَرُ: الكسَلُ والفُتور؛ وخَدِرَتْ عظامه؛ قال طرفة: جازَتِ البِيدَ إِلى أَرْحُلِنَا،
آخِرَ الليلِ، بِيَعْفُورٍ خَدِرْ
خَدِرٌ: كأَنه ناعس. والخَدِرُ من الظباء: الفاتر العظام. والخادِرُ: الفاتِرُ الكَسْلانُ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه رَزَقَ الناسَ الطِّلاءَ فشربه رجل فَتَخَدَّر أَي ضَعُفَ وفَتَرَ كما يصيب الشاربَ قبل السكر، ومنه خَدَرُ اليدِ والرِّجْلِ. وفي حديث ابن عمر، رضي الله عنهما: أَنه خَدِرَتْ رِجْلُه فقيل له: ما لرجْلكَ؟ قال: اجتمع عَصَبُها، قيل: اذْكُرْ أَحَبَّ الناسِ إِليك، قال: يا محمدُ، فَبَسَطَها. والخادِرُ: المُتَحَيِّرُ. والخادِرُ والخَدُورُ من الدواب وغيرها: المُتَخَلِّفُ الذي لم يَلْحَقْ، وقد خَدَرَ. وخَدَرَتِ الظَّبْيَةُ خَدْراً: تخلفت عن القطيع مثل خَذَلَتْ. والخَدُورُ من الظباء والإِبل: المتخلفة عن القَطِيع. والخَدُورُ من الإِبل: التي تكون في آخر الإِبل؛ وقول طرفة: وتَقْصِير يومِ الدَّجْنِ، والدَّجْنُ مُخْدِرٌ،
بِبَهْكَنَةٍ تحتَ الخِباءِ المُمَدَّدِ
(* رواية ديوان طرفة لهذا البيت:
وتقصيرُ يومِ الدَّجْنِ والدَّجنُ مُعْجِبٌ
ببَهكِنةٍ تحتَ الطَّرافِ المعَّمدِ).
أَراد: تقصير يوم الدَّجْنِ، والدَّجْنُ مُخْدِرٌ، الواو واو الحال أَي في حال إِخْدارِ الدَّجْنِ؛ وقوله:
ومَرَّتْ على ذاتِ التَّنانِيرِ غُدْوَةً،
وقد رَفَعَتْ أَذْيالَ كُلِّ خَدُورِ
الخَدُورُ: التي تخلفت عن الإِبل فلما نظرت إِلى التي تسير سارت معها؛ قال ومثله:
واحْتَثَّ مُحْتَثَّاتُها الخَدُورَا
قال: ومثله:
إِذْ حُثَّ كُلُّ بازِلٍ دَفُونِ،
حتى رَفَعْنَ سَيْرَةَ اللَّجُونِ
وخَدِرَ النهارُ خَدَراً، فهو خَدِرٌ: اشتد حره وسكنت ريحه ولم تتحرك فيه ريح ولا يوجد فيه رَوْحٌ. الليث: يوم خَدِرٌ شديد الحر؛ وأَنشد: كالمَخاضِ الجُرْبِ في اليوم الخَدِرْ
قال أَبو منصور: لأَراد باليوم الخَدِرِ المَطِيرَ ذا الغيم؛ قال ابن السكيت: وإِنما خص اليوم المطير بالمخاض الجُرْبِ لأَنها إِذا جَرِبَتْ تَوَسَّفَتْ أَوبارُها فالبَرْدُ إِليها أَسرع.
والخِدارُ: عُودٌ يجمع الدُّجْرَيْن إِلى اللُّؤَمَةِ.
وخُدارُ: اسم فرس؛ أَنشد ابن الأَعرابي لِلقَتَّالِ الكِلابِيِّ: وتَحْمِلُني وبِزَّةَ مَضْرَحِيٍّ،
إِذا ما ثَوَّبَ الدَّاعِي، خُدارُ
وأَخْدَرُ: فحل من الخيل أُفْلِتَ فَتَوَحَّشَ وحَمَى عدَّةَ غاباتٍ وضَرَبَ فيها، قيل إِنه كان لسليمان بن داود، على نبينا وعليه الصلاة والسلام؛ والأَخْدَرِيَّةُ من الخيل: منسوبة إِليه. والأَخْدَرِيَّةُ من الحُمُرِ: منسوبة إِلى فحل يقال له الأَخْدَرُ: قيل: هو فرس، وقيل: هو حمار، وقيل: الأَخْدَرِيَّةُ منسوبة إِلى العراق؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك. ويقال للأَخْدَرِيَّة من الحُمُرِ: بناتُ الأَخْدَرِ. والأَخْدَرِيُّ: الحمارُ الوَحْشِيُّ؛ وفي التهذيب: والأَخْدَريُّ من نَعْتِ حمار الوحشِ كأَنه نسب إِلى فحل اسمه أَخْدَرُ؛ قال: والخُدْرَةُ اسم أَتان كانت قديمة فيجوز أَن يكون الأَخْدَرِيُّ منسوباً إِليها. الأَصمعي: إِذا تخلف الوحشي عن القطيع قيل: خَدَرَ وخَذَلَ؛ وقال ابن الأَعرابي: الخُدَرِيُّ الحمار الأَسود.
الأَصمعي: يقول عاملُ الصدقات: ليس لي حَشَفَةٌ ولا خَدِرَةٌ؛ فالحشفة: اليابسة، والخَدِرَةُ: التي تقع من النخل قبل أَن تَنْضَجَ. وفي حديث الأَنصار: اشْتَرَطَ أَن لا يأْخذ ثَمْرَةً خَدِرَةً؛ أَي عَفِنَةً، وهي التي اسودّ باطنها.
وبنو خُدْرَةَ: بطن من الأَنصار منهم أَبو سعيد الخُدْرِيُّ. وخَدُورَةُ: موضع ببلاد بني الحرث بن كعب؛ قال لبيد:
دَعَتْني، وفاضَتْ عَيْنُها بِخَدُورَةٍ،
فَجِئتُ غِشاشاً، إِذْ دَعَتْ أُمُّ طارِقِ

##### Türkçe

**الخِدْرُ**: Evde bir tarafta cariye için uzatılan bir örtüdür; sonra ev ve benzeri şeylerden seni örten her şey **خِدْراً** oldu. Çoğulu **خُدُورٌ** ve **أَخْدارٌ**’dır; **أَخادِيرُ** ise çoğulun çoğuludur; ve inşad etti:

حتى تَغَامَزَ رَبَّاتُ الأَخادِيرِ

Hadiste: Şüphesiz o, عليه الصلاة والسلام; kızlarından birine talip olununca **الخِدْرَ**’e gelir ve derdi: “Şüphesiz falan kimse talip oluyor; eğer **الخِدْرِ**’e **طَعَنَتْ** ederse onu evlendirmezdi”; **طعنت في الخدر**’in manası: girdi ve gitti; tıpkı “**طعن في المفازة**” denildiği gibi, içine girdiği zaman; ve denildi ki: manası, eliyle **الخِدْرِ**’e vurdu; ve buna, başka bir rivayette gelen şey şahitlik eder: **نَقَرَت الخِدْرَ** ifadesi, **طعنت**’in yerinde. Ve **جارية مُخَدَّرَةٌ**: **الخِدْرَ**’e ilzam edildiği zaman; ve **مَخْدُورَة**. Ve **الخِدْرُ**: devenin **قَتَبِ**’inin üstüne dikilen, bir bezle örtülü tahta parçalarıdır; o da **الهَوْدَجُ**’dur; ve **هودج مَخْدُورٌ** ve **مُخَدَّر**: **خِدْرٍ** sahibi; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

صَوَّى لها ذا كَذْنَةٍ في ظَهْرِه،
كأَنه مُخَدَّرٌ في خِدْرِهِ

İstediği: sırtında tam bir hörgüç. Sanki **هَوْدَجٌ مُخَدَّرٌ**; böylece, “**كأَنه مُخَدَّر**” sözü olan sıfatı, “**سنام**” sözü olan mevsûfun yerine ikame etti; tıpkı şu dediği gibi:

كأَنَّكَ من جِمالٍ بَني أُقَيْشٍ،
يُقَعْقَعُ خَلْفَ رِجْلَيْهِ بِشَنَّ

Yani: sanki sen Benî Ukeyş’in develerinden bir devesin; böylece mevsûfu hazfetti ve muhatabın neyi kastettiğini bilmesi sebebiyle ondan sıfatla yetindi. Ve cariyeyi **أَخْدَرَ** etti, **إِخْداراً**; ve onu **خَدَّرَ** etti; ve o, **خِدْرِها**’da **خَدَرَتْ**; ve o (kendisi) **تَخَدَّرَتْ** ve **اخْتَدَرَتْ**; İbn Ahmer dedi:

وضَعْنَ بِذِي الجَذاءِ فُصُولَ رَيْطٍ،
لكَيْمَا يَخْتَدِرْنَ ويَرْتَدِينا

Ve “**بذي الجذاةِ**” diye de rivayet olunur. Ve **اخْتَدَرَتِ القارَةُ بالسَّرَابِ**: onunla örtündü; böylece ona **الخِدْرِ** gibi oldu; Zû’r-Rumme dedi:

حتى أَتى فَلَكَ الدَّهْناءُ دُونَهُمُ،
واعْتَمَّ قُورُ الضُّخعى بالآلِ واخْتَدَرا

Ve ceylan, yavrusunu **الخَمَرِ** ve **الهَبَطِ** içinde **خَدَّرَتْ**: onu orada örttü. Ve **خِدْرُ الأَسدِ**: onun sık ağaçlığıdır. Ve aslan **خَدَرَ** etti, **خُدُوراً**; ve **أَخْدَرَ**: **خِدْرَه**’ine yapıştı ve ikamet etti; ve **عَرِينُه** onu **أَخْدَرَه** etti: onu örttü. Ve **المُخْدِرُ**: sık ağaçlığı **خُِدْراً** edinen kimsedir; Sa‘leb inşad etti:

مَحَلاًّ كَوَعْثاء القَنافِذِ ضارِباً
به كَنَفاً، كالمُخْدِرِ المُتَأَجِّمِ

Ve **الخادِرُ**: onun içinde **خَدَرَ** eden kimsedir. Ve **أَسَدٌ خادِرٌ**: ininde ikamet eden, **الخِدْرِ**’in içine girmiş; ve **مُخْدِرٌ** da. Ve aslan ininde **خَدَرَ** etti; ve **الخِدْرِ** ile sık ağaçlığı kasteder; Ka‘b b. Zuheyr’in kasidesinde:

مِنْ خادِرٍ مِنْ لُيُوثِ الأُسْدِ، مَسْكَنُهُ،
بِبَطْنِ عَثَّرَ، غِيلٌ دونه غِيلُ

Aslan **خَدَرَ** etti ve **أَخْدَرَ**; o hâlde o, **خادِرٌ** ve **مُخْدِرٌ**’dür; **خِدْرِه**’inde olduğu zaman; o da onun evidir. Ve **خَدَرَ** etti mekânda ve **أَخْدَرَ**: ikamet etti; dedi ki:

إِنِّي لأَرْجو من شَبِيبٍ بِرّاً
والجَزْءَ إِنْ أَخْدَرْتُ يوماً قَرَّا

Ve “falan kimse **أَخْدَرَ** etti ehli içinde” yani onların içinde ikamet etti; Ferrâ inşad etti:

كأَنَّ تَحْتِي بازِياً رَكَّاضَا،
أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضَا

Yani: yuvasında ikamet etti. Ve **الخَدَرُ**: yağmurdur; çünkü insanları evlerinde **يُخَدِّرُ** eder; Recez söyleyen dedi:

ويَسْتُرونَ النَّارَ من غيرِ خَدَرْ

Ve **الخَدْرَةُ**: yağmur damlasıdır. İbnü’s-Sikkît: **الخَدَرُ** bulut ve yağmurdur; recez söyleyen yine inşad etti:

لا يُوقِدُونَ النَّارَ إِلاَّ لِسَحَرْ،
ثُمَّتَ لا تُوقَدُ إِلاَّ بالبَعَرْ،
ويَسْتُرون النَّارَ من غيرِ خَدَرْ

Diyor ki: bulut ve yağmur olmaksızın, misafirlerden korkarak ateşi örterler. Ve kavim **أَخْدَرَ** etti: yağmur onları gölgeledi; ve dedi ki:

شمسُ النَّهارِ أَلاحَهَا الإِخْدارُ

Ve **يوم خَدِرٌ**: soğuk, nemli; ve **ليلة خَدِرَةٌ**; İbn Berrî dedi: Cevherî buna bir şahit zikretmedi; dedi: ve haşiyede buna şahit bir beyit vardır ve başkası onu zikretmiştir; o da:

وبِلاد زَعِل ظُلِمْانُها،
كالمَخاضِ الجُرْبِ في اليومِ الخَدِرْ

İbn Berrî dedi: beyit Tarafe b. el-‘Abd’ındır. Ve **الظلمان**: devekuşunun erkekleridir; teki **ظليم**. Ve **الزَّعِلُ**: çevik ve neşeli. Ve **المخاض**: hamilelerdir; devekuşunu **المخاض الجُرْبِ**’e benzetti; çünkü uyuz, katranla sıvanır ve rengi devekuşunun rengi gibi olur; ve nemli soğuk günü tahsis etti; çünkü uyuzlular onda birbirine toplanır; bundan dolayı kartala, şiddetli siyahlığından ötürü **خُدارِيَّة** denildi; ‘Accâc dedi:

وخَدَرَ الليل فَيجْتابُ الخَدَر

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخُداري**’nin aslı, gecenin insanları **يخدر** etmesidir; yani onları giydirir; ve ondan şu sözü:

«والدَّجْنُ مُخْدِرٌ».

Yani: giydirici; ve ondan aslana **خادر** denildi; Ezherî dedi: ve ‘Umâra bana kendi şiirinden inşad etti:

فِيهِنَّ جائِلَةُ الوِشَاحِ كأَنَّها
شَمسُ النَّهارِ، أَكَلَّها الإِخْدارُ

**أَكلها**: onu ortaya çıkardı; aslı **الانكِلالِ**’dendir; o da tebessümdür. Ve **الخَدَرُ** ve **الخَدِرُ**: karanlıktır. Ve **الخُدْرَةُ**: şiddetli karanlıktır; ve **ليل أَخْدَرُ** ve **خَدِرٌ** ve **خَدُرٌ** ve **خُدارِيُّ**: karanlık; ve bazısı dedi ki: gece beş kısımdır: **سُدْفَةٌ** ve **سُتْفَةٌ** ve **هَجْمَةٌ** ve **يَعْفُورٌ** ve **خُدْرَةٌ**; buna göre **الخُدْرَةُ** gecenin sonudur. Ve kavim **أَخْدَرَ** etti: **كأَلْيَلُوا** gibi. Ve gece onu **أَخْدَرَهُ** etti: onu hapsettiği zaman; ve gece **مُخْدِرٌ**’dür; ‘Accâc geceyi vasfederek dedi:

ومُخْدِرُ الأَخْدارِ أَخْدَرِيُّ

Ve **الخُدارِيُّ**: siyah buluttur. Ve **بعير خُدارِيُّ**: şiddetli siyahlık sahibi; ve **ناقةٌ خُدارِيَّة**; ve **العُقابُ الخُدارِيَّةُ**; ve saçı **الخُدارِيَّةُ** olan cariye. Ve **عُقابٌ خُدارِيَّةٌ**: siyah; Zû’r-Rumme dedi:

ولم يَلْفِظِ الغَرْثَى الخُدارِيَّةَ الوَكْرُِ

Şemr dedi: yani yuva kartalı dışarı atmadı; onun yuvadan çıkışını, sözün ağızdan çıkışı gibi bir “lafız” kıldı; diyor ki: bu kadın, kartal yuvasından uçmadan önce erken çıktı; ve onun sözü:

كأَنَّ عُقاباً خُدارِيَّةً
تُنَشَّرُ في الجَوِّ منها جَناحَا

Sa‘leb onu tefsir etti ve dedi: **العُقاب** uçan kartal olur; ve sancak da olur; çünkü sancağa **عُقابٌ** denilir. Ve **أَبْراداً** da olur; yani onların, üstlerine **أَبْرادَهُمْ**’ı yaymalarıdır. Ve **شَعَرٌ خُدارِيُّ**: siyah. Ve her ne ki bir şeyi görmeyi bir şeyden men ederse, onu **أَخْدَرَهُ** etmiştir. Ve **الخَدَرُ**: karanlık, kapalı mekândır; Hudbe dedi:

إِنِّي إِذا اسْتَخَفَى الجَبانُ بالخَدَرْ

Ve **الخَدَرُ**: uzuvları kaplayan bir gevşekliktir: bacağı, eli ve bedeni. Ve bacak **خَدِرَتْ** eder, **تَخْدَرُ**. Ve içkiden ve ilaçtan olan **الخَدَرُ**: içene arız olan gevşeklik ve zayıflıktır. İbnü’l-A‘râbî: **الخُدْرَةُ** bacağın ağırlığı ve yürümekten imtina etmesidir. **خَدِرَ** etti, **خَدَراً**; o hâlde o **خَدِرٌ**’dür; ve bu onu **أَخْدَرَهُ** etti. Ve gözdeki **الخَدَرُ**: onun gevşekliğidir; ve denildi ki: ona isabet eden bir **قَذًى** sebebiyle onda bir ağırlıktır; ve **عين خَدْراءُ**: **خَدِرَةٌ**. Ve **الخَدَرُ**: tembellik ve gevşekliktir; ve kemikleri **خَدِرَتْ**; Tarafe dedi:

جازَتِ البِيدَ إِلى أَرْحُلِنَا،
آخِرَ الليلِ، بِيَعْفُورٍ خَدِرْ

**خَدِرٌ**: sanki o uykulu. Ve ceylanlardan **الخَدِرُ**: kemikleri gevşek olan. Ve **الخادِرُ**: gevşek, tembel olan. Ömer’in, رضي الله عنه, hadisinde: Şüphesiz o, insanlara **الطِّلاءَ** rızık verdi; bir adam onu içti de **فَتَخَدَّر** etti; yani içene sarhoşluktan önce isabet ettiği gibi zayıfladı ve gevşedi; ve ondan elin ve bacağın **خَدَرُ**’ü. İbn Ömer’in, رضي الله عنهما, hadisinde: Şüphesiz onun bacağı **خَدِرَتْ** etti; ona “bacağına ne oldu?” denildi; dedi: siniri toplandı; denildi: “sana en sevgili olan insanı an”; dedi: “ya Muhammed”; böylece onu açtı. Ve **الخادِرُ**: şaşkın olan. Ve **الخادِرُ** ve **الخَدُورُ** hayvanlardan ve başkalarından: geride kalan, yetişmeyen; ve **خَدَرَ** etmiştir. Ve ceylan **خَدَرَتْ** eder, **خَدْراً**: sürüden geri kaldı; tıpkı **خَذَلَتْ** gibi. Ve ceylanlardan ve develerden **الخَدُورُ**: sürüden geri kalanlar. Ve develerden **الخَدُورُ**: develerin sonunda olan. Ve Tarafe’nin sözü:

وتَقْصِير يومِ الدَّجْنِ، والدَّجْنُ مُخْدِرٌ،
بِبَهْكَنَةٍ تحتَ الخِباءِ المُمَدَّدِ

(* Tarafe divanının bu beyit için rivayeti:
وتقصيرُ يومِ الدَّجْنِ والدَّجنُ مُعْجِبٌ
ببَهكِنةٍ تحتَ الطَّرافِ المعَّمدِ).

İstediği: **الدَّجْنِ** gününün kısalması; ve **الدَّجْنُ مُخْدِرٌ**; **الواو** hâl **الواو**’udur; yani **إِخْدارِ الدَّجْنِ** hâlinde; ve onun sözü:

ومَرَّتْ على ذاتِ التَّنانِيرِ غُدْوَةً،
وقد رَفَعَتْ أَذْيالَ كُلِّ خَدُورِ

**الخَدُورُ**: develerden geri kalan; sonra yürüyeni görünce onunla yürüdü; dedi: ve bunun benzeri:

واحْتَثَّ مُحْتَثَّاتُها الخَدُورَا

Dedi: ve bunun benzeri:

إِذْ حُثَّ كُلُّ بازِلٍ دَفُونِ،
حتى رَفَعْنَ سَيْرَةَ اللَّجُونِ

Ve gündüz **خَدِرَ** eder, **خَدَراً**; o hâlde o **خَدِرٌ**’dür: sıcağı şiddetlendi, rüzgârı durdu; onda rüzgâr hareket etmez ve onda bir serinlik bulunmaz. Leys: **يوم خَدِرٌ** şiddetli sıcak; ve inşad etti:

كالمَخاضِ الجُرْبِ في اليوم الخَدِرْ

Ebû Mansûr dedi: **اليوم الخَدِرِ** ile yağmurlu, bulutlu günü istedi; İbnü’s-Sikkît dedi: yağmurlu günü **المخاض الجُرْبِ** ile ancak şundan dolayı tahsis etti: çünkü uyuzlandıkları zaman yünleri dökülür; böylece soğuk onlara daha çabuk gelir.

Ve **الخِدارُ**: **الدُّجْرَيْن**’i **اللُّؤَمَةِ**’ye toplayan bir ağaç parçasıdır.

Ve **خُدارُ**: bir atın adıdır; İbnü’l-A‘râbî, el-Kattâl el-Kilâbî’ye ait olarak inşad etti:

وتَحْمِلُني وبِزَّةَ مَضْرَحِيٍّ،
إِذا ما ثَوَّبَ الدَّاعِي، خُدارُ

Ve **أَخْدَرُ**: atlardan bir aygırdır; salıverildi de vahşileşti; birkaç koruluğu himaye etti ve orada çiftleşti; denildi ki: o, Süleyman b. Dâvûd’un idi; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun; ve atlardan **الأَخْدَرِيَّةُ**: ona nispetlidir. Ve eşeklerden **الأَخْدَرِيَّةُ**: **الأَخْدَرُ** denilen bir aygıra nispetlidir; denildi ki: o bir attır; ve denildi ki: o bir eşektir; ve denildi ki: **الأَخْدَرِيَّةُ** Irak’a nispetlidir; İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve eşeklerden **الأَخْدَرِيَّة** için: **بناتُ الأَخْدَرِ** denilir. Ve **الأَخْدَرِيُّ**: yaban eşeğidir; ve **التهذيب**’de: ve yaban eşeğinin sıfatından **الأَخْدَريُّ**; sanki adı **أَخْدَرُ** olan bir aygıra nispet edilmiştir; dedi: ve **الخُدْرَةُ** eski bir dişi eşeğin adıdır; böylece **الأَخْدَرِيُّ**’nün ona nispet olması caiz olur. Asma‘î: yabanî sürüden geri kalınca “**خَدَرَ**” ve “**خَذَلَ**” denilir; İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخُدَرِيُّ** siyah eşektir.

Asma‘î: sadakaları toplayan görevli der ki: “Benim için ne **حَشَفَةٌ** var ne de **خَدِرَةٌ**”; **الحشفة**: kurumuş olan; **الخَدِرَةُ**: olgunlaşmadan önce hurma ağacından düşen. Ensâr hadîsinde: “Şart koştu ki **ثَمْرَةً خَدِرَةً** almayacak”; yani çürük; o, içi kararmış olandır.

Ve **بنو خُدْرَةَ**: Ensâr’dan bir koldur; onlardan Ebû Sa‘îd **الخُدْرِيُّ**’dir.

Ve **خَدُورَةُ**: Benî’l-Hâris b. Ka‘b diyarında bir yerdir; Lebîd dedi:

دَعَتْني، وفاضَتْ عَيْنُها بِخَدُورَةٍ،
فَجِئتُ غِشاشاً، إِذْ دَعَتْ أُمُّ طارِقِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ د ر * * الِدْرُ * الستر وجارية * مُخَدَّرَةٌ * إذا لزمت الخدر و * الخَدَرُ * في الرجل وبابه طرب

##### Türkçe

* خ د ر * * **الِدْرُ** * örtü ve câriye. * **مُخَدَّرَةٌ** * **الخدر**’e (perde/örtü arkasına) bağlı kaldığı zaman. ve * **الخَدَرُ** * erkekte; ve onun bâbı **طرب**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخدر، بالكسر: ستر يمد الجارية في ناحية البيت، كالأخدور، بالضم، وفي المحكم: ثم صار كل ما واراك من بيت ونحوه خدرا. وفي الحديث  أنه عليه السلام كان إذا خطب إليه إحدى بناته أتى الخدر فقال: إن فلانا يخطب. فإن طعنت في الخدر لم يزوجها  معنى طعنت في الخدر: دخلت وذهبت، كما يقال: طعن في المفازة، إذا دخل فيها، وقيل معناه: ضربت بيدها. ويشهد له ما جاء في رواية أخرى  نقرت الخدر  . مكان طعنت، ج خدور وأخدار وجج أخادير، أي جمع الجمع. الخدر: خشبات تنصب فوق قتب البعير مستورة بثوب، وهو الهودج.
 ومن المجاز: هودج مخدور ومخدر: ذو خدر. أنشد ابن الأعرابي:
  صوى لها ذا كدنة في ظهره
  كأنه مخدر في خدره أراد في ظهره سنام تامك كأنه هودج مخدر، فأقام الصفة مقام الموصوف. من المجاز: الخدر: أجمة الأسد. ومنه قولهم: أسد خادر، أي مقيم في عرينه داخل في الخدر. وخدر في عرينه. وفي قصيدة كعب ابن زهير:
  من خادر من ليوث الأسد مسكنه                      ببطن عثر غيل دونـه غـيل. وكذلك أخدر فهو خادر ومخدر إذا كان في خدره، وهو بيته. الخدر. بالفتح: إلزام البنت الخدر، كالإخدار والتخدير، أخدرها إخدارا وخدره، وهي مخدورة ومخدرة ومخدرة، وقد خدرت في خدرها وتخدرت واختدرت. الخدر: الإقامة بالمكان، كالإخدار، قال:
  إني لأرجو من شبيب بـرا
  والحر إن أخدرت يوما قرا. وأخدر فلان في أهله: أقام فيهم. وأنشد الفراء:
  كأن تحتى بازيا ركـاضـا
  أخدر خمسا لم يذق عضاضا يعني أقام في وكره. الخدر: تخلف الظبية عن القطيع، وقد خدرت، مثل خذلت، فهي خادر وخدور. الخدر: التحير، والخادر: المتحير. الخدر، بالتحريك: امذلال يغشى الأعضاء: الرجل واليد والجسد. وقد خدر الرجل، كفرح، فهو خدر، وخدرت الرجل تخدر. وفي حديث ابن عمر  أنه خدرت رجله، فقييل له: مالرجلك? قال: اجتمع عصبها، قيل: اذكر أحب الناس إليك، قال: يا محمد. فبسطها  . وعن ابن الأعرابي: الخدرة: ثقل الرجل وامتناعها من المشي. خدر خدرا فهو خدر. وأخدره ذلك. الخدر: فتور العين، وقيل الخدر: ثقل يها من حكة وقذي يصيبها. وعين خدراء: خدرة، وهو مجاز. الخدر: الكسل والفتور. وخدرت عظامه: فترت، وهو مجاز. والخادر من الظباء: الفاتر العظام. والخادر: الفاتر الكسلان. الخدر: المطر، لأنه يخدر الناس في بيوتهم. والخدرة: المطرة، وقال ابن السكيت: الخدر: الغيم والمطر. وأنشد:
  لا يوقدون النار إلا لسـحـر
  ثمت لا توقد إلا بالـبـعـر.
  ويسترون النار من غير خدر. يقول: يسترون النار مخافة الأضياف من غير غيم ولا مطر. الخدر: ظلمة الليل، ويكسر في هذه. وقيل: الخدر والخدر: الظلمة مطلقا. من المجاز: الخدر: الليل المظلم، كالأخدر والخدر، ككتف، والخدر، كندوس، والخداري، بالضم. قال ابن الأعرابي: ولأصل الخداري أن الليل يخدر الناس، أي يلبسهم. الخدر: المكان المظلم الغامض. قال هدبة:
  إني إذا استخفى الجبان بالخدر.

  من المجاز: الخدر: اشتداد الحر. خدر النهار خدرا فهو خدر: اشتد حره. قال الليث: يوم خدر: شديد الحر. وأنشد لطرفة:
  ومـجـود زعـل ظـلـمـانـه                      كالمخاض الجرب في اليوم الخدر. الخدر أيضا: اشتداد البرد. ويوم خدر: بارد ند. وليلة خدرة. قال ابن بري: لم يذكر الجوهري شاهدا على ذلك. قال: وفي الحاشية شاهد عليه وهو.

  كالمخاض الجرب في اليوم الخدر. أي اليوم الندي البارد، لأن الجربي يجتمع فيه بعضها مع بعض. وقال الأزهري: أراد باليوم الخدر المطير ذا الغيم. قال ابن السكيت: وإنما خص اليوم المطير بالمخاض الجرب، لأنها إذا جربت توسفت أوبارها، فالبرد إليها أسرع، والذي يقول بالقول الأول يقول فالحر إليها أيضا أسرع، لأن جلدها السالم يقيها كليهما. والخدارية، بالضم: العقاب لشدة سوادها. قاله ابن بري. قال ذو الرمة:
  ولم يلفظ الغرثي الخدارية الوكر قال شمر: يعني الوكر لم يلفظ العقاب، جعل خروجها من الوكر لفظا، مثل خروج الكلام من الفم. يقول: بكرت هذه المرأة قبل أن تطير العقاب من وكرها.وقوله:
  كأن عـقـابـا خـدارية                      تنشر في الجو منها جناحا فسره ثعلب فقال: تكون العقاب الطائرة وتكون أبرادا، أي أنهم يبسطون أبرادهم فوقهم. والخدرة بالضم: الظلمة. وقيل: الظلمة الشديدة. ومن ذلك، ليل أخدر وخدر وخداري وقال بعضهم: الليل خمسة أجزاء: سدفة، وستفة وهجمة، ويعفور، وخدرة. فالدرة على هذا آخر الليل. ونقل السهيلي في الروض عن كراع أن الذي قبل الخدرة يقال له الهزيع.
 الخدرة: اسم أتان م، أي معروف، معروفة قديما، ويجوز أن يكون الأخدري منسوبا إليها، قاله الأزهري. خدرة، بلا لام: حي من الأنصار، وهو لقب الأبجر بن عوف ابن الحارث بن الخزرج. وقيل: خدرة أم الأبجر، والأول أصح. قال شيخنا: وبه جزم الأكثر من أئمة النسب ولم يعرجوا على الثاني. وأغفل المصنف الأبجر في بجر، وصرح به أرباب الأنساب قاطبة، وقد أشرنا إليه هناك. منهم أبو سعيد سعد بن مالك الخدري من مشاهير الصحابة، روى عنه جملة من الصحابة والتابعين وكان من نجباء الأنصار وعلمائهم توفي سنة 74. خدرة بن كاهل في بلي، هو ابن كاهل بن رشد بن أفرك بن هرم ابن هني بن بلي، قاله ابن ماكولا، ونقله عنه ابن السمعاني في الأنساب، وذكره أبو القاسم الوزير أيضا في الإيناس. وحبيب بن خدرة، تابعي محدث، روى عنه أبو بكر بن عياش.

  الخدرة بالكسر لقب عمرو ابن ذهل بن شيبان بن ثعلبة، وهو بطن، ذكره ابن حبيب وغيره. خدرة، بالفتح: محدثة، وهي مولاة عبيدة، حدثت عن زيد العبدي، وعنها المختار بن قيس، والصواب بالحاء المهملة، قاله الحافظ. وعصم بن خدرة، له رواية وحديث عند سعيد بن بشير عن قتادة. والصواب فيه بالحاء المهملة كما ضبطه الحافظ. والخدري، محركة: لقب أبي جعفر محمد بن الحسن المحدث عن عبد الرحمن بن أبي حاتم وغيره. عن ابن الأعرابي: الخدري بالضم: الحمار الأسود، كأنه منسوب إلى خدرة الليل. والأخدري وحشيه، منسوب إلى الأخدر: فحل لهم، قيل هو فرس. وقيل: هو حمار، وقيل الأخدرية منسوبة إلى العراق. قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك. ويقال للأخدرية من الحمر: بنات الأخدر.
 خدار، كغراب: فرس القتال الكلابي، أنشد ابن الأعرابي له:
  وتحملني وبزة مضرحـي                      إذا ما ثوب الداعي خدار. خدار، ككتاب: قلعة بصنعاء اليمن، على مرحلة منها. والخدرني، بحركتين وسكون الراء وفتح النون وألف مقصورة: العنكبوت. وخدوراء، كحروراء، ووقع في بعض الأصول خدورة، وذكره أبو عبيد بالحاء المهملة، وقد تقدمت الإشارة إليه: ع ببلاد بلحارث ابن كعب، قال لبيد:
  دعتني وفاضت عينها بـخـدورة                      فجئت غشاشا إذ دعت أم طارق. وأخدرك فحل من الخيل أفلت فتوحش فضرب في حمر بكاظمة وحمى عدة غابات وضرب فيها، قيل إنه كان لسليمان بن داوود عليه السلام، وفي الأساس كان لأزدشير. والأخدرية من الخيل منه ومنسوبة إليه. والأخدرية من الحمر منسوبة إليه أيضا، وقيل هي منسوبة إلى العراق. قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك. وتخدر واختدر: استتر، كخدر، مثل فرح. قال ابن أحمر:
  وضعن بذي الجذاء فضول ريط                      لكيما يخـتـدرن ويرتـدينـا. أي يستترن بالخدر. ومن ذلك قولهم: اختدرت القارة بالسراب: استترت به فصار لها كالخدر، وقال ذو الرمة:
  حتى أتى فلك الدهـنـاء دونـهـم                      واعتم قور الضحى بالآل واختدرا. وأخدروا: دخلوا في يوم مطر وغيم وريح وأخدروا: أظلهم المطر. قال الأزهري: وأنشدني عمارة لنفسه:
  فيهن جائلة الوشاح كأنهـا                      شمس النهار أكلها الإخدار أكلها، أي أبرزها، وفي بعض النسخ ألاحها. أخدر الأسد: لزم الأجمة. وأقام واتخذها خدرا، كخدر، كفرح فهو خادر، ومخدر. أنشد ثعلب:
  محلا كوعساء القنافذ ضاربا                      به كنفا كالمخدر المتأجـم. والخادر: الذي خدر فيها. وأسد خادر: مقيم في عرينه داخل في الخدر، ومخدر أيضا. وفي قصيد كعب ابن زهير:
  من خادر من ليوث الأسد مسكنه                      ببطن عثر غيل دونـه غـيل.

  خدر الأسد وأخدر فهو خادر ومخدر إذا كان في خدره وهو بيته وقد تقدم قريبا، والمصنف ذكر الخادر أولا ثم ذكر المخدر، وهذا مما عيب به أهل التصنيف، ولو ذكرهما في محل واحد كان أحسن. والعرين الأسد، أي وأخدر العرين الأسد ويعني به بيته: ستره وواراه فهو مخدر، على صيغة اسم المفعول، أي قد أخدره العرين ومخدر على صيغة اسم الفاعل، أي قد لزم الخدر، وهو مجاز، وفيه لف ونشر غير مرتب. وفي ذكر العرين بعد الأجمة حسن التفنن. وقال شيخنا: ومخدر إن صح ينبغي أن يزاد على باب مسهب ومحصن فتأمل. وبعير خداري، بالضم: شديد السواد، وناقة خدارية.
 يقول عامل الصدقات: ليس لي حشفة ولا خدرة. قال الأصمعي: الخدرة أي كزنخة: التمرة تقع من النخل قبل أن تنضج، والحشفة: اليابسة، وقيل: الخدرة: هي التي اسود باطنها. وفي حديث الأنصار  اشترط أن لا يأخذ تمرة خدرة  ، أي عفنة. ومما يستدرك عليه: خدرت الظبية خشفها في الخمر والهبط: سترته هنالك. وأخدر القوم، كأليلوا، وأخدره الليل إذا حبسه، والليل مخدر قال العجاج:
  ومخدر الأخدار أخدري. وهو مجاز. والخداري: السحاب الأسود. ومن المجاز: جارية خدارية الشعر، وشعر خداري: أسود. ويقال: خدرته المقاعد، إذا قعد طويلا حتى خدرت رجلاه. ومن المجاز: إنه ليساترني ويخادرني. وكل ما منع بصرا عن شيء فقد أخدره. والخدر، محركة، من الشراب والدواء: فتور يعتري الشارب وضعف. وقال ابن الأعرابي: الخدرة، بالضم: ثقل الرجل وامتناعها من المشي. ومن المجاز: يعفور خدر، كأنه ناعس من سجو طرفه وضعفه. والخادر والخدور من الدواب وغيرها: المتخلف الذي لم يلحق، وقد خدر. والخدور من الإبل: التي تكون في آخر الإبل، وإياه عني الشاعر:
  ومرت على ذات التنانير غدوة                      وقد رفعت أذيال كل خدور. قال: هي التي تخلفت عن الإبل فلما نظرت إلى التي تسير سارت معها، ومثله:
  واحتث محتثاتها الخدورا. ومن المجاز: خدر النهار، كفرح، إذا سكنت ريحه ولم تتحرك ولم يوجد فيه روح. والخدار، بالكسر: عود يجمع الدجرين إلى اللؤمة. وخدارة، بالضم، أخو خدرة، من الأنصار. ومنهم أبو مسعود الخداري الصحابي، هكذا ضبطه ابن عبد البر في الاستيعاب، وابن دريد في الاشتقاق. وقال ابن إسحاق: هو جدارة بالجيم المكسورة، كما نقله عنه السهيلي، وقد أشرنا إليه في  ج-د-ر  . وأسامة بن أخدري، له صحبة. وجدران، بالكسر، من الأعلام.

##### Türkçe

**الخدر**، kesre ile: evin bir tarafında cariyeyi örten bir örtü; damme ile **الأخدور** gibi. **المحكم**’de: sonra ev ve benzeri şeylerden seni örten her şey **خدرا** oldu, (denilmiştir). Hadiste: onun (aleyhisselâm) kızlarından birine biri talip olunduğunda **الخدر**’e gelir ve: “Şüphesiz falan kimse talip oluyor” derdi. Eğer **الخدر**’de **طعنت** ederse onu evlendirmezdi. **طعنت في الخدر**’in manası: girdi ve gitti; “**طعن في المفازة**” denildiği gibi, içine girdiği zaman. Ve “manası: eliyle vurdu” denildi. Buna, başka bir rivayette gelen **نقرت الخدر** (ifadesi) şahitlik eder; **طعنت**’in yerinde. Çoğulu **خدور** ve **أخدار**; çoğulun çoğulu **أخادير**; yani çoğulun çoğulu. **الخدر**: devenin **قتب**’inin üstüne dikilen, bir bezle örtülü tahta parçaları; o, **الهودج**’dur.

Mecazdan: **هودج مخدور** ve **مخدر**: **خدر** sahibi. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  صوى لها ذا كدنة في ظهره
  كأنه مخدر في خدره
Maksadı: sırtında tam bir hörgüç; sanki **هودج مخدور**; böylece sıfatı mevsufun yerine ikame etti. Mecazdan: **الخدر**: aslanın sık ağaçlığı. Ondan onların sözü: **أسد خادر**; yani ininde ikamet eden, **الخدر**’in içine girmiş. Ve ininde **خدر** etti. Ka‘b b. Zuheyr’in kasidesinde:
  من خادر من ليوث الأسد مسكنه                      ببطن عثر غيل دونـه غـيل.
Ve yine **أخدر**; o hâlde o **خادر** ve **مخدر** olur; **خدر**’inde olduğu zaman; o da onun evidir. **الخدر**.

Fetha ile: kızın **الخدر**’e ilzam edilmesi; **الإخدار** ve **التخدير** gibi. **أخدرها** onu **إخدارا** ile (yaptı) ve **خدره**; o **مخدورة** ve **مخدرة** ve **مخدرة**’dir. Ve **خدرت** **خدر**’inde ve **تخدرت** ve **اختدرت**. **الخدر**: yerde ikamet; **الإخدار** gibi. Dedi ki:
  إني لأرجو من شبيب بـرا
  والحر إن أخدرت يوما قرا.
Ve falan kimse **أخدر** etti, ehli içinde: onların içinde ikamet etti. Ferrâ inşad etti:
  كأن تحتى بازيا ركـاضـا
  أخدر خمسا لم يذق عضاضا
Yani yuvasında ikamet etti. **الخدر**: ceylanın sürüden geri kalması; ve **خدرت**; **خذلت** gibi; o hâlde o **خادر** ve **خدور**’dur. **الخدر**: şaşırma; **الخادر**: şaşırmış olan.

**الخدر**، hareke ile: uzuvları kaplayan bir gevşeklik: ayak ve el ve beden. Ve adamın ayağı **خدر** etti; **فرح** gibi; o hâlde o **خدر**’dir. Ve ayağı **خدرت** eder, **تخدر**. İbn Ömer hadîsinde: onun ayağı **خدرت** etti; ona: “Ayağına ne oldu?” denildi. Dedi ki: “Siniri toplandı.” Denildi ki: “Sana en sevgili olanı an.” Dedi ki: “Ya Muhammed.” Böylece onu açtı. İbnü’l-A‘râbî’den: **الخدرة**: ayağın ağırlığı ve yürümekten imtina etmesi. **خدر** eder, **خدرا**; o hâlde o **خدر**’dir. Ve bu onu **أخدر** etti.

**الخدر**: gözün gevşekliği; ve denildi ki: **الخدر**: ona isabet eden kaşıntı ve çapaktan dolayı onun ağırlığı. Ve **عين خدراء**: **خدرة**; bu mecazdır. **الخدر**: tembellik ve gevşeklik. Ve kemikleri **خدرت** etti: gevşedi; bu mecazdır. Ve ceylanlardan **الخادر**: kemikleri gevşek olan. Ve **الخادر**: gevşek, tembel olan.

**الخدر**: yağmur; çünkü insanları evlerinde **يخدر** eder. Ve **الخدرة**: yağmur damlası/yağmur. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الخدر**: bulut ve yağmur. Ve inşad etti:
  لا يوقدون النار إلا لسـحـر
  ثمت لا توقد إلا بالـبـعـر.
  ويسترون النار من غير خدر.
Der ki: misafirlerden korkarak ateşi, bulut ve yağmur olmaksızın örterler.

**الخدر**: gecenin karanlığı; ve bunda kesre yapılır. Ve denildi ki: **الخدر** ve **الخدر**: mutlak olarak karanlık. Mecazdan: **الخدر**: karanlık gece; **الأخدر** ve **الخدر** gibi, **كتف** vezninde; ve **الخدر** **ندوس** vezninde; ve **الخداري** damme ile. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخداري**’nin aslı: gecenin insanları **يخدر** etmesidir; yani onları örter.

**الخدر**: karanlık, kapalı yer. Hudbe dedi ki:
  إني إذا استخفى الجبان بالخدر.

Mecazdan: **الخدر**: sıcağın şiddetlenmesi. Gündüz **خدر** eder, **خدرا**; o hâlde o **خدر**’dir: sıcağı şiddetlendi. Leys dedi ki: **يوم خدر**: şiddetli sıcak. Tarafe’ye ait olarak inşad etti:
  ومـجـود زعـل ظـلـمـانـه                      كالمخاض الجرب في اليوم الخدر.
**الخدر** ayrıca: soğuğun şiddetlenmesi. Ve **يوم خدر**: soğuk, nemli. Ve **ليلة خدرة**. İbn Berrî dedi ki: Cevherî buna bir şahit zikretmedi. Dedi ki: ve haşiyede ona şahit vardır; o da:
  كالمخاض الجرب في اليوم الخدر.
Yani nemli, soğuk gün; çünkü uyuzlu (develer) onda birbirine toplanır. Ezherî dedi ki: **اليوم الخدر** ile yağmurlu, bulutlu günü kastetti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: yağmurlu günü özellikle **المخاض الجرب** ile zikretti; çünkü uyuz olduklarında yünleri dökülür; soğuk onlara daha çabuk ulaşır. Birinci sözü söyleyen ise der ki: sıcak da onlara daha çabuk ulaşır; çünkü sağlam derileri ikisinden de onları korur.

**الخدارية** damme ile: siyahlığının şiddetinden dolayı kartal. Bunu İbn Berrî söyledi. Zü’r-Rumme dedi ki:
  ولم يلفظ الغرثي الخدارية الوكر
Şemmer dedi ki: yani yuva kartalı dışarı atmadı; onun yuvadan çıkışını “lafız” kıldı; tıpkı sözün ağızdan çıkışı gibi. Der ki: bu kadın, kartal yuvasından uçmadan önce erken kalktı. Ve onun sözü:
  كأن عـقـابـا خـدارية                      تنشر في الجو منها جناحا
Bunu Sa‘leb açıkladı ve dedi ki: uçan kartal olur; ve **أبرادا** olur; yani onlar **أبراد**larını üstlerine yayarlar.

**الخدرة** damme ile: karanlık. Ve denildi ki: şiddetli karanlık. Bundan: **ليل أخدر** ve **خدر** ve **خداري**. Ve bazısı dedi ki: gece beş kısımdır: **سدفة** ve **ستفة** ve **هجمة** ve **يعفور** ve **خدرة**. Buna göre **الدرة** gecenin sonudur. Süheylî **الروض**’da Kurâ‘dan nakletti: **الخدرة**’den önce olana **الهزيع** denir.

**الخدرة**: bir dişi eşeğin adı; yani bilinen, eskiden bilinen. Ve **الأخدري**’nin ona nisbet olması caizdir; bunu Ezherî söyledi. **خدرة**، lamsız: Ensar’dan bir kabile; o, Hâris b. Hazrec b. Avf b. **الأبجر**’in lakabıdır. Ve denildi ki: **خدرة** **الأبجر**’in annesidir; birincisi daha sahih. Şeyhimiz dedi ki: nesep imamlarının çoğu bununla kesin hüküm verdi ve ikinciye dönüp bakmadılar. Musannif, **بجر** maddesinde **الأبجر**’i ihmal etti; nesep erbabı ise bütünüyle onu açıkça söyledi; biz de orada ona işaret ettik. Onlardan: sahabenin meşhurlarından Ebû Sa‘îd Sa‘d b. Mâlik **الخدري**; ondan sahabe ve tâbiînden bir topluluk rivayet etti; Ensar’ın seçkinlerinden ve âlimlerindendi; 74 yılında vefat etti.

**خدرة بن كاهل** Belî’de: o, Kaahil b. Ruşd b. Afrak b. Hurm b. Henî b. Belî’nin oğludur; bunu İbn Mâkûlâ söyledi; İbnü’s-Sem‘ânî **الأنساب**’da ondan nakletti; Ebû’l-Kâsım el-Vezîr de **الإيناس**’ta onu zikretti. Ve **حبيب بن خدرة**: hadis rivayet eden bir tâbiî; ondan Ebû Bekr b. Ayyâş rivayet etti.

**الخدرة** kesre ile: عمرو ابن ذهل بن شيبان بن ثعلبة’nin lakabıdır; o bir batındır; onu İbn Habîb ve başkaları zikretmiştir. **خدرة** fetha ile: muhaddise (hadis rivayet eden kadın); o, Ubeyde’nin mevlâsıdır; Zeyd el-ʿAbdî’den rivayette bulundu; ondan da el-Muhtâr b. Kays rivayette bulundu; doğrusu **بالحاء المهملة** iledir; bunu Hâfız söylemiştir. Ve **عصم بن خدرة**; onun bir rivayeti ve Saʿîd b. Beşîr’in Katâde’den (rivayeti) yanında bir hadisi vardır. Ve onda doğrusu, Hâfızın ضبط ettiği üzere, **بالحاء المهملة** iledir. Ve **الخدري** (harekeli): Ebû Caʿfer Muhammed b. el-Hasen’in, ʿAbdü’r-Rahmân b. Ebî Hâtim ve başkalarından hadis rivayet edenin lakabıdır. İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الخدري** damme ile: siyah eşektir; sanki gecenin **خدرة**sine nisbet edilmiştir. Ve **الأخدري** onun vahşîsi; **الأخدر**’e nisbet edilmiştir: onlara ait bir aygır; onun at olduğu söylenmiştir. Ve denildi: o bir eşektir; ve denildi: **الأخدرية** Irak’a nisbet edilmiştir. İbn Sîde dedi: Ben bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve eşeklerden **الأخدرية**ye: **بنات الأخدر** denilir.

**خدار**, **كغراب**: el-Kilâbî’nin savaş atı; İbnü’l-Aʿrâbî onun için şu beyti okudu:
  وتحملني وبزة مضرحـي                      إذا ما ثوب الداعي خدار.
**خدار**, **ككتاب**: Yemen Sanʿâ’da bir kaledir; ondan bir merhale üzeredir. Ve **الخدرني**, iki hareke ile ve **الراء**’ın sükûnu ve **النون**’un fethası ve elif maksûra ile: örümcek. Ve **خدوراء**, **كحروراء**; bazı asıllarda **خدورة** vâki olmuştur; Ebû ʿUbeyd onu **بالحاء المهملة** ile zikretti; ona işaret daha önce geçti: Belhâris b. Kaʿb diyarında bir yer; Lebîd dedi:
  دعتني وفاضت عينها بـخـدورة                      فجئت غشاشا إذ دعت أم طارق.
Ve **أخدرك**: atlardan bir aygır; kaçıp vahşîleşti; Kâzıma’da eşeklere daldı; birkaç koruluğu himâye etti ve onların içinde çiftleşti; denildi: o, Süleyman b. Dâvûd’un (aleyhisselâm) idi; **الأساس**’ta ise Erdeşîr’in idi. Ve atlardan **الأخدرية** ondan ve ona nisbet edilmiştir. Ve eşeklerden **الأخدرية** de ona nisbet edilmiştir; ve denildi: o Irak’a nisbet edilmiştir. İbn Sîde dedi: Ben bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve **تخدر** ve **اختدر**: gizlendi; **كخدر**; **مثل فرح**. İbn Ahmer dedi:
  وضعن بذي الجذاء فضول ريط                      لكيما يخـتـدرن ويرتـدينـا.
Yani **بالخدر** ile gizlenirler. Ve bundan onların sözü: **اختدرت القارة بالسراب**: onunla gizlendi; böylece ona, perde gibi, **كالخدر** oldu; ve Zû’r-Rumme dedi:
  حتى أتى فلك الدهـنـاء دونـهـم                      واعتم قور الضحى بالآل واختدرا.
Ve **أخدروا**: yağmur, bulut ve rüzgâr günü içine girdiler; ve **أخدروا**: yağmur onları gölgeledi. Ezherî dedi: ve ʿUmâre’nin kendi (şiiri) olarak bana okudu:
  فيهن جائلة الوشاح كأنهـا                      شمس النهار أكلها الإخدار
**أكلها**: yani onu ortaya çıkardı; bazı nüshalarda **ألاحها**. **أخدر الأسد**: sık ağaçlığa yapıştı. Ve yerleşti ve onu **خدرا** edindi; **كخدر**; **كفرح**; o hâlde o **خادر**dir ve **مخدر**dir. Saʿleb şu beyti okudu:
  محلا كوعساء القنافذ ضاربا                      به كنفا كالمخدر المتأجـم.
Ve **الخادر**: onun içinde **خدر** eden (kalan)dır. Ve **أسد خادر**: ininde mukim, **الخدر**’in içinde olan; ve **مخدر** de. Kaʿb b. Züheyr’in kasidesinde:
  من خادر من ليوث الأسد مسكنه                      ببطن عثر غيل دونـه غـيل.

**خدر الأسد** ve **أخدر**: o hâlde o **خادر** ve **مخدر**dir; eğer **خدر**’inde, yani evi olan yerde ise; ve bu az önce geçti. Musannif önce **الخادر**’i zikretti, sonra **المخدر**’i zikretti; bu, tasnif ehline ayıp edilen şeylerdendir; ikisini tek bir yerde zikretseydi daha iyi olurdu. Ve **العرين** aslandır; yani **وأخدر العرين الأسد**; bununla onun evini kasteder: onu örttü ve gizledi; o hâlde o **مخدر**dir; ism-i mef‘ûl sîgası üzere; yani **العرين** onu **أخدر** etmiştir. Ve **مخدر** ism-i fâ‘il sîgası üzere; yani **الخدر**’e yapışmıştır; bu mecazdır; onda tertipsiz bir لفّ ونشر vardır. Ve **الأجمة**’den sonra **العرين**’in zikrinde güzel bir çeşitlendirme vardır. Şeyhimiz dedi: ve eğer sahihse **مخدر**’in, **باب مسهب ومحصن** üzerine ilâve edilmesi gerekir; öyleyse düşün. Ve **بعير خداري** damme ile: çok şiddetli siyahlık; ve **ناقة خدارية**.

Sadakaları toplayan âmile der ki: “Benim ne **حشفة**m var ne de **خدرة**m.” Asmaʿî dedi: **الخدرة** yani **كزنخة**: olgunlaşmadan önce hurma ağacından düşen hurmadır; ve **الحشفة**: kurumuş olandır; ve denildi: **الخدرة** içi kararan olandır. Ensâr hadîsinde: “**تمرة خدرة** almayacağını şart koştu”; yani kokmuş. Ve ona ilâve olarak (şu da) istidrâk edilir: **خدرت الظبية خشفها في الخمر والهبط**: onu orada örttü. Ve **أخدر القوم** (**كأليلوا**), ve **أخدره الليل**: onu hapsettiği zaman; ve gece **مخدر**dir. el-ʿAccâc dedi:
  ومخدر الأخدار أخدري.
Ve bu mecazdır. Ve **الخداري**: siyah bulut. Ve mecazdan: **جارية خدارية الشعر**; ve **شعر خداري**: siyah. Ve denilir: **خدرته المقاعد**; yani uzun süre oturdu da ayakları uyuştuğu zaman. Ve mecazdan: “O beni örter ve beni **يخادرني**.” Ve her ne bir şeyi bir şeyden görmeyi engellerse, onu **أخدره**. Ve **الخدر** (harekeli), içki ve ilaçtan: içene arız olan gevşeklik ve zayıflıktır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الخدرة** damme ile: adamın ağırlığı ve yürümekten kaçınmasıdır. Ve mecazdan: **يعفور خدر**; sanki göz kapağının sükûnu ve zayıflığından uykulu. Ve **الخادر** ve **الخدور** hayvanlardan ve başkalarından: geride kalan, yetişmeyen; ve **قد خدر**. Ve develerden **الخدور**: develerin sonunda olanlardır; şairin kastettiği de budur:
  ومرت على ذات التنانير غدوة                      وقد رفعت أذيال كل خدور.
Dedi: o, develerden geri kalanlardır; yürüyenleri görünce onlarla birlikte yürüdü; ve bunun benzeri:
  واحتث محتثاتها الخدورا.
Ve mecazdan: **خدر النهار** (**كفرح**): rüzgârı sakinleştiği, hareket etmediği ve onda esinti bulunmadığı zaman. Ve **الخدار** kesre ile: iki **الدجرين**’i **اللؤمة**’ye toplayan bir çubuktur. Ve **خدارة** damme ile: Ensâr’dan **خدرة**’nin kardeşi. Ve onlardan sahâbî **أبو مسعود الخداري**; İbn ʿAbdilberr bunu **الاستيعاب**’da, İbn Düreyd de **الاشتقاق**’ta böyle ضبط etti. İbn İshâk dedi: o, Süheylî’nin ondan naklettiği üzere, kesreli **الجيم** ile **جدارة**’dır; biz ona **ج-د-ر**’de işaret ettik. Ve **أسامة بن أخدري**; onun sahâbeliği vardır. Ve **جدران** kesre ile, özel adlardandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 خَدَرَ ذ and خَدِرَ , as intrans. vs.: see 4, in six places: -A2- and for the former, as a trans. v.: see 2, in two places. -A3- خَدِرَ, aor. خَدَرَ , inf. n. خَدَرٌ, said of a limb, (Msb, K,) and of the body, (TA,) and خَدِرَتْ, inf. n. as above, said of the leg or foot, (S, A,) and of the arm or hand, (TA,) It was, or became, benumbed, or torpid, or affected by a languidness, or laxity, (S, Msb, K,) or by a heaviness, (IAar,) and an impotence of exercising motion, (IAar, Msb,) or by a contraction of the sinews; (TA;) said of the leg or foot [&c.], it became asleep. (TA in art. بسر.) ― -b2- Also خَدِرَ, inf. n. as above, (assumed tropical:) He became languid from drinking wine or medicine. (TA: but only the inf. n. of the v. in this sense is there mentioned.) And (assumed tropical:) He was, or became, lazy, or slothful, and languid. (K, * TA: but in this instance, also, only the inf. n. is mentioned.) And خَدِرَتْ عِظَامُهُ (S, A) (tropical:) His bones became feeble. (A.) And خَدِرَتْ عَيْنُهُ, (A,) inf. n. as above, (K,) (tropical:) His eye became languid: (K, TA:) or became heavy, (A, K,) by reason of rubbing, (A,) or from a mote in it. (A, K.) ― -b3- And خَدِرَ, (TA,) inf. n. as above, (K, TA,) said of the day, (TA,) (assumed tropical:) It became intensely hot: ― -b4- and (assumed tropical:) intensely cold: (K, TA: [see also the part. n. خَدِرٌ:]) ― -b5- and (tropical:) it was, or became, calm; without wind, and without a breeze. (A, TA.)

خدّر
2 خدّر مخدوج , (A, Msb,) inf. n. تَخْدِيرٌ; (K;) and ↓ اخدر, (A, Msb,) inf. n. اـِخْدَارٌ; (K;) and ↓ خَدَرَ, (Msb,) inf. n. خَدْرٌ; (K;) He, (Msb,) or they, namely, her family, (A, Msb,) made a girl to keep herself behind, or within, the curtain; (A, Msb, K;) and kept her from menial employments and from going out to accomplish her wants. (Msb.) ― -b2- [Hence,] خَدَّرَتْ (assumed tropical:) She (a gazelle) concealed her young one in a covert of trees or the like, or in a hollow. (TA.) And ↓ اخدر (tropical:) It (a lurking-place) concealed a lion; (K, TA;) [as also ↓ خَدَرَ: (see مَخْدُورٌ:)] and (assumed tropical:) it (anything) prevented a thing from being seen. (TA.) ― -b3- [And hence,] خدّر (assumed tropical:) It (rain) confined people in their houses or tents. (TA.) And ↓ اخدر (assumed tropical:) It (night) confined, detained, or withheld, a person. (TA.) -A2- See also 4, where it is app. a mistranscription for تخدّر. -A3- خدّر (A) and ↓ اخدر (K) also signify It made a limb, (K,) and the body, (TA,) and a leg or foot, (A,) and an arm or a hand, (TA,) to become خَدِر, i. e. benumbed, &c. (A, K, TA. [See خَدِرَ.]) You say, خَدَّرَتْهُ المَقَاعِدُ, meaning Long sitting [lit. the sitting-places] made his legs, or feet, to be in that state. (A, TA.)

خَادَرَنِى
3 خَادَرَنِى خادرنى خادرني [He acted covertly with me]. (A, TA. [In both, يُخَادِرُنِى is coupled with يُسَاتِرُنِى.])

أَخْدَرَتْ
4 أَخْدَرَتْ ذ She (a girl) kept herself behind, or within, the curtain; (Es-Sarakustee, Msb;) as also ↓ تخدّرت, (A, TA,) and ↓ اختدرت, and فِى خِدْرِهَا ↓ خَدَرَتْ. (TA.) ― -b2- [Hence,] ↓ تخدّر [in the CK ↓ خدّر (app. a mistranscription)] and ↓ اختدر (assumed tropical:) He concealed, or hid, himself; (K, TA;) as also ↓ خَدِرَ, like فَرِحَ [in measure]: (TA:) whence the saying, القَارَةُ بِالسَّرَابِ ↓ اِخْتَدَرَتِ, i. e. [The small isolated mountain, or the like,] became concealed by the mirage. (TA.) [Hence also,] اخدر (tropical:) He (a lion) kept himself in his lurking-place; (S, A, K;) as also ↓ خَدِرَ and ↓ خَدَرَ, (TA,) or خَدَرَ فِى عَرِينِهِ. (A, TA.) And (assumed tropical:) It (a bird) remained in its nest. (S.) And (assumed tropical:) He (a man) remained, stayed, or abode; (S, K;) بِمَكَانٍ in a place; as also ↓ خَدَرَ, inf. n. خَدْرٌ; (K;) and فِى أَهْلِهِ among his family. (S.) And ↓ خَدَرَ, (S,) inf. n. خَدْرٌ (K,) (assumed tropical:) He (a gazelle) remained behind the herd; not going with it: (S, K:) and he (a beast) remained behind; not overtaking, or coming up with, the others. (TA.) And اخدروا (assumed tropical:) They entered upon night [and so became concealed from view]. (TA.) And (assumed tropical:) They entered upon a day of rain, and of clouds or mist, and of wind: (K:) or rain came upon them. (S.) -A2- اخدر as a trans. v.: see 2, in four places.

5 تَخَدَّرَ see 4, in two places.

8 اـِخْتَدَرَ see 4, in three places.

خِدْرٌ
خِدْرٌ خدر A curtain (S, A, Msb, K) that is extended for a girl in a part of a house, or chamber, or tent; as also ↓ أُخْدُورٌ: (K:) and hence, (M,) any chamber, or house, or tent, or the like, that conceals a person: (M, K:) or a chamber, or house, or tent, in which is a woman; not otherwise: (Msb:) pl. [of mult.] خُدُورٌ (A, Msb, K) and [of pauc.] أَخْدَارٌ, and pl. pl. [i. e. pl. of the latter of these two, or pl. of أُخْدُورٌ,] أَخَادِيرُ. (K.) ― -b2- [And hence, A vehicle composed of] pieces of wood set up over the saddle (قَتَب) of the camel, and curtained with a piece of cloth; (K;) i. e. a هَوْدَج. (TA.) ― -b3- [Hence also,] (tropical:) The lurking-place of a lion. (S, K, TA.) ― -b4- See also what next follows.

خَدَرٌ
خَدَرٌ خدر : inf. n. of خَدِرَ [q. v.]. (Msb, K.) -A2- Also, and ↓ خِدْرٌ, (assumed tropical:) The darkness of night: (K:) or darkness absolutely; as also ↓ خُدْرَةٌ: (TA:) or this last signifies intense darkness: (K TA:) or, accord. to some, the night consists of five divisions, سُدْفَةٌ and سُتْفَةٌ and هَجْمَةٌ and يَعْفُورٌ and خُدْرَةٌ; so that this last signifies the last [of five divisions] of the night: or, accord. to Kr, the division next before this is called هَزِيعٌ. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A dark place: (K:) or a dark, and low or depressed, place. (Ham p. 234.) ― -b3- See also خُدَارِىٌّ. ― -b4- (assumed tropical:) Rain: (S, K:) or clouds, or mist, and rain. (ISk.) -A3- See also خُدْرَةٌ.

خَدُرٌ
خَدُرٌ خدر : see خُدَارِىٌّ.

خَدِرٌ
خَدِرٌ خدر , applied to a limb, Affected with خَدَر, or numbness, &c. (K.) ― -b2- [Hence,] عَيْنٌ خَدِرَةٌ and ↓ خَدْرَآءُ (tropical:) An eye in a languid state: or heavy, by reason of rubbing, or from a mote in it. (TA.) And يَعْفُورٌ خَدِرٌ (tropical:) [A gazelle, or young gazelle, &c., with languid eyes,] as though drowsy, (S, A,) by reason of the motionless state of its eye, and its weakness. (A.) ― -b3- يَوْمٌ خَدِرٌ (assumed tropical:) A day intensely hot: (Lth:) ― -b4- and [intensely cold: (see خَدِرَ:) or] cold and damp: (TA:) or damp: (S:) or rainy, and cloudy or misty: (Az:) and لَيْلَةٌ خَدِرَةٌ (assumed tropical:) A night cold and damp: (TA:) or damp. (S.) ― -b5- See also خُدَارِىٌّ.

خَدْرَةٌ
خَدْرَةٌ خدر خدره خدرة (assumed tropical:) A rain. (TA.)

خُدْرَةٌ
خُدْرَةٌ خدر خدره خدرة [i. q. ↓ خَدَرٌ (inf. n. of خَدِرَ) as meaning Numbness, &c., or] heaviness of a leg, and inability thereof to walk. (IAar.) ― -b2- See also خَدَرٌ.

خُدْرِىٌّ
خُدْرِىٌّ خدر خدرى خدري (assumed tropical:) A black ass: (K:) as though a rel. n. from خُدْرَةُ اللَّيْلِ [The darkness, or intense darkness, of night]. (TA. [See also خُدَارِىٌّ.])

خَدُورٌ
خَدُورٌ خدر خدور : see خَادِرٌ, in two places.

خُدَارِىٌّ
خُدَارِىٌّ خدارى خداري (tropical:) A dark night; (S, A, K;) as also ↓ أَخْدَرُ (K) and ↓ مُخْدِرٌ (A) and ↓ خَدِرٌ and ↓ خَدَرٌ and ↓ خَدُرٌ. (K.) (assumed tropical:) A black cloud. (S.) (assumed tropical:) A camel intensely black: (S, K:) fem. with ة. (S. [See also خُدْرِىٌّ.]) (tropical:) Black hair. (A.) And خُدَارِيَّةٌ الشَّعَرِ (tropical:) A black-haired girl. (A.) ― -b2- خُدَارِيَّةٌ also signifies (assumed tropical:) An eagle; (S, K;) because of its colour; (S;) i. e. its intense blackness. (IB.) In the following verse,
كَأَنَّ عُقَابًا خُدَارِيَّةً
تُنَشِّرُ فِى الجَوِّ مِنْهَا جَنَاحَا
[which may be rendered, As though a black eagle spread in the sky its wing], Th says that the poet may mean, by عُقَابًا, the bird [so called], or a banner, or garments of the kind called أَبْرَاد, which they spread over them. (TA.)

خَادِرٌ
خَادِرٌ خادر (S, A, K) and ↓ مُخْدِرٌ (A, TA) [originally Keeping behind, or within, the خِدْر, or curtain. ― -b2- And hence,] (tropical:) A lion keeping, or abiding, in his lurking-place: (A, * K, * TA:) or entering into it. (S, TA.) And the former, and ↓ خَدُورٌ, (assumed tropical:) A gazelle remaining behind the herd; not going with it: and (assumed tropical:) a beast that remains behind; not overtaking, or coming up with, the others: and ↓ خَدُورٌ likewise signifies (assumed tropical:) a camel that is in the rear of the other camels; that remains behind them, and when it sees them go on, goes on with them. (TA.) -A2- خَادِرٌ signifies also (assumed tropical:) Languid, and lazy, or slothful. (S.) ― -b2- And (tropical:) A gazelle having feeble bones. (TA.)

أَخْدَرُ
أَخْدَرُ ذ : [fem. خَدْرَآءُ:] see خُدَارِىٌّ. -A2- عَيْنٌ خَدْرَآءُ: see خَدِرٌ. -A3- بَنَاتُ الأَخْدَرِ: see what next follows.

أَخْدَرِىٌّ
أَخْدَرِىٌّ ذ A wild ass: (S, K:) so called from a certain stallion named الأَخْدَرُ: (TA:) some say, (TA,) this was a horse, (A, TA,) belonging to Ardasheer, that became wild: (A:) and some say that he was an ass: or so called in relation to El-'Irلk, but ISd says, I know not how this is: (TA:) the pl. is أَخْدَرِيَّاتٌ; (A;) and بَنَاتُ ↓ الأَخْدَرِ is used as a pl.; (TA;) and [in like manner] بنات الأَخْدَرِىِّ means the [wild] she-asses. (TA in art. بنى.) ― -b2- الأَخْدَرِيَّةُ A certain race of horses: so called from a stallion named أَخْدَرُ. (K.)

أُخْدُورٌ
أُخْدُورٌ ذ : see خِدْرٌ.

مُخْدَرٌ
مُخْدَرٌ مخدر and مُخْدَرَةٌ: see مُخَدَّرَةٌ.

مُخْدِرٌ
مُخْدِرٌ مخدر : see خَادِرٌ: ― -b2- and مُخَدَّرَةٌ: -A2- and see also خُدَارِىٌّ.

مُخَدَّرَةٌ
مُخَدَّرَةٌ مخدر مخدره مخدرة (S, A, K) and ↓ مُخْدَرَةٌ and ↓ مَخْدُورَةٌ (K) A girl kept behind, or within, the curtain. (S, A, K.) ― -b2- And مُخَدَّرٌ (TA) and ↓ مَخْدُورٌ (A, TA) A curtained [vehicle of the kind called] هَوْدَج. (A, TA.) ― -b3- [And hence,] ↓ مَخْدُورٌ and ↓ مُخْدَرٌ (in some copies of the K and in the TA مُخْدَرٌ and ↓ مُخْدِرٌ) (tropical:) A lion concealed in his lurking-place. (K, TA.)

مَخْدُورٌ
مَخْدُورٌ مخدور and مَخْدُورَةٌ: see what next precedes, in three places.

##### Türkçe

١
1 **خَدَرَ** ذ ve **خَدِرَ**, lâzım fiil olarak: bk. 4, altı yerde: -A2-; ve birincisi için, müteaddî fiil olarak: bk. 2, iki yerde. -A3- **خَدِرَ**, muzârîsi **خَدَرَ**, mastarı **خَدَرٌ**, bir uzuv hakkında söylenir, (Msb, K,) ve beden hakkında, (TA,) ve **خَدِرَتْ**, mastarı yukarıdaki gibi, bacak yahut ayak hakkında söylenir, (S, A,) ve kol yahut el hakkında, (TA,) Uyuştu, yahut uyuşur oldu, yahut hissizleşti, yahut gevşeklik, yahut lâkaytlık ile etkilendi, (S, Msb, K,) yahut bir ağırlık ile, (IAar,) ve hareketi icra etmeye güç yetirememek ile, (IAar, Msb,) yahut sinirlerin büzülmesi ile; (TA;) bacak yahut ayak [&c.] hakkında söylenince, uykuya daldı. (TA, بسر maddesinde.) ― -b2- Yine **خَدِرَ**, mastarı yukarıdaki gibi, (farzedilen mecaz:) Şarap yahut ilaç içmekten gevşedi. (TA: fakat orada bu mânâda yalnız fiilin mastarı zikredilmiştir.) Ve (farzedilen mecaz:) Tembel oldu, yahut üşengeç oldu, ve gevşedi. (K, * TA: fakat bu örnekte de yalnız mastar zikredilmiştir.) Ve **خَدِرَتْ عِظَامُهُ** (S, A) (mecaz:) Kemikleri zayıfladı. (A.) Ve **خَدِرَتْ عَيْنُهُ**, (A,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) (mecaz:) Gözü gevşedi: (K, TA:) yahut ağırlaştı, (A, K,) ovalama sebebiyle, (A,) yahut içinde bir çöp sebebiyle. (A, K.) ― -b3- Ve **خَدِرَ**, (TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (K, TA,) gün hakkında söylenir, (TA,) (farzedilen mecaz:) Pek şiddetli sıcak oldu: ― -b4- ve (farzedilen mecaz:) pek şiddetli soğuk oldu: (K, TA: [ayrıca ism-i fâil **خَدِرٌ**’e de bk.:]) ― -b5- ve (mecaz:) sakin oldu; rüzgârsız ve esintisiz. (A, TA.)

خدّر
2 **خدّر** **مخدوج**, (A, Msb,) mastarı **تَخْدِيرٌ**; (K;) ve ↓ **اخدر**, (A, Msb,) mastarı **اـِخْدَارٌ**; (K;) ve ↓ **خَدَرَ**, (Msb,) mastarı **خَدْرٌ**; (K;) O, (Msb,) yahut onlar, yani onun ailesi, (A, Msb,) bir kızı perde arkasında, yahut içinde, duracak hâle getirdiler; (A, Msb, K;) ve onu hizmet işlerinden ve ihtiyaçlarını gidermek için dışarı çıkmaktan alıkoydular. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خَدَّرَتْ** (farzedilen mecaz:) O (bir ceylan) yavrusunu ağaçlık bir siper yahut benzeri içinde, yahut bir oyukta gizledi. (TA.) Ve ↓ **اخدر** (mecaz:) O (bir in) bir aslanı gizledi; (K, TA;) [↓ **خَدَرَ** da böyledir: (bk. **مَخْدُورٌ**:)] ve (farzedilen mecaz:) o (herhangi bir şey) bir şeyin görülmesini engelledi. (TA.) ― -b3- [Ve bundan dolayı,] **خدّر** (farzedilen mecaz:) O (yağmur) insanları evlerinde yahut çadırlarında hapsetti. (TA.) Ve ↓ **اخدر** (farzedilen mecaz:) O (gece) bir kimseyi hapsetti, alıkoydu, yahut menetti. (TA.) -A2- Ayrıca 4’e bk.; orada bunun görünüşe göre **تخدّر** için bir yanlış yazım olduğu vardır. -A3- **خدّر** (A) ve ↓ **اخدر** (K) ayrıca, bir uzvu, (K,) ve bedeni, (TA,) ve bir bacağı yahut ayağı, (A,) ve bir kolu yahut eli, (TA,) **خَدِر** yani uyuşmuş, &c. hâline getirdi mânâsına gelir. (A, K, TA. [bk. **خَدِرَ**.]) Sen, **خَدَّرَتْهُ المَقَاعِدُ** dersin; mânâsı: Uzun oturuş [lafzen oturma-yerleri] onun bacaklarını yahut ayaklarını o hâle getirdi. (A, TA.)

خَادَرَنِى
3 **خَادَرَنِى** خادرنى خادرني [O benimle gizlice iş gördü]. (A, TA. [İkisinde de **يُخَادِرُنِى** , **يُسَاتِرُنِى** ile birlikte zikredilmiştir.])

أَخْدَرَتْ
4 **أَخْدَرَتْ** ذ O (bir kız) perde arkasında, yahut içinde, durdu; (Es-Sarakustee, Msb;) ↓ **تخدّرت** de böyledir, (A, TA,) ve ↓ **اختدرت**, ve **فِى خِدْرِهَا** ↓ **خَدَرَتْ**. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] ↓ **تخدّر** [CK’de ↓ **خدّر** (görünüşe göre bir yanlış yazım)] ve ↓ **اختدر** (farzedilen mecaz:) O, kendini gizledi, yahut sakladı; (K, TA;) ↓ **خَدِرَ** de böyledir, **فَرِحَ** gibi [vezin bakımından]: (TA:) buradan şu söz: **القَارَةُ بِالسَّرَابِ** ↓ **اِخْتَدَرَتِ**, yani [küçük münferit dağ yahut benzeri] serap ile gizlendi. (TA.) [Bundan dolayı ayrıca,] **اخدر** (mecaz:) O (bir aslan) ininde durdu; (S, A, K;) ↓ **خَدِرَ** ve ↓ **خَدَرَ** da böyledir, (TA,) yahut **خَدَرَ فِى عَرِينِهِ**. (A, TA.) Ve (farzedilen mecaz:) O (bir kuş) yuvasında kaldı. (S.) Ve (farzedilen mecaz:) O (bir adam) kaldı, durdu, yahut ikamet etti; (S, K;) **بِمَكَانٍ** bir yerde; ↓ **خَدَرَ** da böyledir, mastarı **خَدْرٌ**; (K;) ve **فِى أَهْلِهِ** ailesi arasında. (S.) Ve ↓ **خَدَرَ**, (S,) mastarı **خَدْرٌ** (K,) (farzedilen mecaz:) O (bir ceylan) sürünün gerisinde kaldı; onunla gitmeyerek: (S, K:) ve o (bir hayvan) geride kaldı; diğerlerine yetişmeyerek, yahut onlara erişmeyerek. (TA.) Ve **اخدروا** (farzedilen mecaz:) Geceye girdiler [böylece görüşten gizlendiler]. (TA.) Ve (farzedilen mecaz:) Yağmurlu, bulutlu yahut sisli, ve rüzgârlı bir güne girdiler: (K:) yahut yağmur onlara geldi. (S.) -A2- Müteaddî fiil olarak **اخدر**: bk. 2, dört yerde.

5 **تَخَدَّرَ** bk. 4, iki yerde.

8 **اـِخْتَدَرَ** bk. 4, üç yerde.

خِدْرٌ
**خِدْرٌ** خدر Bir evin, yahut odanın, yahut çadırın bir kısmında bir kız için gerilen bir perde; (S, A, Msb, K) ↓ **أُخْدُورٌ** da böyledir: (K:) ve bundan dolayı, (M,) bir kimseyi gizleyen her oda, yahut ev, yahut çadır, yahut benzeri: (M, K:) yahut içinde bir kadın bulunan oda, yahut ev, yahut çadır; başka türlü değil: (Msb:) çoğulu [cem‘-i kesret] **خُدُورٌ** (A, Msb, K) ve [cem‘-i kıllet] **أَخْدَارٌ**, ve cem‘u’l-cem‘ [yani bu ikincisinin cem‘i, yahut **أُخْدُورٌ**’un cem‘i,] **أَخَادِيرُ**. (K.) ― -b2- [Ve bundan dolayı, devenin eyerinin (**قَتَب**) üzerine dikilen tahta parçalarından oluşan ve bir bez parçasıyla perdelenen] bir binek; (K;) yani bir **هَوْدَج**. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] (mecaz:) Bir aslanın ini. (S, K, TA.) ― -b4- Ayrıca hemen sonra gelen şeye de bk.

خَدَرٌ
**خَدَرٌ** خدر : **خَدِرَ**’ın mastarıdır [bk.]. (Msb, K.) -A2- Ayrıca, ve ↓ **خِدْرٌ**, (farzedilen mecaz:) Gecenin karanlığı: (K:) yahut mutlak karanlık; ↓ **خُدْرَةٌ** da böyledir: (TA:) yahut bu sonuncusu şiddetli karanlık demektir: (K TA:) yahut bazılarına göre, gece beş kısımdan oluşur: **سُدْفَةٌ** ve **سُتْفَةٌ** ve **هَجْمَةٌ** ve **يَعْفُورٌ** ve **خُدْرَةٌ**; böylece bu sonuncu gecenin son [beş kısımdan] kısmını ifade eder: yahut Kr’ye göre, bunun bir önceki kısmına **هَزِيعٌ** denir. (TA.) ― -b2- (farzedilen mecaz:) Karanlık bir yer: (K:) yahut karanlık ve alçak yahut çukur bir yer. (Ham s. 234.) ― -b3- Ayrıca **خُدَارِىٌّ**’ye bk. ― -b4- (farzedilen mecaz:) Yağmur: (S, K:) yahut bulutlar, yahut sis, ve yağmur. (ISk.) -A3- Ayrıca **خُدْرَةٌ**’ye bk.

خَدُرٌ
**خَدُرٌ** خدر : **خُدَارِىٌّ**’ye bk.

خَدِرٌ
**خَدِرٌ** خدر , bir uzva nispetle, **خَدَر** ile, yahut uyuşukluk ile, &c. etkilenmiş. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَيْنٌ خَدِرَةٌ** ve ↓ **خَدْرَآءُ** (mecaz:) gevşek hâlde bir göz: yahut ovalama sebebiyle, yahut içinde bir çöp sebebiyle ağır. (TA.) Ve **يَعْفُورٌ خَدِرٌ** (mecaz:) [gevşek gözlü bir ceylan, yahut yavru ceylan, &c.,] sanki uykulu, (S, A,) gözünün hareketsiz hâli ve zayıflığı sebebiyle. (A.) ― -b3- **يَوْمٌ خَدِرٌ** (farzedilen mecaz:) Pek şiddetli sıcak bir gün: (Lth:) ― -b4- ve [pek şiddetli soğuk: (bk. **خَدِرَ**) yahut] soğuk ve nemli: (TA:) yahut nemli: (S:) yahut yağmurlu, ve bulutlu yahut sisli: (Az:) ve **لَيْلَةٌ خَدِرَةٌ** (farzedilen mecaz:) soğuk ve nemli bir gece: (TA:) yahut nemli. (S.) ― -b5- Ayrıca **خُدَارِىٌّ**’ye bk.

خَدْرَةٌ
**خَدْرَةٌ** خدر خدره خدرة (farzedilen mecaz:) Bir yağmur. (TA.)

خُدْرَةٌ
**خُدْرَةٌ** خدر خدره خدرة [↓ **خَدَرٌ** (yani **خَدِرَ**’ın mastarı) ile, uyuşukluk, &c. mânâsında eş anlamlıdır, yahut] bacağın ağırlığı ve onun yürümeye güç yetirememesi. (IAar.) ― -b2- Ayrıca **خَدَرٌ**’e bk.

خُدْرِىٌّ
**خُدْرِىٌّ** خدر خدرى خدري (farzedilen mecaz:) Siyah bir eşek: (K:) sanki **خُدْرَةُ اللَّيْلِ**’den [gecenin karanlığından yahut şiddetli karanlığından] nisbet ismidir. (TA. [Ayrıca **خُدَارِىٌّ**’ye de bk.])

خَدُورٌ
**خَدُورٌ** خدر خدور : **خَادِرٌ**’e bk., iki yerde.

خُدَارِىٌّ
**خُدَارِىٌّ** خدارى خداري (mecaz:) Karanlık bir gece; (S, A, K;) ↓ **أَخْدَرُ** (K) ve ↓ **مُخْدِرٌ** (A) ve ↓ **خَدِرٌ** ve ↓ **خَدَرٌ** ve ↓ **خَدُرٌ** da böyledir. (K.) (farzedilen mecaz:) Siyah bir bulut. (S.) (farzedilen mecaz:) Pek siyah bir deve: (S, K:) müennesi ة ile. (S. [Ayrıca **خُدْرِىٌّ**’ye de bk.]) (mecaz:) Siyah saç. (A.) Ve **خُدَارِيَّةٌ الشَّعَرِ** (mecaz:) Siyah saçlı bir kız. (A.) ― -b2- **خُدَارِيَّةٌ** ayrıca (farzedilen mecaz:) Bir kartal demektir; (S, K;) rengi sebebiyle; (S;) yani onun pek şiddetli siyahlığı sebebiyle. (IB.) Şu beyitte,
**كَأَنَّ عُقَابًا خُدَارِيَّةً**
**تُنَشِّرُ فِى الجَوِّ مِنْهَا جَنَاحَا**
[ki şöyle tercüme edilebilir: Sanki siyah bir kartal gökte kanadını açıyor], Th der ki: şair **عُقَابًا** ile, o adla anılan kuşu, yahut bir sancağı, yahut **أَبْرَاد** denilen türden elbiseleri kastetmiş olabilir; onları üzerlerine yayarlar. (TA.)

خَادِرٌ
**خَادِرٌ** خادر (S, A, K) ve ↓ **مُخْدِرٌ** (A, TA) [aslında **خِدْر** yani perde arkasında, yahut içinde, kalan. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecaz:) İninde kalan, yahut duran, bir aslan: (A, * K, * TA:) yahut ona giren. (S, TA.) Ve birincisi, ve ↓ **خَدُورٌ**, (farzedilen mecaz:) sürünün gerisinde kalan bir ceylan; onunla gitmeyen: ve (farzedilen mecaz:) geride kalan bir hayvan; diğerlerine yetişmeyen, yahut onlara erişmeyen: ve ↓ **خَدُورٌ** yine (farzedilen mecaz:) diğer develerin arkasında olan bir deve mânâsına gelir; onların gerisinde kalan, ve onları yürür görürse onlarla yürüyen. (TA.) -A2- **خَادِرٌ** ayrıca (farzedilen mecaz:) gevşek, ve tembel, yahut üşengeç. (S.) ― -b2- Ve (mecaz:) kemikleri zayıf bir ceylan. (TA.)

أَخْدَرُ
**أَخْدَرُ** ذ : [müennesi **خَدْرَآءُ**:] **خُدَارِىٌّ**’ye bk. -A2- **عَيْنٌ خَدْرَآءُ**: **خَدِرٌ**’e bk. -A3- **بَنَاتُ الأَخْدَرِ**: hemen sonra gelen şeye bk.

أَخْدَرِىٌّ
**أَخْدَرِىٌّ** ذ Yaban eşeği: (S, K:) **الأَخْدَرُ** adlı belli bir aygırdan dolayı böyle adlandırılmıştır: (TA:) bazıları der ki, (TA,) bu, Ardaşîr’e ait bir attı, (A, TA,) vahşileşti: (A:) ve bazıları onun bir eşek olduğunu söyler: yahut Irak’a nisbetle böyle adlandırılmıştır; fakat ISd der ki: bunun nasıl olduğunu bilmem: (TA:) çoğulu **أَخْدَرِيَّاتٌ**’tır; (A;) ve **بَنَاتُ** ↓ **الأَخْدَرِ** bir çoğul olarak kullanılır; (TA;) ve [aynı şekilde] **بنات الأَخْدَرِىِّ** [yaban] dişi eşekler demektir. (TA, بنى maddesinde.) ― -b2- **الأَخْدَرِيَّةُ** Belli bir at ırkı: **أَخْدَرُ** adlı bir aygırdan dolayı böyle adlandırılmıştır. (K.)

أُخْدُورٌ
**أُخْدُورٌ** ذ : **خِدْرٌ**’e bk.

مُخْدَرٌ
**مُخْدَرٌ** مخدر ve **مُخْدَرَةٌ**: **مُخَدَّرَةٌ**’ye bk.

مُخْدِرٌ
**مُخْدِرٌ** مخدر : **خَادِرٌ**’e bk.: ― -b2- ve **مُخَدَّرَةٌ**’ye: -A2- ve ayrıca **خُدَارِىٌّ**’ye de bk.

مُخَدَّرَةٌ
**مُخَدَّرَةٌ** مخدر مخدره مخدرة (S, A, K) ve ↓ **مُخْدَرَةٌ** ve ↓ **مَخْدُورَةٌ** (K) Perde arkasında, yahut içinde, tutulan bir kız. (S, A, K.) ― -b2- Ve **مُخَدَّرٌ** (TA) ve ↓ **مَخْدُورٌ** (A, TA) Perdeli, [**هَوْدَج** denilen türden] bir binek. (A, TA.) ― -b3- [Ve bundan dolayı,] ↓ **مَخْدُورٌ** ve ↓ **مُخْدَرٌ** (K’nin bazı nüshalarında ve TA’da **مُخْدَرٌ** ve ↓ **مُخْدِرٌ**) (mecaz:) İninde gizlenmiş bir aslan. (K, TA.)

مَخْدُورٌ
**مَخْدُورٌ** مخدور ve **مَخْدُورَةٌ**: hemen önce geçen şeye bk., üç yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَدَرَ
خَدَرَ U ( n. ac. خَدْر 1 ),
a.  Kept at home, kept secluded ( young girl ).

b.  [ Bi ], Remained, stayed, settled in.

خَدِرَ
خَدِرَ A ( n. ac. خَدَر 4 ),
a.  Was, became benumbed, stiff.

b.  Was heavy, languid ( eye ).

خَدَّرَ
خَدَّرَ II ,
a.  Kept at home, kept secluded.

b.  Benumbed; stupefied; drugged.

أَخْدَرَ
أَخْدَرَ IV
a.  [ Bi ], Remained, stayed, settled in.

b.  see V .

تَخَدَّرَ
تَخَدَّرَ V ,  اِخْتَدَرَ VIII ,
a.  Hid himself; was, lay hidden, concealed.

خِدْر
خِدْر 2 , ( pl. خُدُوْر 27 ,  أَخْدَاْر 38 ,  أَخَاْدِيْرُ 69 ),
a.  Curtain, veil.

b.  Couch, throne.

c.  Inner room ( woman's apartment ).

d.  Darkness, blackness.

c.  see 23 .

خُدْرَة
خُدْرَة 3t ,
a.  Darkness, blackness.

خَدَر
خَدَر 4 ,
a.  Numbness; torpor; lethargy, apathy; non-chalance.

خَدِر
خَدِر 5 ,
a.  Benumbed, torpid; drowsy.

b.  Dark, murky.

خَاْدِر
خَاْدِر 21 ,
a.  Secluded, lying hid, keeping close.

b.  Slothful, sluggish.

خِدَاْر
خِدَاْر 23 ,
a.  Lair, den, covert.

خَدَّرَ
N. Ag. خَدَّرَ II ,
a.  Benumbing.

b.  Soporific.

مُخَدَّرَة
مُخَدَّرَة ,  مُخْدَرَة [ N. P. IIt ,  IVt ],
a.  Young girl keeping seclusion; guarded; modest, refined.

##### Türkçe

**خَدَرَ**
**خَدَرَ** U (mastar: **خَدْر** 1),
a. Evde tutuldu, evde alıkondu; (genç kız) tecritte tutuldu.

b. [**Bi**], Kaldı, durdu, yerleşti.

**خَدِرَ**
**خَدِرَ** A (mastar: **خَدَر** 4),
a. Uyuştu, katılaştı.

b. (Göz) ağırlaştı, gevşedi.

**خَدَّرَ**
**خَدَّرَ** II,
a. Evde tuttu, evde alıkoydu; tecritte tuttu.

b. Uyuşturdu; sersemletti; uyuşturucu verdi.

**أَخْدَرَ**
**أَخْدَرَ** IV
a. [**Bi**], Kaldı, durdu, yerleşti.

b. V’e bak.

**تَخَدَّرَ**
**تَخَدَّرَ** V, **اِخْتَدَرَ** VIII,
a. Kendini gizledi; gizli, saklı oldu, yattı.

**خِدْر**
**خِدْر** 2, (çoğ.: **خُدُوْر** 27, **أَخْدَاْر** 38, **أَخَاْدِيْرُ** 69),
a. Perde, örtü.

b. Sedir, taht.

c. İç oda (kadının dairesi).

d. Karanlık, siyahlık.

c. 23’e bak.

**خُدْرَة**
**خُدْرَة** 3t,
a. Karanlık, siyahlık.

**خَدَر**
**خَدَر** 4,
a. Uyuşukluk; gevşeklik; letarji, ilgisizlik; kayıtsızlık.

**خَدِر**
**خَدِر** 5,
a. Uyuşmuş, gevşek; uykulu.

b. Koyu, bulanık.

**خَاْدِر**
**خَاْدِر** 21,
a. Tecritte olan, gizlenmiş yatan, içine kapanık duran.

b. Tembel, ağırkanlı.

**خِدَاْر**
**خِدَاْر** 23,
a. İn, yuva, sığınak.

**خَدَّرَ**
Etken isim: **خَدَّرَ** II,
a. Uyuşturan.

b. Uyku verici.

**مُخَدَّرَة**
**مُخَدَّرَة**, **مُخْدَرَة** [edilgen isim IIt, IVt],
a. Tecritte yaşayan genç kız; korunan; hayalı, zarif.
