# خدم (خ-د-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - د - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَدَمَهُ يَخْدُمُهُ خِدْمَةً. والخادِمُ: واحد الخَدَمِ، غلاماً كان أو جاريةً. وأَخْدَمَهُ، أي أعطاه خادماً. والخَدَمَةُ: سيرٌ يُشَد في رُسْغ البعير تشدُّ إليه سريحةُ النعل. وبه سمِّي الخلخالُ خَدَمَةٌ، لأنّه ربّما كان من سُيور يُرَكَّبُ فيه الذهبُ والفضّة؛ والجمع خِدامٌ. وقد سُمِّيَ حَلْقةُ القوم خَدَمَةً. وفي الحديث: "فُضَّ خَدَمَتُكُمْ" أي فُرِّقَ جَمْعُكم. والمُخَدَّمُ والمُخَدَّمَةُ: موضع الخِدامِ من الساق. والتَخْديمُ: أي يقصر بياضُ التحجيل عن الوظيف فيستدير بأرساغ رجلَيه دونَ يديه فوق الأشاعر. فإنْ كانَ برجلٍ واحدة فهو أَرْجَلُ. وفرسٌ مُخَدَّمٌ وأَخْدَمُ أيضاً. وقومٌ مُخَدَّمونَ، أي مخدومونَ، يراد به كثرة الخَدَمِ والحَشم. ورجلٌ مَخْدومٌ: له تابعةٌ من الجن. والخَدْماءُ: الشاةُ تَبْيَضُّ أوظفتُها، مثل الحَجْلاء.

##### Türkçe

**خَدَمَهُ يَخْدُمُهُ خِدْمَةً**. **والخادِمُ**: **الخَدَمِ**’in bir teki; ister oğlan olsun ister cariye. Ve **أَخْدَمَهُ**, yani ona bir hizmetçi verdi. Ve **الخَدَمَةُ**: devenin bileğine bağlanan bir kayış; nalın kayışı ona bağlanır. Ve bununla halhal **خَدَمَةٌ** diye adlandırıldı; çünkü o, içine altın ve gümüş yerleştirilen kayışlardan olabilirdi; çoğulu **خِدامٌ**’dur. Ve kavmin halkası **خَدَمَةً** diye adlandırılmıştır. Ve hadiste: "فُضَّ **خَدَمَتُكُمْ**" yani cem’iniz dağıtıldı. Ve **المُخَدَّمُ** ve **المُخَدَّمَةُ**: bacağın, **الخِدامِ**’ın bulunduğu yeri. Ve **التَخْديمُ**: yani tahcîlin beyazlığı, وظيف’den kısalır da, iki ayağının bileklerinde, elleri olmaksızın, aş‘ârın üstünde yuvarlaklaşır. Eğer bir tek ayakta olursa o **أَرْجَلُ**’dur. Ve **مُخَدَّمٌ** bir at; ve ayrıca **أَخْدَمُ**. Ve **مُخَدَّمونَ** bir kavim; yani **مخدومونَ**; bununla **الخَدَمِ** ve haşemin çokluğu kastedilir. Ve **مَخْدومٌ** bir adam: onun cinlerden bir tâbi‘ası vardır. Ve **الخَدْماءُ**: koyun; onun أوظفة’si beyazlar, **الحَجْلاء** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ د م
خدم ، خمد ، دمخ ، مدخ : مستعملة .
خمد : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : إذا سَكَنَ
لَهَبُ النَّار ولم يَطْفَأْ جَمْرُهَا . قيل : خَمَدَتْ
تَخْمُدُ خُمُوداً .
فإنْ طَفِئَتْ أَلْبَتَّةَ ، قيلَ : هَمَدَتْ هُمَوداً .
ونحوَ ذلك قال الليثُ .
وفي ) ( نوادر الأعراب ) ( : يُقال : رأَيْتُهُ
مُخْمِداً وَمُخْبِتاً وَمُخْلِداً ومُخْبِطاً وَمُسْبِطاً
وُمُهْدِياً _ إذا رَأَيْتَه مُضْرِباً لا يَتَحَرَّكُ ،
وأَخْمَدَ فلانٌ نَارَهُ .
خدم : قال الْخَدَمُ : الْخُدَّامُ . . وَالْوَاحِدُ
خَادِمٌ _ غُلاَماً كَانَ أَوْ جَارِيةً . . وأنشد :
مُخَدَّمُون ثِقَالٌ في مَجَالِسِهِمْ
وفي الرِّحالِ إذا رَافَقْتَهُمْ خَدَمُ
وهذه خَادِمُنا _ بغير هاء _ لِوُجُوبِه وَهذِه
خَادِمَتُنَا غداً .
وَأَخْدَمْتُ فُلاناً _ أي : أَعْطَيْتُهُ خَادِماً
يَخدِمُهُ .
ويقال : لا بُدُّ لمن لا خَادِمَ له أن يَخْتَدِمُ
_ أي : يَخْدُمُ نفْسَه .
ويقال : اخْتَدَمْتُ فُلاناً ، واسْتَخْدَمْتُهُ _ إذا
سألْتَهُ أن يَخْدِمَكَ .
قال : والْخَدَمَةُ : سَيْرٌ غليظٌ مُحْكَمٌ _ مثل
الْحَلْقَةِ _ يُشَدُّ في رُسْغِ الَبعِير ، ثم يُشَدُّ
إليها سَرَائِحُ نَعْلِها وجَمْعُها خِدَامٌ .
وسُمِّي الْخَلْخَالُ : خَدَمَةً بذلك .
والْخَدْماءُ من الغَنَم : التي في ساقها _ عند
الرُّسْغِ _ بَيَاضٌ كالْخَدْمة في السَّوَاد أو
سَوَادٌ في بَيَاضٍ .
والاسْمُ : الْخُدْمَةُ _ بضم الخاء .
قال : ويُسَمُّونَ موضعَ الْخَلخال : مُخَدَّماً .
ورِبَاطُ السَّرَاوِيلِ _ عند أسفل رِجْلِ
السَّرَاوِيلِ _ يقال له : الْمَخَدمُ .
والْمُخَدَّمُ _ من البعيرِ _ ما فَوْقَ الْكَعْبِ .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا ابْيَضَّتْ أَوْظِفَةُ
النّعْجَةِ فهي حَجْلاَءُ وَخَدْمَاءُ .
وقال أبو عبيدة : إذا قَصُرَ البَيَاضُ عن
الوَظِيفِ ، واسْتَدَار بأَرْسَاغ رِجْلَي الفَرَس
_ دون يدَيْه _ فذلِكَ التَّخْدِيمُ .
يقال : فرسٌ أخْدَمُ ومُخَدَّمٌ .
وفي حديث خَالِدِ بنِ الوَلِيد : أَنَّه كتب إلى
مَرَازِبةِ فارسَ :
) ( الحمد لله الذي فَضَّ خَدَمَتكُمْ ، وسَلَبَ
مُلكَكُمْ ) ( .
قال أبو عبيد : هذا مَثَلٌ ، وأصْل الْخَدَمة :
الحلْقَةُ المستديرة المُحْكَمَة _ ومنه قيل
للخَلاخِيلِ : خِدَامٌ _ وأنشد :
كَانَ مِنَّا المُطَارِدُونَ عَلَى الأُخْرَى
إذَا أَبْدَتِ الْعَذَارَى الخِدَاما
قال : فشَبَّه خَالِدٌ اجتماعَ أمرهم كان
واستيسَاقَهم . . بذلك .
ولهذا قال : ) ( فَضَّ خَدَمَتكُمْ ) ( _ أي : فَرَّقَها
بعد اجتماعها .
عمرو _ عن أبيه _ قال :
الخِدَامُ : القُيُود . . ويقال للْقَيْدِ : مِرْمَلٌ
ومِحْبَسٌ .
وفي حديث سَلْمَانَ : ) ( أنه رُئِيَ عَلَى حِمَارٍ
وَعَلَيْهِ سَرَاوِيلُ وخَدَمَتَاهُ تَذَبْذَبانِ ) ( .
أرادوا بخَدَمَتَيهِ : ساقَيْهِ .
سُمِّيتا : خَدَمَتَيْنِ ، لأنهما موضعا الخَدَمَتَينِ
_ وهما الخَلْخالان .
ويقال : أريد بهما : مَخْرَجَا الرِّجلين من
السَّرَاوِيل
دمخ : دَمْخٌ : اسمُ جَبَلٍ .
قال العجَّاج :
بِرُكْنِهِ أَرْكَانَ دَمْخٍ لاَنَقْعَرْ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ الدَّمْخُ :
الشَّدْخُ .
يقال : دَمَخُه دَمْخاً _ إِذا شَدَخَه .
قلتُ : لم أسْمَعِ الدَّمْخَ بهذا المعنى لغيره .
مدخ : قال الليث : المَدْخُ الْعَظَمة . . ورَجُلٌ
مَادِخٌ ومَدِيخُ _ أي : عظيم عزيز .
وقال الْهُذَلِيُّ :
مُدْخَاءُ كلُّهُمُو إذا مَا نُوكِرُوا
يُتَقَى كما يُتَقَى الطَّلِيُّ الأجْرَبُ
وقال أبو عمرو : التّمَادُخُ : البَغْيُ _ وأراد
به الكِبْرَ . . وأنشد :
تمَادَخُ بالْحِمَى جَهْلاً عَلَيْنَا
فَهَلاَّ بالْقَنَانِ تَمَادَخِينَا
وقال الزَّفَيَانُ :
فَلاَ تَرَى في أَمْرِنا انْفِسَاخَا
مِنْ عُقَدِ الحَيِّ وَلاَ امْتِدَاخَا
أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : المَدْخُ :
المَعُونَة التَّامّة ، وقد مَدَخَهُ يَمْدَخُه مَدْخاً ،
ومادَخَهُ يُمادِخُهُ مُمادَخَةً _ إذا عاوَنَه على
خَيْرٍ أو شَرٍّ .

##### Türkçe

خ د م
**خدم** , **خمد** , **دمخ** , **مدخ** : kullanımdadır.

**خمد** : Ebû Ubeyd _ el-Asmaʿî’den _ : ateşin alevi sükûn bulduğu, onun koru ise sönmediği zaman. Denildi: **خَمَدَتْ** **تَخْمُدُ** **خُمُوداً**.
Şayet bütünüyle sönerse, denildi: **هَمَدَتْ** **هُمُوداً**.
Buna benzerini Leys de söyledi.

Ve ( ( **نوادر الأعراب** ) )’da ( : denilir: Onu **مُخْمِداً** ve **مُخْبِتاً** ve **مُخْلِداً** ve **مُخْبِطاً** ve **مُسْبِطاً** ve **مُهْدِياً** gördüm _ onu, vurulmuş, hareket etmeyen halde gördüğün zaman; ve falan kimse ateşini **أَخْمَدَ**.

**خدم** : dedi: **الْخَدَمُ** : **الْخُدَّامُ**. . Tekili: **خَادِمٌ** _ ister oğlan olsun ister cariye. . Ve inşad etti:
مُخَدَّمُون ثِقَالٌ في مَجَالِسِهِمْ
وفي الرِّحالِ إذا رَافَقْتَهُمْ خَدَمُ

Ve bu: **خَادِمُنا** _ **هاء** olmaksızın _ onun vâcip oluşu sebebiyledir; ve bu: **خَادِمَتُنَا** yarın.
Ve falan kimseyi **أَخْدَمْتُ** _ yani: ona, kendisine hizmet eden bir **خَادِماً** verdim.
Ve denilir: **خَادِمَ**ı olmayan kimse için mutlaka **يَخْتَدِمُ** gerekir _ yani: kendi kendine **يَخْدُمُ**.
Ve denilir: falan kimseyi **اخْتَدَمْتُ** ve onu **اسْتَخْدَمْتُ** _ senden sana hizmet etmesini istediğin zaman.

Dedi: ve **الْخَدَمَةُ** : kalın, sağlam bir kayış _ halka gibi _ devenin bileğine bağlanır; sonra ona nalının kayışları bağlanır; onun çoğulu **خِدَامٌ**dur.
Ve halhal, bununla **خَدَمَةً** diye adlandırıldı.
Ve koyundan **الْخَدْماءُ** : bacağında _ bilek yanında _ siyahlık içinde **الْخَدْمة** gibi bir beyazlık yahut beyazlık içinde bir siyahlık bulunan.
Ve isim: **الْخُدْمَةُ** _ **خاء**’ın zammıyla.
Dedi: ve halhalın yerini **مُخَدَّماً** diye adlandırırlar.
Ve şalvarın bağı _ şalvarın bacağının alt tarafında _ ona **الْمَخَدمُ** denilir.
Ve **الْمُخَدَّمُ** _ deveden _ **الْكَعْبِ**’in üstü olan.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: koyunun **أَوْظِفَةُ**’si beyazladığı zaman o **حَجْلاَءُ** ve **خَدْمَاءُ**dur.
Ebû Ubeyde dedi: beyazlık **الوَظِيفِ**’ten kısa kalır da atın iki ayağının bilekleri etrafında _ iki eli hariç _ yuvarlaklaşırsa, işte bu **التَّخْدِيمُ**’dir.
Denilir: **فرسٌ أخْدَمُ** ve **مُخَدَّمٌ**.

Ve Hâlid b. el-Velîd’in hadisinde: Fars’ın merâzibelerine yazdığı:
( ( Allah’a hamd olsun ki sizin **خَدَمَتكُمْ**’inizi dağıttı ve mülkünüzü soyup aldı ) ).
Ebû Ubeyd dedi: bu bir meseldir; **الْخَدَمة**’nin aslı: sağlam, yuvarlak halka _ bundan dolayı halhallara **خِدَامٌ** denildi _ ve inşad etti:
كَانَ مِنَّا المُطَارِدُونَ عَلَى الأُخْرَى
إذَا أَبْدَتِ الْعَذَارَى الخِدَاما

Dedi: Hâlid, onların işlerinin bir araya gelişini ve düzgünce yürüyüşünü . . bununla benzetti.
Ve bunun için dedi: ( ( **فَضَّ خَدَمَتكُمْ** ) ) _ yani: onu, bir araya gelişinden sonra ayırdı.

Amr _ babasından _ dedi:
**الخِدَامُ** : prangalardır. . Ve prangaya **مِرْمَلٌ** ve **مِحْبَسٌ** denilir.

Ve Selmân’ın hadisinde: ( ( onun bir eşek üzerinde görüldüğü ve üzerinde bir şalvar bulunduğu, iki **خَدَمَتَاهُ**’sinin sallandığı ) ).
Onun iki **خَدَمَتَيهِ**’siyle murat ettiler: iki baldırı.
İkisi **خَدَمَتَيْنِ** diye adlandırıldı; çünkü ikisi iki **خَدَمَتَينِ**’in yeri idi _ ve onlar iki halhaldır.
Ve denilir: onlarla murat edilen: şalvardan iki bacağın çıkış yerleridir.

**دمخ** : **دَمْخٌ** : bir dağın adıdır.
el-Aʿcâc dedi:
بِرُكْنِهِ أَرْكَانَ دَمْخٍ لاَنَقْعَرْ

Saʿleb _ İbnü’l-Aʿrâbî’den _ : **الدَّمْخُ** : **الشَّدْخُ**.
Denilir: onu **دَمَخُه دَمْخاً** _ onu **شَدَخَه** ettiği zaman.
Dedim: bu manada **الدَّمْخَ**’ı ondan başkası için işitmedim.

**مدخ** : Leys dedi: **المَدْخُ** : kemik büyüklüğü. . Ve **رَجُلٌ مَادِخٌ** ve **مَدِيخُ** _ yani: büyük, aziz.
Ve el-Hüzelî dedi:
مُدْخَاءُ كلُّهُمُو إذا مَا نُوكِرُوا
يُتَقَى كما يُتَقَى الطَّلِيُّ الأجْرَبُ

Ebû Amr dedi: **التّمَادُخُ** : azgınlık _ bununla kibri kastetti. . Ve inşad etti:
تمَادَخُ بالْحِمَى جَهْلاً عَلَيْنَا
فَهَلاَّ بالْقَنَانِ تَمَادَخِينَا

Ve ez-Zefyân dedi:
فَلاَ تَرَى في أَمْرِنا انْفِسَاخَا
مِنْ عُقَدِ الحَيِّ وَلاَ امْتِدَاخَا

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **المَدْخُ** : tam yardım; ve onu **مَدَخَهُ يَمْدَخُه مَدْخاً**; ve onunla **مادَخَهُ يُمادِخُهُ مُمادَخَةً** _ bir hayır yahut şer üzerinde ona yardım ettiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والدال وما يثلثهما)
  (خدر) الخاء والدال والراء أصلان: الظُّلْمة والسَّتر، والبطء والإقامة.
  فالأولُ الخُدَارِيّ الليلُ المُظلِم. والخُدَاريَّة: العُقابُ، لِلونها. قال:
خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1])  ويقال اليومُ خَدِرٌ. والليلة الخَدِرة: المظلِمة الماطرة وقد أَخْدَرْنا، إذا أظَلَّنا المطر. قال:
فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها *** شَمْسُ النَّهار ألاحَها الإخْدارُ([2])  وقال:
  * ويَسْتُرُونَ النَّار من غير خَدَرْ([3]) *
  ومثله أو قريبٌ منه قول طرفة:
  * كالمَخَاض الجُرْبِ في اليَومِ الخَدِرْ([4]) *
  ومن الباب الخِدْرُ خِدر المرأة. وأسَدٌ خادر، لأنَّ الأجمةَ له خِدْرٌ.
  والأصل الثاني: أخْدَرَ فلانٌ في أهلِه: أقام فيهم. قال:
كأنَّ تحتِي بازِياً رَكَّاضا *** أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضا([5])  ومن الباب خَدَرَ الظَّبْيُ: تخلَّف عن السِّرب([6]). ويقال الخادر المتحيِّر.
ومن الباب خَدِرت رِجْلُه. وخَدِر الرّجُل، وذلك مِن امْذِلالٍ يعتريه([7]).
قال طرفة:
جازَتِ اللَّيلَ إلى أرحُلِنا *** آخِرَ اللَّيل بيَعْفُورٍ خَدِرْ([8])  يقول: كأنَّه ناعِسٌ. ويقال للحُمُر بَنَاتُ أخدَرَ، وهي منسوبةٌ إليه، ولهذا تسمَّى الأخدريَّة.
  (خدش) الخاء والدال والشين أصلٌ واحد، وهو خَدْشُ الشيءِ للشيء. يقال خَدَشْتُ الشيءَ خدشاً؛ وجمع الخَدْش خُدُوش. ويقال لأطراف السَّفَا الخادشَة؛ لأنّها تَخْدِش. ويقال لكاهل البعير [مِخْدَش([9])]؛ لقلّة لحمِه، وتخديشِه فَمَ مُتَعرِّقِه.
  (خدع) الخاء والدال والعين أصلٌ واحد، ذكر الخليلُ قياسَه. قال الخليل. الإخداع إخفاءُ الشَّيء. قال: وبذلك سُمِّيت الخِزانة المُِخْدع. وعلى هذا الذي ذكر الخليلُ يجري البابُ. فمنه خَدَعْتُ الرَّجُلَ خَتَلْتُه. ومنه: "الحرب خُدَعَةٌ" و"خُدْعَةٌ"([10]). ويقال خَدَع الرِّيقُ في الفم، وذلك أنَّه يَخْفَى في الحَلْق وَيغِيب. قال:
  * طيِّبَ الرِّيق إذا الرِّيقُ خَدَعْ([11]) *
  ويقال: "ما خَدَعَتْ بِعَيْنَيْ نَعْسَةٌ"، أي لم يدخل المنامُ في عيني. قال:
أرِقْتُ فلم تَخْدَع بعينَيَّ نعْسةٌ *** ومن يَلْق ما لاقيتُ لابدَّ يأرَقِ([12])  والأخدع: عِرْقٌ في سالفة العُنُق. وهو خفيّ. ورجل مخدوعٌ: قُطع أخدَعُه. ولفلان خُلُقٌ خادِعٌ، إذا تخلَّق بغير خُلُقه. وهو من الباب؛ لأنه يُخفِي خلاف ما يُظهره. ويقال: إنَّ الخُدَعَة الدّهرُ، في قوله:
  * يا قوم مَنْ عاذِرِي مِن الخُدعَهْ([13]) *
  وهذا على معنى التَّمثيل، كأنّه يغَرّ ويَخدَع. ويقال: غُولٌ خَيْدَعٌ، كأنها تَغتال وتَخدع. وزعم ناسٌ أنّهم يقولون: دينارٌ خادع، أي ناقص الوزْن. فإنه كان كذا فكأنَّه أرَى التَّمامَ وأخفى النُّقصانَ حتَّى أظهره الوزنُ. ومن الباب الخَيْدَعُ، وهو السَّراب([14])، والقياس واحد.
  (خدف) الخاء والدال والفاء أصلٌ واحد. قال ابن دريد([15]): "الخَدْف السُّرْعة في المشْي، ومنه اشتقاق خِنْدِفَ".
  (خدل) الخاء والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدِّقَّة واللِّين. يقال امرأة خَدْلَةٌ، أي دقيقةُ العِظام وفي لحمها امتلاء، وهي بَيِّنَة الخَدَل والْخَدَالة. وذُكر عن السِّجستاني عِنَبَة خَدْلةٌ، أي ضَئِيلة([16]).
  (خدم) الخاء والدال والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو إطافة الشَّيء بالشيء. فالخَدَم *الخلاخيل، الواحد خَدَمة. قال:
  * يَبْحَثْنَ بَحْثَاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ([17]) *
  والخَدْماء: الشَّاةُ تبيضُّ أوظِفَتُها. والمُخَدَّم: موضع الْخِدام من السَّاق. وفرسٌ مخدَّم، إذا كان تحجيلُه مستديراً فوق أَشاعِرِهِ. قال الخليل: الخَدَمةُ سيْرٌ محْكَم مثل الحَلقْة، تُشَدُّ في رُسْغ البعير ثم تشدُّ إليه سَرِيحة النّعْل. قال: وسمِّي الخلخال خَدَمَةً بذلك. والوَعِل الأرَحُّ المُخَدَّم: الواسع الأظلاف الذي أحاط البياضُ بأوظِفته. قال:
  * تُعيي الأرَحَّ المخدَّما([18]) *
  ومن هذا الباب الخِدْمة. ومنه اشتقاق [الخادم]؛ لأنَّ الخادمَ يُطيف بمخدومه.
  (خدن) الخاء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو المصاحَبَة. فالخِدْن: الصّاحب. يقال: خادنْتُ الرّجُلَ مخادنَةً. وخِدْنُ الجارية محدِّثُها.
  قال أبو زيد: خادنت الرّجلَ صادقته. ورجل خُدَنةٌ: كثير الأخْدان.
  (خدب) الخاء والدال والباء أصلان: أحدهما اضطرابٌ في الشيء ولِينٌ، والآخَر شقٌّ في الشيء.
  فالأوّل الخَدَب وهو الهَوَج، وفي أخبار العرب: "كان بنَعامَةَ خَدَب([19])" أي هَوَج؛ ولعلَّ ذلك في حروبه، ويدلُّ على ما ذكرناه. ومنه بَعِيرٌ خِدَبٌّ، يكون ذلك في كثرةِ لَحمٍ وإذا كثُر اللَّحْمُ لان واضطرَبَ.
ويقال من الأوّل رجلٌ أخْدَبُ وامرأةٌ خَدْباء. وقال الأصمعيّ: دِرْعٌ خَدْباء: ليِّنة. قال:
  * خَدْباءُ يحْفِزُها نِجَادُ مُهنَّدٍ([20]) *
  ويقال خَدَبَ، إذا كَذَب؛ وذلك أنَّ في الكذِبِ اضطراباً، إذْ كان غيرَ مستقيم. وشيخ خِدَبٌّ، وُصِفَ بما وُصِفَ به البعير. قال بعضُهم: إنَّ في لسانه خَدَباً، أي طولا.
  وأمّا الأصل الآخر فالخَدْبُ بالنّاب: شقُّ الجِلْد مع اللحم. ويقال ضربة خَدْباء، إذا هَجَمَت على الجوف. والخَدْب: الحَلْب الشَّديد، كأنَّه يريد شقَّ الضَّرع بشدّة حَلْبه.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم: "أَقْبِلْ على خَيْدَبتِك" أي طريقك الأوّل. قال الشيبانيّ: الخَيدب الطَّريق الواضح. وإن صحّ هذا فقد عاد إلى القياس؛ لأنّ الطريق يشق الأرض.
  (خدج) الخاء والدال والجيم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النقصان. يقال خَدَجَت الناقة، إذا ألقَتْ ولدَها قبل النِّتاج. فإنْ ألقَتْه ناقصَ الخَلْق ولِتمام الحَمْل فقد أخْدَجَت. قال ابنُ الأعرابيّ: أخْدَجَت الصَّيْفَةُ: قَلَّ مطرُها. وفي الحديث: "كلُّ صلاة لم يُقْرَأ فيها بفاتحة الكتاب فهي خِدَاجٌ".
---------------------------------------------------------------
([1]) البيت لسلمة بن الخرشب الأنماري، من قصيدة في المفضليات (1: 34-36).
([2]) البيت لعمارة، كما في اللسان (خدر 314). وفيه "أكلها الإخدار"، أي أبرزها. وقد روي عجزه في اللسان (خدر 313) برواية "ألاحها الإخدار" كما هنا.
([3]) في الأصل: "ويشترون"، صوابه في المجمل واللسان (خدر).
([4]) البيت في ديوانه 66 واللسان (خدر، عضض).
([5]) الرجز في المجمل واللسان (خدر).
([6]) في الأصل: "الترب".
([7]) الامذلال: الفترة والخدر.
([8]) ديوان طرفة 63 واللسان (خدر). وسيعيده في ص 372.
([9]) التكملة من اللسان.
([10]) ويقال أيضاً "خدعة" بالفتح.
([11]) لسويد بن أبي كاهل في المفضليات (1: 189) واللسان (خدع). وصدره:
* أبيض اللون لذيذاً طعمه *
([12]) هو أول قصيدة للممزق العبدي في الأصمعيات 47، وهو في اللسان (خدع).
([13]) صدر بيت للأضبط بن قريع، في المعمرين 8. وعجزه فيه:
* والمسى والصبح لا فلاح معه *
    وجعله في الخزانة ( 4: 579) نقلاً عن أمالي القالي ( 1: 108)، وكذا أمالي ثعلب 480 واللسان (خدع)، عجزاً لبيت للأضبط . وصدره في هذه المصادر:
* أذود عن حوضه ويدفعني *
([14]) في الأصل: "التراب" تحريف.
([15]) في الجمهرة (2: 201).
([16]) ذكر في القاموس ولم يرد في اللسان.
([17]) أضللن الخدم أي فقدنها. وقد سبق إنشاد البيت في ( بحث).
([18]) قطعة من بيت للأعشى في ديوانه 203 واللسان (خدم). وهو بتمامه:
ولو أن عز الناس في رأس صخرة *** ململمة تعيي الأرح المخدما([19]) نعامة: لقب بيهس الفزاري، أحد محمقي الحرب. انظر الحيوان (4: 413) والأغاني (21: 122) والخزانة (3: 272) والميداني في: "ثكل أرأمها ولدا".
([20]) لكعب بن مالك الأنصاري. وعجزه كما في اللسان (خدب):
* صافي الحديدة صارم ذي رونق *
ـ

##### Türkçe

(خاء ve **الدال** babı ve ikisini üçlü yapanlar)

  (**خدر**) **الخاء** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır: karanlık ve örtme; ve yavaşlık ve ikamet.
  Birincisi: **الخُدَارِيّ** karanlık gecedir. Ve **الخُدَاريَّة**: rengi sebebiyle kartaldır. Dedi ki:
**خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ**([1])  Ve “gün **خَدِرٌ**” denir. Ve **الخَدِرة** gece: karanlık, yağmurlu olandır; ve “**أَخْدَرْنا**” (yağmur bizi gölgeledi) denir, yağmur bizi kapladığı zaman. Dedi ki:
**فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها *** شَمْسُ النَّهار ألاحَها الإخْدارُ**([2])  Ve dedi ki:
  * **ويَسْتُرُونَ النَّار من غير خَدَرْ**([3]) *
  Ve bunun benzeri yahut ona yakın olan, Tarafa’nın sözü:
  * **كالمَخَاض الجُرْبِ في اليَومِ الخَدِرْ**([4]) *
  Ve babdandır: **الخِدْرُ** kadının **خِدر**’i. Ve **خادر** bir aslan; çünkü çalılık onun için bir **خِدْرٌ**dür.
  İkinci asıl: “Falanca, ehli içinde **أخْدَرَ**”: onların içinde ikamet etti. Dedi ki:
**كأنَّ تحتِي بازِياً رَكَّاضا *** أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضا**([5])  Ve babdandır: **خَدَرَ الظَّبْيُ**: sürüden geri kaldı([6]). Ve şaşkın olan kimseye **الخادر** denir.
Ve babdandır: **خَدِرت** onun ayağı. Ve adam **خَدِر** oldu; bu, ona arız olan bir **امْذِلالٍ**dandır([7]).
Tarafa dedi ki:
**جازَتِ اللَّيلَ إلى أرحُلِنا *** آخِرَ اللَّيل بيَعْفُورٍ خَدِرْ**([8])  Yani: sanki o uykuludur. Ve eşeklere **بَنَاتُ أخدَرَ** denir; ona nispetlidir; bu yüzden **الأخدريَّة** diye adlandırılır.

  (**خدش**) **الخاء** ve **الدال** ve **الشين** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyi çizmesidir. “Şeyi **خَدَشْتُ**: **خدشاً**” denir; **الخَدْش**’in çoğulu **خُدُوش**tur. Ve **السَّفَا**’nın uçlarına **الخادشَة** denir; çünkü o, **تَخْدِش** eder. Ve devenin kahiline **مِخْدَش**([9]) denir; etinin azlığından ve terleyeninin ağzını çizmesinden dolayı.

  (**خدع**) **الخاء** ve **الدال** ve **العين** tek bir asıldır; Halîl onun kıyasını zikretti. Halîl dedi: **الإخداع** şeyin gizlenmesidir. Dedi: bununla hazineye **المُِخْدع** adı verilmiştir. Halîl’in zikrettiği üzere bab yürür. Ondandır: “Adamı **خَدَعْتُ**”: onu **خَتَلْتُ** (aldattım). Ondandır: “**الحرب خُدَعَةٌ**” ve “**خُدْعَةٌ**”([10]). Ve “ağızda tükürük **خَدَع** etti” denir; bu, onun boğazda gizlenmesi ve kaybolmasıdır. Dedi ki:
  * **طيِّبَ الرِّيق إذا الرِّيقُ خَدَعْ**([11]) *
  Ve denir: “**ما خَدَعَتْ بِعَيْنَيْ نَعْسَةٌ**”, yani uyku gözümün içine girmedi. Dedi ki:
**أرِقْتُ فلم تَخْدَع بعينَيَّ نعْسةٌ *** ومن يَلْق ما لاقيتُ لابدَّ يأرَقِ**([12])  Ve **الأخدع**: boynun ön tarafında bir damardır. Ve o gizlidir. Ve **مخدوعٌ** bir adam: onun **أخدَعُه** kesilmiştir. Ve falancanın **خادِعٌ** bir huyu vardır; huyu olmayanla huylandıysa. Ve o babdandır; çünkü gösterdiğinin tersini gizler. Ve denir ki: **الخُدَعَة** dehrdir, şu sözünde:
  * **يا قوم مَنْ عاذِرِي مِن الخُدعَهْ**([13]) *
  Bu, temsil manası üzeredir; sanki o aldatır ve **يَخدَع** eder. Ve “**غُولٌ خَيْدَعٌ**” denir; sanki o, pusu kurar ve aldatır. Ve bir topluluk, “**دينارٌ خادع**” derler, yani eksik tartılı. Şayet böyle ise, sanki tamlığı gösterdi ve eksikliği gizledi; ta ki tartı onu ortaya çıkarıncaya kadar. Ve babdandır: **الخَيْدَعُ**; o da **السَّراب**dır([14]); kıyas birdir.

  (**خدف**) **الخاء** ve **الدال** ve **الفاء** tek bir asıldır. İbn Düreyd([15]) dedi: “**الخَدْف** yürüyüşte sürattir; ondan **خِنْدِفَ**’in اشتقاق’ı.”

  (**خدل**) **الخاء** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; inceliğe ve yumuşaklığa delalet eder. “**خَدْلَةٌ** bir kadın” denir; yani kemikleri ince, etinde dolgunluk vardır; ve **الخَدَل** ve **الْخَدَالة**’si açıktır. Sîcistânî’den “**عِنَبَة خَدْلةٌ**” zikredildi; yani küçük([16]).

  (**خدم**) **الخاء** ve **الدال** ve **الميم** kıyaslı tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyi kuşatmasıdır. O halde **الخَدَم**: *halhallardır; teki **خَدَمة**. Dedi ki:
  * **يَبْحَثْنَ بَحْثَاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ**([17]) *
  Ve **الخَدْماء**: ayak bilekleri beyazlayan koyundur. Ve **المُخَدَّم**: bacağın **الْخِدام** yeri. Ve **مخدَّم** bir at: eğer onun **تحجيل**’i, kıllarının üstünde yuvarlak olursa. Halîl dedi: **الخَدَمةُ** halka gibi sağlam bir kayıştır; devenin bileğine bağlanır, sonra ona nalın kayışı bağlanır. Dedi: halhala bu sebeple **خَدَمَةً** adı verildi. Ve **الوَعِل الأرَحُّ المُخَدَّم**: beyazlığın ayak bileklerini kuşattığı, tırnakları geniş olan dağ keçisidir. Dedi:
  * **تُعيي الأرَحَّ المخدَّما**([18]) *
  Ve bu babdandır: **الخِدْمة**. Ve ondan **الخادم**’in اشتقاق’ı; çünkü **الخادم** hizmet edileni kuşatır.

  (**خدن**) **الخاء** ve **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; o da arkadaşlıktır. O halde **الخِدْن**: arkadaştır. “Adamla **خادنْتُ**: **مخادنَةً**” denir. Ve cariyenin **خِدْنُ**’u: onun konuştuğu kimsedir.
  Ebû Zeyd dedi: “Adamla **خادنت**: onunla dostlaştım.” Ve **خُدَنةٌ** bir adam: çok **الأخْدان** sahibi.

  (**خدب**) **الخاء** ve **الدال** ve **الباء** iki asıldır: birisi şeyde çalkantı ve yumuşaklık; diğeri şeyde yarıktır.
  Birincisi: **الخَدَب**; o **الهَوَج**’dur. Ve Arapların haberlerinde: “**كان بنَعامَةَ خَدَب**([19])” yani **هَوَج**; belki bu, onun savaşlarındadır; ve zikrettiğimize delalet eder. Ve ondan: **خِدَبٌّ** bir deve; bu, etin çokluğunda olur; et çoğalınca yumuşar ve çalkalanır.
Ve birinciden “**أخْدَبُ** bir adam ve **خَدْباء** bir kadın” denir. Asmaî dedi: “**دِرْعٌ خَدْباء**: yumuşak.” Dedi ki:
  * **خَدْباءُ يحْفِزُها نِجَادُ مُهنَّدٍ**([20]) *
  Ve “**خَدَبَ**” denir, yalan söylediği zaman; çünkü yalanın içinde çalkantı vardır; zira o, düzgün değildir. Ve **خِدَبٌّ** bir ihtiyar; deve ile vasfedildiğiyle vasfedilmiştir. Bazıları dedi: “Onun dilinde **خَدَباً** vardır”, yani uzunluk.
  İkinci asla gelince: **الخَدْبُ** dişle: etle birlikte deriyi yarmaktır. Ve “**خَدْباء** bir darbe” denir; içe saldırdığı zaman. Ve **الخَدْب**: şiddetli sağmadır; sanki sağmanın şiddetiyle memeyi yarmak ister.
  Ve bu babdan şâz olan şeylerden: “**أَقْبِلْ على خَيْدَبتِك**” sözleridir; yani ilk yolun. Şeybânî dedi: **الخَيدب** açık yoldur. Eğer bu sahihse, kıyasa dönmüştür; çünkü yol, yeri yarar.

  (**خدج**) **الخاء** ve **الدال** ve **الجيم** tek bir asıldır; eksilmeye delalet eder. “Dişi deve **خَدَجَت**” denir; doğumdan önce yavrusunu attığı zaman. Eğer onu, yaratılışı eksik olarak ve hamlin tamamında atarsa, **أخْدَجَت** olmuştur. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**أخْدَجَت الصَّيْفَةُ**”: yağmuru az oldu. Ve hadiste: “**كلُّ صلاة لم يُقْرَأ فيها بفاتحة الكتاب فهي خِدَاجٌ**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ د م
هي ريّا المخدم وهو المخلخل‏.‏
وفي مثل ‏"‏ كالممهورة إحدى خدمتيها ‏"‏ وفي سوقهن الخدم والخدام‏.‏
وخدمها زوجها وامرأة مخدمة مخدمة‏:‏ من الخدمة والخدمة‏.‏
وخدمه خدمة‏.‏
وهو مؤدب الخدام والخدم وهو من المقدمين المخدمين‏.‏
قال‏:‏ مخدمون ثقال في مجالسهم وفي الرحـال إذا وافيتهـم خـدم واستخدمتـه وتخدّمـت خادمـاً‏:‏ اتخذتـه ولا بـد لمـن ليـس لـه خـادم أن يختـدم أي يخـدم نفسـه وهذا خادمنا وهذه خادمنا للغلام والجارية‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فض الله خدمتكم‏.‏
وأبدت الحرب عن خـدام المخـدرات إذا اشتـدت‏.‏
ومخـدم سراويله يتذبذب وكذلك خدمـة سراويلـه وخدمـة إزاره وهـي أسفلـه عنـد الكعـب‏.‏
وفـرس مخدم‏:‏ تحجيله فوق أرساغه‏.‏
وطاحت خدام الإبل وهي سيور فوق أرساغها تشد إليها الشرائـج الواحدة خدمة‏.‏
وشاة خدماء‏:‏ بينة الخدمة بوزن اعلحمرة وهي بياض في الأوظفة‏.‏
وسقى أعرابي ماء المزمل فقال‏:‏ هو ماء مخدوم‏.‏
وسمعتهم يقولون‏:‏ هذا القميص يخدم سنة، وهذا ثوب سخيف لا يخدم.

##### Türkçe

خ د م
O, **رِيّا المخدم**’dir; ve o, **المخلخل**’dir.
Ve şu meselde: “**كالممهورة إحدى خدمتيها**”; ve onların çarşısında **الخدم** ve **الخدام** vardır.
Onun kocası ona hizmet etti; ve **امرأة مخدمة مخدمة**: **الخدمة** ve **الخدمة**’dendir.
Ona bir **خدمة** ile hizmet etti.
Ve o, **الخدام** ve **الخدم**’in edeplendiricisidir; ve o, **المقدمين المخدمين**’dendir.
Dedi ki: **مخدمون**; meclislerinde ağırdırlar; ve yolculuklarda, onlara vardığında. Ona hizmet ettim: **خدم**; ve onu hizmetçi edindim: **استخدمته**; ve bir hizmetçi edindim: **تخدّمت خادماً**; onu edindim. Ve hizmetçisi olmayan kimse için, **يختدم** (yani kendine hizmet eder) zorunludur. Ve bu bizim hizmetçimizdir; ve bu bizim hizmetçimizdir: oğlan ve cariye için.
Mecazdan: **فض الله خدمتكم**.
Ve savaş, şiddetlendiğinde, **خـدام المخـدرات**’tan açığa çıktı.
Ve onun şalvarının **مخـدم**’i sallanır; aynı şekilde onun şalvarının **خدمـة**’si ve onun izârının **خدمـة**’si; ve o, topuk yanında onun aşağı kısmıdır.
Ve **فرس مخدم**: onun **تحجيل**’i, onun **أرساغ**’larının üstündedir.
Ve **خدام الإبل** düştü; ve o, onların **أرساغ**’larının üstünde kayışlardır; **الشرائـج** onlara bağlanır; bir tanesi **خدمة**’dir.
Ve **شاة خدماء**: **الخدمة**’si açık-seçiktir; **اعلحمرة** vezninde; ve o, **الأوظفة**’lerde bir beyazlıktır.
Ve bir bedevî, **ماء المزمل**’den su içti; sonra dedi ki: o, **ماء مخدوم**’dur.
Ve onları şöyle derken işittim: bu gömlek bir yıl **يخدم**; ve bu, değersiz bir elbisedir, **لا يخدم**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَدَم: الخُدَّمُ. والخادِمُ: واحدُ الخَدَمِ، غلاماً كان أَو جارية؛ قال الشاعر يمدح قوماً:
مُخَدَّمون ثِقالٌ في مَجالسهم،
وفي الرِّجال، إِذا رافقتَهم، خَدَمُ
وتَخَدَّمْتُ خادِماً أَي اتخذت. ولا بد لمن لم يكن له خادمٌ أَن يَخْتَدِم أَي يَخْدُم نفسه. وفي حديث فاطمة وعليّ، عليهما السلام: اسأَلي أَباكِ خادِماً تَقِيكِ حَرَّ ما أَنتِ فيه؛ الخادِمُ: واحد الخَدَم، ويقع على الذكر والأُنثى لإِجرائه مُجرى الأَسماء غير المأْخوذة من الأَفعال كحائض وعاتِق. وفي حديث عبد الرحمن: أَنه طلق امرأَته فَمَتَّعها بخادم سَوداء أَي جارية. وهذه خادِمُنا، بغير هاء، لوجوبه، وهذه خادِمتُنا غداً.ابن سيده: خَدَمَه يَخْدُمه ويَخدِمه؛ الكسر عن اللحياني، خَدْمةً، عنه، وخِدْمة، مَهَنَهُ، وقيل: الفتح المصدر، والكسر الاسم، والذكر خادم، والجمع خُدَّام. والخَدَمُ: اسم للجمع كالعَزَبِ والرَّوَح، والأُنثى خادِم وخادِمة، عَرَبيَّتان فصيحتان، وخدَم نفسهَ يَخْدُمُها ويَخْدِمُها كذلك. وحكى اللحياني: لا بدَّ لمن لم يكن له خادم أَن يَختَدِم أَي يخدُم نَفْسَه. واستخدَمَه فأَخدَمَه: استوهَبَه خادِماً فَوَهَبَه له. ويقال: اخْتَدَمْتُ فلاناً واسْتَخْدَمْتُه أَي سأَلتُهُ أَن يَخْدُمني. وقومٌ مُخَدَّمُون أَي مَخْدُومُون، يراد به كثرةُ الخَدَم والخَشَم. وأَخدمتُ فلاناً: أَعطيتُه خادماً يَخدُمُه، يقع الخادِمُ
على الأَمة والعبد. ورجل مَخْدُوم: له تابعة من الجنّ.
والخَدَمة: السير الغليظ المحكمُ مثل الحَلْقة، يُشدّ في رُسْغ البعير ثم يُشَدّ إِليها سَرائحُ نَعْلِها؛ وأَنشد ابن بري للأَعشى: وطايَفْن مَشْياً في السَّرِيح المُخَدِّم
والجمع خَدَمٌ، وفي التهذيب: خِدامٌ، وقد خَدَّم البعير. والخَدَمةُ: الخَلْخالُ. هو من ذلك لأَنه ربما كان من سيور يُرَكَّبُ فيها الذهب والفضة، والجمع خِدامٌ، وقد تُسمِّى الساقُ خَدَمَةً حملاً على الخَلْخال لكونها موضعه، والجمع خَدَمٌ وخِدامٌ؛ قال:
كيف نَوْمِي على الفراشِ، ولمَّا
تَشْمَلِ الشأْمَ غارةٌ شَعْواءُ
تُذْهِلُ الشيخَ عن بَنيهِ، وتُبْدي
عن خِدامِ العَقِيلَةُ العَذْراءُ
أَراد وتُبْدِي عن خِدامٍ العقيلة، وخِدام ههنا في نية عن خِدامها؛ وعدَّى تُبْدِي بعَنْ لأَن فيه معنى تكشف كقوله:
تَصُدُّ وتُبْدِي عن أَسيلٍ وتَتَّقِي
أَي تكشف عن أَسيلٍ أَو تُسْفِرُ
عن أَسيلٍ. والمُخَدَّمُ: موضع الخَدَمَة من البعير والمرأَة؛ قال طفيل: وفي الظَّاعِنينَ القَلْبُ قد ذَهَبَتْ به
أَسيلَةُ مَجْرى الدَّمْعِ، رَيَّا المُخَدَّمِ
والمُخَدَّمُ
من البعير: ما فوق الكعب. غيره: والمُخَدَّم والمُخَدَّمة موضع الخِدام من الساق. وفي الحديث: لا يحول بيننا وبين خَدَمِ نِسائكم شيءٌ، جمع خَدَمَةٍ، يعني الخلخال، ويجمع على خِدامٍ أَيضاً؛ ومنه الحديث: كُنَّ يُدْلِجْنَ بالقِرَبِ على ظهورهن ويَسْقِينَ أَصحابه بادَيةً خِدامُهُنَّ.وفي حديث سلمان: أَنه كان على حِمار وعليه سَراويلُ وخَدَمَتاه تَذَبْذَبانِ؛ أَراد بخَدَمَتَيْه ساقَيْه لأَنهما موضع الخَدَمتين و هما الخَلْخالانِ، وقيل: أَراد بهما مَخْرَجَ الرجلين من السراويل. أَبو عمرو: الخِدام القيود. ويقال للقيد: مِرْمَلٌ ومِحْبَسٌ. ابن سيده: والمُخَدَّم رِباطُ السَّراويل عند أَسفل رجل السَّراويل. أَبو زيد: إِذا ابْيَضَّت أَوْظِفَةُ النعجة فهي حَجْلاءُ وخَدْماءُ، والخَدْماءُ
مثل الحَجْلاء: الشاة البيضاء الأَوْظِفَةِ أَو الوَظيفِ الواحد، وسائرها أَسود، وقيل: هي التي في ساقها عند موضع الرُّسْغِ بياض كالخَدَمةِ في سواد أَو سواد في بياض، وكذلك الوُعُولُ مشبّه بالخَدَم من الخلاخيل، والاسم الخُدْمةُ، بضم الخاء، ويسمون موضع الخَلْخال مُخَدَّماً؛ وقول الأَعشى:
ولو أَنَّ عِزَّ الناسِ في رأْس صَخْرَةٍ
مُلَمْلَمَةٍ، تُعْيِي الأَرَحَّ المُخَدَّما
لأَعطاك ربُّ الناسِ مِفْتاحَ بابِها،
ولو لم يكن بابٌ لأَعطاكَ سُلَّمَا
يريد وَعْلاً ابْيَضَّتْ أَوْظِفَتُهُ. وفرس مُخَدَّمٌ وأَخْدَمُ: تحجيلُه مستدير فوق أَشاعره، وقيل: فرس مُخدَّمٌ جاوز البياضُ أَرساغه أَو بعضها، وقيل: التَّخْديمُ أَن يَقْصُرَ بياض التحجيل عن الوَظيف فيستدير بأَرساغ رجلي الفرس دون يديه فوق الأَشاعر، فإِن كان بِرجْلٍ واحدة فهو أَرْجَلُ، وقد تسمى حَلْقَةُ القوم خَدَمَةً. وفي حديث خالد بن الوليد إِلى مَرازِبةِ فارس: الحمد لله الذي فَضَّ خَدَمَتَكُمْ؛ قال: فَضَّ الله خَدَمَتهم أَي فرق جماعتهم؛ الخَدَمة،بالتحريك: سير غليظ مضفور مثل الحَلْقة يشد في رُسْغِ البعير، ثم يشد إِليها سَرائِحُ نعله، فإِذا انْفَضَّتِ الخَدَمَة انْحَلَّت السَّرائِحُ وسقطت النعل، فضرب ذلك مَثَلاً لذهاب ما كانوا عليه وتفَرُّقِهِ، وشَبَّه اجتماع أَمر العَجَمِ واتساقه بالحلقة المستديرة، فلهذا قال: فَضَّ خَدَمَتكُم أَي فرقها بعد اجتماعها. وقال أَبو عبيد: هذا مَثَلٌ، وأَصل الخَدَمَةِ الحلقةُ المستديرة المُحْكَمَةُ، ومنه قيل للخلاخيل خِدامٌ؛ وأَنشد:
كانَ مِنَّا المُطارِدون على الأُخْـ
ـرى، إِذا أَبْدَتِ العَذَارَى الخِدامَا
قال: فَشَبَّهَ خالد اجتماع أَمرهم كان واستيثاقهم بذلك، ولهذا قال: فَضَّ الله خَدَمَتَكُمْ أَي فرقها بعد اجتماعها.
وابن خِدامٍ: شاعر قديم، ويقال: ابن خِذامٍ، بالذال المعجمة.

##### Türkçe

**الخَدَم**: **الخُدَّمُ**. Ve **الخادِمُ**: **الخَدَم**’in bir ferdidir; ister oğlan olsun ister cariye; şair bir kavmi överek dedi ki:

مُخَدَّمون ثِقالٌ في مَجالسهم،
وفي الرِّجال، إِذا رافقتَهم، خَدَمُ

Ve **تَخَدَّمْتُ خادِماً**: yani edindim. Ve kendisinin **خادم**’i olmayan kimse için mutlaka **يَخْتَدِم** (yani kendi nefsine hizmet eder) gerekir. Ve Fâtıma ile Ali’nin (ikisine de selâm olsun) hadîsinde: “Babandan, içinde bulunduğun şeyin sıcağından seni koruyacak bir **خادِماً** iste.”; **الخادِمُ**: **الخَدَم**’in bir ferdidir; ve onu, fiillerden alınmamış isimler yürüyüşünde yürütmek sebebiyle, erkek ve dişiye vâki olur; **كحائض وعاتِق** gibi. Ve Abdurrahman hadîsinde: karısını boşadığı, sonra onu siyah bir **خادم** ile (yani bir cariye ile) metâlandırdığı. Ve “Bu bizim **خادِمُنا**” (ه olmaksızın), onun vâcip oluşu sebebiyledir; ve “Bu bizim **خادِمتُنا** yarın.”

İbn Sîde: **خَدَمَه** **يَخْدُمه** ve **يَخدِمه**; kesre, Lihyânî’den (rivayetle). **خَدْمةً**, ondan; ve **خِدْمة**, (yani) onu meslek edindi. Ve denildi ki: fetha masdardır, kesre isimdir. Ve erkek: **خادم**; cem‘i: **خُدَّام**. Ve **الخَدَمُ**: **العَزَبِ** ve **الرَّوَح** gibi cem‘ için bir isimdir. Ve dişi: **خادِم** ve **خادِمة**; ikisi de Arapça, fasih iki lafızdır. Ve “kendi nefsine hizmet etti”: **خدَم نفسهَ** **يَخْدُمُها** ve **يَخْدِمُها**; yine böyledir. Lihyânî hikâye etti: kendisinin **خادم**’i olmayan kimse için mutlaka **يَختَدِم** (yani kendi nefsine hizmet eder) gerekir. Ve **استخدَمَه فأَخدَمَه**: ondan bir **خادِماً** hibe olarak istedi, o da onu ona hibe etti. Ve denilir: **اخْتَدَمْتُ فلاناً** ve **اسْتَخْدَمْتُه**: yani ondan bana hizmet etmesini istedim. Ve bir kavim **مُخَدَّمُون**: yani **مَخْدُومُون**; bununla **الخَدَم** ve **الخَشَم**’ın çokluğu kastedilir. Ve **أَخدمتُ فلاناً**: ona, kendisine hizmet edecek bir **خادماً** verdim; **الخادِمُ** câriye ve köle üzerine vâki olur. Ve **رجل مَخْدُوم**: cinlerden bir tâbi‘ası vardır.

Ve **الخَدَمة**: halka gibi, kalın, sağlam örülmüş kayıştır; devenin bileğine bağlanır, sonra onunla nalının kayışları bağlanır; İbn Berrî, A‘şâ’dan şu beyti rivayet etti:

وطايَفْن مَشْياً في السَّرِيح المُخَدِّم

Ve cem‘i **خَدَمٌ**’dür; ve Tehzîb’de: **خِدامٌ**; ve deve **خَدَّم** etti. Ve **الخَدَمةُ**: halhaldır. O, bundan (yani önceki mânâdan)dır; çünkü bazen altın ve gümüşün takıldığı kayışlardan olur. Cem‘i **خِدامٌ**’dır. Ve bazen bacak, halhalın yeri olması sebebiyle, halhal üzerine حمل ederek **خَدَمَةً** diye adlandırılır; cem‘i **خَدَمٌ** ve **خِدامٌ**’dır; dedi ki:

كيف نَوْمِي على الفراشِ، ولمَّا
تَشْمَلِ الشأْمَ غارةٌ شَعْواءُ
تُذْهِلُ الشيخَ عن بَنيهِ، وتُبْدي
عن خِدامِ العَقِيلَةُ العَذْراءُ

“Ve **تُبْدِي عن خِدامٍ** el-‘akîle”yi murad etti; ve buradaki **خِدام** onun **خِدامها**’sı hakkında niyet içindedir. Ve **تُبْدِي**’yi **عن** ile ta‘diyeli kıldı; çünkü onda “açar/ortaya çıkarır” mânâsı vardır; şu sözü gibi:

تَصُدُّ وتُبْدِي عن أَسيلٍ وتَتَّقِي

Yani bir **أَسيلٍ**’i açığa çıkarır yahut bir **أَسيلٍ**’den yüz açar.

Ve **المُخَدَّمُ**: deve ve kadında **الخَدَمَة**’nin yeri olan mevzidir; Tufeyl dedi ki:

وفي الظَّاعِنينَ القَلْبُ قد ذَهَبَتْ به
أَسيلَةُ مَجْرى الدَّمْعِ، رَيَّا المُخَدَّمِ

Ve deveden **المُخَدَّمُ**: topuğun üstü olan yerdir. Başkası: **المُخَدَّم** ve **المُخَدَّمة** bacakta **الخِدام**’ın yeridir. Ve hadîste: “Sizin kadınlarınızın **خَدَمِ**’i ile bizim aramızda hiçbir şey engel olmaz”; **خَدَمَةٍ**’nin cem‘idir; yani halhal; ve **خِدامٍ** üzerine de cem‘lenir; ve ondan hadîs: “Kırbaları sırtlarında gece yürürlerdi ve arkadaşlarına, **خِدامُهُنَّ** (yani halhalları) (bulunduğu hâlde) çölde su verirlerdi.”

Ve Selmân hadîsinde: onun bir eşek üzerinde olduğu, üzerinde şalvar bulunduğu ve iki **خَدَمَتاه**’sının sallandığı; iki **خَدَمَتَيْه** ile iki bacağını murad etti; çünkü ikisi, iki **الخَدَمتين**’in—ve onlar iki halhaldır—yeridir; ve denildi ki: onlarla şalvardan iki bacağın çıktığı yeri murad etti. Ebû Amr: **الخِدام** bağlardır (prangalardır). Ve bağa denilir: **مِرْمَلٌ** ve **مِحْبَسٌ**. İbn Sîde: ve **المُخَدَّم** şalvarın, şalvar bacağının alt tarafında olan bağıdır. Ebû Zeyd: koyunun **أَوْظِفَةُ**’si beyazladığında o **حَجْلاءُ** ve **خَدْماءُ**’dır; ve **الخَدْماءُ**, **الحَجْلاء** gibidir: **الأَوْظِفَةِ**’si yahut tek **الوَظيف**’i beyaz, geri kalanı siyah olan koyun; ve denildi ki: o, bacağında bilek yerinde, siyahlık içinde **الخَدَمةِ** gibi bir beyazlık yahut beyazlık içinde bir siyahlık bulunan kimsedir; ve aynı şekilde dağ keçileri, halhallardan olan **الخَدَم**’e benzetilmiştir. İsim: **الخُدْمةُ** (خاء’nın zammıyla). Ve halhalın yerini **مُخَدَّماً** diye adlandırırlar. A‘şâ’nın sözü:

ولو أَنَّ عِزَّ الناسِ في رأْس صَخْرَةٍ
مُلَمْلَمَةٍ، تُعْيِي الأَرَحَّ المُخَدَّما
لأَعطاك ربُّ الناسِ مِفْتاحَ بابِها،
ولو لم يكن بابٌ لأَعطاكَ سُلَّمَا

**أَوْظِفَتُهُ** beyazlamış bir **وَعْلاً**yı murad eder. Ve **فرس مُخَدَّمٌ** ve **أَخْدَمُ**: onun tahcîli, kıllarının üstünde yuvarlaktır. Ve denildi ki: **فرس مُخدَّمٌ**, beyazlığı onun bileklerini yahut onların bir kısmını aşmıştır. Ve denildi ki: **التَّخْديمُ**, tahcîl beyazlığının **الوَظيف**’ten kısa kalmasıdır; böylece atın iki ayağının bileklerinde, iki elinin değil, kılların üstünde yuvarlak olur; eğer bir tek ayakta olursa o **أَرْجَلُ**’dir. Ve kavmin halkasına da bazen **خَدَمَةً** denilir. Ve Hâlid b. Velîd’in Fars’ın merzubanlarına (yazdığı) hadîste: “Hamd, sizin **خَدَمَتَكُمْ**’u dağıtan Allah’adır”; dedi ki: “Allah onların **خَدَمَتهم**’ini dağıttı”, yani cemaatlerini ayırdı. **الخَدَمة** (harekeli olarak): deve bileğine bağlanan, halka gibi, kalın örülmüş kayıştır; sonra onunla nalının kayışları bağlanır; **الخَدَمَة** çözülünce kayışlar çözülür ve nal düşer; böylece bunu, onların üzerinde bulundukları şeyin gitmesine ve onun dağılmasına misal yaptı; ve Acem’in işinin toplanmasını ve düzgünlüğünü yuvarlak halkaya benzetti; bunun için dedi: “Sizin **خَدَمَتَكُم**’u dağıttı”, yani toplanmasından sonra onu ayırdı. Ebû Ubeyd dedi ki: bu bir misaldir; ve **الخَدَمَة**’nin aslı, sağlam, yuvarlak halkadır; ve ondan halhallara **خِدامٌ** denildi; ve şu beyti rivayet etti:

كانَ مِنَّا المُطارِدون على الأُخْـ
ـرى، إِذا أَبْدَتِ العَذَارَى الخِدامَا

Dedi ki: Hâlid, onların işinin toplanmasını ve onun sağlamlığını buna benzetti; bunun için dedi: “Allah sizin **خَدَمَتَكُمْ**’u dağıttı”, yani toplanmasından sonra onu ayırdı.

Ve **ابن خِدامٍ**: eski bir şairdir; ve “**ابن خِذامٍ**” da denilir; **بالذال المعجمة** (yani noktalı **الذال** ile).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ د م * * خَدَمَهُ * يخدمه بالضم * خِدْمَةً * و * الخَادِمُ * واحد * الخَدَمِ * غلاما كان أو جارية و * أخْدَمَهُ * أعطاه خادما وفي الحديث ﴿فض * خَدَمَتَكُم *﴾ بفتحتين أي فرق جمعكم

##### Türkçe

* خ د م * **خَدَمَهُ** ona hizmet etti * يخدمه بالضم * **خِدْمَةً** ve **الخَادِمُ** bir tanedir; **الخَدَمِ**’in (tekili) ister oğlan olsun ister cariye. Ve **أخْدَمَهُ**: ona bir hizmetçi verdi. Ve hadiste: ﴿فض **خَدَمَتَكُم**﴾ iki fetha ile; yani topluluğunuzu ayırdı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( خَدَمَه يَخْدِمُه ويَخدُمه ) من حَدّي | ضَرَب ونَصَر ، الأُولَى عن اللِّحيانيّ | ( خَدْمَةً ) بالكَسْر ( ويُفْتَح ) ، وهذه عن | اللِّحياني أي : مَهَنَه ، وقيل : بالفَتْح | المَصْدَر ، وبالكَسْر الاسْمُ ، ( فهو | خَادِم ج : خُدَّامٌ ) كَكَاتِب وكُتَّاب | ( وخَدَم ) مُحَرَّكة ، اسمٌ للجَمْع | كالرَّوَح ونظائِره ، قال الشاعر : | % ( مُخَدَّمون ثِقالٌ في مَجالِسهم % | وفي الرِّحال إذا رافَقْتَهم خَدَمُ ) % | | ( وهي خادِمٌ وخادِمَة ) ، عَربيَّتان | فَصِيحَتانِ ، يَقَع على الذَّكَر والأُنْثى | لإجْرائِه مُجْرَى الأسَماء غير | المَأْخُوذَةِ من الأَفْعال ، كحَائِض | وعَاتِق ، وفي حَدِيثِ فاطِمَةَ وعَلِيٍّ | رَضِي الله تَعالَى عنهما :   اسأَلِي | أَباكِ خادٍ ماً تَقِيكِ حَرَّ ما أَنتِ | فيه   ، وفي حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمن : |   أَنَّه طَلَّقَ امرَأَتَه فَمَتَّعَها بخَادِم | سَوْدَاء   ، أي : جَارِيَة . | | ( واخْتَدَم : خَدَم نَفْسَه ) . حَكَى | اللّحياني قال : لا بُدَّ لمَنْ لم تَكُن له | خَادِم أن يَخْتَدِم ، أي : يَخْدِم نَفسَه . | | ( واسْتَخْدَمه واخْتَدَمه فَأَخْذَمَه : | اسْتَوْهَبه خادِماً فَوَهَبَه له ) ، ويقال : | استَخدمتُ فُلاناً واخْتَدَمتُه سألتُه أن | يَخْدُمِني . وزعم القُطْب الرّاوندي | في شَرْح نَهْج البلاغة أنه يُقال : | استَخْدَمْتُه لِنَفْسي ولَغَيْرِي ، | وَأَخْدَمْته لِنَفْسي خاصَّة ، قال ابنُ | أَبِي الحَدِيد : وهذا مِمّا لم أَعْرِفْه . | | ( والخَدَمَة مُحَرَّكة : السَّيرُ الغَلِيظ | المُحْكَمُ مِثلُ الحَلْقة تُشَدُّ في رُسْغِ |

| البَعِيرِ ، فيُشَدُّ إليها سَرائِحُ نَعْلِها ) ، | وهو مجاز . | | ( و ) منه أَخْذُ الخَدَمة بمعنى ( حَلْقة | القَوْم ) المُسْتَدِيرة المُحْكَمَة على | التَّشْبِيه في الاجْتِماع . | | قال الجوهَرِيّ : ( و ) منه سُمِّي | ( الخَلْخالُ ) خَدَمةً ، لأَنَّه رُبّما كان | من سُيور يُرَكَّب فيه الذَّهَب والفِضّة . | | ( و ) قد يُسَمَّى ( السَّاقُ ) خَدَمةً حَمْلاً | على الخَلْخال لكَوْنِها مَوْضِعَه ، ومنه | حديثُ سَلْمان :   أنه كان على حِمارٍ | وعليه سَرَاوِيلُ وخَدَمَتاه | تَذَبْذَبان   . أراد بهما ساقَيْه ؛ | لأَنَّهما مَوْضِع الخَدَمَتَيْن وهما | الخَلْخَالان . ( ج : خَدَمٌ ) مُحَرَّكة | ( وخِدامٌ كَكِتاب ) ، وفي الحَدِيث : | | لا يَحُول بَينَنا وبين خَدَم نِسائكم | شَيْء   ، جمع خَدَمة ، يعني : | الخَلْخَال ، وفي حَدِيث :   كُنَّ | يَدْلِحْنَ بالقِرَب على ظُهُورِهنّ ، | ويَسْقِينَ أَصحابَه بادِيَةً خِدَامُهُنّ   ، | وقال الشَّاعر : | % ( كَيفَ نَومِي على الفِراش ولَمَّا % | تَشْمِل الشّأمَ غَارةٌ شَعْواءُ ) % | % ( تُذْهِلُ الشَّيخَ عن بَنِيه وتُبْدِي % | عن خِدامِ العَقِيلَةُ العَذْراءُ ) % | | أَيْ : عن خِدامها ، أي : تَكْشِف | وهو مجاز . | | يقال : أبدَت الحَرْبُ عن خِدام | المُخَدَّرات أي : اشْتَدَّت كما في | الأساس ، وأَنْشَدَ أبو عُبَيْد : | % ( كان مِنَّا المُطارِدُون على الأُخْرى % | إذا أَبْدَتِ العَذَارَى الخِدَامَا ) % | | ( و ) المُخَدَّم ( كَمُعَظَّم : مَوْضِعُ | الخَلْخال ) من سَاقِ المَرْأَةَ ، قال | طُفَيْل : |

| % ( وفي الظَّاعِنِين القَلْبُ قد ذَهَبَتْ به % | أَسِيلَةُ مَجْرَى الدَّمْع رَيّا المُخَدَّمِ ) % | | ( و ) المُخَدَّم أيضاً : موضع ( السَّيْر ) | من البَعِير ، وهو ما فَوْقَ الكَعْب ، | ( كالمُخَدَّمَة ) بهاء . نقله الجوهَرِيّ . | | ( و ) من المجاز : المُخَدَّم ( رِباطُ | السَّراوِيل عِنْد أَسْفل رِجْل المَرْأَة ) . | ونَصّ المُحْكَم : عند أسفَلِ رِجْل | السَّراويل . فأطلق ، وكذا ظاهر | سِياقِ الأساس . ومُخَدَّم سَرَاوِيله | يَتَذَبْذَب . وكأن المصنّف قَيِّد رِجلَ | المرأةِ لأنّ في الغالب هنّ يَرْبِطْن | أَرْجُلَ سَراوِيلِهِن في وَسَط السّاق ، | ثم يُرْخِين عليه كما هو مُشاهَد | بِخِلاف الرّجال . فَتَأَمَّل . | | ( و ) من المجاز : المُخَدَّم ( كُلّ | فَرَسٍ تَحْجِيلُه مُسْتَدِيرٌ فوقَ أَشاعِرِه | كالأَخْدَم . أو ) إِذا ( جَاوَز البَياضُ | أرساغَه أو بَعْضَها ) . وفي | الصّحاح : التَّخْدِيمُ : أن يَقْصُر | بَياضُ التَّحْجِيل عن الوَظِيف ، | فَيَسْتَدِير بِأَرْساغِ رِجْلَيِ الفَرَس دون | يَدَيْه فَوْقَ الأَشاعر ، فإن كان بِرِجْل | وَاحِدَة فهو أَرْجَل . | | ( و ) من المجاز : ( فَضَّ اللهُ خَدَمَتَهم | مُحَرَّكَة ) ، أي : ( جَمْعَهُم ) ، إشارة إلى | حَدِيثِ خَالِد بن الوَلِيد أَنَّه كَتَبَ إلى | مَرازِبَة فارِس :   الحمدُ لِلَّه الَّذي | فَضَّ خَدَمتكم   ، أي : فَرَّق | جَماعَتكم ، والخَدَمة في الأَصل : | سَيْرٌ غَلِيظٌ مَضْفُورٌ مِثلُ الحَلْقة يُشَدّ | في رُسْغ البَعِير ، ثم تُشَدُّ إليها سَرائِحُ | نَعْلِه ، فإذا انفَضَّت الخَدَمةُ انحَلَّت | السَّرائح وسَقَطت النَّعْل ، فَضَرَب | ذلك مَثَلاً لذَهاب ما كانوا عليه | وتَفَرُّقِهِ ، قاله اْبنُ الأَثِير : ومِثلُه | قَوْلُ أبي عُبَيْد . | | ( و ) من المَجاز : ( الخَدْماءُ : الشَّاةُ | البَيْضاء الأَوْظِفَة ) مثل الحَجْلاء ، نقله | الجَوْهَرِيُّ ، وهو قَولُ أَبِي زَيْد . |

| | ( أو ) هي البَيْضاءُ ( الوَظِيفِ الوَاحِد | وسَائِرُها أَسْوَدُ ) . | | ( أو ) هي ( الَّتِي في ساقِها عِنْد الرُّسْغِ | بَياضٌ ) كالخَدَمَة ( في سَوادٍ ، أو سَوادٌ | في بَياضٍ ) . | | ( وكذلك الوُعولُ ) تشبه بالخَدَم من | الخَلاخِيل ، وإيّاه عَنَى الأَعْشَى | بِقَوْله : | % ( ولو أنّ عِزَّ النَّاسِ في رأس صَخْرةٍ % | مُلَمْلَمَةٍ تُعْيِي الأَرحَّ المُخَدَّمَا ) % | % ( لأَعْطاكَ رَبُّ النَّاسِ مِفْتاحَ بابِها % | ولو لَمْ يَكُن بابٌ لأَعْطَاكَ سُلَّمَا ) % | | يُرِيد : وَعْلاً ابيَضَّتْ أوظِفَتُه ، | ( والاسمُ : الخُدْمَةُ بالضَّمّ ) | كالحُمْرة ، وهي بَياض في الأَوْظِفَة . | | ( والخَدْمَةُ بالفَتْح : السّاعةُ من لَيْلٍ | أو نَهارٍ ) ، والذّال لُغَة فيه . | | ( و ) الخِدَمة ( كَعِنَبة : السَّيْر ) | المَضْفور . | | ( ورَجُلٌ مَخْدُومٌ : له تابِعَةٌ من | الجِنّ ) . كذا في الصّحاح . | | ( وقوم مُخَدَّمُونَ كَمُعَظَّمون ) . | مَخْدومُون يُرادُ به ( كَثِيرُو الخَدَم | والحَشَم ) . | | ( واْبنُ خِدام ، كَكِتاب : شاعِرٌ ) . | قَدِيم ، ( أو هو بالذَّالِ ) المعجمة | كما في المُحْكَم ، وقال امرؤ القَيْس : | % ( عُوجَا على الطَّلَل المُحِيل لأَننا % | نَبْكِي الدِّيارَ كما بَكَى اْبنُ خِدامِ ) % | | وسيأتي . | | ( وأَبُو إِسْحاق إبراهيمُ بنُ مُحمَّد ) | اْبن إبراهِيمَ ( الخُدَامِيُّ بالضَّم ، قَيَّدَه | أبو الفَرَج ) بنُ الجَوْزِيّ ، هكذا ، | أي : بالدّال المُهْمَلَة ، ( ولَعَلَّه وَهَم ، | وإِنَّما هو بالذَّالِ ) المُعْجَمَة . | | قلتُ : بل الصَّوابُ فيه كَسْر الخَاءَ . |

| المُعْجَمَة ، وإِهْمالُ الدَّال كما صَرَّح | به اْبنُ الأَثير واْبنُ السَّمعانِيّ واْبنُ | نُقْطة والحافِظُ الذَّهَبِيّ شَيْخُ | المُصَنَّف ، وهو الَّذي قَيَّده الحافِظُ | أبو الفَرَج ، وإِنما الوَاهِمُ اْبنُ أختِ | خَالةِ المُصَنّف ، فإني لم أَرَ مَنْ | ضَبَطه بالضَّمّ ولا بإعْجام الذّال | وإِنّما هو من عِندِيّاته ، ثم إن في | سِياقِه قُصوراً بالِغاً ، فإنّه رُبَّما أَوْهَم | أَنَّه مَنْسوب إلى جدّ ، وليس | كذلك ، بل هو مَنْسوب إلى سِكّة | خِدام ، كَكِتاب ، بِنَيْسَابور . | والمَذْكُور فَقِيهٌ من أَعْيان أهل | الرِّي الحَنَفِيّة ، وَأَخُوه أبو بِشْرٍ | الخِدامِيُّ : مُحَدِّثٌ رَحّال ، سَمِع | عُمرَ بنَ سِنان المَنْبِجِيَّ ، وأحمَدَ بنَ | نَصْر اللَّبّاد ، وعنه محمدُ بنُ أَحْمَدَ | اْبنِ شُعَيْبٍ السُّغْدِيُّ . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | الخَدَّام ، كشَدَّاد : الكَثِير الخِدْمةِ ، | ويُطْلق على الخَادِم أيضاً . | | والمَخْدُوم : الرَّئِيس ، والجمع | مَخادِيم . | | واخْتَدَمه : جَعَله خادِماً ، وفي | المَثَل :   كالمَمْهُورَة إِحْدَى | خَدَمَتَيْها   . | | وخَدَّمَها زَوْجُها : أَلْبَسَها | الخَدَمة . | | واْمْرأةٌ مُخَدَّمةٌ ، كَمُعَظَّمةٍ من | الخَدَمة والخِدْمة ، كما في الأساس . | | وخَدَمه خَدْمةً ، كَعَظْمةٍ ، أي : | أَشْغَلَه بها . | | والخَدَمةُ مُحَركةً : مَخْرَجُ الرِّجْلَيْنِ | من السَّراويل ، وبه فُسّر أيضاً حَدِيثُ | سَلْمان المتقدم ، وأيضاً جَمْعُ خَادِم ، | كَكَاتِب ، وكَتَبَة . | | والخُدْمانُ بالضّم جمع خَادِم ، |

| هكذا تقوله العامة ، وكأنَّهم تَصَوَّروا | فيه أنه جَمْع خَدِيم كَكَثِيب وكُثْبان . | | ويقولون : هذا القَمِيص يَخْدُم | سَنَة ، وثوبٌ سَخِيف لا يَخْدُم ، وهو | مجاز . | | وقال أبو عمرو : الخِدامُ بالكَسْر : | القُيودُ . | | وقال ابنُ الأَثير : خِدام بنُ غالب | السَّرخَسِيّ ، كَكِتاب من ولده : أبو | نَصْرٍ زُهَيْرُ بنُ الحَسَن بنِ عَلِيّ بنِ | محمد بن يحيى بن خِدَام الخِداميّ | الفَقيه الشافعيّ ، رَوَى عن أَبي | إِسحاقَ الهاشِمِيّ وأبي طاهر | المخلص ، تُوفِّي سنة أَرْبعمائة وَأَرْبَع | وَخَمْسين ، وحَفِيدُه أبو نَصْرٍ زُهَيْرُ بنُ | عَلِيّ بنِ زُهَيرٍ الخِداميّ من شيوخ اْبن | السَّمْعانيّ ، سَمِع منه بِمَهِيْنَةَ ، مات | بعد الثّلاثين وخَمْسِمائة ، ومن هذا | البيت بِبُخارَى أبو الحَسَن عليّ بنُ | محمدِ بنِ الحسينِ بنِ خِدامٍ | الخِداميُّ ، حَدَّث عن جَدِّه لأُمّه أَبي | عليّ الحَسَنِ بنِ الخضرِ النّسِفِيّ ، | ومات سنة أربعِمائة وثَلاثٍ | وتِسْعين ، وقال الحافِظُ في التَّبْصير : | هو مَنْسوب إلى جَدّ له اْسمُه خِدام ، | ولم يَجْعَله من هذا البَيْت . | | قال : ومُحَمَّدُ بنُ الحَسَنِ بنِ | سِباعٍ الأَنْصارِيّ الخِدامِيّ الصائِغ | الشّاعر ، شَيْخُ الأَدَباء بدِمَشْقَ ، | حدّث عن إِسماعيلَ بنِ أَبي اليُسْر ، | وله شِعْر كَثِير وفَضائِل . |

##### Türkçe

( **خَدَمَه يَخْدِمُه ويَخدُمه** ) **حَدّي**’den: **ضَرَب** ve **نَصَر** (babı) gibidir; birincisi **اللِّحيانيّ**’den. ( **خَدْمَةً** ) kesre ile (ve fetha ile de açılır); bu da **اللِّحياني**’dendir; yani: onu meslek edindi. Ve denildi ki: fetha ile mastardır, kesre ile isimdir. (O hâlde o **خَادِم**’dir; c.: **خُدَّامٌ**), **كَكَاتِب** ve **كُتَّاب** gibi. (Ve **خَدَم**), harekeli, cem‘ için bir isimdir; **الرَّوَح** ve benzerleri gibi. Şair dedi ki:
% ( **مُخَدَّمون ثِقالٌ في مَجالِسهم %
وفي الرِّحال إذا رافَقْتَهم خَدَمُ** ) %

( Ve o **خادِمٌ** ve **خادِمَة**’dir ); ikisi de Arapça, fasih iki lafızdır; erkek ve dişiye vâki olur; onu fiillerden alınmamış isimler yürütümü üzere yürütmek için; **حَائِض** ve **عَاتِق** gibi. Ve Fâtıma ile Ali’nin hadîsinde—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—: “Baban’dan, içinde bulunduğun hararetin sıcağından seni koruyacak bir **خادٍ ما** iste.” Ve Abdurrahman’ın hadîsinde: “Şüphesiz o, karısını boşadı da onu siyah bir **خادِم** ile metâlandırdı”; yani: câriye.

( Ve **اخْتَدَم**: **خَدَم نَفْسَه** ). **اللّحياني** rivayet etti; dedi ki: Kendisi için **خَادِم** olmayan kimseye **يَخْتَدِم** lâzımdır; yani: kendi nefsine hizmet eder.

( Ve **اسْتَخْدَمه واخْتَدَمه فَأَخْذَمَه**: bir hizmetçiyi bağış olarak istedi de onu ona bağışladı ); ve denilir: “Falancayı **استَخدمتُ** ve onu **اخْتَدَمتُ**”: ondan bana hizmet etmesini istedim. Ve Kutb er-Râvendî, Nehcü’l-belâğa şerhinde, şunu iddia etti: Denilir: “Onu kendim için ve başkası için **استَخْدَمْتُ**; ve onu yalnız kendim için **أَخْدَمْته**.” İbn Ebî’l-Hadîd dedi ki: Bu, benim bilmediğim şeylerdendir.

( Ve **الخَدَمَة** harekeli: devenin bileğinde sıkıca bağlanan halka gibi, kalın, sağlam kayış; onun nalının kayışları ona bağlanır ); ve bu mecazdır.

( Ve ) ondan, **الخَدَمة**’nin “( **حَلْقة القَوْم** )”, yani toplanmada benzetme üzere, sağlam, yuvarlak (halka) mânâsıyla alınmasıdır.

Cevherî dedi ki: ( Ve ) ondan ( **الخَلْخالُ** )a **خَدَمةً** adı verildi; çünkü o, içine altın ve gümüş takılan kayışlardan olabilirdi.

( Ve ) ( **السَّاقُ** ) da, onun yeri olması sebebiyle, halhala hamlen **خَدَمةً** diye adlandırılabilir. Ve ondan, Selmân hadîsi: “Şüphesiz o bir eşek üzerindeydi; üzerinde şalvar vardı ve iki **خَدَمَتاه** sallanıyordu.” Bununla iki baldırını kastetti; çünkü ikisi, iki **خَدَمَتَيْن**’in yeridir; ve onlar iki halhaldır. (c.: **خَدَمٌ**) harekeli (ve **خِدامٌ** **كَكِتاب** gibi). Ve hadîste:
“Aramızla kadınlarınızın **خَدَم**’ı arasında hiçbir şey engel olmaz”; **خَدَمة**’nin cem‘idir; yani: halhal. Ve bir hadîste: “Kırbaları sırtlarında sallarlardı ve arkadaşlarına su verirlerdi; onların **خِدَامُهُنّ** (olan) bedevî (kadınlar)”; ve şair dedi ki:
% ( **كَيفَ نَومِي على الفِراش ولَمَّا %
تَشْمِل الشّأمَ غَارةٌ شَعْواءُ** ) %
% ( **تُذْهِلُ الشَّيخَ عن بَنِيه وتُبْدِي %
عن خِدامِ العَقِيلَةُ العَذْراءُ** ) %

Yani: onun **خِدام**’ından; yani: açığa çıkarır; ve bu mecazdır.

Denilir: “Savaş, **المُخَدَّرات**’ın **خِدام**’ından açığa çıkardı”; yani: şiddetlendi; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve Ebû Ubeyd inşâd etti:
% ( **كان مِنَّا المُطارِدُون على الأُخْرى %
إذا أَبْدَتِ العَذَارَى الخِدَامَا** ) %

( Ve ) **المُخَدَّم** (**كَمُعَظَّم**): kadının baldırından halhalın yeri. Tufeyl dedi ki:
% ( **وفي الظَّاعِنِين القَلْبُ قد ذَهَبَتْ به %
أَسِيلَةُ مَجْرَى الدَّمْع رَيّا المُخَدَّمِ** ) %

( Ve ) **المُخَدَّم** ayrıca: deveden ( **السَّيْر** )in yeri; ve o, topuğun üstündeki şeydir; ( **كالمُخَدَّمَة** ) tâ’ ile. Cevherî onu nakletti.

( Ve ) mecazdan: **المُخَدَّم** (kadının bacağının alt tarafında şalvarın bağı). **المُحْكَم**’ın nassı: şalvarın bacağının alt tarafında. Böylece mutlak söyledi; ve **الأساس**’ın siyakının zâhiri de böyledir. “Şalvarının **مُخَدَّم**’ı sallanır.” Sanki musannif, kadının bacağını kayıtladı; çünkü çoğunlukla onlar şalvarlarının bacaklarını baldırın ortasında bağlarlar, sonra onu üzerine salarlar; görüldüğü üzere; erkeklerin aksine. Öyleyse düşün.

( Ve ) mecazdan: **المُخَدَّم** (her at ki, onun **تَحْجِيل**’i kıllarının üstünde, **الأَخْدَم** gibi, yuvarlaktır; yahut) (beyazlık, onun bileklerini yahut onların bir kısmını aşarsa). Ve **الصّحاح**’ta: **التَّخْدِيمُ**: **تَحْجِيل** beyazlığının, **الوَظِيف**’ten kısa olmasıdır; böylece atın iki ayağının bileklerinde, elleri olmaksızın, kılların üstünde yuvarlak olur; eğer tek ayakta olursa o **أَرْجَل**’dir.

( Ve ) mecazdan: ( “Allah onların **خَدَمَتَهم**’ini—harekeli—parçaladı” ); yani: (onların cem‘ini). Hâlid b. Velîd hadîsine işarettir: Şüphesiz o, Fars’ın merâzibelerine yazdı: “Hamd, sizin **خَدَمتكم**’inizi parçalayan Allah’adır”; yani: cemaatinizi dağıttı. Ve **الخَدَمة** aslında: devenin bileğinde bağlanan halka gibi, kalın, örülmüş bir kayıştır; sonra onun nalının kayışları ona bağlanır; **الخَدَمة** çözülüp dağıldığında kayışlar çözülür ve nal düşer; böylece bunu, onların üzerinde bulundukları şeyin gitmesine ve onun dağılmasına misal yaptı. Bunu İbnü’l-Esîr söyledi; ve Ebû Ubeyd’in sözü de bunun gibidir.

( Ve ) mecazdan: ( **الخَدْماءُ**: **الشَّاةُ البَيْضاء الأَوْظِفَة** ); **الحَجْلاء** gibi. Cevherî onu nakletti; ve bu, Ebû Zeyd’in sözüdür.

| | ( veya ) o, ( tek **الوَظِيف**’i beyaz | ve geri kalanı siyah olan ) **البَيْضاءُ**’dır. | | ( veya ) o, ( baldırında, **الرُّسْغ** yanında | bir beyazlık bulunan )dır; **الخَدَمَة** gibi: | ( bir siyahlık içinde, veya bir beyazlık | içinde bir siyahlık ) . | | ( Ve كذلك **الوُعولُ** ) **الخَدَم**’e benzetilir; | **الخَلاخِيل**’den; ve **الأَعْشَى** onunla kastetti | şu sözüyle: | % ( Ve eğer insanların izzeti bir kayanın başında olsaydı % | Toplanmış, **الأَرحَّ**’ı aciz bırakan **المُخَدَّمَا** ) % | % ( İnsanların Rabbi sana onun kapısının anahtarını verirdi % | Ve eğer kapı olmasaydı sana bir merdiven verirdi ) % | | İster: **وَعْل**; **أوظِفَتُه** beyazlaşmış olan; | ( isim: **الخُدْمَةُ** zamme ile ) | **الحُمْرة** gibi; ve o, **الأَوْظِفَة**’lerde bir beyazlıktır. | | ( Ve **الخَدْمَةُ** fetha ile: geceden | veya gündüzden bir saat )tir; ve **الذّال** onda bir lugattır. | | ( Ve ) **الخِدَمة** ( **عِنَبة** gibi: **السَّيْر** ) | örülmüş olan. | | ( Ve **رَجُلٌ مَخْدُومٌ**: onun için cinnden bir | tâbi‘a vardır ) . **الصّحاح**’ta böyle. | | ( Ve قوم **مُخَدَّمُونَ** **مُعَظَّمون** gibi ) . | **مَخْدومُون** ile murad ( **الخَدَم** | ve **الحَشَم**’ı çok olanlar )dır. | | ( Ve **اْبنُ خِدام** , **كِتاب** gibi: bir şair )dir. | Kadîm; ( veya o, **الذَّالِ** ile ) | mu‘ceme; **المُحْكَم**’da olduğu gibi; ve **امرؤ القَيْس** dedi: | % ( İkiniz dönün, yıkılmış iz üzerine; çünkü biz % | diyarları ağlarız, **اْبنُ خِدامِ** ağladığı gibi ) % | | Ve gelecektir. | | ( Ve **أَبُو إِسْحاق إبراهيمُ بنُ مُحمَّد** ) | **اْبن إبراهِيمَ** ( **الخُدَامِيُّ** zamme ile; onu | **أبو الفَرَج** kaydetti ) **بنُ الجَوْزِيّ**; işte böyle; | yani: **الدّال** **المُهْمَلَة** ile; ( ve belki o bir vehimdir; | ve ancak o, **الذَّالِ** ile ) **المُعْجَمَة**. | | Dedim: bilakis onda doğru olan **الخَاءَ**’ın kesrasıdır. |

| **المُعْجَمَة**; ve **الدَّال**’ın ihmali; **اْبنُ الأَثير** ve **اْبنُ السَّمعانِيّ** ve **اْبنُ نُقْطة** ve hâfız **الذَّهَبِيّ**—müellifin şeyhi—bunu açıkça belirttiği gibi; ve onu kaydeden de hâfız **أبو الفَرَج**’dir; vehme düşen ise müellifin teyze oğlu (anne tarafından hala oğlu)dur; zira ben onu zamme ile yahut **الذّال**’ın i‘câmıyla ضبط eden kimse görmedim; ancak o, benim kendiliğimden olanlardandır; sonra, onun سياقında pek büyük bir kusur vardır; çünkü o, belki onu bir dede’ye nisbet edilmiş sanıttırır; öyle değildir; bilakis o, Nîsâbûr’da **خِدام** sikkesine nisbet edilmiştir; **كِتاب** gibi. | Ve zikredilen, **الرِّي**’nin **الحَنَفِيّة**’sinden a‘yândan bir fakîhtir; ve kardeşi **أبو بِشْرٍ** **الخِدامِيُّ**: çok gezen bir muhaddistir; **عُمرَ بنَ سِنان المَنْبِجِيَّ**’den ve **أحمَدَ بنَ نَصْر اللَّبّاد**’dan işitti; ve ondan **محمدُ بنُ أَحْمَدَ اْبنِ شُعَيْبٍ السُّغْدِيُّ** rivayet etti. | | [ ] Ve ona istidrâk olunanlardandır: | | **الخَدَّام** , **شَدَّاد** gibi: **الخِدْمة**’si çok olan; | ve **الخَادِم** üzerine de إطلاق olunur. | | Ve **المَخْدُوم**: reis; cem‘i | **مَخادِيم**. | | Ve **اخْتَدَمه**: onu hizmetçi yaptı; ve | meselde:   **كالمَمْهُورَة** **إِحْدَى** | **خَدَمَتَيْها**   . | | Ve **خَدَّمَها** kocası: ona | **الخَدَمة**’yi giydirdi. | | Ve **اْمْرأةٌ مُخَدَّمةٌ** , **مُعَظَّمةٍ** gibi: | **الخَدَمة** ve **الخِدْمة**’den; **الأساس**’ta olduğu gibi. | | Ve **خَدَمه** **خَدْمةً** , **عَظْمةٍ** gibi; yani: | onu onunla meşgul etti. | | Ve **الخَدَمةُ** harekeli olarak: pantolondan **الرِّجْلَيْنِ**’in | çıkış yeri; ve bununla, daha önce geçen **سَلْمان** hadisi de tefsir edildi; ve ayrıca **خَادِم**’in cem‘i; **كَاتِب** gibi; ve **كَتَبَة**. | | Ve **الخُدْمانُ** zamme ile, **خَادِم**’in cem‘idir, |

| avam böyle söyler; sanki onda, **خَدِيم**’in cem‘i olduğunu tasavvur ettiler; **كَثِيب** ve **كُثْبان** gibi. | | Ve derler: bu gömlek bir yıl **يَخْدُم**; ve değersiz bir elbise **لا يَخْدُم**; ve o, mecazdır. | | Ve **أبو عمرو** dedi: **الخِدامُ** kesra ile: | **القُيودُ**. | | Ve **ابنُ الأَثير** dedi: **خِدام بنُ غالب** | **السَّرخَسِيّ** , **كِتاب** gibi; onun soyundan: **أبو | نَصْرٍ زُهَيْرُ بنُ الحَسَن بنِ عَلِيّ بنِ | محمد بن يحيى بن خِدَام الخِداميّ** | şâfiî fakîh; **أَبي إِسحاقَ الهاشِمِيّ**’den ve **أبي طاهر | المخلص**’ten rivayet etti; dört yüz elli dört yılında vefat etti; ve torunu **أبو نَصْرٍ زُهَيْرُ بنُ | عَلِيّ بنِ زُهَيرٍ الخِداميّ**, **اْبن | السَّمْعانيّ**’nin şeyhlerindendir; ondan **بِمَهِيْنَةَ**’da işitti; beş yüz otuzdan sonra öldü; ve bu evden Buhârâ’da **أبو الحَسَن عليّ بنُ | محمدِ بنِ الحسينِ بنِ خِدامٍ | الخِداميُّ**; annesinin dedesi **أَبي | عليّ الحَسَنِ بنِ الخضرِ النّسِفِيّ**’den hadis anlattı; ve dört yüz doksan üç yılında öldü; ve hâfız **التَّبْصير**’de dedi: o, adı **خِدام** olan bir dedeye nisbet edilmiştir; ve onu bu evden kılmadı. | | Dedi: ve **مُحَمَّدُ بنُ الحَسَنِ بنِ | سِباعٍ الأَنْصارِيّ الخِدامِيّ** kuyumcu | şair; Dımaşk’ta ediplerin şeyhi; **إِسماعيلَ بنِ أَبي اليُسْر**’den hadis anlattı; ve onun çok şiiri ve faziletleri vardır. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَدَمَهُ
1 خَدَمَهُ خدم خدمه خدمة , aor. خَدُمَ (S, Msb, K) and خَدِمَ , (Lh, K,) inf. n. خِدْمَةٌ (S, Msb, K) and خَدْمَةٌ, (Lh, K,) or, as some say, the latter is the inf. n., and the former [though generally used as the inf. n.) is a simple subst., (TA,) He served him; did service for him; ministered to him; (PS, TA;) syn. مَهَنَهُ. (TA.) And خَدَمَ بِطَعَامِ بَطْنِهِ [He served for, meaning in return for, the food of his belly]. (S and A &c. in art. وغد.) ― -b2- One says also, هٰذَا القَمِيصُ يَخْدُمُ سَنَةً (tropical:) [This shirt will serve, or last, a year]: and ثَوْبٌ سَخِيفٌ لَا يَخْدُمُ (tropical:) [A thin, or flimsy, garment, that will not serve or last, long; or that will not be serviceable]. (TA.)

خدّمهُ خِدْمَةً
2 خدّمهُ خِدْمَةً خدمه خدمه خدمه خدمة He occupied, or busied, him with service. (TA.) ― -b2- خَدَّمَهَا He gave her several, or many, female servants. (Msb.) -A2- [خدّم البَعِيرَ He attached a خَدَمَة, meaning the thong thus called, upon the pastern of the camel. ― -b2- Hence,] تَخْدِيمٌ, [as inf. n. of خُدِّمَ,] in a horse, (assumed tropical:) The having a whiteness (S, Mgh, TA) such as is termed تَحْجِيل (S, TA) surrounding the pastern of each kind foot, (S, Mgh, TA,) above the أَشَاعِر [or extremities next the hoof], and stopping short of the shank; (S, TA;) but not in the fore foot. (S, Mgh, TA.) [See also خَاتَمٌ, last sentence.] When it is in one hind leg, the horse is termed أَرْجَلُ. (S, TA.) ― -b3- [Hence, also,] خَدَّمَهَا زَوْجُهَا (assumed tropical:) Her husband attired her with the خَدَمَة [or anklet]. (TA.)

اخدمهُ
4 اخدمهُ أخدمه اخدمه اخدمة خدم ٱخدمه He gave him a servant. (S, K, TA. [كَاخْدَمَهُ in the CK is erroneously put for فَأَخْدَمَهُ.]) And أَخْدَمْتُهَا I gave her a female servant. (Msb.) ― -b2- El-Kutb Er-Rلwendee asserts that one says, أَخْدَمْتُهُ لِنَفْسِى, peculiarly; [I made him a servant to myself;] but Ibn-Abi-l-Hadeed says, This is of the things that I know not. (TA.) [See اختدمهُ.]

اختدم
8 اختدم اختدم He served himself; (Lh, K;) as one must do who has not a servant. (Lh.) -A2- اختدمهُ He made him a servant. (TA.) ― -b2- See also what next follows, in two places.

استخدمهُ
10 استخدمهُ أستخدمه استخدمه استخدمة ٱستخدم ٱستخدمه He asked him to give him a servant; as also ↓ اختدمهُ. (K, TA.) ― -b2- And اِسْتَخْدَمْتُهُ I asked him to serve me; (Msb, TA;) as also ↓ اِخْتَدَمْتُهُ: (TA:) [or I took him as my servant:] or I made him to serve me. (Msb) Accord. to El-Kutb Er-Rلwendee, one says, اِسْتَخْدَمْتُهُ لِنَفْسِى and لِغَيْرِى [I took him as a servant for myself and for another than myself: or I made him to be a servant to myself and to another than myself]. (TA.)

خَدَمٌ
خَدَمٌ خدم : see خَادِمٌ: -A2- and see also خَدَمَةٌ, in four places.

خَدْمَةٌ
خَدْمَةٌ خدم خدمه خدمة , (K,) or ↓ خِدْمَةٌ, (JK,) A space, or period, (سَاعَةٌ,) of the night (JK, K) or of the day: (K:) and خَذْمَةٌ [or خِذْمَةٌ, q. v.,] is a dial. var. thereof. (TA.)

خُدْمَةٌ
خُدْمَةٌ خدم خدمه خدمة a subst. signifying (assumed tropical:) The characteristic denoted by the epithet خَدْمَآءُ [fem. of أَخْدَمُ], in a sheep or goat; (JK, K, TA;) i. e. whiteness in the lower end of the shank. (JK, K,) upon blackness; (K;) such whiteness resembling the خَدَمَة, (JK, TA,) or being likened to خَدَم, or anklets: (TA:) or blackness upon whiteness: &c. (K.) [See أَخْدَمُ: and see also خَدَمَةٌ.]

خِدْمَةٌ
خِدْمَةٌ خدم خدمه خدمة , accord. to some, and inf. n. of 1: accord. to others, a simple subst. [signifying Service]. (TA.) ― -b2- [Also Pay for service: but in this sense probably post-classical.] -A2- See also خَدْمَةٌ.

خَدَمَةٌ
خَدَمَةٌ خدم خدمه خدمة A thong, (JK, S, K,) plaited, (TA,) thick and strong, like a ring, (JK, K,) which is fastened upon the pastern of a camel, (JK, S, K,) and to which is attached the سَرِيحَة [or thong] of the نَعْل [or leathern shoe with which the foot is sometimes protected], (S,) or to which are attached the سَرَائِح [or thongs] of the نعل: (K:) [it is the n. un. of ↓ خَدَمٌ: and its pl. is خِدَامٌ; as below: in the TA, said to be tropical; but this is pro- bably a mistake: the other significations here following are all tropical:] accord. to AA, [the pl.] خِدَامٌ signifies shackles, or hobbles; syn. قُيُودٌ. (TA.) ― -b2- Hence, (S,) (tropical:) i. q. خَلْخَالٌ [meaning An anklet]; (JK, S, Mgh, K;) because sometimes made of thongs, with gold and silver affixed thereon: (S:) pl. خِدَامٌ, (S,) and [coll. gen. n.] ↓ خَدَمٌ. (Ham p. 612.) كَالْمَمْهُورَةٍ اـِحْدَى خَدَمَتَيْهَا is a prov. [meaning (assumed tropical:) Like her who has been dowered with one of her two anklets]. (JK, TA. [See also مَهْمُورَةٌ.]) ― -b3- [And hence, (assumed tropical:) A ring of white a little above the hoof of a horse &c.] You say of a horse, لَهُ خَدَمَتَانِ مِنْ خِلَافٍ, meaning (assumed tropical:) He has a whiteness [or rather a ring of white a little above the hoof] in his fore leg [or right fore leg] and another in his left fore leg [probably a mistake of a copyist for his left kind leg]. (TA in art. خلف.) [The coll. gen. n. ↓ خَدَمٌ is used in the Deewلn of the Hudhalees, as stated by Freytag, in the sense of (assumed tropical:) A place where the colour differs, like an anklet, on the foot: and a whiteness on the foot of a bull, surrounding it like a circle: and خِدَامٌ as meaning whiteness: or, as some say, streaks (“striو”). See also خُدْمَةٌ.] ― -b4- [Hence, also,] (assumed tropical:) The place where each foot comes forth from the trousers. (TA.) ― -b5- Also (assumed tropical:) The shank; (K;) because it is the place of the خَدَمَة, i. e. the anklet: (TA:) pl. خِدَامٌ and [coll. gen. n.] ↓ خَدَمٌ. (K.) Hence, in a trad. of Selmلn, كَانَ عَلَى حِمَارٍ وَعَلَيْهِ سَرَاوِيلُ وَخَدَمَتاهُ تُذَبْذِبَانِ [He was upon an ass, and upon him were trousers, and his shanks were dangling]: or, as some say, the meaning here is, the parts from which his two feet came forth, of the trousers. (TA.) And one says, أَبْدَتِ الحَرْبُ عَنْ خِدَامِ المُخَدَّرَاتِ (tropical:) [The war made apparent the shanks, or the anklets, of the girls that had been kept behind the curtains]; meaning the war became vehement. (A, TA.) ― -b6- Also (assumed tropical:) A ring of people; (S, K;) a compact ring thereof: likened to the thong described in the first sentence of this paragraph. (TA.) Hence the saying of Khلlid Ibn-El-Weleed, in a letter that he wrote to the Satraps of Persia, (TA,) الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى فَضَّ خَدَمَتَكُمْ, meaning [Praise be to God,] who hath dispersed, or broken up, your congregation: (S, * K, * TA:) for when the thong above mentioned is broken, or parted, the سَرَائِح [or thongs of the leathern shoe] become loosed, and the shoe falls off: so says IAth, and A'Obeyd says the like. (TA.)

خَدِمَةٌ
خَدِمَةٌ خدم خدمه خدمة A thong: (K:) or a plaited thong. (TA.)

خَدُومٌ
خَدُومٌ خدوم : see what next follows.

خَدَّامٌ
خَدَّامٌ خادم خدام One who does much service; (TA in the present art.;) as also ↓ خَدُومٌ. (TA in art. عقرب.) And also applied to A خَادِم [q. v.]. (TA in the present art. [It is commonly used in the latter sense in the present day: fem. with ة.])

خَادِمٌ
خَادِمٌ خادم A servant; (S, * Mgh, * Msb, * K, * TA;) applied to a young man, (S, Mgh, Msb,) or a male: (K:) and, (S, Mgh, Msb, K,) as also خَادِمَةٌ, (Msb, K,) each in chaste Arabic, (TA,) but the latter rare, (Msb,) to a young woman, (S, Mgh, Msb,) or a female: (K:) and خَدَّامٌ [q. v.] is also used in the same sense as خَادِمٌ: (TA:) the pl. of خَادِمٌ is ↓ خَدَمٌ, (JK, S, Mgh, Msb, K,) or rather this is a quasi-pl. n., (TA,) and خُدَّامٌ (JK, Msb, K) and خَدَمَةٌ, and vulgarly خُدْمَانٌ. (TA.) It is said in a trad., of 'Abd-Er-Rahmلn, (TA,) طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَمَتَّعَهَا بِخَادِمٍ سَوْدَآءَ, meaning [He divorced his wife, and gave her on that occasion] a black young woman [as a slave]. (Mgh, * TA.) In the saying فُلَانَةُ خَادِمَةُ غَدًا, the word خادمة is not properly an epithet: the meaning is, Such a woman will be a servant to-morrow; like as one says حَائِضَةٌ غَدًا. (Msb.)

خَادِمِيَّةٌ
[ خَادِمِيَّةٌ خادم خادميه خادمية Servitude; or the state, or condition, of a servant: a term in common use; and mentioned by Freytag on the authority of Meyd.: opposed to مَخْدُومِيَّةٌ.]

أَخْدَمُ
أَخْدَمُ ذ i. q. ↓ مُخَدَّمُ, (S, Mgh, K,) as meaning, applied to a horse, (tropical:) Having a whiteness (S, Mgh) such as is termed تَحْجِيل (S) surrounding the pastern of each kind foot, (S Mgh,) above the parts next the hoof, and stopping short of the shank; (S;) but not in the fore foot: (S, Mgh: [see 2:]) or, so applied, whose تَحْجِيل encircles [the pastern] above the أَشَاعِر [or extremities next the hoof]: or the latter epithet, so applied, whose whiteness passes beyond the pasterns or part thereof. (K.) And خَدْمَآءُ, [fem. of أَخْدَمُ,] applied to a sheep or goat, (JK, S, K,) i. e. to a شَاة, (S, K,) (assumed tropical:) Having in the lower end of her shank a whiteness (JK, K) like the خَدَمَة [or anklet], (JK,) upon blackness; or a blackness upon whiteness; and in like manner applied to a mountain-goat: (K:) or having white shanks; (AZ, S, K;) like حَجْلَآءُ; [but see this latter word;] and so ↓ مُخَدَّمٌ applied to a mountain-goat: (S:) or having one white shank; the rest of her being black. (K.)

مُخَدَّمٌ
مُخَدَّمٌ مخدم [pass. part. n. of 2, q. v.]. You say قَوْمٌ مُخَدَّمُونَ A people, or party, having many servants and other dependents. (S, K.) And in like manner مُخَدَّمَةٌ is applied to a woman. (A, TA.) -A2- And مُخَدَّمَةٌ (tropical:) A woman attired, or adorned, with anklets. (A, TA.) ― -b2- See also أَخْدَمُ, in two places. -A3- And مُخَدَّمٌ and ↓ مُخَدَّمَةٌ (S, K) The place of the thong [called خَدَمَة] (K, TA) in the leg of the camel: (TA: [there said to be above the كَعْب; but this is a mistake:]) and (assumed tropical:) the place of the anklet [so called] (K, TA) in the shank of a woman: (TA:) the place of the خِدَام in the shank: (S:) the place of the خَدَمَ; like as مُسَوَّرٌ is the place of the سِوَار. (M in explanation of the former, in art. سور.) ― -b2- And the former (tropical:) The band of the trousers, (JK, K, TA,) at the lower part of the leg of a woman: (K, TA:) or the band at the lower part of the leg of the trousers: (M, TA:) the woman seems to be specified in the K because women generally tic the legs of the trousers upon the middle [or upper part] of the shank, and then make them to fall down over it. (TA.)

مُخَدَّمَةٌ
مُخَدَّمَةٌ مخدم مخدمه مخدمة as a subst.: see مُخَدَّمٌ; of which it is also the fem.

مَخْدُومٌ
مَخْدُومٌ مخدوم [lit. Served: ― -b2- and hence, A master;] a head, or chief: pl. مَخَادِيمُ. (TA.) ― -b3- And A man having a servant of the jinn, or genii. (S, K.)

مَخْدُومِيَّةٌ
[ مَخْدُومِيَّةٌ مخدوم مخدوميه مخدومية The state, or condition, of a master: opposed to خَادِمِيَّةٌ.]

##### Türkçe

**خَدَمَهُ**
1 **خَدَمَهُ** خdm خdmh **خِدْمَةٌ** , aor. **خَدُمَ** (S, Msb, K) ve **خَدِمَ** , (Lh, K,) mastar ismi **خِدْمَةٌ** (S, Msb, K) ve **خَدْمَةٌ**, (Lh, K,) yahut bazılarına göre ikincisi mastar ismidir, birincisi ise [genellikle mastar ismi olarak kullanılsa da] yalın bir isimdir, (TA,) Ona hizmet etti; onun için hizmet yaptı; ona hizmetkârlık etti; (PS, TA;) eşanlamlısı **مَهَنَهُ**. (TA.) Ve **خَدَمَ بِطَعَامِ بَطْنِهِ** [karnının yiyeceği karşılığında, yani onun karşılığında, hizmet etti]. (S ve A vb. **وغد** maddesinde.) ― -b2- Şöyle de denir: **هٰذَا القَمِيصُ يَخْدُمُ سَنَةً** (mecaz:) [Bu gömlek bir yıl hizmet eder, yahut dayanır]: ve **ثَوْبٌ سَخِيفٌ لَا يَخْدُمُ** (mecaz:) [Uzun süre hizmet etmeyecek yahut dayanmayacak; yahut işe yarar olmayacak ince, yahut dayanıksız bir elbise]. (TA.)

**خدّمهُ خِدْمَةً**
2 **خدّمهُ خِدْمَةً** خdmh khdmh khdmh **خِدْمَةً** Onu hizmetle meşgul etti, yahut onu hizmetle oyaladı. (TA.) ― -b2- **خَدَّمَهَا** Ona birkaç, yahut birçok, kadın hizmetçi verdi. (Msb.) -A2- [**خدّم البَعِيرَ** Devenin bilek eklemi üzerine, bu adla anılan kayışı yani **خَدَمَة**’yi bağladı. ― -b2- Bundan dolayı,] **تَخْدِيمٌ**, [**خُدِّمَ**’in mastarı olarak,] atta, (farazî mecaz:) Her bir arka ayağın bilek eklemini çevreleyen, (S, Mgh, TA) **تَحْجِيل** diye adlandırılan türden (S, TA) bir beyazlığın bulunması; (S, Mgh, TA,) **أَشَاعِر**’in [yahut tırnağa en yakın uçların] üstünde, ve incik kısmına varmadan kesilmesi; (S, TA;) fakat ön ayakta değil. (S, Mgh, TA.) [Ayrıca **خَاتَمٌ**’a da bak; son cümle.] Bir arka bacakta olursa, at **أَرْجَلُ** diye adlandırılır. (S, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **خَدَّمَهَا زَوْجُهَا** (farazî mecaz:) Kocası onu **خَدَمَة** [yahut halhal] ile giydirdi. (TA.)

**اخدمهُ**
4 **اخدمهُ** **أخدمه** اخdmh akhdmh khdm **ٱخدمه** Ona bir hizmetçi verdi. (S, K, TA. [CK’deki **كَاخْدَمَهُ**, yanlışlıkla **فَأَخْدَمَهُ** yerine konmuştur.]) Ve **أَخْدَمْتُهَا** Ona bir kadın hizmetçi verdim. (Msb.) ― -b2- El-Kutb Er-Rلwendee, özellikle şöyle denildiğini ileri sürer: **أَخْدَمْتُهُ لِنَفْسِى**, [Onu kendime hizmetçi yaptım;] fakat İbn-Abi-l-Hadeed der ki: Bu, benim bilmediğim şeylerdendir. (TA.) [**اختدمهُ**’a bak.]

**اختدم**
8 **اختدم** اختdm Kendi kendine hizmet etti; (Lh, K;) hizmetçisi olmayanın yapmak zorunda olduğu gibi. (Lh.) -A2- **اختدمهُ** Onu hizmetçi yaptı. (TA.) ― -b2- Ayrıca, hemen sonra gelen şeye iki yerde bak.

**استخدمهُ**
10 **استخدمهُ** **أستخدمه** استخdmh استخdmh **استخدمة** **ٱستخدم** **ٱستخدمه** Ondan kendisine bir hizmetçi vermesini istedi; bunun gibi ↓ **اختدمهُ** da. (K, TA.) ― -b2- Ve **اِسْتَخْدَمْتُهُ** Ondan bana hizmet etmesini istedim; (Msb, TA;) bunun gibi ↓ **اِخْتَدَمْتُهُ**: (TA:) [yahut onu hizmetçim olarak aldım:] yahut onu bana hizmet eder kıldım. (Msb) El-Kutb Er-Rلwendee’ye göre şöyle denir: **اِسْتَخْدَمْتُهُ لِنَفْسِى** ve **لِغَيْرِى** [Onu kendim için ve kendimden başkası için hizmetçi olarak aldım: yahut onu kendime ve kendimden başkasına hizmetçi kıldım]. (TA.)

**خَدَمٌ**
**خَدَمٌ** خdm : **خَادِمٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca **خَدَمَةٌ**’ye de, dört yerde, bak.

**خَدْمَةٌ**
**خَدْمَةٌ** khdm khdmh **خِدْمَةٌ** , (K,) yahut ↓ **خِدْمَةٌ**, (JK,) Gecenin (JK, K) yahut gündüzün (K:) bir vakti, yahut süresi, (**سَاعَةٌ**): ve **خَذْمَةٌ** [yahut **خِذْمَةٌ**, bkz.] bunun lehçe varyantıdır. (TA.)

**خُدْمَةٌ**
**خُدْمَةٌ** khdm khdmh khdmh bir isim olup (farazî mecaz:) Koyun yahut keçide **خَدْمَآءُ** [**أَخْدَمُ**’un müennesi] sıfatının delalet ettiği vasfı ifade eder; (JK, K, TA;) yani incik kısmının alt ucunda, (JK, K,) siyahlık üzerinde; (K;) **خَدَمَة**’ye benzeyen, (JK, TA,) yahut **خَدَم**’e yani halhallara benzetilen bir beyazlık: (TA:) yahut beyazlık üzerinde siyahlık: vb. (K.) [**أَخْدَمُ**’a bak: ve ayrıca **خَدَمَةٌ**’ye de bak.]

**خِدْمَةٌ**
**خِدْمَةٌ** khdm khdmh **خِدْمَةٌ** , bazılarına göre, ve 1’in mastar ismidir: başkalarına göre yalın bir isimdir [Hizmet anlamında]. (TA.) ― -b2- [Ayrıca hizmet ücreti: fakat bu anlamda muhtemelen klasik sonrası.] -A2- Ayrıca **خَدْمَةٌ**’ye de bak.

**خَدَمَةٌ**
**خَدَمَةٌ** khdm khdmh khdmh Kalın ve sağlam, (TA,) halka gibi, (JK, K,) örülmüş bir kayış; (JK, S, K,) devenin bilek eklemi üzerine bağlanır, (JK, S, K,) ve ona **نَعْل**’ın [bazen ayağın korunduğu deri ayakkabının] **سَرِيحَة**’si [yahut kayışı] bağlanır, (S,) yahut ona **نعل**’ın **سَرَائِح**’i [yahut kayışları] bağlanır: (K:) [bu, ↓ **خَدَمٌ**’ün tekil ismidir; çoğulu aşağıda olduğu üzere **خِدَامٌ**’dır: TA’da mecaz olduğu söylenmiştir; fakat bu muhtemelen bir hatadır: burada ardından gelen diğer anlamların hepsi mecazdır:] AA’ya göre, [çoğul] **خِدَامٌ** prangalar yahut köstekler demektir; eşanlamlısı **قُيُودٌ**. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (S,) (mecaz:) **خَلْخَالٌ** ile aynı anlamdadır [yani halhal]; (JK, S, Mgh, K;) çünkü bazen kayışlardan yapılır ve üzerine altın ve gümüş iliştirilir: (S:) çoğulu **خِدَامٌ**, (S,) ve [cins isim] ↓ **خَدَمٌ**. (Ham s. 612.) **كَالْمَمْهُورَةٍ اـِحْدَى خَدَمَتَيْهَا** bir darbımeseldir [anlamı (farazî mecaz:) İki halhalından biriyle mehirlenmiş kadın gibi]. (JK, TA. [Ayrıca **مَهْمُورَةٌ**’ye de bak.]) ― -b3- [Ve bundan dolayı, (farazî mecaz:) At vb.’de tırnağın biraz üstünde beyaz bir halka.] At hakkında şöyle dersin: **لَهُ خَدَمَتَانِ مِنْ خِلَافٍ**, yani (farazî mecaz:) Ön bacağında [yahut sağ ön bacağında] bir beyazlık [daha doğrusu tırnağın biraz üstünde beyaz bir halka] ve sol ön bacağında bir diğeri vardır [muhtemelen bir müstensih hatasıyla sol arka bacağı yerine]. (TA, **خلف** maddesinde.) [Cins isim ↓ **خَدَمٌ**, Freytag’ın belirttiğine göre Hudhelîlerin Dîvân’ında (farazî mecaz:) Ayakta halhal gibi rengin farklılaştığı bir yer; ve bir öküzün ayağında onu daire gibi kuşatan bir beyazlık; ve **خِدَامٌ** beyazlık anlamında; yahut bazılarına göre çizgiler (“striو”) anlamında kullanılmıştır. Ayrıca **خُدْمَةٌ**’ye de bak.] ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca,] (farazî mecaz:) Her ayağın pantolondan çıktığı yer. (TA.) ― -b5- Ayrıca (farazî mecaz:) İncik; (K;) çünkü **خَدَمَة**’nin yani halhalın yeridir: (TA:) çoğulu **خِدَامٌ** ve [cins isim] ↓ **خَدَمٌ**. (K.) Bundan dolayı Selmân’dan bir rivayette: **كَانَ عَلَى حِمَارٍ وَعَلَيْهِ سَرَاوِيلُ وَخَدَمَتاهُ تُذَبْذِبَانِ** [O bir eşek üzerindeydi, üzerinde şalvar vardı ve iki incik kısmı sallanıyordu]: yahut bazılarına göre buradaki anlam, şalvarın iki ayağının çıktığı kısımlardır. (TA.) Ve şöyle denir: **أَبْدَتِ الحَرْبُ عَنْ خِدَامِ المُخَدَّرَاتِ** (mecaz:) [Savaş, perde arkasında tutulmuş kızların inciklerini yahut halhallarını açığa çıkardı]; yani savaş şiddetlendi. (A, TA.) ― -b6- Ayrıca (farazî mecaz:) İnsanlardan bir halka; (S, K;) onlardan sıkı bir halka: bu paragrafın ilk cümlesinde anlatılan kayışa benzetilmiştir. (TA.) Bundan dolayı Hâlid İbnü’l-Velîd’in, Fars satraplarına yazdığı bir mektupta, (TA,) **الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى فَضَّ خَدَمَتَكُمْ**, yani [Hamd Allah’a mahsustur,] sizin cemaatinizi dağıtan yahut bozan: (S, * K, * TA:) çünkü yukarıda zikredilen kayış kırılınca yahut ayrılınca, **نعل**’ın **سَرَائِح**’i [yahut deri ayakkabının kayışları] çözülür ve ayakkabı düşer: IAth böyle der; A’Obeyd de benzerini söyler. (TA.)

**خَدِمَةٌ**
**خَدِمَةٌ** khdm khdmh khdmh Bir kayış: (K:) yahut örülmüş bir kayış. (TA.)

**خَدُومٌ**
**خَدُومٌ** khdwm : hemen sonra gelene bak.

**خَدَّامٌ**
**خَدَّامٌ** khادم khdām Çok hizmet eden kimse; (TA bu maddede;) bunun gibi ↓ **خَدُومٌ** da. (TA, **عقرب** maddesinde.) Ve ayrıca **خَادِم** [bkz.] için de kullanılır. (TA bu maddede. [Günümüzde genellikle bu son anlamda kullanılır: müennesi ة ile.])

**خَادِمٌ**
**خَادِمٌ** khادم Bir hizmetçi; (S, * Mgh, * Msb, * K, * TA;) genç erkeğe, (S, Mgh, Msb,) yahut erkeğe uygulanır: (K:) ve, (S, Mgh, Msb, K,) bunun gibi **خَادِمَةٌ** da, (Msb, K,) her biri fasih Arapçada, (TA,) fakat ikincisi nadirdir, (Msb,) genç kadına, (S, Mgh, Msb,) yahut dişiye uygulanır: (K:) ve **خَدَّامٌ** [bkz.] da **خَادِمٌ** ile aynı anlamda kullanılır: (TA:) **خَادِمٌ**’in çoğulu ↓ **خَدَمٌ**’dür, (JK, S, Mgh, Msb, K,) yahut daha doğrusu bu, şibh-çoğul bir isimdir, (TA,) ve **خُدَّامٌ** (JK, Msb, K) ve **خَدَمَةٌ**, ve avamca **خُدْمَانٌ**. (TA.) ‘Abd-Er-Rahmân’dan bir rivayette, (TA,) **طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَمَتَّعَهَا بِخَادِمٍ سَوْدَآءَ**, yani [Karısını boşadı ve o vesileyle ona] siyah bir genç kadın [cariye] verdi. (Mgh, * TA.) **فُلَانَةُ خَادِمَةُ غَدًا** sözünde, **خادمة** kelimesi aslında bir sıfat değildir: anlamı, filan kadın yarın hizmetçi olacaktır; tıpkı **حَائِضَةٌ غَدًا** denildiği gibi. (Msb.)

**خَادِمِيَّةٌ**
[ **خَادِمِيَّةٌ** khادم khādmyh khādmyh Hizmetkârlık; yahut hizmetçinin hâli yahut durumu: yaygın kullanımda bir terim; ve Freytag tarafından Meyd.’in otoritesine dayanarak zikredilmiştir: **مَخْدُومِيَّةٌ**’nin karşıtıdır.]

**أَخْدَمُ**
**أَخْدَمُ** ذ ↓ **مُخَدَّمُ** ile aynı anlamdadır, (S, Mgh, K,) yani ata uygulandığında, (mecaz:) Her bir arka ayağın bilek eklemini çevreleyen, (S, Mgh) **تَحْجِيل** diye adlandırılan türden (S) bir beyazlığa sahip olan; (S Mgh,) tırnağa en yakın kısımların üstünde, ve incik kısmına varmadan kesilen; (S;) fakat ön ayakta değil: (S, Mgh: [2’ye bak:]) yahut böyle uygulandığında, **تَحْجِيل**’i **أَشَاعِر**’in [yahut tırnağa en yakın uçların] üstünde [bilek eklemini] çepeçevre kuşatan; yahut bu son sıfat, böyle uygulandığında, beyazlığı bilek eklemlerini yahut onun bir kısmını aşan. (K.) Ve **خَدْمَآءُ**, [**أَخْدَمُ**’un müennesi,] koyun yahut keçiye, (JK, S, K,) yani **شَاة**’ye, (S, K,) (farazî mecaz:) incik kısmının alt ucunda, (JK, K) **خَدَمَة** [yahut halhal] gibi, (JK,) siyahlık üzerinde bir beyazlığa; yahut beyazlık üzerinde bir siyahlığa sahip olan; ve aynı şekilde dağ keçisine de uygulanır: (K:) yahut beyaz inciklere sahip olan; (AZ, S, K;) **حَجْلَآءُ** gibi; [fakat bu son kelimeye bak;] ve böylece ↓ **مُخَدَّمٌ** dağ keçisine uygulanır: (S:) yahut bir beyaz incik sahibi olan; geri kalanı siyah olmak üzere. (K.)

**مُخَدَّمٌ**
**مُخَدَّمٌ** mkhdm [2’nin edilgen ism-i mef’ûlü, bkz.]. **قَوْمٌ مُخَدَّمُونَ** dersin: Çok sayıda hizmetçisi ve diğer bağlıları olan bir kavim yahut topluluk. (S, K.) Ve aynı şekilde **مُخَدَّمَةٌ** bir kadına uygulanır. (A, TA.) -A2- Ve **مُخَدَّمَةٌ** (mecaz:) Halhallarla giydirilmiş yahut süslenmiş bir kadın. (A, TA.) ― -b2- Ayrıca **أَخْدَمُ**’a, iki yerde, bak. -A3- Ve **مُخَدَّمٌ** ve ↓ **مُخَدَّمَةٌ** (S, K) Devenin bacağında **خَدَمَة** denilen kayışın yeri: (K, TA) ve (farazî mecaz:) kadının incik kısmında bu adla anılan halhalın yeri: (K, TA) incikteki **خِدَام**’ın yeri: (S:) **خَدَمَ**’ın yeri; tıpkı **مُسَوَّرٌ**’ün **سِوَار**’ın yeri olması gibi. (M, ilkinin açıklamasında, **سور** maddesinde.) ― -b2- Ve birincisi (mecaz:) Kadının bacağının alt kısmında pantolonun bağı; (JK, K, TA,) (K, TA:) yahut pantolonun bacağının alt kısmındaki bağ: (M, TA:) K’de kadının tahsis edilmesi, kadınların genellikle pantolon paçalarını incik kısmının orta [yahut üst] tarafına bağlayıp sonra onu üzerine düşürmelerinden dolayıdır. (TA.)

**مُخَدَّمَةٌ**
**مُخَدَّمَةٌ** mkhdm mkhdmh mkhdmh İsim olarak: **مُخَدَّمٌ**’e bak; bunun müennesi de odur.

**مَخْدُومٌ**
**مَخْدُومٌ** mkhdwm [lafzen: Kendisine hizmet edilen: ― -b2- ve bundan dolayı, efendi;] bir baş, yahut reis: çoğulu **مَخَادِيمُ**. (TA.) ― -b3- Ve cinlerden bir hizmetçisi olan adam. (S, K.)

**مَخْدُومِيَّةٌ**
[ **مَخْدُومِيَّةٌ** mkhdwm mkhdwmyh mkhdwmyh Efendilik hâli yahut durumu: **خَادِمِيَّةٌ**’nin karşıtıdır.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَدَمَ
خَدَمَ I ,  U ( n. ac. خَدْمَة 1t ,  خِدْمَة 2t ),
a.  Served, was in the service of.

خَدَّمَ
خَدَّمَ II ,
a.  Took into his service.

أَخْدَمَ
أَخْدَمَ IV ,
a.  Gave a servant to.

اِخْتَدَمَ
اِخْتَدَمَ VIII ,
a.  Served himself.

b.  see X (b) .

اِسْتَخْدَمَ
اِسْتَخْدَمَ X ,
a.  Made to serve, be a servant to.

b.  Asked for a servant.

خِدْمَة
خِدْمَة 2t , ( pl. خِدَم 7 ),
a.  Service.

b.  Present ( offered to a superior ).

خَاْدِم
خَاْدِم 21 , ( pl. خَدَم 4 ,  خُدَّاْم 29 ),
a.  Servant, domestic.

خَاْدِمَة
خَاْدِمَة 21t ,
a.  Female servant.

خَاْدِمِيَّة
خَاْدِمِيَّة 21yit ,
a.  Condition or status of a servant.

خَدَاْمَة
خَدَاْمَة 22t ,
a.  Service; servitude, bondage.

خَدِيْم
خَدِيْم 25 ,
a.  Slave; attendant, valet.

خَدَّاْمَة
خَدَّاْمَة 28t ,
a.  Urinal, chamber.

b.  see 21t .

خَدِّيْم
خَدِّيْم
a.  see 25 .

خَدِّيمَة
خَدِّيمَة
a.  see 21t .

##### Türkçe

**خَدَمَ**
**خَدَمَ** I , U (mastar: **خَدْمَة** 1t , **خِدْمَة** 2t ),
a. Hizmet etti, hizmetinde bulundu.

**خَدَّمَ**
**خَدَّمَ** II ,
a. Hizmetine aldı.

**أَخْدَمَ**
**أَخْدَمَ** IV ,
a. Birine bir hizmetçi verdi.

**اِخْتَدَمَ**
**اِخْتَدَمَ** VIII ,
a. Kendi kendine hizmet etti.

b. X (b)’ye bak.

**اِسْتَخْدَمَ**
**اِسْتَخْدَمَ** X ,
a. Hizmet ettirdi, hizmetçi olarak bulundu.

b. Bir hizmetçi istedi.

**خِدْمَة**
**خِدْمَة** 2t , (çoğulu: **خِدَم** 7 ),
a. Hizmet.

b. Üst makama sunulan hediye.

**خَاْدِم**
**خَاْدِم** 21 , (çoğulu: **خَدَم** 4 , **خُدَّاْم** 29 ),
a. Hizmetçi, ev hizmetlisi.

**خَاْدِمَة**
**خَاْدِمَة** 21t ,
a. Kadın hizmetçi.

**خَاْدِمِيَّة**
**خَاْدِمِيَّة** 21yit ,
a. Hizmetçilik hâli veya statüsü.

**خَدَاْمَة**
**خَدَاْمَة** 22t ,
a. Hizmet; kulluk, esaret.

**خَدِيْم**
**خَدِيْم** 25 ,
a. Köle; refakatçi, uşak.

**خَدَّاْمَة**
**خَدَّاْمَة** 28t ,
a. İdrarlık, hela.

b. 21t’ye bak.

**خَدِّيْم**
**خَدِّيْم**
a. 25’e bak.

**خَدِّيمَة**
**خَدِّيمَة**
a. 21t’ye bak.
