# خذق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B0%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خذق

خذق الطائر يخذق من حد نصر، زاد الليث ويخذق من حد ضرب: ذرق وكذلك مزق، نقله ابن دريد، وهو قول الأصمعي أو يخص البازي قال ابن سيده: الخذق للبازي خاصة، كالذرق لسائر الطير، وعم به بعضهم. وخذق الدابة: إذا نخسها بحديدة وغيرها، لتجد في سيرها. وقال ابن عباد : الخذاق، كشداد: سمكة لها ذوائب كالخيوط إذا صيدت خذقت في الماء أي: ذرقت. وخذاق: والد يزيد الشاعر العبدي والخذق: الروث ومقتضى إطلاقه أنه بالفتح، ومثله في العباب والصحاح، وقد جاء الرجز الذي أتشده الليث:
  مثل الحبارى لم تمالك خذقا

  بالتحريك، فانظر ذلك، وفي الصحاح: قيل لمعاوية: أتذكر الفيل. قال: أذكر خذقه، يعنى روثه قال ابن الأثير: هكذا جاء في كتاب الهروي والزمخشري وغيرهما عن معاوية وفيه نظر، لأن معاوية يصبو عن ذلك، لأنه ولد بعد الفيل بأكثر من عشرين سنة، فكيف يبقى روثه حتى يراه? وإنما الصحيح قباث بن أشيم، قيل له: أنت أكبر أم رسول الله صلى الله عليه وسلم? قال: هو أكبر مني، وأنا أقدم منه في الميلاد وأنا رأيت حذق الفيل أخضر محيلا، قال صاحب اللسان: ويحتمل أن يكون ما رواه الهروي والزمخشري صحيحا أيضا، ويكون معاوية لما سئل عن ذلك، قال أذكر خذقه، ويكون كنى بذلك عن آثاره السيئة، وما جرى منه على الناس، وما جرى عليه من البلاء، كما يقول الناس عن خطأ من تقدم، وزلل من مضى: هذه غلطات زيد، وهذه سقطات عمرو، وربما قالوا في ألفاظهم، نحن إلى الآن في خريات فلان، أو هذه من خريات فلان، وإن لم يكن ثم خروء، والله أعلم. والمخذقة كمرحلة: الاست هكذا في سائر النسخ، والذي في الصحاح واللسان: المخذقة بالكسر: الاست فانظر ذلك. وقال ابن فارس: الخاء والذال والقاف ليس أصلا، وإنما فيه كلمة من باب الإبدال، يقال: خذق الطائر: إذا ذرق، وأراه خزق، فأبدلت الزاي ذالا.
 ومما يستدرك عليه: يقال للأمة: يا حذاق، كقطام يكنون به عن الذرق.

### Türkçe

**خذق**: Kuş **يخذق** eder; **حد نصر** babından; el-Leys artırdı; ve **يخذق** **حد ضرب** babından: **ذرق**; ve yine **مزق**; bunu İbn Düreyd nakletti; ve bu, el-Asmaʿî’nin sözüdür; yahut **البازي**’ye tahsis eder. İbn Sîde dedi ki: **الخذق** yalnızca **البازي** içindir; **الذرق** gibi, diğer kuşlar içindir; bazıları ise onu genelleştirdi.

Ve **خذق الدابة**: Onu demir bir şeyle ve başkasıyla dürttüğü zaman; yürüyüşünde çevikleşsin diye.

İbn ʿAbbâd dedi ki: **الخذاق** ( **شداد** gibi): Suda yakalandığında, iplikler gibi saçakları olan bir balıktır; suda **خذقت** etti, yani: **ذرقت** etti.

Ve **خذاق**: el-ʿAbdî şair Yezîd’in babasıdır. Ve **الخذق**: tezek; ve onun mutlak bırakılmasının gereği, onun fetha ile olmasıdır; **العباب** ve **الصحاح**’ta da bunun benzeri vardır. el-Leys’in bana okuttuğu recez gelmiştir:

  مثل الحبارى لم تمالك **خذقا**

hareke ile; öyleyse ona bak. Ve **الصحاح**’ta: Muʿâviye’ye denildi: Fili hatırlar mısın? Dedi: Onun **خذقه**’unu hatırlarım; yani onun tezeğini. İbnü’l-Esîr dedi ki: Heravî’nin ve Zemahşerî’nin ve başkalarının kitabında Muʿâviye’den böyle geldi; onda ise bir bakış vardır; çünkü Muʿâviye bundan uzak durur; zira o, filden yirmi yıldan fazla sonra doğmuştur; öyleyse tezeği, onu görecek kadar nasıl kalır? Ancak doğru olan, Kubâs b. Eşyem’dir; ona denildi: Sen mi daha büyüksün yoksa Resûlullah صلى الله عليه وسلم mi? Dedi: O benden daha büyüktür; ben ise ondan doğumda daha önceyim; ve ben filin **حذق**’ını yeşil, değişmiş gördüm. Lisân sahibi dedi ki: Heravî’nin ve Zemahşerî’nin rivayet ettiği şeyin de sahih olması muhtemeldir; ve Muʿâviye, bundan sorulduğunda “Onun **خذقه**’unu hatırlarım” demiş olur; ve bununla, onun kötü آثار’ına ve insanlara karşı ondan cereyan edene ve ona isabet eden belaya kinaye yapmış olur; nitekim insanlar, önden geçenin hatası ve geçmişin sürçmesi hakkında derler: Bunlar Zeyd’in **غلطات**’ıdır, bunlar ʿAmr’ın **سقطات**’ıdır; ve belki lafızlarında derler: Biz hâlâ falanın **خريات**’ı içindeyiz; yahut bu, falanın **خريات**’ındandır; ortada bir **خروء** olmasa bile. Allah daha iyi bilir.

Ve **المخذقة** ( **مرحلة** gibi): makat; bütün nüshalarda böyledir. **الصحاح** ve **اللسان**’da olan ise: kesra ile **المخذقة**: makat; öyleyse ona bak.

İbn Fâris dedi ki: **الخاء** ve **الذال** ve **القاف** bir أصل değildir; ancak onda, ibdâl بابından bir kelime vardır; denir ki: **خذق الطائر**: **ذرق** ettiği zaman; ve ben onu **خزق** görüyorum; böylece **الزاي**’yi **ذالا** olarak بدل etti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Ümmeye denir: **يا حذاق**; **قطام** gibi; onunla **الذرق**’tan kinaye ederler.
