# خد (خ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والدال
خد ، دخ : مستعملان .
خد : قال ابن المظفر : الخد من الوجه : من لدن المحجر إلى اللحي من الجانبين جميعاً . ومنه اشتق اسم المخدة ، قال : والخد : جعلك أخدوداً في الأرض تحفره مستطيلا ، يقال : خد خدا ، وأنشد : ركبن من فلج طريقا ذا قحم
ضاحي الأخاديد إذا الليل ادلهم
أراد بالأخاديد شرك الطريق ، وكذلك أخاديد السياط في الظهر .
وفي القرآن : ( قتل أصحاب الأخدود ( [ البروج : 4 ] وكانوا خدوا في الأرض أخاديد ، وأوقدوا عليها النيران حتى حميت ، ثم عرضوا الناس على الكفر ، فمن امتنع ألقوه فيها حتى يحترق . والتخديد من تخديد اللحم إذا ضمرت الدواب ، وقال جرير يصف خيلاً هزلت :
أجرى قلائدها وخدد لحمها أن لا يذقن مع الشكائم عودا
ورجل متخدد ، وامرأة متخددة مهزول قليل اللحم .
وإذا شق الجمل بنابه شيئا قيل : خده ، وأنشد :
قدا بخداد وهذا شرعبا
وقال غيره : رأيت خداً من الناس ، أي طبقة ، وطائفة ، وقتلهم خدا فخدا ، أي طبقة بعد طبقة . وقال الجعدي :
شَراحيل إذ لا يمنعون نساءهم وأفناهم خدا فخدا تنقلا
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الخد : الجماعة من الناس .
ويقال : تخدد القوم ، إذا صاروا فرقا . وخدد الطريق : شركه .
وقال أبو زيد : وقال الأصمعي : الخدود في الغبط والهوادج : جوانب الدفتين عن يمين وشمال ، وهي صفائح خشبها ، الواحد خد .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الخد : الطريق . قال : والدخ : الدخان ، جاء به بفتح الدال .
وروى شمر عن ابن الأعرابي : أخده فخده ، إذا قطعه . وأنشد : وعض مضاغ مخد معذمه
أي قاطع .
وقال ضربة أخدود : شديدة قد خدت فيه .
وأخاديد السياط في الظهر : ما شقت منه .
قال : وأخاديد الأرشية في رأس البئر : تأثير جرها فيه .
وخد السيل في الأرض : إذا شقها بجريه .
والخدان في صفحتي الوجه ، وهي الخدود .
دخ : ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : هو الدخان ، والدخ ، والدخ ، والظل ، والنحاس ، وأنشد : تحت رواق البيت يغشى الدخا
قال : الدخ : أراد به الدخان .
وقال الليث : في الدخ بمعنى الدخان مثله .
قال : ويقال دخدخناهم ، أي وطئناهم وذللناهم ، وأنشد : ودخدخ العدو حتى اخرمسا
وكذلك دخدخنا البلاد .
وقال غيره : دخدخ البعير ، إذا ركب حتى أعيا ، وذل . وقال الراجز : والعود يشكو ظهره قد دخدخا
وقال الأصمعي : تدخدخ الليل ، إذا اختلط ظلامه ، وتدخدخت الظلماء .
وقال المؤرج : الدخداخ دويبة صفراء كثيرة الأرجل وقال الفقعسي : ضحكت ثم أغربت أن رأتني
لاقتطاعي قوائم الدخداخ
وفي ’ النوادر’ مر فلان مدخدخا ومزخزخا ، أي مر مسرعا .

باب الخاء والدال
خد
الإردخل : وقال الليث : الإرْدَخْلُ : التَّارُّ
السَّمين .
قلت : لمْ أسمعِ ) ( الإرْدَخْلَ ) ( لغير الليث .
خردل : قال : و الخَرْدَل : ضرْبٌ من الحُرْفِ .
أبو عُبيد _ عن الفراء _ خَرْدَلْتُ اللحمَ
وخَرْذَلْتُه _ بالدال والذال _ كِلاهما : فرَّقْتُه
وقطَّعْتُه .
وقال الليث : الخُرْدُولةُ عُضوٌ من اللحم
وافِرٌ .
قاله أبو زيد .
وقال : خَرْدَلْتُ اللَّحمَ : فَصَّلْتُ أعضاءَهُ
مُوفَّرةً .
قال : وخَرْدَلْتُ الطَّعامَ : أَكَلْتُ خِيَارَه
وأطايِبَهُ .
وفي الحديث : ) ( فَمِنْهُمُ الْمُوبَقُ بِعَمَلِهِ وَمِنْهُمُ
الْمُخَرْدَلُ ) ( .
قال : ) ( الْمُخَرْدَلُ ) ( : المرميُّ .
وقال غيرُه : ) ( الْمُخَرْدَلُ ) ( : الْمُقَطَّعُ .
أبو زيد : خَرْدَلَ الطَّعَامَ خَرْدَلَةً _ إذا أكل
خيارَه وأطايِبَه .
وخَرْدَلَ اللَّحمَ : وفّرَ قِطَعَهُ .
وقال الأصمعيُّ : إذا كَثُرَ نَفَضُ النَّخْلَةِ ،
وعَظُم ما بقي من بُسْرِها ، قيل :
خَرْدَلَتْ . . فهي مُخَرْدِلٌ .
دربخ : اللِّحْيانيُّ : دَرْبَح ودَرْبَخَ _ إذا حَنَى
ظهرَه .
وقال اللَّيْثُ : الْحَمَامةُ تُدَرْبِخُ لِذَكَرِها عند
السِّفَادِ _ إذا طاوعَتْه .
وقال رُؤبَةُ :
وَلوْ تقُولُ دَرْبِخُوا لَدَرْبَخُوا
دلخم : وقال : والدِّلَّخْمُ داءٌ شديدٌ .
تقول : رَماهُ الله بالدِّلَّخْمِ .
دخدب : وقال الليث : جاريةٌ دَخْدَبَةٌ ودِخْدِبَةٌ _
بكسر الدالين وفتحهما _ إذا كانت مُكْتَنِزَةً .
خندم : قال : وخَنْدَمَةُ : اسمُ موضعٍ بناحية
) ( مَكَّة ) ( .
وأنشد :
إنّكِ لَوْ شَهدِتنَا بالْخَنْدَمَهْ
إذْ فَرَّ صَفْوَانُ وَفَرُّ عِكْرِمهْ
خندف : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنْدُوفُ : الذي يتبختر في مَشيه كِبْراً
وبَطَراً .
وقال بعض النَّسَّابين : كانت ) ( خِنْدِف ) ( _
امرأةُ إِلْيَاسَ بْنِ مُضَرَ _ غلَبتْ عَلَى نَسَبِ
أولادها منه .
فذكَرُوا أنّ إبِلَ الْيَاسَ انتشرتْ ليلاً فخرج
مُدرِكَةُ في بُغائها وردَّها فسمِّي ) ( مُدْرِكَةَ ) (
وخَنْدَفَتِ الأمُّ في أثره _ أي : أسرعَتْ ،
فسمِّيَتْ ) ( خِنْدِفَ ) ( .
واسمُها لَيْلى بِنْتُ عِمْرَانَ بن إِلْحَافِ بن
قُضَاعَةَ .
وقعد طَابِخَةُ يَطْبُخُ القِدْر ، فَسُمِّيَِ
) ( طَابِخَةَ ) ( .
وانقمع قَمَعَةُ في البيت فسمِّي ) ( قَمَعَةَ ) ( .
وقيل : إنّ خِنْدِفَ قالت لزوجها ) ( الْيَاسَ ) ( :
ما زِلْتُ أَخَنْدِفُ في أَثَرِكم فقال لها : فَأَنتِ
) ( خِنْدِفُ ) ( .
فذهب لها اسماً ، ولولَدِها نَسَباً وسُمِّيَتْ
بها القبيلة .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ : والْخَنْدَفةُ
والنَّعْثَلةُ : أَنْ يَمشي الرجلُ مُفَاجّاً ويَقْلِبَ
قدَمَيْه كأنه يَغْرِفُ بهما .
وهو من التَّبَختُرِ .
وظُلِمَ رجلٌ أيامَ ) ( الزُّبَيْرِ بن العوَّامِ ) ( فنادَى :
يا آلَ ) ( خِنْدِفَ ) ( فخرج الزُّبيْرُ ومعه سَيفُه
وهو يقول :
أُخَنْدِفُ إليك أيها الْمُخَنْدِفُ ، والله لئن
كنتَ مظلوماً لأَنْصُرَنَّكَ .
قلتُ : إن صحَّ هذا من فعل الزُّبيْرِ فإنه
كان قبل نهْي النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن التَّعَزِّي بعَزَاء
الجاهليَّةِ .
خدفل : أبو حاتم _ عن الأصمعيِّ عن أبي
عَمرِو بن العَلاَء _ قال : الْخَدَافِلُ :
المَعَاوِزُ .
ومن أَمثالهم :
غَرَّنِي بُرْدَاكَ مِنْ خَدَافِلِي ) ( .
وأصله أن امرأة رأت عَلَى رجل بُرْدَين
فتزوجَتْه طمعاً في يَسَاره ، فأَلْفَتْه مُعْسِراً .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ خَدْفَلَ
الرجلُ _ إذا لَبِسَ قميصاً خَلَقَاً .
خفدد : وقال الليثُ : الْخَفَيْدَدُ : الظَّلِيمُ _ وفيه
لغة أخرى : ) ( خَفَيْفَدٌ ) ( .
وقال أبو عمرٍ و : هو الْخَفَيْدَدُ _ لسرعته .
قلتُ : وهذا ثُلاَثِيٌّ _ من ) ( خَفَدَ ) ( .
خبند : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : جاريةٌ
خَبَنْدَاةٌ ، وبَخَنْدَاةٌ . وهي التَّامَّةُ القَصَبِ .
وجاريةٌ بَخْدَنٌ : ناعمةٌ تَارَّةٌ .
أنشد شمِرٌ قولَ العَجّاج :
فَقَدْ سَبَتْنِي غَيْرَ مَا تَعْذِيرِ
تمْشِي كَمَشْي الْوَجِلِ المبْهُورِ
على خَبنْدَى قَصَبٍ مَمْكُورِ
) ( خَبَنْدَى ) ( ) ( فَعَنْلَلٌ ) ( ، وهو واحدٌ ، والفِعْل :
) ( اخْبَنْدَى ، وابْخَنْدَى ) ( _ إذا تَمَّ قَصَبُه .
واخْبَنْدَتِ الجاريةُ ، وابخَنْدَتْ .
وبَخْدِنُ : من أسماء النساء .

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الدال**
**خد** ، **دخ** : ikisi de kullanımdadır.
**خد** : İbnü’l-Muzaffer dedi: Yüzden **الخد**: iki yandan, göz çukurundan çeneye kadar olandır. Ondan **المخدة** ismi türetilmiştir, dedi: ve **الخد**: yeryüzünde uzunlamasına kazdığın bir yarık/oluk yapmandır; “**خد** **خدا**” denir. Ve şu beyit okunmuştur:
ركبن من فلج طريقا ذا قحم
ضاحي الأخاديد إذا الليل ادلهم
**الأخاديد** ile yolun tuzaklarını kastetti; aynı şekilde sırtta kamçıların **أخاديد**’i (izleri) de böyledir.
Kur’ân’da: ( **قتل أصحاب الأخدود** ( [ البروج : 4 ] ) ve onlar yerde **أخاديد** kazmışlardı; üzerlerinde ateşler yakmışlardı, ta ki kızıştı; sonra insanları küfre arz ettiler; kim kaçınırsa onu içine attılar, ta ki yansın. **التخديد** ise, binek hayvanları zayıfladığında etin **تخديد**’indendir. Cerîr, zayıflamış atları vasfederken dedi:
أجرى قلائدها وخدد لحمها أن لا يذقن مع الشكائم عودا
Ve **رجل متخدد** ve **امرأة متخددة**: zayıf, eti az.
Devenin azı dişiyle bir şeyi yarıp kestiğinde: “**خده**” denir. Ve şu beyit okunmuştur:
قدا بخداد وهذا شرعبا
Başkası dedi: İnsanlardan **خدا** gördüm; yani tabaka ve taife. Ve onları **خدا فخدا** öldürdü; yani tabaka tabaka. el-Ca‘dî dedi:
شَراحيل إذ لا يمنعون نساءهم وأفناهم خدا فخدا تنقلا
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: **الخد**: insanlardan cemaat.
Ve denir: **تخدد القوم**; fırkalara ayrıldıklarında. Ve **خدد الطريق**: onun tuzakları.
Ebû Zeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **الخدود**; **الغبط** ve **الهوادج**’de, sağ ve soldan iki levhanın yanlarıdır; onların tahtalarının levhalarıdır; teki **خد**’dur.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **الخد**: yol. Dedi: ve **الدخ**: duman; onu **الدال**’ın fethasıyla getirdi.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أخده فخده**; onu kestiğinde. Ve şu beyit okunmuştur: وعض مضاغ مخد معذمه
yani: kesen.
Ve “**ضربة أخدود**” dedi: onda **خدت** (yarıp iz bıraktın) diye şiddetli (darbe).
Ve sırtta kamçıların **أخاديد**’i: ondan yarılan şeylerdir.
Dedi: ve kuyunun başında iplerin **أخاديد**’i: çekilmelerinin onda bıraktığı etkidir.
Ve **خد السيل في الأرض**: akışıyla onu yardığında.
Ve yüzün iki yanındaki **الخدان**; onlar **الخدود**’dur.

**دخ** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: o **الدخان**’dır; ve **الدخ** ve **الدخ**; ve gölge; ve bakır. Ve şu beyit okunmuştur: تحت رواق البيت يغشى الدخا
Dedi: **الدخ**: onunla **الدخان**’ı kastetti.
el-Leys dedi: **الدخ**’ta, **الدخان** manasında, onun gibidir.
Dedi: ve denir: **دخدخناهم**; yani onları çiğnedik ve zelil kıldık. Ve şu beyit okunmuştur: ودخدخ العدو حتى اخرمسا
Aynı şekilde: **دخدخنا البلاد**.
Başkası dedi: **دخدخ البعير**; binildi de yorulup zelil olduğunda. er-Râciz dedi: والعود يشكو ظهره قد دخدخا
el-Asma‘î dedi: **تدخدخ الليل**; karanlığı karıştığında. Ve **تدخدخت الظلماء**.
el-Muerric dedi: **الدخداخ**: çok ayaklı, sarı bir küçük hayvancık. el-Fuqa‘sî dedi:
ضحكت ثم أغربت أن رأتني
لاقتطاعي قوائم الدخداخ
Ve **النوادر**’de: Falan **مدخدخا** ve **مزخزخا** geçti; yani hızlı geçti.

باب **الخاء** و**الدال**
**خد**
**الإردخل** : el-Leys dedi: **الإرْدَخْلُ**: yağlı, semiz olan.
Ben dedim: **الإرْدَخْلَ**’ı el-Leys’ten başkası için işitmedim.
**خردل** : dedi: ve **الخَرْدَل**: **الحُرْف**’tan bir türdür.
Ebû ‘Ubeyd — el-Ferrâ’dan —: **خَرْدَلْتُ** eti ve **خَرْذَلْتُه** — **الدال** ve **الذال** ile — ikisi de: onu ayırdım ve parçaladım.
el-Leys dedi: **الخُرْدُولةُ**: etten bir uzuvdur; bol (etli).
Bunu Ebû Zeyd söyledi.
Ve dedi: **خَرْدَلْتُ** eti: uzuvlarını bolca ayırdım.
Dedi: ve **خَرْدَلْتُ** yemeği: onun seçkinini ve en hoşlarını yedim.
Hadiste: ( **فَمِنْهُمُ الْمُوبَقُ بِعَمَلِهِ وَمِنْهُمُ الْمُخَرْدَلُ** ).
Dedi: ( **الْمُخَرْدَلُ** ): atılmış olan.
Başkası dedi: ( **الْمُخَرْدَلُ** ): parçalanmış olan.
Ebû Zeyd: **خَرْدَلَ** yemeği **خَرْدَلَةً**; seçkinini ve en hoşlarını yediğinde.
Ve **خَرْدَلَ** eti: parçalarını bol bıraktı.
el-Asma‘î dedi: Hurma ağacının silkintisi çok olduğunda ve ondan kalan **بُسْر**’u büyüdüğünde: “**خَرْدَلَتْ**” denir… o da **مُخَرْدِلٌ**’dir.

**دربخ** : el-Lihyânî: **دَرْبَح** ve **دَرْبَخَ**; sırtını eğdiğinde.
el-Leys dedi: Güvercin, çiftleşme sırasında erkeğine **تُدَرْبِخُ**; ona uyduğunda.
Ru’be dedi:
وَلوْ تقُولُ دَرْبِخُوا لَدَرْبَخُوا

**دلخم** : dedi: ve **الدِّلَّخْمُ** şiddetli bir hastalıktır.
Dersin: Allah onu **الدِّلَّخْمِ** ile vurdu.

**دخدب** : el-Leys dedi: **جاريةٌ دَخْدَبَةٌ** ve **دِخْدِبَةٌ** — iki **الدال**’ın kesri ve fethasıyla — sıkı yapılı olduğunda.

**خندم** : dedi: ve **خَنْدَمَةُ**: ( **مَكَّة** ) tarafında bir yer adıdır.
Ve şu beyit okunmuştur:
إنّكِ لَوْ شَهدِتنَا بالْخَنْدَمَهْ
إذْ فَرَّ صَفْوَانُ وَفَرُّ عِكْرِمهْ

**خندف** : Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: **الْخُنْدُوفُ**: yürüyüşünde kibir ve azgınlıkla salınandır.
Bazı nesep âlimleri dedi: **خِنْدِف** — **إِلْيَاسَ بْنِ مُضَرَ**’ın karısı — ondan olan çocuklarının nesebine galip geldi.
Şöyle zikrettiler: **إِلْيَاسَ**’ın develeri geceleyin yayıldı; **مُدرِكَةُ** onları aramada çıktı ve geri çevirdi; bu yüzden **مُدْرِكَةَ** diye adlandırıldı.
Ve anne onun izinde **خَنْدَفَتِ**; yani hızlandı; bu yüzden **خِنْدِفَ** diye adlandırıldı.
Onun adı: Leylâ bint ‘İmrân b. İlḥâf b. Quḍâ‘a.
Ve **طَابِخَةُ** tencereyi pişirir halde oturdu; bu yüzden **طَابِخَةَ** diye adlandırıldı.
Ve **قَمَعَةُ** evde sindi; bu yüzden **قَمَعَةَ** diye adlandırıldı.
Ve denildi: **خِنْدِفَ**, kocasına **الْيَاسَ** dedi: “Sizin izinizde durmadan **أَخَنْدِفُ** ederim”; ona dedi ki: “Öyleyse sen **خِنْدِفُ**’sün.”
Böylece ona isim olarak, çocuğuna nesep olarak gitti; kabile onunla adlandırıldı.
Ebû ‘Ubeyd — Ebû ‘Amr’dan —: ve **الْخَنْدَفةُ** ve **النَّعْثَلةُ**: erkeğin bacaklarını açarak yürümesi ve ayaklarını çevirip sanki onlarla kepçeliyormuş gibi yapmasıdır.
O, **التَّبَختُرِ**dendir.
Bir adam, **الزُّبَيْرِ بن العوَّامِ** günlerinde zulme uğradı da seslendi: “Ey **خِنْدِفَ** ailesi!”; bunun üzerine Zübeyr, yanında kılıcıyla çıktı, şöyle diyordu:
أُخَنْدِفُ إليك أيها الْمُخَنْدِفُ ، والله لئن
كنتَ مظلوماً لأَنْصُرَنَّكَ .
Ben dedim: Eğer bu, Zübeyr’in fiilinden sahihse, bu, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) cahiliye hamiyetiyle yardımlaşmayı yasaklamasından önceydi.

**خدفل** : Ebû Hâtim — el-Asma‘î’den, Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’dan — dedi: **الْخَدَافِلُ**: **المَعَاوِزُ**.
Onların darbımesellerindendir:
غَرَّنِي بُرْدَاكَ مِنْ خَدَافِلِي ) ( .
Aslı: Bir kadın, bir adamın üzerinde iki **بُرْد** gördü de onun varlığına tamah ederek onunla evlendi; sonra onu yoksul buldu.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **خَدْفَلَ** adam; eski bir gömlek giydiğinde.

**خفدد** : el-Leys dedi: **الْخَفَيْدَدُ**: devekuşu erkeği; onda başka bir dil: ( **خَفَيْفَدٌ** ).
Ebû ‘Amr dedi: o **الْخَفَيْدَدُ**’dur; süratinden dolayı.
Ben dedim: Bu üç harflidir; **خَفَدَ**’dan.

**خبند** : Ebû ‘Ubeyd — el-Asma‘î’den —: **جاريةٌ خَبَنْدَاةٌ** ve **بَخَنْدَاةٌ**; o, kamışı tam olandır.
Ve **جاريةٌ بَخْدَنٌ**: yumuşak, yağlı.
Şemmer, el-‘Accâc’ın sözünü okuttu:
فَقَدْ سَبَتْنِي غَيْرَ مَا تَعْذِيرِ
تمْشِي كَمَشْي الْوَجِلِ المبْهُورِ
على خَبنْدَى قَصَبٍ مَمْكُورِ
( **خَبَنْدَى** ) ( **فَعَنْلَلٌ** )’dir; o tektir. Fiil: ( **اخْبَنْدَى** , **وابْخَنْدَى** ); kamışı tamam olduğunda.
Ve cariye **اخْبَنْدَتِ** ve **ابخَنْدَتْ**.
Ve **بَخْدِنُ**: kadın adlarındandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1]))
  (خد) الخاء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو تأسُّلُ الشَّيءِ وامتدادُه إلى السُّفل. فمن ذلك الْخَدّ خدّ الإنسان، وبه سُمِّيت المِخَدّة. والخَدُّ: الشَّقّ. والأخاديد: الشُّقوق في الأرض. والتخدُّد: تخدُّد اللَّحم من الهُزال. وامرأة متخدِّدة: مهزولة. والخِدَادُ: مِيسمٌ من المياسِم، ولعلَّه يكون في الخدّ؛ يقال منه بعيرٌ مخدود.
  (خر) الخاء والراء أصلٌ واحدٌ، وهو اضطرابٌ وسُقوطٌ مع صوتٍ. فالخَريرُ: صوتُ الماء. وعينٌ خَرّارة. وقد خَرَّتْ تخُِرّ. ويقال للرّجُل إذا اضطرَبَ بطنُه قد تخَرْخَر. وخَرَّ، إذا سقَطَ. قال أبو خراش، يصفُ سيفا:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])  قشيبٌ: قد خلِطَ له السّمُّ بِطُعْم؛ يقال قَشَب له، إذا خَلَطَ له السّمّ. وإنَّما يُفْعَل ذلك ليُصادَ به، ومثله لطفيل:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])  المقَشَّب: نَسْرٌ قد جُعِل له القَِشْبُ في الجِيَف ليُصادَ. ناهِضٌ: حديثُ السّنّ. والنَّسر إذا كَبِرَ اسوَدّ. وتقول: خرّ الماءُ الأرضَ: شَقّها. والأخِرَّةُ، واحدها، خَرير، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَّبْوَين تنقاد. وقال الأحمر:
  سمِعت [بعض] العرب ينشد بيتَ لبيدٍ:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  والخُرُّ من الرَّحى: الموضع الذي تُلقَى فيه الحنطة. وهو قياس الباب؛ لأنَّ الحبَّ يَخُِرّ فيه. وخُرُّ الأذُن: ثَقْبُها: مشبَّهٌ بذلك.
  (خز) الخاء والزاء أصلان: أحدهما أنْ يُرَزَّ شيءٌ في آخر، والآخر جنسٌ من الحيوان.
  فالأوّل الخزُّ خَزُّ الحائط، وهو أن يشوَّك. ويقال خَزَّهُ بسهمٍ، إذا رماه به وأثبَتَه فيه. وطعَنَهُ بالرُّمح فاختَزَّهُ([5]). قال ابن أحمر:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  فأمّا قولُهم بعيرٌ خُزَخِزٌ، أي شديد، فهو من الباب؛ لأنَّ أعضاءهَ كأنّها خُزَّت خَزَّاً، أي أُثبِتَتْ إثباتاً.
  والأصل الثاني: الخُزَز: الذّكَر من الأرانب، والجمع خِزّانٌ. قال:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])  (خس) الخاء والسين أصلان: أحدهما حقارة الشيء، والآخر تداوُلُ الشيء.
  فالأوّل: الخسيس: الحقير؛ يقال خَسَّ الرجُل نفسُه وأخَسَّ، إذا أتَى بفعلٍ خسيس. ومن هذا الباب جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها، إذا جاوَزَتْ سِنّ الحِقّة والجَذَعةِ والثَّنِيَّةِ ولحِقَت بالبُزُول. وهو القياس؛ لأنّ كلَّ هذه الأسنانِ دونَ البُزُول.
  والأصل الثاني قول العرب: تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ، إذا تداوَلُوه وتسابَقُوه، أيُّهم يأخذُه([8]). ويقال: هذه الأمورُ خِساس بينهم، أي دُوَل. قال ابن الزّبعرى:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])  (خش) الخاء والشين أصلٌ واحد، وهو الوُلوج والدُّخول. يقال: خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ: دخل. ورجل [مِخَشٌّ: ماضٍ([10])] جَريءٌ على اللَّيل. والخَشَّاء: موضِعُ الدَّبْرِ؛ لأنّه ينخشُّ فيه. قال ذو الإصبع:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])  ومن الباب الخَشْخاش: الجماعة؛ لأنَّهم قومٌ يجتمعون ويتداخَلون. قال الكميت:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  والخشُّ: أن تجعل الخِشاش في أنْف البعير. يقال خَشَشْتُه فهو مخشوشٌ، ويكون مِن خَشَب. وخَشاش الأرض([13]): دوابُّها. فأمّا الرجُل الخَِشاشُ الصغيرُ الرأسِ فيقال بالفتح والكسر. وهو القياس، لأنّه ينْخَشُّ في الأمر بحقه. قال طرفة:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])  ومن الباب، وهو في الظاهر يبعُد من القياس، الخُشَشَاوانِ: عظمان ناتيان خلْفَ الأذُنين. ويقال للواحد خُشَّاء([15]) أيضاً. ولم يجيء في كلام العرب فُعْلاء مضمومة الفاء ساكنة العين إلاّ هذه وقُوباء، والأصل فيها التحريك.
  (خص) الخاء والصاد أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على الفُرْجة والثُّلمة. فالخَصَاص الفُرَج بين الأثافيّ. ويقال للقمر: بدا من خَصَاصة السّحاب. قال ذو الرُّمّة:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])  والخَصَاصة: الإملاق. والثُّلْمة في الحال.
  ومن الباب خَصَصْت فلاناً بشيءٍ خَصُوصِيَّةً، بفتح الخاء([17])، وهو القياس لأنّه *إذا أُفرِد واحدٌ فقد أوقَع فُرْجَةً بينه وبين غيره، والعموم بخلاف ذلك. والخِصِّيصى: الخَصوصية.
  (خض) الخاء والضاد أصلان: أحدهما قِلَّة الشيء وسَخافته، والآخر الاضطراب في الشَّيءِ مع رطوبةٍ.
  فالأول الخَضَض: [الخرز([18])] الأبيض يَلْبَسُه الإماء. والرّجُل الأحمق خَضَاض. ويقال للسَّقَط من الكلام خَضَضٌ. ويقال: ما على الجارية خَضَاضٌ، أي ليس عليها شيءٌ من حَلْيٍ. والمعنى أنّه ليس عليها شيءٌ حَتَّى الخَضَض الذي بدأْنا بذكره. قال الشاعر:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])  وأمّا الأصل الآخَر فتَخَضْخض الماء. والخَضْخاض: ضربٌ من القَطِران. ويقال نبت خُضَخِضٌ، أي كثير الماء. تقول: كأنّه يتخضخضُ من رِيِّه.
  وقد شّذ عن الباب حرفٌ واحدٌ إن كان صحيحاً، قالوا: خاضَضْتُ فلاناً إذا بايعتَه مُعارَضة([20]). وهو بعيدٌ من القياس الذي ذكرناه.
  (خط) الخاء والطاء أصلٌ واحد؛ وهو أثَرٌ يمتدُّ امتداداً. فمن ذلك الخطُّ الذي يخطُّه الكاتب. ومنه الخطّ الذي يخطُّه الزَّاجر. قال الله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]، قالوا: هو الخَطُّ. ويُروَى: "إنّ نبيّاً من الأنبياء كان يَخُطّ فمن خَطَّ مِثلَ خَطِّه عَلِمَ مثلَ عِلْمه". ومن الباب الخِطَّة الأرض يختطُّها المرءُ لنفسه؛ لأنّه يكون هناك أثرٌ ممدود. ومنه خَطُّ اليمامة، وإليه تُنسَب الرِّماحُ الخَطِّيّة. ومن الباب الخُطَّة، وهي الحال؛ ويقال هو بخُطَّةٍ سَوْء، وذلك أنه أمرٌ قد خُطَّ له وعليه. فأمّا الأرضُ الخطيطة، وهي التي لم تُمْطَر بينَ أرضينِ ممطورَتَين، فليس من الباب، والطاء الثانية زائدة، لأنَّها من أخطأ، كأنَّ المطر أخْطَأَها. والدليل على ذلك قولُ ابن عبّاس: "خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها"، أي إذا مُطِر غيرُها أخْطَأَ هذه المطرُ فلا يُصيبُها.
  وأمّا قولهم: "في رأس فلانٍ خُطْيةٌ([21])" فقال قوم: إنَّما هو خُطَّة. فإن كان كذا فكأنّه أمرٌ يُخَطّ ويؤَثَّر، على ما ذكرناه.
  (خف) الخاء والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يخالف الثِّقَل والرَّزانة. يقال خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً، وهو خفيف وخُفَافٌ. ويقال أَخَفَّ الرّجُل، إذا خَفّت حالُه. وأخَفَّ، إذا كانت دابّتُه خفيفةً. وخَفَّ القومُ: ارتحلوا. فأمّا الخُفُّ فمن الباب لأنّ الماشيَ يَخِفُّ وهو لابِسُه. وخُفُّ البَعير منه أيضاً. وأمّا الخُفُّ في الأرض وهو أطول من النَّعل([22]) فإنّه تشبيهٌ. [وَ] الخِفُّ: الخَفِيف. قال:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])  فأمّا أصوات الكلاب([24]) فيقال لها الخَفْخفة، فهو قريبٌ من الباب.
  (خق) الخاء والقاف أصلٌ واحد، وهو الهَزْم في الشَّيء والخَرْق. فمن ذلك الأُخْقُوق، ويقال الإخْقِيق، وهو هَزْم في الأرض، والجمع الأخاقيق. وجاء في الحديث: "في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ". والإخْقاق: اتَّساع خَرْق البَكَرة. ومن هذا قولُهم: أتانٌ خَقُوقٌ، إذا صوَّت حياؤُها. ويقال للغَديرِ إذا نَضَبَ وجَفَّ ماؤُه وتَقَلفَعَ([25]): خَُقٌّ([26]). قال:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  الخاء واللام أصلٌ واحد يتقارب فروعُه، ومرجعُ ذلك إمَّا إلى دِقَّةٍ أو فُرْجة. والبابُ في جميعِها متقاربٌ. فالخِلال واحد الأخِلَّة. ويقال فلانٌ يأكل خِلَلَه وخُلالته، أي ما يُخْرِجُه الخِلالُ من أسنانه. والخَلُّ خَلُّكَ الكِساءَ على نفسك بالخِلال. فأمّا الخليلُ الذي يُخَالُّك، فمِن هذا أيضاً، كأنَّكما قد تخالَلتُما، كالكِساء الذي يُخَلُّ.
  ومن الباب الرجل الخَلُّ، وهو النَّحيف* الجِسم. قال:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  وقال الآخر:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])  ويقال لابن المَخَاض خَلٌّ، لأنه دقيق الجسم. والخَلُّ: الطَّريق في الرَّمل لأنّه يكون مُستَدِقّاً. ومنه الخَلاَل، وهو البَلَح.
  فأمَّا الفُرجة فالخَلَل بينَ الشَّيئين. ويقال خَلَّل الشيءَ، إذا لم يَعُمّ. ومنه الخَلَّة الفَقْر؛ لأنه فُرْجة في حالِه. والخليل: الفقير، في قوله:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])  والخِلَّة: جَفْن السَّيف، والجمعُ خِلَلٌ. فأما الخِلَل وهي السُّيور التي تُلْبَسُ ظُهورَ السِّيَتَيْنِ([31]) فذلك لدِقَّتها، كأنَّ كلّ واحدةٍ منها خِلّة([32]). والخَلّ: عِرْقٌ في العُنُق مُتَّصلٌ بالرأس. والخَلْخَال من الباب أيضاً، لدقّتِه.
  (خم) الخاء والميم أصلان: أحدهما تغيُّر رائحةٍ، والآخر تنقية شيء. فالأول: قولُهم خَمَّ اللّحمُ، إذا تغيَّرَتْ رائحتُه. والثاني: قولُهم خُمّ البيتُ إذا كُنِسَ. وخُمَامة البئرِ: ما يُخَمُّ من تُرابها إذا نُقِّيت. وبيتٌ مخمومٌ: مكنوس. ويقال هو مخموم القلبِ، إذا كان نقيَّ القَلْب من كل غِشٍّ ودَخَْل.
  (خن) الخاء والنون أصلٌ واحد، وهو حكايةُ شيءٍ من الأصوات بضعف. وأصله خَنَّ، إذا بكى، خنيناً. والخَنْخَنَةُ: أن لا يُبِين الكلامَ. ويقال الخُنان في الإبل كالزُّكام في الناس. والْخُنّة كالغُنّة. ويقال الخنين: الضَّحِك الخفيّ. ويقولون إنّ المَخَنّة الأنف. فإنْ كان كذا فلأنه موضع الخُنّة، وهي الغُنّة. ويقال وطئ مَِخَنَّتَه، أي أذلَّه([33])، كأنه وضع رجلَيه على أنفه.
  (خأ) الخاء والهمزة الممدودة ليست أصلاً ينقاس، بل ذُكِر فيه حرفٌ واحد لا يُعرَف صحته. قالوا: خاءِبك علينا، أي اعجَل. وأنشدُوا للكميت:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) الخاء والباء أصلان: الأول [أن] يمتدّ [الشيء] طولاً، والثاني جنسٌ من الخِداع.
  فالأول الخَبيبة والْخُبَّةُ: الطريقة تمتدُّ في الرَّمل. ثم يشبّه بها الخِرْقَة التي تُخْرَقُ طُولاً. ويُحمَل على ذلك الخَبِيبة من اللَّحم، وهي الشَّرِيحة منه.
وأما الآخَر فالخِبُّ الخِداع، والخَِبُّ الخَدَّاع. وهذا مشتقٌّ من خَبَّ البَحْرُ اضطَرَبَ. وقد أصابهم الخِبُّ.
  ومن هذا الخَبَبُ: ضربٌ من العَدْو. ويقال جاء مُخِبَّاً. ومنه خَبَّ النّبتُ، إذا يَبِس وتقلَّع([35])، كأنه يَخُبّ، توهَّم أنه يمشي. قال رؤبة:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  والخَبخَبة: رخاوةُ الشيءِ واضطرابُه. وكل ذلك راجعٌ إلى ما ذكرناه؛ لأنَّ الخَدَّاع مضطربٌ غيرُ ثابت العَقْدِ على شيء صحيح. فأما ما حكاه الفرّاء: [لي([37])] من فلانٍ خَوَابُّ، وهي القَرابات، واحدها خابٌّ، فهو عندي من الباب الأول؛ لأنّه سَبَبٌ يمتدُّ ويتّصل. فأما قولهم "خبْخِبوا عنكم من الظهيرة"، أي أَبرِدُوا فليس من هذا، وهو من المقلوب، وقد مرَّ.
  (خت) الخاء والتاء ليس أصلاً؛ لأنّ تاءه مبدلةٌ من سين. يقال خَتِيتٌ: أي خسيس. وأَخَتَّ الله حَظَّه، أي أخَسَّه. وهذا في لغة مَنْ يقول:
مررت بالنَّات، يريد بالناس. وذكروا أنَّهم يقولون: أخَتَّ فلانٌ: استَحْيا. فإن كان صحيحاً فمعناه أنه أتَى بشيء ختيتٍ يَستحيي منه. وأنشدوا:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])  أي لا تأتي أنت من أوائلِك بخَتيت.
  (خث) الخاء والثاء ليس أصلاً ولا فرعاً صحيحاً يُعَرَّج عليه، ولكنّا نذكُر ما يذكرونه. يقولون: الخُثّ ما أُوخِفَ من أخْثاء البقر وطلِي به شيء، وليس هذا بشيء، ويقال الخُثُّ: غُثَاء السَّيل إذا تركَه السيلُ فيبِس واسوَدَّ.
  (خج) الخاء والجيم أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وخفّةٍ في غير استواء. فيقال ريحٌ *خَجُوجٌ، وهي التي تلتَوِي في هُبوبها. وكان الأصمعيُّ يقول: الخَجُوج الشديدة المَرِّ. ويقال إنّ الخجخجة الانقِباض  والاستحياء. وقالوا: خَجْخَجَ الرّجُل، إذا لم يُبدِ ما في نفسه. ويقال اختَجَّ الجملُ في سَيره، إذا لم يستقِمْ. ورجل خَجَّاجَة ([39]): أحمق. والبابُ كلُّه واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "والمطابق أولاً". وانظر ما سبق في كتاب الثاء.
([2]) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 57، ونسخة الشنقيطي 70. والبيت في اللسان (قشب). ويروى: "به ندع".
([3]) ديوان طفيل 13 برواية: "كُسِيْنَ ظهار الريش".
([4]) من بيت في معلقة لبيد ويروى: "بأحزة". والبيت بتمامه:
بأخرة الثلبوت يربأ فوقها *** قفر المراقب خوفها آرامها ([5]) في الأصل: "فاختز"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في المجمل واللسان: "لما اختززت". وصدره في الاشتقاق 318:
* نبذ الجوار وضل هدية روقه *
([7]) المخدمة: التي في ساقها عند موضع الرسغ بياض. والبيت في المجمل.
([8]) في الأصل: "إياهم يأخذوه". والكلمة ذكرت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([9]) الحق أن البيت ملفق من بيتين، وهما كما في السيرة 616 جوتنجن:
والعطيات خساس بينهم *** وسواء قبر مثر ومقل كل عيش ونعيم زائل *** وبنات الدهر يلعبن بكل([10]) التكملة من اللسان.
([11]) البيت في المجمل واللسان (خشش، لكع)، وسيعيده في (لكع).
([12]) قطعة من بيت في اللسان (خشش، فلق). وهو بتمامه:
في حومة الفيلق الجأواء إذ ركبت *** قيس وهيضلها الخشخاش إذ نزلوا وقد استشهد بهذه القطعة بدون نسبة في اللسان (هضل).
([13]) ظاهر قوله أنه يعني ضبط الخشاش، بالفتح. وفي المجمل: "وخشاش الأرض بالفتح: دوابها".
([14]) البيت في معلقة طرفة.
([15]) يقال خشاء. وخششاء.
([16]) ديوان ذي الرمة 434. كلا، أي كسرعة قولك: "لا".
([17]) ويقال بضمها أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([18]) التكملة من المجمل واللسان.
([19]) أنشده أيضاً في المجمل. وجاء في اللسان برواية: "ولو أشرفت".
([20]) وكذا في تصحيحات القاموس. وفي بعض نسخه: "معاوضة". واللفظ وتفسيره لم يرد في اللسان.
([21]) روي في اللسان (خطط): "خطية" بالياء، ثم قال: "والعامة تقول: في رأسه خطية. وكلام العرب هو الأول".
([22]) في اللسان: "والخف في الأرض أغلظ من النعل".
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في المجمل: "وخفخفة الكلاب أصواتها عند الأكل".
([25]) ذكروا أن "القلفع"، كزبرج ودرهم: ما يتفلق من الطين ويتشقق. ولم يذكر هذا الفعل في اللسان والقاموس في مادة (قلفع) وذكر في اللسان في مادة (خقق) عند تفسيره "الخق".
([26]) ضبط في اللسان والقاموس بالفتح. وضبط في الأصل والمجمل بالضم. وزاد في المجمل: "ويقال خق أيضاً"، يعني بفتح الخاء.
([27]) البيت في المجمل واللسان (خقق).
([28]) البيت في اللسان (رهن). والراهن، بالراء: المهزول.
([29]) البيت ينسب إلى تأبط شراً، أو ابن أخته الشنفرى، أو خلف الأحمر. انظر حماسة أبي تمام  (1: 342) واللسان (خلل).
([30]) البيت لزهير في ديوانه (153) واللسان (خلل، حرم).
([31]) السيتان: مثنى سية، وهي ما عطف من طرف القوس. وفي الأصل: "الستين".
([32]) في الأصل: "خلالة".
([33]) في اللسان: "ووطئ مِخَنتهم ومَخَنتهم، أي حريمهم".
([34]) صدره كما في اللسان (20: 334): * إذا ما شحطن الحاديين سمعتهم *
وانظر أمالي ثعلب 554.
([35]) في المجمل واللسان والقاموس: خب النبت، ، إذا طال وارتفع.
([36]) ديوان رؤبة 105 والمجمل. وفي الديوان: "واستن أعراف السفا".
([37]) التكملة من المجمل واللسان.
([38]) البيت للأخطل في ديوانه 206 واللسان (ختت).
([39]) يقال للأحمق خجاجة وخجخاجة أيضاً.
ـ

##### Türkçe

(باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1]))
  (خد) **الخاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin kökleşmesi ve aşağıya doğru uzamasıdır. Bundan: **الْخَدّ** insanın yanağıdır; onunla **المِخَدّة** adlandırılmıştır. Ve **الخَدُّ**: yarıktır. Ve **الأخاديد**: yerdeki yarıklardır. Ve **التخدُّد**: zayıflıktan etin çökmesidir. Ve **امرأة متخدِّدة**: zayıf. Ve **الخِدَادُ**: damgalardan bir damgadır; belki yanakta olur; ondan “**بعيرٌ مخدود**” denir.
  (خر) **الخاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir sesle birlikte çalkalanma ve düşüştür. O hâlde **الخَريرُ**: suyun sesidir. Ve **عينٌ خَرّارة**. Ve “**خَرَّتْ** **تخُِرّ**” (diye gelir). Ve adam için, karnı çalkalanınca “karnı **تخَرْخَر** etti” denir. Ve **خَرَّ**: düştü, (demektir). Ebû Harâş dedi; bir kılıcı vasfeder:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])
  **قشيبٌ**: ona zehir bir tatla karıştırılmıştır; “ona **قَشَب** etti” denir, ona zehri karıştırınca. Bu ancak onunla avlansın diye yapılır; bunun benzeri Tufeyl’indir:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])
  **المقَشَّب**: leşlerde ona **القَِشْبُ** yapılmış bir akbabadır ki avlansın. **ناهِضٌ**: yaşça yeni. Ve akbaba yaşlanınca kararır. Ve dersin: “**خرّ الماءُ الأرضَ**”: onu yardı. Ve **الأخِرَّةُ**, onun teki **خَرير**’dir; iki tümseğin arasında, alçak, uzayıp giden yerlerdir. Ve el-Ahmer dedi:
  Bazı Arapların, Lebîd’in bir beytini inşâd ettiğini işittim:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  Ve değirmenden **الخُرُّ**: buğdayın içine atıldığı yerdir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü tane oraya **يَخُِرّ** eder. Ve kulağın **خُرُّ**’u: deliğidir; buna benzetilmiştir.
  (خز) **الخاء** ve **الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyin bir başkasının içine saplanması, ikincisi hayvandan bir cinstir.
  Birincisi: **الخزُّ**; duvarın **خَزُّ**’udur; o da dikenlenmesidir. Ve “onu okla **خَزَّهُ**” denir; yani onu onunla attı ve onu onda sabitledi. Ve onu mızrakla dürttü de onu **اختَزَّهُ**([5]). İbn Ahmer dedi:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  “**بعيرٌ خُزَخِزٌ**” sözlerine gelince, yani güçlü; bu babdandır; çünkü uzuvları sanki **خُزَّت** bir **خَزّاً** ile, yani sağlam bir sabitlemeyle sabitlenmiş gibidir.
  İkinci asıl: **الخُزَز**: tavşanların erkeği; çoğulu **خِزّانٌ**. Dedi ki:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])
  (خس) **الخاء** ve **السين** iki asıldır: birincisi şeyin değersizliği, ikincisi şeyin elden ele dolaşmasıdır.
  Birincisi: **الخسيس**: değersiz; “adam kendini **خَسَّ** etti ve **أخَسَّ** etti” denir; yani değersiz bir fiil getirdi. Bu babdandır: “dişi deve **خَسِيسَتَها**’sını geçti”; yani **الحِقّة** ve **الجَذَعةِ** ve **الثَّنِيَّةِ** yaşını geçti ve **البُزُول**’a yetişti. Bu kıyastır; çünkü bu dişlerin hepsi **البُزُول**’dan aşağıdır.
  İkinci asıl: Arapların sözü: “kavim işi **تَخَاسَّ** etti”; yani onu elden ele dolaştırdılar ve yarıştılar; hangisi onu alacak([8]). Ve denir: “bu işler aralarında **خِساس**’tır”; yani devrîdir. İbn ez-Zeb‘arâ dedi:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])
  (خش) **الخاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da sokulma ve giriştir. “Adam şerre **خَشَّ** etti” denir: girdi. Ve adam **مِخَشٌّ: ماضٍ([10])**: geceye karşı cüretkâr. Ve **الخَشَّاء**: makat yeridir; çünkü oraya sokulur. Zû’l-İsba‘ dedi:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])
  Babdandır **الخَشْخاش**: topluluk; çünkü onlar bir kavimdir, toplanırlar ve iç içe girerler. Kümeyt dedi:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  Ve **الخَشُّ**: devenin burnuna **الخِشاش** koymandır. “Onu **خَشَشْتُ**; o da **مخشوشٌ**” denir; ve **خَشَب**’den olur. Ve **خَشاش الأرض**([13]): onun hayvanlarıdır. Adam için, küçük başlı **الخَِشاشُ** denince, fetha ile de kesra ile de söylenir. Bu kıyastır; çünkü o, işin içine hakkıyla sokulur. Tarafe dedi:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])
  Babdandır—görünüşte kıyastan uzak olsa da—**الخُشَشَاوانِ**: kulakların arkasında çıkık iki kemik. Ve tekine **خُشَّاء**([15]) da denir. Arapların sözünde, fâ’sı dammeli, ‘ayn’ı sâkin **فُعْلاء** ancak bu ve **قُوباء** gelmiştir; aslında onda harekeleme vardır.
  (خص) **الخاء** ve **الصاد** düzenli, kıyaslı bir asıldır; o da aralık ve gedik anlamına delâlet eder. O hâlde **الخَصَاص**: ocak taşları arasındaki aralıklardır. Ve aya denir: bulutun **خَصَاصة**’sından göründü. Zû’r-Rumme dedi:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])
  Ve **الخَصَاصة**: yoksulluktur. Ve hâlde gediktir.
  Babdandır: “falancayı bir şeyle **خَصَصْت**; **خَصُوصِيَّةً**” (hâ’nın fethasıyla)([17]); bu kıyastır; çünkü bir tek kişi ayrılınca, onunla başkası arasına bir aralık koymuş olur; umum bunun tersidir. Ve **الخِصِّيصى**: **الخَصوصية**’dir.
  (خض) **الخاء** ve **الضاد** iki asıldır: birincisi şeyin azlığı ve bayağılığı, ikincisi bir rutubetle birlikte şeyde çalkalanmadır.
  Birincisi **الخَضَض**: [**الخرز**([18])] beyaz (boncuk)tur; cariyeler onu takar. Ve ahmak adam **خَضَاض**’dır. Ve sözün döküntüsüne **خَضَضٌ** denir. Ve denir: “cariyenin üzerinde **خَضَاضٌ** yok”; yani üzerinde süsten bir şey yok. Mana: üzerinde, zikrine başladığımız **الخَضَض** bile yoktur. Şair dedi:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])
  Diğer asla gelince: su **تَخَضْخض** etti. Ve **الخَضْخاض**: katrandan bir türdür. Ve “**نبت خُضَخِضٌ**” denir; yani suyu çok. Dersin: sanki sululuğundan **يتخضخضُ** ediyor.
  Babdan bir tek harf şâz olmuştur—eğer sahihse—dediler ki: “falancayla **خاضَضْتُ**” yani onunla karşılıklı (muaraza) alışveriş yaptım([20]). Bu, zikrettiğimiz kıyastan uzaktır.
  (خط) **الخاء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da uzayıp giden bir izdir. Bundan: kâtibin çizdiği **الخطُّ**. Ve ondan: falcının çizdiği **الخطّ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]; dediler ki: o **الخَطُّ**tur. Ve rivayet olunur: “Peygamberlerden bir peygamber vardı, **يَخُطّ** ederdi; kim onun çizgisi gibi **خَطَّ** ederse, onun ilmi gibi bilir.” Babdandır: kişinin kendisi için çizip ayırdığı yer olan **الخِطَّة**; çünkü orada uzatılmış bir iz olur. Ve ondan: **خَطُّ اليمامة**; ve ona nispetle **الرِّماحُ الخَطِّيّة**. Ve babdandır **الخُطَّة**; o da hâldir; “o, **بخُطَّةٍ سَوْء** üzeredir” denir; çünkü o, kendisi için ve aleyhine çizilmiş bir iştir. Ama **الأرضُ الخطيطة**—iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış olan—babdan değildir; ikinci **الطاء** ziyadedir; çünkü o **أخطأ**’dandır; sanki yağmur onu ıskalamıştır. Bunun delili İbn Abbâs’ın sözü: “Allah onun **نَوْءَها**’sını **خَطَّأَ** etti”; yani başkası yağmur alınca, bu yağmur onu ıskalar da ona isabet etmez.
  “Falancanın başında **خُطْيةٌ([21])** var” sözlerine gelince; bir kavim dedi ki: o ancak **خُطَّة**’dir. Eğer böyleyse, sanki o, çizilip iz bırakılan bir iştir; zikrettiğimiz üzere.
  (خف) **الخاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da ağırlık ve vakar ile çelişen bir şeydir. “Şey **خَفَّ** eder, **يَخِفُّ**; **خِفَّةً**” denir; o **خفيف** ve **خُفَافٌ**’dır. Ve “adam **أَخَفَّ** etti” denir; yani hâli hafifledi. Ve **أخَفَّ**: biniti hafif olunca. Ve “kavim **خَفَّ** etti”: göçtüler. Ama **الخُفُّ** babdandır; çünkü yürüyen onu giymişken **يَخِفُّ** eder. Ve devenin **خُفُّ**’u da ondandır. Ama yerdeki **الخُفُّ**—**النَّعل**’dan daha uzun olan([22])—bir benzetmedir. Ve **الخِفُّ**: hafif olan. Dedi ki:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
  Köpeklerin seslerine([24]) gelince, ona **الخَفْخفة** denir; o da baba yakındır.
  (خق) **الخاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da bir şeyde ezilme ve yırtılmadır. Bundan: **الأُخْقُوق**; ve **الإخْقِيق** denir; o, yerde bir çöküntüdür; çoğulu **الأخاقيق**. Hadiste geldi: “**في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ**”. Ve **الإخْقاق**: makaranın deliğinin yırtığının genişlemesidir. Bundan onların sözü: “**أتانٌ خَقُوقٌ**”; yani ferci ses çıkarınca. Ve su birikintisine, suyu çekilip kuruyunca ve **تَقَلفَعَ** edince([25]) **خَُقٌّ**([26]) denir. Dedi ki:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  **الخاء** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; bunun dönüşü ya inceliğe ya aralığadır. Bab, hepsinde birbirine yakındır. O hâlde **الخِلال** **الأخِلَّة**’nin tekilidir. Ve “falanca **خِلَلَه**’sini ve **خُلالته**’sini yer” denir; yani **الخِلال**’ın dişlerinden çıkardığı şeyi. Ve **الخَلُّ**: **الخِلال** ile elbiseyi kendine tutturmandır. Ama seni dost edinen **الخليلُ** de bundandır; sanki ikiniz **تخالَلتُما** etmişsinizdir; **يُخَلُّ** edilen elbise gibi.
  Babdandır: **الرجل الخَلُّ**; o, ince* bedenlidir. Dedi ki:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  Ve diğeri dedi:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])
  **ابن المَخَاض**’a **خَلٌّ** denir; çünkü bedeni incedir. Ve **الخَلُّ**: kumda yol; çünkü ince olur. Ve ondan **الخَلاَل**; o da **البَلَح**’tır.
  Aralığa gelince: iki şey arasındaki **الخَلَل**. Ve “şeyi **خَلَّل** etti” denir; yani kuşatmadı. Ve ondan **الخَلَّة**: fakirlik; çünkü hâlinde bir aralıktır. Ve **الخليل**: fakir; şu sözünde:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])
  Ve **الخِلَّة**: kılıcın kınıdır; çoğulu **خِلَلٌ**. Ama **الخِلَل**—iki yayın sırtına giydirilen kayışlar([31])—bu, inceliğindendir; sanki her biri bir **خِلّة**([32])’dir. Ve **الخَلّ**: boyunda, başa bitişik bir damardır. Ve **الخَلْخَال** da babdandır; inceliğinden.
  (خم) **الخاء** ve **الميم** iki asıldır: birincisi kokunun değişmesi, ikincisi bir şeyi temizlemektir. Birincisi: “et **خَمَّ** etti” sözleri; yani kokusu değişti. İkincisi: “ev **خُمّ** edildi” sözleri; yani süpürüldü. Ve kuyunun **خُمَامة**’si: temizlenince toprağından **يُخَمُّ** edilen şey. Ve **بيتٌ مخمومٌ**: süpürülmüş. Ve “o, **مخموم القلبِ**’dir” denir; yani her türlü hile ve bozukluktan kalbi temizdir.
  (خن) **الخاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da seslerden bir şeyi zayıflıkla taklit etmektir. Aslı **خَنَّ**’dır; ağlayınca, **خنيناً**. Ve **الخَنْخَنَةُ**: sözü açıkça ortaya koymamaktır. Ve develerde **الخُنان**’ın, insanlarda nezle gibi olduğu söylenir. Ve **الْخُنّة** **الغُنّة** gibidir. Ve **الخنين**: gizli gülüştür. Ve “**المَخَنّة** burundur” derler. Eğer böyleyse, çünkü o, **الخُنّة**’nin yeridir; o da **الغُنّة**’dir. Ve “onun **مَِخَنَّتَه**’sine bastı” denir; yani onu zelil kıldı([33]); sanki iki ayağını burnunun üzerine koydu.
  (خأ) **الخاء** ve uzatılmış hemze kıyaslanan bir asıl değildir; fakat onda, sahihliği bilinmeyen tek bir harf zikredilmiştir. Dediler ki: “**خاءِبك علينا**”; yani acele et. Ve Kümeyt’ten inşâd ettiler:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) **الخاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi [şeyin] boyuna uzamasıdır, ikincisi aldatmadan bir cinstir.
  Birincisi **الخَبيبة** ve **الْخُبَّةُ**: kumda uzayıp giden yoldur. Sonra onunla, boyuna yırtılan bez parçası benzetilir. Buna, etten **الخَبِيبة** de hamledilir; o, ondan bir dilimdir.
Diğerine gelince: **الخِبُّ** aldatmadır; ve **الخَِبُّ** aldatıcıdır. Bu, “deniz **خَبَّ** etti”den türemiştir: çalkalandı. Ve onlara **الخِبُّ** isabet etti.
  Bundan: **الخَبَبُ**: koşmanın bir türüdür. Ve “**مُخِبَّاً** geldi” denir. Ve ondan: “bitki **خَبَّ** etti”; yani kurudu ve sökülüp çıktı([35]); sanki **يَخُبّ** eder; yürüdüğünü vehmetti. Ru’be dedi:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  Ve **الخَبخَبة**: şeyin gevşekliği ve çalkalanmasıdır. Bütün bunlar zikrettiğimize döner; çünkü aldatıcı çalkantılıdır, sağlam bir bağla doğru bir şeye bağlı değildir. Ama Ferrâ’nın naklettiği: “[**لي([37])] falancadan **خَوَابُّ** var”; o, akrabalıklardır; teki **خابٌّ**; bu, bence birinci babdandır; çünkü o, uzayıp bağlanan bir sebeptir. Ama “**خبْخِبوا** عنكم من الظهيرة” sözleri; yani serinleyin; bu bundan değildir; o, maklûbdandır; geçmişti.
  (خت) **الخاء** ve **التاء** bir asıl değildir; çünkü onun **تاء**’sı **سين**’den bedeldir. “**خَتِيتٌ**” denir: yani değersiz. Ve “Allah onun payını **أَخَتَّ** etti” denir: yani onu değersiz kıldı. Bu, şu dili kullananın dilindedir:
“**مررت بالنَّات**” der; **الناس**’ı kasteder. Ve onların “falanca **أخَتَّ** etti: utandı” dediklerini zikrettiler. Eğer sahihse, manası: utandığı değersiz bir şey getirdi. Ve inşâd ettiler:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])
  yani sen, atalarının ilklerinden **خَتيت** olan bir şey getirmezsin.
  (خث) **الخاء** ve **الثاء** bir asıl da değildir, üzerine dönülecek sahih bir fer‘ de değildir; fakat onların zikrettiklerini zikrederiz. Derler ki: **الخُثّ**; sığır dışkılarından **أُوخِفَ** edilip bir şeye sürülen şeydir; bu bir şey değildir. Ve **الخُثُّ** denir: selin köpüğü; sel onu bırakınca kurur ve kararır.
  (خج) **الخاء** ve **الجيم** bir asıldır; düzensiz bir çalkalanma ve hafifliğe delâlet eder. “**ريحٌ خَجُوجٌ**” denir; o, esişinde kıvrılan rüzgârdır. Asma‘î derdi ki: **الخَجُوج** şiddetli, acı (geçişli) olandır. Ve denir ki: **الخجخجة** büzülme ve utanmadır. Ve “adam **خَجْخَجَ** etti” dediler; yani içindekini açığa vurmadı. Ve “deve yürüyüşünde **اختَجَّ** etti” denir; yani doğrulmadı. Ve **رجل خَجَّاجَة**([39]): ahmak. Babın hepsi tektir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

قال الله تعالى: ﴿قتل أصحاب الأخدود﴾ [البروج/4]. الخد والأخدود: شق في الأرض مستطيل غائص، وجمع الأخدود أخاديد، وأصل ذلك من خدي الإنسان، وهما: ما اكتنفا الأنف عن اليمين والشمال. والخد يستعار للأرض، ولغيرها كاستعارة الوجه، وتخدد اللحم: زواله عن وجه الجسم، يقال: خددته فتخدد.

##### Türkçe

Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**قتل أصحاب الأخدود**﴾ [البروج/4]. **الخد** ve **الأخدود**: yerde uzunlamasına, derinleşmiş bir yarık; **الأخدود**’un çoğulu **أخاديد**’dir. Bunun aslı insanın **خدي**’sindendir; ikisi de şudur: burnu sağdan ve soldan kuşatan şey. **الخد**, yeryüzü için ve başkası için, **الوجه**’ün ödünç alınması gibi ödünç alınır. **تخدد اللحم**: onun cismin yüzünden çekilip gitmesi; denir ki: “Onu **خددته** de **فتخدد**.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَدَّ الأَرْضَ
1 خَدَّ الأَرْضَ ذ , aor. خَدُ٣َ , (S,) or خَدَّ فِى الأَرْضِ, (A,) [aor., if accord. to rule, خَدِ٣َ ,] inf. n. خَدٌّ, (T,) He furrowed, or trenched, or clave, the ground; (S, L;) he made a furrow, or trench, [or furrows, or trenches,] in the ground. (T, A.) The latter (خدّ فى الارض) is also said of a torrent, meaning It furrowed, or clave, the ground by its course. (L.) ― -b2- خَدَّ, (L,) inf. n. خَدُ٣َ , (L, K,) also signifies He, or it, marked, scored, or impressed, a thing: (L:) and made a mark or marks, or an impression or impressions, upon a thing. (L, K. *) You say, خَدَّ الفَرَسُ الأَرْضَ بِحَوَافِرِهِ The horse marked, or scored, [or furrowed,] the ground with his hoofs. (L.) And خَدَّ الدَّمْعُ فِى خَدِّهِ The tears made marks upon his cheeks. (L.) ― -b3- Also He (a camel) clave a thing with his ناب [or tush]. (L.) ― -b4- And He cut a thing. (IAar.)

خَدَّدَ لَحْمُهُ
2 خَدَّدَ لَحْمُهُ خدد لحمه خدد لحمة , (as in the S and K,) or خُدِّدَ, (as in one place in the L,) [both of which may be correct, for the verb is said in the K to be both intrans. and trans.,] (tropical:) His flesh became contracted, shrunk, or wrinkled; (S, TA;) as also ↓ تخدّد: (S, A, * K:) or his flesh wasted so that there appeared streaks upon his skin: (TA in art. خب:) or he (a beast) became lean, or lank, or light of flesh, or slender or lank in the belly, so that his flesh became furrowed, or wrinkled: and لَحْمُهُ ↓ تخدّد his flesh became flaccid and quivering, by reason of leanness. (L.) And خدّدهُ (tropical:) It (travel) rendered him lean and wasted: (K:) and so evilness of state or condition. (A, * TA.)

خادّهُ
3 خادّهُ خاده خادة (tropical:) He opposed him, being opposed by him: (A:) or he was, or became, angered, or enraged, against him, and opposed him in his deed, or work. (K.)

تخدّد
5 تخدّد تخدد خد It (the ground) became furrowed, or cleft, by a torrent. (L in art. فصد.) ― -b2- See also 2, in two places. ― -b3- تخدّد القَوْمُ (tropical:) The people became divided into distinct bodies, or parties. (L in the present art.)

تخادّا
6 تخادّا تخادا (tropical:) They opposed each other. (A, TA.)

خَدٌّ
خَدٌّ خد , (S, Msb, K, &c.,) of the masc. gender (Lh, K) only, (Lh,) and ↓ خُدَّةٌ, with damm, (K,) but the latter is rare, (TA,) The cheek; the part extending from the circuit of the eye (المَحْجِر [in the CK المِحْجَن]) to the part where the beard grows, on either side of the face: (L, Msb, K:) or from the outer angle of each eye to the extremity of the side of the mouth: or the part bordering upon the nose, on either side: (L, K:) each of the خَدَّانِ, in the face: (S:) pl. of the former خُدُودٌ: (Msb, TA:) it has no other pl. (TA.) ― -b2- The former is also sing. of خُدُودٌ meaning (tropical:) The planks on the right and left of the دَفَّتَانِ [or two boards that lie against the camels' sides] of the [vehicles termed] هَوَادِج (As, A, TA) and غُبُط: (As, TA:) or خَدٌّ signifies the plank (صَفِيحَة) of the هَوْدَج: and the pl. is أَخِدَّةٌ, (K,) [a pl. of pauc., but] contr. to rule, (TA,) and (pl. of mult., TA) خِدَادٌ and خِدَّانٌ. (K.) ― -b3- Also (tropical:) A side, or lateral portion, of a [tract of high and rugged ground such as is termed] قُفّ. (A, TA.) ― -b4- And (tropical:) An assembly, a company, or a congregated body, (K, TA,) of men: (TA:) a rank, or class, of men: (A, L:) and a race, or generation, of men. (L.) You say, رَأَيْتُ خَدًّا مِنَ النَّاسِ (assumed tropical:) I saw a rank, or class, of men. (L.) And قَتَلْنَا, (A,) or قَتَلَهُمْ, (L,) خَدًّا فَخَدًّا, (A, L,) (tropical:) We slew, (A,) or he slew them, (L,) rank after rank, (A, L,) and class after class. (A.) And مَضَىَ خَدٌّ مِنَ النَّاسِ (assumed tropical:) A race, or generation, of men passed away. (L.) -A2- A road. (IAar, K.) ― -b2- See also أُخْدُودٌ, in four places.

خُدَّةٌ
خُدَّةٌ خد خده خدة : see أُخْدُودٌ, in four places: -A2- and see also خَدٌّ.

خَدَدٌ
خَدَدٌ خدد : see أُخْدُودٌ.

خِدَادٌ
خِدَادٌ خداد A mark made with a hot iron upon the cheek (S, A, K) of a camel. (A.)

أُخْدُودٌ
أُخْدُودٌ ذ A furrow, trench, or channel, in the ground; (S, A, K;) as also ↓ خَدٌّ (A, K) and ↓ خُدَّةٌ: (K:) a deep trench in the ground; as also ↓ خَدٌّ: applied in the Kur [lxxxv. 4] to a deep trench into which, it being filled with fire, some believers in the true God were cast by some idolaters among whom they dwelt: (TA:) a hole, hollow, cavity, pit, or the like, dug, or excavated; (Msb;) as also ↓ خُدَّةٌ: (S:) pl. أَخَادِيدُ: (A, Msb:) the pl. of ↓ خَدٌّ is خُدُودٌ; (A;) and the pl. of ↓ خُدَّةٌ is خُدَدٌ. (TA.) ― -b2- A rivulet, or streamlet; syn. جَدْوَلٌ; (Msb;) as also ↓ خَدٌّ; (L, K;) of which the pl. [of pauc.] is أَخِدَّةٌ, contr. to rule; and of mult. خِدَادٌ and خِدَّانٌ. (L.) ― -b3- أَخَادِيدُ and ↓ خَدَدٌ [the latter probably a mistranscription for خُدَدٌ, pl. of ↓ خُدَّةٌ,] The main or middle parts, or open or obvious tracks, (شَرَك,) of a road: (L:) [because furrowed by the feet of beasts and men.] ― -b4- أَخَادِيدُ الأَرْشِيَةِ The furrows, or grooves, of wellropes, in a well; made by drawing them. (L.) ― -b5- أَخَادِيدُ السِّيَاطِ The marks of whips; (K;) the furrows made by whips upon the back. (L.) ― -b6- ضَرْبَةٌ أُخْدُودٌ, (S,) or ضَرْبَةُ أُخْدُودٍ, (so in a copy of the A,) (tropical:) A blow, or stroke, or beating, that furrows the skin. (S, A, * TA.)

مِخَدٌّ
مِخَدٌّ مخد Each of the tushes, or canine teeth; the two together being termed the مِخَدَّانِ. (L.)

مِخَدَّةٌ
مِخَدَّةٌ مخده مخدة [A pillow, or cushion]: so called because it is put beneath the cheek: (S, A, Msb:) pl. مَخَادُّ. (A, Msb.) -A2- Also An iron implement with which the ground is furrowed, trenched, or cleft. (S, L.)

مَخْدُودٌ
مَخْدُودٌ مخدود A camel having the mark called خِدَاد made upon his cheek. (S, A.)

مُتَخدِّدٌ
مُتَخدِّدٌ متخدد (tropical:) A man (L) lean, or emaciated; (S, L;) having little flesh. (L.) And the fem., with ة, (tropical:) A woman fat but wasted in body [so that she is furrowed, or wrinkled]. (L.)

##### Türkçe

خَدَّ الأَرْضَ
1 **خَدَّ الأَرْضَ** ذ , muzâri‘ı **خَدُ٣َ** , (S,) yahut **خَدَّ فِى الأَرْضِ**, (A,) [muzâri‘ı, kaideye göre olursa, **خَدِ٣َ** ,] mastarı **خَدٌّ**, (T,) O, yeri yarıklar hâline getirdi; yahut hendeledi; yahut yardı; (S, L;) yerde bir yarık, yahut hendek, [yahut yarıklar, yahut hendekler,] yaptı. (T, A.) İkincisi (**خدّ فى الارض**) bir sel hakkında da söylenir; mânâsı: Akışıyla yeri yarıklar hâline getirdi, yahut yardı. (L.) ― -b2- **خَدَّ**, (L,) mastarı **خَدُ٣َ** , (L, K,) ayrıca şu mânâya gelir: O, yahut o (şey), bir şeyi işaretledi, çizdi, yahut iz bıraktı: (L:) ve bir şeyin üzerine bir iz yahut izler, yahut bir baskı yahut baskılar yaptı. (L, K. *) Şöyle dersin: **خَدَّ الفَرَسُ الأَرْضَ بِحَوَافِرِهِ** At, toynaklarıyla yeri işaretledi, yahut çizdi, [yahut yarıklar hâline getirdi]. (L.) Ve **خَدَّ الدَّمْعُ فِى خَدِّهِ** Gözyaşları onun yanakları üzerinde izler yaptı. (L.) ― -b3- Ayrıca: O (bir deve) bir şeyi **ناب**’ı [yahut azı dişi] ile yardı. (L.) ― -b4- Ve: O, bir şeyi kesti. (IAar.)

خَدَّدَ لَحْمُهُ
2 **خَدَّدَ لَحْمُهُ** خدد لحمه خدد لحمة , (S ve K’de olduğu üzere,) yahut **خُدِّدَ**, (L’de bir yerde olduğu üzere,) [ikisinin de doğru olması mümkündür; çünkü fiilin K’de hem lâzım hem müteaddî olduğu söylenmiştir,] (mecaz:) Onun eti büzüldü, çekildi, yahut buruştu; (S, TA;) bunun gibi ↓ **تخدّد**: (S, A, * K:) yahut onun eti zayıfladı da derisi üzerinde çizgiler göründü: (TA, **خب** maddesinde:) yahut o (bir hayvan) zayıf oldu, yahut cılız oldu, yahut eti hafifledi, yahut karnı ince yahut sarkık oldu; öyle ki eti yarıklar hâline geldi, yahut buruştu: ve **لَحْمُهُ** ↓ **تخدّد** onun eti, zayıflık sebebiyle gevşek ve titrek oldu. (L.) Ve **خدّدهُ** (mecaz:) O (yolculuk) onu zayıf ve bitkin kıldı: (K:) ve bunun gibi hâlin yahut durumun kötülüğü. (A, * TA.)

خادّهُ
3 **خادّهُ** خاده خادة (mecaz:) O, ona karşı koydu; o da ona karşı koyarak: (A:) yahut o, ona karşı öfkelendi yahut hiddetlendi ve işinde yahut amelinde ona karşı koydu. (K.)

تخدّد
5 **تخدّد** تخدد خد O (yer) bir sel sebebiyle yarıklar hâline geldi, yahut yarıldı. (L, **فصد** maddesinde.) ― -b2- 2’ye de bak; iki yerde. ― -b3- **تخدّد القَوْمُ** (mecaz:) Kavim, ayrı ayrı topluluklara yahut fırkalara bölündü. (L, işbu maddede.)

تخادّا
6 **تخادّا** تخادا (mecaz:) Birbirlerine karşı koydular. (A, TA.)

خَدٌّ
**خَدٌّ** خد , (S, Msb, K, &c.,) yalnız müzekker cinstendir (Lh, K) yalnız, (Lh,) ve ↓ **خُدَّةٌ**, damme ile, (K,) lâkin ikincisi nâdirdir, (TA,) Yanak; yüzün iki yanında, göz çukurunun çevresinden (**المَحْجِر** [CK’de **المِحْجَن**]) sakalın bittiği yere kadar uzanan kısım: (L, Msb, K:) yahut her bir gözün dış köşesinden ağzın yanının ucuna kadar: yahut burnun bitişiğindeki kısım, iki yanda: (L, K:) yüzdeki iki **خَدَّانِ**’dan her biri: (S:) birincinin çoğulu **خُدُودٌ**: (Msb, TA:) onun başka çoğulu yoktur. (TA.) ― -b2- Birincisi ayrıca **خُدُودٌ**’un tekilidir; mânâsı (mecaz:) **هَوَادِج** (As, A, TA) ve **غُبُط**: (As, TA:) denilen [taşıtların] **دَفَّتَانِ**’ının [yahut develerin yanlarına dayanan iki tahtanın] sağında ve solunda bulunan tahtalar: yahut **خَدٌّ**, **هَوْدَج**’ın tahtası (**صَفِيحَة**) demektir: ve çoğulu **أَخِدَّةٌ**’dir, (K,) [azlık çoğulu, fakat] kaideye aykırı olarak, (TA,) ve (çokluk çoğulu, TA) **خِدَادٌ** ve **خِدَّانٌ**. (K.) ― -b3- Ayrıca (mecaz:) **قُفّ** denilen [yüksek ve sarp yer parçasının] bir yanı, yahut yan kısmı. (A, TA.) ― -b4- Ve (mecaz:) erkeklerden bir meclis, bir topluluk, yahut toplanmış bir cemaat, (K, TA,) (TA:) erkeklerden bir sıra, yahut sınıf: (A, L:) ve erkeklerden bir nesil, yahut kuşak. (L.) Şöyle dersin: **رَأَيْتُ خَدًّا مِنَ النَّاسِ** (varsayılan mecaz:) İnsanlardan bir sıra, yahut sınıf gördüm. (L.) Ve **قَتَلْنَا**, (A,) yahut **قَتَلَهُمْ**, (L,) **خَدًّا فَخَدًّا**, (A, L,) (mecaz:) Biz öldürdük, (A,) yahut o onları öldürdü, (L,) sıra sıra, (A, L,) ve sınıf sınıf. (A.) Ve **مَضَىَ خَدٌّ مِنَ النَّاسِ** (varsayılan mecaz:) İnsanlardan bir nesil, yahut kuşak geçip gitti. (L.) -A2- Bir yol. (IAar, K.) ― -b2- **أُخْدُودٌ**’a da bak; dört yerde.

خُدَّةٌ
**خُدَّةٌ** خد خده خدة : **أُخْدُودٌ**’a bak; dört yerde: -A2- ve ayrıca **خَدٌّ**’a da bak.

خَدَدٌ
**خَدَدٌ** خدد : **أُخْدُودٌ**’a bak.

خِدَادٌ
**خِدَادٌ** خداد Sıcak demirle devenin yanağına yapılan dağlama izi. (S, A, K) (A.)

أُخْدُودٌ
**أُخْدُودٌ** ذ Yerde bir yarık, hendek, yahut kanal; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **خَدٌّ** (A, K) ve ↓ **خُدَّةٌ**: (K:) yerde derin bir hendek; bunun gibi ↓ **خَدٌّ**: Kur’ân’da [lxxxv. 4] ateşle doldurulup, aralarında yaşadıkları bazı putperestler tarafından gerçek Tanrı’ya iman eden bazı kimselerin içine atıldığı derin hendek hakkında kullanılmıştır: (TA:) kazılmış yahut oyulmuş bir delik, oyuk, boşluk, çukur, yahut benzeri; (Msb;) bunun gibi ↓ **خُدَّةٌ**: (S:) çoğulu **أَخَادِيدُ**: (A, Msb:) ↓ **خَدٌّ**’un çoğulu **خُدُودٌ**’dur; (A;) ve ↓ **خُدَّةٌ**’nin çoğulu **خُدَدٌ**’dür. (TA.) ― -b2- Bir derecik, yahut küçük akarsu; eş anlamlısı **جَدْوَلٌ**; (Msb;) bunun gibi ↓ **خَدٌّ**; (L, K;) bunun [azlık] çoğulu **أَخِدَّةٌ**’dir, kaideye aykırı olarak; ve çokluk çoğulu **خِدَادٌ** ve **خِدَّانٌ**. (L.) ― -b3- **أَخَادِيدُ** ve ↓ **خَدَدٌ** [ikincisi muhtemelen ↓ **خُدَّةٌ**’nin çoğulu olan **خُدَدٌ** yerine yanlış yazımdır,] Bir yolun ana yahut orta kısımları, yahut açık yahut belirgin izleri, (**شَرَك,**) : (L:) [çünkü hayvanların ve insanların ayaklarıyla yarıklar hâline getirilmiştir.] ― -b4- **أَخَادِيدُ الأَرْشِيَةِ** Bir kuyuda, kuyu iplerinin olukları yahut yivleri; çekmekle meydana gelen. (L.) ― -b5- **أَخَادِيدُ السِّيَاطِ** Kamçı izleri; (K;) kamçıların sırtta yaptığı yarıklar. (L.) ― -b6- **ضَرْبَةٌ أُخْدُودٌ**, (S,) yahut **ضَرْبَةُ أُخْدُودٍ**, (A’nın bir nüshasında böyle,) (mecaz:) Deriyi yarıklar hâline getiren bir darbe, yahut vuruş, yahut dövme. (S, A, * TA.)

مِخَدٌّ
**مِخَدٌّ** مخد Azı dişlerinin her biri, yahut köpek dişleri; ikisine birlikte **مِخَدَّانِ** denir. (L.)

مِخَدَّةٌ
**مِخَدَّةٌ** مخده مخدة [Bir yastık, yahut minder]: yanağın altına konduğu için böyle adlandırılmıştır: (S, A, Msb:) çoğulu **مَخَادُّ**. (A, Msb.) -A2- Ayrıca: yerin yarıklar hâline getirilmesi, hendelemesi, yahut yarılması için kullanılan demir bir âlet. (S, L.)

مَخْدُودٌ
**مَخْدُودٌ** مخدود Yanağında **خِدَاد** denilen dağlama izi bulunan deve. (S, A.)

مُتَخدِّدٌ
**مُتَخدِّدٌ** متخدد (mecaz:) Bir adam, (L) zayıf, yahut erimiş; (S, L;) eti az olan. (L.) Ve müennesi, ة ile, (mecaz:) Şişman fakat bedence zayıflamış [öyle ki yarıklar hâline gelmiş, yahut buruşmuş] bir kadın. (L.)
