# خدم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خدم

الخَدَم: الخُدَّمُ. والخادِمُ: واحدُ الخَدَمِ، غلاماً كان أَو جارية؛ قال الشاعر يمدح قوماً:
مُخَدَّمون ثِقالٌ في مَجالسهم،
وفي الرِّجال، إِذا رافقتَهم، خَدَمُ
وتَخَدَّمْتُ خادِماً أَي اتخذت. ولا بد لمن لم يكن له خادمٌ أَن يَخْتَدِم أَي يَخْدُم نفسه. وفي حديث فاطمة وعليّ، عليهما السلام: اسأَلي أَباكِ خادِماً تَقِيكِ حَرَّ ما أَنتِ فيه؛ الخادِمُ: واحد الخَدَم، ويقع على الذكر والأُنثى لإِجرائه مُجرى الأَسماء غير المأْخوذة من الأَفعال كحائض وعاتِق. وفي حديث عبد الرحمن: أَنه طلق امرأَته فَمَتَّعها بخادم سَوداء أَي جارية. وهذه خادِمُنا، بغير هاء، لوجوبه، وهذه خادِمتُنا غداً.ابن سيده: خَدَمَه يَخْدُمه ويَخدِمه؛ الكسر عن اللحياني، خَدْمةً، عنه، وخِدْمة، مَهَنَهُ، وقيل: الفتح المصدر، والكسر الاسم، والذكر خادم، والجمع خُدَّام. والخَدَمُ: اسم للجمع كالعَزَبِ والرَّوَح، والأُنثى خادِم وخادِمة، عَرَبيَّتان فصيحتان، وخدَم نفسهَ يَخْدُمُها ويَخْدِمُها كذلك. وحكى اللحياني: لا بدَّ لمن لم يكن له خادم أَن يَختَدِم أَي يخدُم نَفْسَه. واستخدَمَه فأَخدَمَه: استوهَبَه خادِماً فَوَهَبَه له. ويقال: اخْتَدَمْتُ فلاناً واسْتَخْدَمْتُه أَي سأَلتُهُ أَن يَخْدُمني. وقومٌ مُخَدَّمُون أَي مَخْدُومُون، يراد به كثرةُ الخَدَم والخَشَم. وأَخدمتُ فلاناً: أَعطيتُه خادماً يَخدُمُه، يقع الخادِمُ
على الأَمة والعبد. ورجل مَخْدُوم: له تابعة من الجنّ.
والخَدَمة: السير الغليظ المحكمُ مثل الحَلْقة، يُشدّ في رُسْغ البعير ثم يُشَدّ إِليها سَرائحُ نَعْلِها؛ وأَنشد ابن بري للأَعشى: وطايَفْن مَشْياً في السَّرِيح المُخَدِّم
والجمع خَدَمٌ، وفي التهذيب: خِدامٌ، وقد خَدَّم البعير. والخَدَمةُ: الخَلْخالُ. هو من ذلك لأَنه ربما كان من سيور يُرَكَّبُ فيها الذهب والفضة، والجمع خِدامٌ، وقد تُسمِّى الساقُ خَدَمَةً حملاً على الخَلْخال لكونها موضعه، والجمع خَدَمٌ وخِدامٌ؛ قال:
كيف نَوْمِي على الفراشِ، ولمَّا
تَشْمَلِ الشأْمَ غارةٌ شَعْواءُ
تُذْهِلُ الشيخَ عن بَنيهِ، وتُبْدي
عن خِدامِ العَقِيلَةُ العَذْراءُ
أَراد وتُبْدِي عن خِدامٍ العقيلة، وخِدام ههنا في نية عن خِدامها؛ وعدَّى تُبْدِي بعَنْ لأَن فيه معنى تكشف كقوله:
تَصُدُّ وتُبْدِي عن أَسيلٍ وتَتَّقِي
أَي تكشف عن أَسيلٍ أَو تُسْفِرُ
عن أَسيلٍ. والمُخَدَّمُ: موضع الخَدَمَة من البعير والمرأَة؛ قال طفيل: وفي الظَّاعِنينَ القَلْبُ قد ذَهَبَتْ به
أَسيلَةُ مَجْرى الدَّمْعِ، رَيَّا المُخَدَّمِ
والمُخَدَّمُ
من البعير: ما فوق الكعب. غيره: والمُخَدَّم والمُخَدَّمة موضع الخِدام من الساق. وفي الحديث: لا يحول بيننا وبين خَدَمِ نِسائكم شيءٌ، جمع خَدَمَةٍ، يعني الخلخال، ويجمع على خِدامٍ أَيضاً؛ ومنه الحديث: كُنَّ يُدْلِجْنَ بالقِرَبِ على ظهورهن ويَسْقِينَ أَصحابه بادَيةً خِدامُهُنَّ.وفي حديث سلمان: أَنه كان على حِمار وعليه سَراويلُ وخَدَمَتاه تَذَبْذَبانِ؛ أَراد بخَدَمَتَيْه ساقَيْه لأَنهما موضع الخَدَمتين و هما الخَلْخالانِ، وقيل: أَراد بهما مَخْرَجَ الرجلين من السراويل. أَبو عمرو: الخِدام القيود. ويقال للقيد: مِرْمَلٌ ومِحْبَسٌ. ابن سيده: والمُخَدَّم رِباطُ السَّراويل عند أَسفل رجل السَّراويل. أَبو زيد: إِذا ابْيَضَّت أَوْظِفَةُ النعجة فهي حَجْلاءُ وخَدْماءُ، والخَدْماءُ
مثل الحَجْلاء: الشاة البيضاء الأَوْظِفَةِ أَو الوَظيفِ الواحد، وسائرها أَسود، وقيل: هي التي في ساقها عند موضع الرُّسْغِ بياض كالخَدَمةِ في سواد أَو سواد في بياض، وكذلك الوُعُولُ مشبّه بالخَدَم من الخلاخيل، والاسم الخُدْمةُ، بضم الخاء، ويسمون موضع الخَلْخال مُخَدَّماً؛ وقول الأَعشى:
ولو أَنَّ عِزَّ الناسِ في رأْس صَخْرَةٍ
مُلَمْلَمَةٍ، تُعْيِي الأَرَحَّ المُخَدَّما
لأَعطاك ربُّ الناسِ مِفْتاحَ بابِها،
ولو لم يكن بابٌ لأَعطاكَ سُلَّمَا
يريد وَعْلاً ابْيَضَّتْ أَوْظِفَتُهُ. وفرس مُخَدَّمٌ وأَخْدَمُ: تحجيلُه مستدير فوق أَشاعره، وقيل: فرس مُخدَّمٌ جاوز البياضُ أَرساغه أَو بعضها، وقيل: التَّخْديمُ أَن يَقْصُرَ بياض التحجيل عن الوَظيف فيستدير بأَرساغ رجلي الفرس دون يديه فوق الأَشاعر، فإِن كان بِرجْلٍ واحدة فهو أَرْجَلُ، وقد تسمى حَلْقَةُ القوم خَدَمَةً. وفي حديث خالد بن الوليد إِلى مَرازِبةِ فارس: الحمد لله الذي فَضَّ خَدَمَتَكُمْ؛ قال: فَضَّ الله خَدَمَتهم أَي فرق جماعتهم؛ الخَدَمة،بالتحريك: سير غليظ مضفور مثل الحَلْقة يشد في رُسْغِ البعير، ثم يشد إِليها سَرائِحُ نعله، فإِذا انْفَضَّتِ الخَدَمَة انْحَلَّت السَّرائِحُ وسقطت النعل، فضرب ذلك مَثَلاً لذهاب ما كانوا عليه وتفَرُّقِهِ، وشَبَّه اجتماع أَمر العَجَمِ واتساقه بالحلقة المستديرة، فلهذا قال: فَضَّ خَدَمَتكُم أَي فرقها بعد اجتماعها. وقال أَبو عبيد: هذا مَثَلٌ، وأَصل الخَدَمَةِ الحلقةُ المستديرة المُحْكَمَةُ، ومنه قيل للخلاخيل خِدامٌ؛ وأَنشد:
كانَ مِنَّا المُطارِدون على الأُخْـ
ـرى، إِذا أَبْدَتِ العَذَارَى الخِدامَا
قال: فَشَبَّهَ خالد اجتماع أَمرهم كان واستيثاقهم بذلك، ولهذا قال: فَضَّ الله خَدَمَتَكُمْ أَي فرقها بعد اجتماعها.
وابن خِدامٍ: شاعر قديم، ويقال: ابن خِذامٍ، بالذال المعجمة.

### Türkçe

**الخَدَم**: **الخُدَّمُ**. Ve **الخادِمُ**: **الخَدَم**’in bir ferdidir; ister oğlan olsun ister cariye; şair bir kavmi överek dedi ki:

مُخَدَّمون ثِقالٌ في مَجالسهم،
وفي الرِّجال، إِذا رافقتَهم، خَدَمُ

Ve **تَخَدَّمْتُ خادِماً**: yani edindim. Ve kendisinin **خادم**’i olmayan kimse için mutlaka **يَخْتَدِم** (yani kendi nefsine hizmet eder) gerekir. Ve Fâtıma ile Ali’nin (ikisine de selâm olsun) hadîsinde: “Babandan, içinde bulunduğun şeyin sıcağından seni koruyacak bir **خادِماً** iste.”; **الخادِمُ**: **الخَدَم**’in bir ferdidir; ve onu, fiillerden alınmamış isimler yürüyüşünde yürütmek sebebiyle, erkek ve dişiye vâki olur; **كحائض وعاتِق** gibi. Ve Abdurrahman hadîsinde: karısını boşadığı, sonra onu siyah bir **خادم** ile (yani bir cariye ile) metâlandırdığı. Ve “Bu bizim **خادِمُنا**” (ه olmaksızın), onun vâcip oluşu sebebiyledir; ve “Bu bizim **خادِمتُنا** yarın.”

İbn Sîde: **خَدَمَه** **يَخْدُمه** ve **يَخدِمه**; kesre, Lihyânî’den (rivayetle). **خَدْمةً**, ondan; ve **خِدْمة**, (yani) onu meslek edindi. Ve denildi ki: fetha masdardır, kesre isimdir. Ve erkek: **خادم**; cem‘i: **خُدَّام**. Ve **الخَدَمُ**: **العَزَبِ** ve **الرَّوَح** gibi cem‘ için bir isimdir. Ve dişi: **خادِم** ve **خادِمة**; ikisi de Arapça, fasih iki lafızdır. Ve “kendi nefsine hizmet etti”: **خدَم نفسهَ** **يَخْدُمُها** ve **يَخْدِمُها**; yine böyledir. Lihyânî hikâye etti: kendisinin **خادم**’i olmayan kimse için mutlaka **يَختَدِم** (yani kendi nefsine hizmet eder) gerekir. Ve **استخدَمَه فأَخدَمَه**: ondan bir **خادِماً** hibe olarak istedi, o da onu ona hibe etti. Ve denilir: **اخْتَدَمْتُ فلاناً** ve **اسْتَخْدَمْتُه**: yani ondan bana hizmet etmesini istedim. Ve bir kavim **مُخَدَّمُون**: yani **مَخْدُومُون**; bununla **الخَدَم** ve **الخَشَم**’ın çokluğu kastedilir. Ve **أَخدمتُ فلاناً**: ona, kendisine hizmet edecek bir **خادماً** verdim; **الخادِمُ** câriye ve köle üzerine vâki olur. Ve **رجل مَخْدُوم**: cinlerden bir tâbi‘ası vardır.

Ve **الخَدَمة**: halka gibi, kalın, sağlam örülmüş kayıştır; devenin bileğine bağlanır, sonra onunla nalının kayışları bağlanır; İbn Berrî, A‘şâ’dan şu beyti rivayet etti:

وطايَفْن مَشْياً في السَّرِيح المُخَدِّم

Ve cem‘i **خَدَمٌ**’dür; ve Tehzîb’de: **خِدامٌ**; ve deve **خَدَّم** etti. Ve **الخَدَمةُ**: halhaldır. O, bundan (yani önceki mânâdan)dır; çünkü bazen altın ve gümüşün takıldığı kayışlardan olur. Cem‘i **خِدامٌ**’dır. Ve bazen bacak, halhalın yeri olması sebebiyle, halhal üzerine حمل ederek **خَدَمَةً** diye adlandırılır; cem‘i **خَدَمٌ** ve **خِدامٌ**’dır; dedi ki:

كيف نَوْمِي على الفراشِ، ولمَّا
تَشْمَلِ الشأْمَ غارةٌ شَعْواءُ
تُذْهِلُ الشيخَ عن بَنيهِ، وتُبْدي
عن خِدامِ العَقِيلَةُ العَذْراءُ

“Ve **تُبْدِي عن خِدامٍ** el-‘akîle”yi murad etti; ve buradaki **خِدام** onun **خِدامها**’sı hakkında niyet içindedir. Ve **تُبْدِي**’yi **عن** ile ta‘diyeli kıldı; çünkü onda “açar/ortaya çıkarır” mânâsı vardır; şu sözü gibi:

تَصُدُّ وتُبْدِي عن أَسيلٍ وتَتَّقِي

Yani bir **أَسيلٍ**’i açığa çıkarır yahut bir **أَسيلٍ**’den yüz açar.

Ve **المُخَدَّمُ**: deve ve kadında **الخَدَمَة**’nin yeri olan mevzidir; Tufeyl dedi ki:

وفي الظَّاعِنينَ القَلْبُ قد ذَهَبَتْ به
أَسيلَةُ مَجْرى الدَّمْعِ، رَيَّا المُخَدَّمِ

Ve deveden **المُخَدَّمُ**: topuğun üstü olan yerdir. Başkası: **المُخَدَّم** ve **المُخَدَّمة** bacakta **الخِدام**’ın yeridir. Ve hadîste: “Sizin kadınlarınızın **خَدَمِ**’i ile bizim aramızda hiçbir şey engel olmaz”; **خَدَمَةٍ**’nin cem‘idir; yani halhal; ve **خِدامٍ** üzerine de cem‘lenir; ve ondan hadîs: “Kırbaları sırtlarında gece yürürlerdi ve arkadaşlarına, **خِدامُهُنَّ** (yani halhalları) (bulunduğu hâlde) çölde su verirlerdi.”

Ve Selmân hadîsinde: onun bir eşek üzerinde olduğu, üzerinde şalvar bulunduğu ve iki **خَدَمَتاه**’sının sallandığı; iki **خَدَمَتَيْه** ile iki bacağını murad etti; çünkü ikisi, iki **الخَدَمتين**’in—ve onlar iki halhaldır—yeridir; ve denildi ki: onlarla şalvardan iki bacağın çıktığı yeri murad etti. Ebû Amr: **الخِدام** bağlardır (prangalardır). Ve bağa denilir: **مِرْمَلٌ** ve **مِحْبَسٌ**. İbn Sîde: ve **المُخَدَّم** şalvarın, şalvar bacağının alt tarafında olan bağıdır. Ebû Zeyd: koyunun **أَوْظِفَةُ**’si beyazladığında o **حَجْلاءُ** ve **خَدْماءُ**’dır; ve **الخَدْماءُ**, **الحَجْلاء** gibidir: **الأَوْظِفَةِ**’si yahut tek **الوَظيف**’i beyaz, geri kalanı siyah olan koyun; ve denildi ki: o, bacağında bilek yerinde, siyahlık içinde **الخَدَمةِ** gibi bir beyazlık yahut beyazlık içinde bir siyahlık bulunan kimsedir; ve aynı şekilde dağ keçileri, halhallardan olan **الخَدَم**’e benzetilmiştir. İsim: **الخُدْمةُ** (خاء’nın zammıyla). Ve halhalın yerini **مُخَدَّماً** diye adlandırırlar. A‘şâ’nın sözü:

ولو أَنَّ عِزَّ الناسِ في رأْس صَخْرَةٍ
مُلَمْلَمَةٍ، تُعْيِي الأَرَحَّ المُخَدَّما
لأَعطاك ربُّ الناسِ مِفْتاحَ بابِها،
ولو لم يكن بابٌ لأَعطاكَ سُلَّمَا

**أَوْظِفَتُهُ** beyazlamış bir **وَعْلاً**yı murad eder. Ve **فرس مُخَدَّمٌ** ve **أَخْدَمُ**: onun tahcîli, kıllarının üstünde yuvarlaktır. Ve denildi ki: **فرس مُخدَّمٌ**, beyazlığı onun bileklerini yahut onların bir kısmını aşmıştır. Ve denildi ki: **التَّخْديمُ**, tahcîl beyazlığının **الوَظيف**’ten kısa kalmasıdır; böylece atın iki ayağının bileklerinde, iki elinin değil, kılların üstünde yuvarlak olur; eğer bir tek ayakta olursa o **أَرْجَلُ**’dir. Ve kavmin halkasına da bazen **خَدَمَةً** denilir. Ve Hâlid b. Velîd’in Fars’ın merzubanlarına (yazdığı) hadîste: “Hamd, sizin **خَدَمَتَكُمْ**’u dağıtan Allah’adır”; dedi ki: “Allah onların **خَدَمَتهم**’ini dağıttı”, yani cemaatlerini ayırdı. **الخَدَمة** (harekeli olarak): deve bileğine bağlanan, halka gibi, kalın örülmüş kayıştır; sonra onunla nalının kayışları bağlanır; **الخَدَمَة** çözülünce kayışlar çözülür ve nal düşer; böylece bunu, onların üzerinde bulundukları şeyin gitmesine ve onun dağılmasına misal yaptı; ve Acem’in işinin toplanmasını ve düzgünlüğünü yuvarlak halkaya benzetti; bunun için dedi: “Sizin **خَدَمَتَكُم**’u dağıttı”, yani toplanmasından sonra onu ayırdı. Ebû Ubeyd dedi ki: bu bir misaldir; ve **الخَدَمَة**’nin aslı, sağlam, yuvarlak halkadır; ve ondan halhallara **خِدامٌ** denildi; ve şu beyti rivayet etti:

كانَ مِنَّا المُطارِدون على الأُخْـ
ـرى، إِذا أَبْدَتِ العَذَارَى الخِدامَا

Dedi ki: Hâlid, onların işinin toplanmasını ve onun sağlamlığını buna benzetti; bunun için dedi: “Allah sizin **خَدَمَتَكُمْ**’u dağıttı”, yani toplanmasından sonra onu ayırdı.

Ve **ابن خِدامٍ**: eski bir şairdir; ve “**ابن خِذامٍ**” da denilir; **بالذال المعجمة** (yani noktalı **الذال** ile).
