# خدي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خدي

خَدَى البعيرُ والفرس يَخْدِي خَدْياً وخَدَياناً، فهو خادٍ: أَسرع وزجَّ بِقَوائِمِه مثلَ وَخَدَ يَخِدُ وخَوَّدَ يُخَوِّدُ كلُّه بمعنى واحد؛ قال الراعي:
حَتَّى غَدَتْ في بَىاضِ الصُّبْحِ طَيِّبَةً
رِيحَ المَبَاءَةِ تَخْدِي، والثَّرَى عَمِدُ
وإِنما نصب ريحَ المَباءَة لما نَوَّن طَيِّبَةً، وكان حَقُّها الإِضافَةَ، فضارَعَ قَولَهم هو ضاربٌ زيداً. قال ابن بري في قول الراعي: حتّى غَدَت ضمير بقرة وحشية تقدم ذكرها، ومَبَاءَتُها: مَكْنِسُها، وعَمِدٌ: شديدُ الابْتلال؛ وفي قصيد كعب بن زهير:
تَخْدِي عَلَى يَسَراتٍ وهْيَ لاهِيَةٌ
الخَدْيُ: ضرب من السَّيْر، خَدَى فهو خَادٍ، وقيل: هو ضرب من سيرها لم يُحَدَّ. قال الأَصمعي: سأَلْت أَعرابّياً ما خَدَى؛ فقال: هو عَدْوُ الحِمار بَيْن آرِيَّه ومُتَمَرَّغِه.
الليث: الوَخْدُ سَعَةُ الخَطْوِ في المَشْي، ومثله الخَدْيُ لغتان. والخَدَى: دُودٌ يخرج مع رَوْثِ الدابة، واحدته خَدَاةٌ؛ عن كراع. والخَدَاءُ: موضع؛ قال ابن سيده: وإِنما قضينا بأَن همزته ياء لأَن اللاَّمَ ياءً أَكثَر منها واواً مع وجود خ د ي وعدم خ د و، والله أَعلم.

### Türkçe

**خَدَى** deve ve at: **يَخْدِي** **خَدْياً** ve **خَدَياناً**; o hâlde o **خادٍ**’dır: hızlandı ve ayaklarıyla itti; **وَخَدَ يَخِدُ** ve **خَوَّدَ يُخَوِّدُ** gibi; hepsi tek bir mânâdadır; **الراعي** dedi ki:

Hattâ sabahın beyazlığında hoş olarak oldu,
Mebâe’nin rüzgârı **تَخْدِي**, ve toprak ıslak.

Ancak **ريحَ المَباءَةِ**’yi nasb etti; çünkü **طَيِّبَةً**’yi tenvinledi; hâlbuki onun hakkı izâfet idi; böylece onların “o, Zeyd’i döven” sözünü andırdı. İbn Berrî, **الراعي**’nin “hattâ oldu” sözünde dedi ki: “**غَدَت**” bir yaban ineğinin zamiridir; onun zikri daha önce geçti; onun **مَبَاءَتُها**’sı: onun süpürgesi (barınağı); ve **عَمِدٌ**: şiddetli ıslanmış; ve Ka‘b b. Zuheyr’in kasidesinde:

**تَخْدِي** sol taraflar üzerine, o ise oyalanmış iken.

**الخَدْيُ**: yürüyüşten bir türdür; **خَدَى**; o hâlde o **خَادٍ**’dır; ve denildi ki: o, onun yürüyüşünün bir türüdür; sınırlandırılmadı. **الأَصمعي** dedi ki: Bir bedevîye **خَدَى** nedir diye sordum; dedi ki: O, eşeğin, yemliği ile yuvarlandığı yeri arasındaki koşusudur.

**الليث**: **الوَخْدُ** yürüyüşte adımın genişliğidir; ve onun benzeri **الخَدْيُ**; ikisi iki lehçedir.

Ve **الخَدَى**: binek hayvanının dışkısıyla birlikte çıkan kurtçuktur; onun teki **خَدَاةٌ**’dır; Kırâ‘dan.

Ve **الخَدَاءُ**: bir yerdir; İbn Sîde dedi ki: Ancak onun hemzesinin yâ olduğuna hükmettik; çünkü **اللاَّمَ**’ın yâ olması, vâv olmasından daha çoktur; **خ د ي**’nin bulunmasıyla ve **خ د و**’nun bulunmamasıyla; Allah daha iyi bilir.
