# خدم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خدم

خ د م
خدم ، خمد ، دمخ ، مدخ : مستعملة .
خمد : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : إذا سَكَنَ
لَهَبُ النَّار ولم يَطْفَأْ جَمْرُهَا . قيل : خَمَدَتْ
تَخْمُدُ خُمُوداً .
فإنْ طَفِئَتْ أَلْبَتَّةَ ، قيلَ : هَمَدَتْ هُمَوداً .
ونحوَ ذلك قال الليثُ .
وفي ) ( نوادر الأعراب ) ( : يُقال : رأَيْتُهُ
مُخْمِداً وَمُخْبِتاً وَمُخْلِداً ومُخْبِطاً وَمُسْبِطاً
وُمُهْدِياً _ إذا رَأَيْتَه مُضْرِباً لا يَتَحَرَّكُ ،
وأَخْمَدَ فلانٌ نَارَهُ .
خدم : قال الْخَدَمُ : الْخُدَّامُ . . وَالْوَاحِدُ
خَادِمٌ _ غُلاَماً كَانَ أَوْ جَارِيةً . . وأنشد :
مُخَدَّمُون ثِقَالٌ في مَجَالِسِهِمْ
وفي الرِّحالِ إذا رَافَقْتَهُمْ خَدَمُ
وهذه خَادِمُنا _ بغير هاء _ لِوُجُوبِه وَهذِه
خَادِمَتُنَا غداً .
وَأَخْدَمْتُ فُلاناً _ أي : أَعْطَيْتُهُ خَادِماً
يَخدِمُهُ .
ويقال : لا بُدُّ لمن لا خَادِمَ له أن يَخْتَدِمُ
_ أي : يَخْدُمُ نفْسَه .
ويقال : اخْتَدَمْتُ فُلاناً ، واسْتَخْدَمْتُهُ _ إذا
سألْتَهُ أن يَخْدِمَكَ .
قال : والْخَدَمَةُ : سَيْرٌ غليظٌ مُحْكَمٌ _ مثل
الْحَلْقَةِ _ يُشَدُّ في رُسْغِ الَبعِير ، ثم يُشَدُّ
إليها سَرَائِحُ نَعْلِها وجَمْعُها خِدَامٌ .
وسُمِّي الْخَلْخَالُ : خَدَمَةً بذلك .
والْخَدْماءُ من الغَنَم : التي في ساقها _ عند
الرُّسْغِ _ بَيَاضٌ كالْخَدْمة في السَّوَاد أو
سَوَادٌ في بَيَاضٍ .
والاسْمُ : الْخُدْمَةُ _ بضم الخاء .
قال : ويُسَمُّونَ موضعَ الْخَلخال : مُخَدَّماً .
ورِبَاطُ السَّرَاوِيلِ _ عند أسفل رِجْلِ
السَّرَاوِيلِ _ يقال له : الْمَخَدمُ .
والْمُخَدَّمُ _ من البعيرِ _ ما فَوْقَ الْكَعْبِ .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا ابْيَضَّتْ أَوْظِفَةُ
النّعْجَةِ فهي حَجْلاَءُ وَخَدْمَاءُ .
وقال أبو عبيدة : إذا قَصُرَ البَيَاضُ عن
الوَظِيفِ ، واسْتَدَار بأَرْسَاغ رِجْلَي الفَرَس
_ دون يدَيْه _ فذلِكَ التَّخْدِيمُ .
يقال : فرسٌ أخْدَمُ ومُخَدَّمٌ .
وفي حديث خَالِدِ بنِ الوَلِيد : أَنَّه كتب إلى
مَرَازِبةِ فارسَ :
) ( الحمد لله الذي فَضَّ خَدَمَتكُمْ ، وسَلَبَ
مُلكَكُمْ ) ( .
قال أبو عبيد : هذا مَثَلٌ ، وأصْل الْخَدَمة :
الحلْقَةُ المستديرة المُحْكَمَة _ ومنه قيل
للخَلاخِيلِ : خِدَامٌ _ وأنشد :
كَانَ مِنَّا المُطَارِدُونَ عَلَى الأُخْرَى
إذَا أَبْدَتِ الْعَذَارَى الخِدَاما
قال : فشَبَّه خَالِدٌ اجتماعَ أمرهم كان
واستيسَاقَهم . . بذلك .
ولهذا قال : ) ( فَضَّ خَدَمَتكُمْ ) ( _ أي : فَرَّقَها
بعد اجتماعها .
عمرو _ عن أبيه _ قال :
الخِدَامُ : القُيُود . . ويقال للْقَيْدِ : مِرْمَلٌ
ومِحْبَسٌ .
وفي حديث سَلْمَانَ : ) ( أنه رُئِيَ عَلَى حِمَارٍ
وَعَلَيْهِ سَرَاوِيلُ وخَدَمَتَاهُ تَذَبْذَبانِ ) ( .
أرادوا بخَدَمَتَيهِ : ساقَيْهِ .
سُمِّيتا : خَدَمَتَيْنِ ، لأنهما موضعا الخَدَمَتَينِ
_ وهما الخَلْخالان .
ويقال : أريد بهما : مَخْرَجَا الرِّجلين من
السَّرَاوِيل
دمخ : دَمْخٌ : اسمُ جَبَلٍ .
قال العجَّاج :
بِرُكْنِهِ أَرْكَانَ دَمْخٍ لاَنَقْعَرْ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ الدَّمْخُ :
الشَّدْخُ .
يقال : دَمَخُه دَمْخاً _ إِذا شَدَخَه .
قلتُ : لم أسْمَعِ الدَّمْخَ بهذا المعنى لغيره .
مدخ : قال الليث : المَدْخُ الْعَظَمة . . ورَجُلٌ
مَادِخٌ ومَدِيخُ _ أي : عظيم عزيز .
وقال الْهُذَلِيُّ :
مُدْخَاءُ كلُّهُمُو إذا مَا نُوكِرُوا
يُتَقَى كما يُتَقَى الطَّلِيُّ الأجْرَبُ
وقال أبو عمرو : التّمَادُخُ : البَغْيُ _ وأراد
به الكِبْرَ . . وأنشد :
تمَادَخُ بالْحِمَى جَهْلاً عَلَيْنَا
فَهَلاَّ بالْقَنَانِ تَمَادَخِينَا
وقال الزَّفَيَانُ :
فَلاَ تَرَى في أَمْرِنا انْفِسَاخَا
مِنْ عُقَدِ الحَيِّ وَلاَ امْتِدَاخَا
أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : المَدْخُ :
المَعُونَة التَّامّة ، وقد مَدَخَهُ يَمْدَخُه مَدْخاً ،
ومادَخَهُ يُمادِخُهُ مُمادَخَةً _ إذا عاوَنَه على
خَيْرٍ أو شَرٍّ .

### Türkçe

خ د م
**خدم** , **خمد** , **دمخ** , **مدخ** : kullanımdadır.

**خمد** : Ebû Ubeyd _ el-Asmaʿî’den _ : ateşin alevi sükûn bulduğu, onun koru ise sönmediği zaman. Denildi: **خَمَدَتْ** **تَخْمُدُ** **خُمُوداً**.
Şayet bütünüyle sönerse, denildi: **هَمَدَتْ** **هُمُوداً**.
Buna benzerini Leys de söyledi.

Ve ( ( **نوادر الأعراب** ) )’da ( : denilir: Onu **مُخْمِداً** ve **مُخْبِتاً** ve **مُخْلِداً** ve **مُخْبِطاً** ve **مُسْبِطاً** ve **مُهْدِياً** gördüm _ onu, vurulmuş, hareket etmeyen halde gördüğün zaman; ve falan kimse ateşini **أَخْمَدَ**.

**خدم** : dedi: **الْخَدَمُ** : **الْخُدَّامُ**. . Tekili: **خَادِمٌ** _ ister oğlan olsun ister cariye. . Ve inşad etti:
مُخَدَّمُون ثِقَالٌ في مَجَالِسِهِمْ
وفي الرِّحالِ إذا رَافَقْتَهُمْ خَدَمُ

Ve bu: **خَادِمُنا** _ **هاء** olmaksızın _ onun vâcip oluşu sebebiyledir; ve bu: **خَادِمَتُنَا** yarın.
Ve falan kimseyi **أَخْدَمْتُ** _ yani: ona, kendisine hizmet eden bir **خَادِماً** verdim.
Ve denilir: **خَادِمَ**ı olmayan kimse için mutlaka **يَخْتَدِمُ** gerekir _ yani: kendi kendine **يَخْدُمُ**.
Ve denilir: falan kimseyi **اخْتَدَمْتُ** ve onu **اسْتَخْدَمْتُ** _ senden sana hizmet etmesini istediğin zaman.

Dedi: ve **الْخَدَمَةُ** : kalın, sağlam bir kayış _ halka gibi _ devenin bileğine bağlanır; sonra ona nalının kayışları bağlanır; onun çoğulu **خِدَامٌ**dur.
Ve halhal, bununla **خَدَمَةً** diye adlandırıldı.
Ve koyundan **الْخَدْماءُ** : bacağında _ bilek yanında _ siyahlık içinde **الْخَدْمة** gibi bir beyazlık yahut beyazlık içinde bir siyahlık bulunan.
Ve isim: **الْخُدْمَةُ** _ **خاء**’ın zammıyla.
Dedi: ve halhalın yerini **مُخَدَّماً** diye adlandırırlar.
Ve şalvarın bağı _ şalvarın bacağının alt tarafında _ ona **الْمَخَدمُ** denilir.
Ve **الْمُخَدَّمُ** _ deveden _ **الْكَعْبِ**’in üstü olan.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: koyunun **أَوْظِفَةُ**’si beyazladığı zaman o **حَجْلاَءُ** ve **خَدْمَاءُ**dur.
Ebû Ubeyde dedi: beyazlık **الوَظِيفِ**’ten kısa kalır da atın iki ayağının bilekleri etrafında _ iki eli hariç _ yuvarlaklaşırsa, işte bu **التَّخْدِيمُ**’dir.
Denilir: **فرسٌ أخْدَمُ** ve **مُخَدَّمٌ**.

Ve Hâlid b. el-Velîd’in hadisinde: Fars’ın merâzibelerine yazdığı:
( ( Allah’a hamd olsun ki sizin **خَدَمَتكُمْ**’inizi dağıttı ve mülkünüzü soyup aldı ) ).
Ebû Ubeyd dedi: bu bir meseldir; **الْخَدَمة**’nin aslı: sağlam, yuvarlak halka _ bundan dolayı halhallara **خِدَامٌ** denildi _ ve inşad etti:
كَانَ مِنَّا المُطَارِدُونَ عَلَى الأُخْرَى
إذَا أَبْدَتِ الْعَذَارَى الخِدَاما

Dedi: Hâlid, onların işlerinin bir araya gelişini ve düzgünce yürüyüşünü . . bununla benzetti.
Ve bunun için dedi: ( ( **فَضَّ خَدَمَتكُمْ** ) ) _ yani: onu, bir araya gelişinden sonra ayırdı.

Amr _ babasından _ dedi:
**الخِدَامُ** : prangalardır. . Ve prangaya **مِرْمَلٌ** ve **مِحْبَسٌ** denilir.

Ve Selmân’ın hadisinde: ( ( onun bir eşek üzerinde görüldüğü ve üzerinde bir şalvar bulunduğu, iki **خَدَمَتَاهُ**’sinin sallandığı ) ).
Onun iki **خَدَمَتَيهِ**’siyle murat ettiler: iki baldırı.
İkisi **خَدَمَتَيْنِ** diye adlandırıldı; çünkü ikisi iki **خَدَمَتَينِ**’in yeri idi _ ve onlar iki halhaldır.
Ve denilir: onlarla murat edilen: şalvardan iki bacağın çıkış yerleridir.

**دمخ** : **دَمْخٌ** : bir dağın adıdır.
el-Aʿcâc dedi:
بِرُكْنِهِ أَرْكَانَ دَمْخٍ لاَنَقْعَرْ

Saʿleb _ İbnü’l-Aʿrâbî’den _ : **الدَّمْخُ** : **الشَّدْخُ**.
Denilir: onu **دَمَخُه دَمْخاً** _ onu **شَدَخَه** ettiği zaman.
Dedim: bu manada **الدَّمْخَ**’ı ondan başkası için işitmedim.

**مدخ** : Leys dedi: **المَدْخُ** : kemik büyüklüğü. . Ve **رَجُلٌ مَادِخٌ** ve **مَدِيخُ** _ yani: büyük, aziz.
Ve el-Hüzelî dedi:
مُدْخَاءُ كلُّهُمُو إذا مَا نُوكِرُوا
يُتَقَى كما يُتَقَى الطَّلِيُّ الأجْرَبُ

Ebû Amr dedi: **التّمَادُخُ** : azgınlık _ bununla kibri kastetti. . Ve inşad etti:
تمَادَخُ بالْحِمَى جَهْلاً عَلَيْنَا
فَهَلاَّ بالْقَنَانِ تَمَادَخِينَا

Ve ez-Zefyân dedi:
فَلاَ تَرَى في أَمْرِنا انْفِسَاخَا
مِنْ عُقَدِ الحَيِّ وَلاَ امْتِدَاخَا

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **المَدْخُ** : tam yardım; ve onu **مَدَخَهُ يَمْدَخُه مَدْخاً**; ve onunla **مادَخَهُ يُمادِخُهُ مُمادَخَةً** _ bir hayır yahut şer üzerinde ona yardım ettiği zaman.
