# خذل (خ-ذ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B0%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tek başına dolaşan geyik demektir

- Harfler: خ - ذ - ل
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَذُولًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Ortada bırakan | 1 | 1 | [25:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/25:29.md) |
| [مَخْذُولًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Ortada kalmış | 1 | 1 | [17:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/17:22.md) |
| [يَخْذُلْكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B0%D9%8F%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعُلْكُمْ | Sizi ortada bırakır | 1 | 1 | [3:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/3:160.md) |

## Mücavir kökler — 18 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir
2. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Baid uzak demektir
3. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Temel demektir
4. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
5. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
6. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
7. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
8. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
9. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beraber
10. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
11. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Uhur ense demektir
12. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
13. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
14. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
15. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
17. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
18. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خذل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md), [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md), [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md), [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yardımı ve desteği tam ihtiyaç anında kesip kendi haline bırakmak, geride kalıp ayrılmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın güvendiği sahte dayanakların veya şeytanın kişiyi kriz anında yapayalnız ve çaresiz bırakması |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi inayetin kesilmesiyle korumasız kalma, ontolojik ve ahlaki desteksizlik hali |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yalnız bırakma veya pasif kalma sanmak; beklenti ve güvenin boşa çıkarılması unsurunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خذ | Gevşeme, bağın çözülmesi, kesilme ve dirençsizleşme; nitekim [خذا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D8%A7.md) gevşek ve sarkık olmayı, [خذم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%85.md) ise hızla kesip koparmayı ifade eder. | ل | Yöneltme ve sevk bildiren ل harfinin katılmasıyla gevşeme ve bağın kopması eylemi, bir bağlılığı sürdürmeme ve yardımı geri çekerek muhatabı hedefsiz ve dayanaksız bırakma yönünde özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinden türetme; sınırda aşınma, zayıflama veya sızma. | Koruyucu kalkanın ve sınırın çözülmeye başlamasını, güvenli irtibatın gevşemesini simgeler. |
| ذ | Kapı imgesinden türetme; açıklık, geçişkenlik ve mukavemetsizlik. | Açılan aralıktan gücün boşalmasını, direncin düşmesini ve tutunmanın kaybolmasını temsil eder. |
| ل | Çoban değneği; yönlendirme, sevk etme ve tutma. | Yönlendirici iradenin ve desteğin geri çekilmesini, bağın yönünün tersine çevrilmesini ifade eder. |
| خذل | Koruyucu bağın çözülmesiyle desteğin ve yönlendirici gücün geri çekilmesi. | Kendisine dayanılan unsurun koruma ve tutma vasfını aniden kesmesiyle nesnenin desteksiz ve açıkta kalması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sürüden geri kalıp tek başına kalan, yavrusunun yanında durarak arkadaşlarını terk eden yaban sığırı veya ceylan; uzvun tutmayıp yere yığılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde felçli olmadığı halde adımı tutmayan ve bacakları dermansız kalan kişiyi tasvir ederken kökü uzuvların desteği kesmesi anlamında kullanır: بین مغلوب تلیل خده / وخذول الرجل من غیر کسح |
| Erken Arapça kullanım | Adiyy b. Zeyd bir atı betimlerken kuyunun ağacından bağları kopup düşen kova için kökü kullanır: فهو كالدلو بكف المستقي / خذلت عنه العراقي فانجذم |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça خذل kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle yardımı kesme, geri çekilme, bağı çözme ve tek başına bırakma anlam örgüsüyle belirginleşen bir morfolojik yapıya sahiptir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki izleri incelendiğinde, kökteki خذ ikili çekirdeğinin gevşeme, zayıflama, kopma ve sarkma gösteren semantik bir matrise dayandığı görülür. İbranice ve Süryanicede doğrudan aynı kök dizilişi yerine, benzer anlamsal işlevleri karşılayan ve ayrılma, desteği kesme veya pörsüme bildiren köklerle kavramsal yakınlık mevcuttur. Arapçada bu kök, hayvanın sürüden kopup geride kalması gibi somut göçebe ve çöl gözleminden, kriz ve tehlike anında ittifakı bozup yardım bekleyeni yüzüstü bırakma şeklindeki hukuki ve ahlaki kavrama doğru düzenli bir semantik genişleme göstermiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sürüden ayrılma, bacağın gövdeyi taşımaktan vazgeçmesi, bağın kopması. | Somut bedeni ve göçebe hayat tecrübesinden ahlaki ve ontolojik bir yüzüstü bırakma kavramına geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami havzasında gevşeme, geri çekilme ve desteği kesme semantiği. | Arapçadaki form, yardım yükümlülüğünün ihlali anlamında özgül bir ahlaki terime dönüşmüştür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanmış bir soydaş form tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خذل | Anlamlı | Yardımı kesmek, yüzüstü bırakmak | Destek bekleyen birini en muhtaç olduğu anda yalnız bırakıp çekilmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| خلذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| ذخل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| ذلخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| لخذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| لذخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خذل | Merkez | Destek kesme | Hak veya beklenti olan desteği tam ihtiyaç anında çekip muhatabı çaresiz bırakmak. | Merkez köktür. |
| [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Ayrılma | Genel olarak bir şeyi kendi haline koymak; önceden bir yardım taahhüdü veya beklentisi şart değildir. | Nötr veya kasıtsız bırakışları da içerir. |
| [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Teslim etme | Koruma altındaki birini tehlikeye veya düşmana terk etmek, aradan çekilmek. | Düşmanın inisiyatifine bırakma vurgusu baskındır. |
| [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Alıkoyma | Birini hareketten, savaştan veya yardımdan alıkoyup gevşetmek. | Yardıma gitmek isteyenin şevkini kırma yönündedir. |
| [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) | Komşu | Zayıflık | İçsel güçsüzlük ve dermanın tükenmesi. | Dış desteğin kesilmesinden ziyade failin kendi zayıflığıdır. |
| [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) | Zıt | Destekleme | Zor durumdaki kişiye güç ve koruma sağlayarak onu zafere veya kurtuluşa ulaştırmak. | Kökün tam karşıtıdır; himaye ve arka çıkmayı ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خذل | Desteği çekip yalnız bırakmak | İhtiyaç anında yardım etmeyerek mağduriyete yol açma durumudur. | Kesin |
| Latince | deserere, destituere | Terk etmek, desteksiz bırakmak | deserere bağı koparıp çekilmeyi, destituere ise altta kalan desteği çekmeyi anlatır. | Güçlü |
| İngilizce | to forsake, to abandon, to let down | Yüzüstü bırakmak, hayal kırıklığına uğratmak | to let down beklentiyi boşa çıkarmayı, to forsake ise bütünüyle terk etmeyi karşılar. | Güçlü |
| Almanca | im Stich lassen, verlassen | Yarı yolda bırakmak, yüzüstü bırakmak | im Stich lassen deyimi tehlike anında korumasız bırakma nüansını tam karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | faire défection, abandonner | Yarı yolda bırakmak, sırt çevirmek | İttifakı bozup muhatabı tehlikeyle baş başa bırakmayı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَخْذُولًا | İlahi yardımdan ve inayetten mahrum kalmış, korumasız | Allah ile birlikte başka ilah edinenlerin düşeceği kınanmış ve desteksiz kalma hali; İsrâ [17:22](https://lisan.digital/tr/ayet/17:22.md). |
| يَخْذُلْكُمْ | Desteği kesmek, yardımsız ve tek başına bırakmak | Müminlerin yalnızca Allah'ın yardımına güvenmesi gerektiğini, O yardımını çekerse hiçbir gücün destek olamayacağını bildiren bağlam; Âl-i İmrân [3:160](https://lisan.digital/tr/ayet/3:160.md). |
| خَذُولًا | Güven verip kritik anda aldatan, yüzüstü bırakan | Şeytanın insanı ayartıp helake sürükledikten sonra felaket anında yapayalnız bırakma vasfı; Furkân [25:29](https://lisan.digital/tr/ayet/25:29.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hulf-i inayet ve tevfik kavramları | Allah'ın kulunu kendi nefsine bırakması, günahtan koruyucu tevfik ve ismet lütfunu çekmesi tartışması. | İnayetin kesilmesi ve kulun korumasız kalması. |
| Fıkıh | Cihad, velayet ve yardımlaşma hukuku | Savaş meydanında orduyu desteksiz bırakma (tahzîl) ve haksızlığa uğrayan Müslümana yardım etmeme yasağı. | Hukuki ve ahlaki dayanışma yükümlülüğünün ihlali. |
| Tefsir | Şeytanın tabiatı ve şirk koşanların akıbeti | Şeytanın insanı günaha sevk ettikten sonra azap günü terk etmesi ve sahte ilahların acziyetinin izahı. | Aldatıcı sığınakların çöküşü. |
| Hadis | Müslümanların kardeşlik hukuku | Hadiste geçen Müslümanın Müslümanı yardımsız bırakamayacağı ilkesi. | Mazluma arka çıkma emri ve duyarsızlığın haram oluşu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | İlahi inayetten mahrumiyet | Sahte dayanakları yıkma | Yegane hakiki yardımcının Allah olduğunu, O'nun dışındakilerin kulu krizde yalnız bırakacağını kavratır. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Güvenilmez temelin çökmesi | Yanılgıyı açığa çıkarma | Sağlam delile dayanmayan kabullerin kriz anında düşünceyi desteksiz ve çelişkide bırakmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | İttifak ve savunma hukuku | Müttefiki yüzüstü bırakma, bozgunculuk | Birliği zaafa uğratma | Savaş ve kriz anında taahhüdü bozup toplumu savunmasız bırakan tahzîl faaliyetidir. | Kesin |
| İktisadi | Sosyal dayanışma ve sigorta | Finansal güvencesizlik, teminatsızlık | Riski tek tarafa yükleme | Kriz döneminde kredi veya yardımı keserek zayıf aktörü iflasa ve yıkıma terk etmektir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kritik sınırda dış desteğin veya mesnedin sıfırlanması | Statik bir sistemde yükü taşıyan dış mesnedin aniden çekilmesiyle sistemin yapısal çöküşe uğraması hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve güven sözleşmesinin çöküşü | Bireyin ait olduğu gruptan veya kurumdan koruma beklediği kriz anında terk edilerek marjinalleşmesi ve çaresizliğe itilmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bireysel bir dost kırgınlığına veya sıradan bir yalnız kalma duygusuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın güven verip ardından kişiyi ontolojik, askeri, ahlaki veya uhrevi felaket anında mutlak çaresizliğe terk etmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın dostluğunun veya sahte güç odaklarının dünyada vadettiği desteğin mahiyetini kavrayamamak; ilahi yardım kesildiğinde hiçbir sistemin ayakta kalamayacağını gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid vurgusunda insanın kime güvenip kime dayanması gerektiğini gösteren temel zıtlığı (nusret ile hızlân) inşa ettiği için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir ve Uhud savaşlarını değerlendiren ayetlerde, şirk koşanların dünyevi ve uhrevi acziyetini tasvir eden bölümlerde ve şeytanın insanı aldatma yöntemlerinin anlatıldığı kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın maddi müttefiklere, askeri kalabalıklara veya nefsin hevasına dayanarak mutlak güvenlik sağlayabileceği vehmini çürütür; Allah dilemedikçe hiçbir desteğin koruyamayacağını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sürüden veya arkadaşlarından geri kalıp tek başına ayrılmak; bağın kopması sebebiyle desteği kesip yere yığılmak.
- Soyut anlam: Bir hak, güven veya beklenti varken kriz ve ihtiyaç anında desteği geri çekerek muhatabı çaresizliğe terk etmek.
- Sistematik karşılık: Varlığın sahte dayanaklarının kriz anında çökmesiyle ortaya çıkan ontolojik, toplumsal ve uhrevi himayesizlik hali.
- LaTeX modeli: $$S(t) = B(t) + \delta(t) N(t), \quad \lim_{t \to t_c} \delta(t) = 0 \implies \Psi(t_c) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$, sistemin zaman içindeki toplam dayanma ve güvenlik kapasitesini; $B(t)$, failin kendi iç direncini; $N(t)$, dışarıdan beklenen yardım ve ittifak desteğini temsil eder. Destek katsayısı olan $\delta(t)$, kriz anı olan $t_c$ noktasına ulaşıldığında sıfıra yaklaşarak desteğin aniden çekildiğini ($\delta \to 0$) gösterir. Bu durumda failin koruma alanı $\Psi(t_c)$ boş kümeye dönüşür ve sistem yüzüstü kalarak mutlak çöküşe uğrar.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B0%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/3:160.md) — يَخْذُلْكُمْ

إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek yoktur. Sizi yardımsız bırakırsa da ondan başka size yardım edecek kimdir. Mü’minler sadece Allah’a tevekkül etsinler.

### [İsra 17:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/17:22.md) — مَخْذُولًا

لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا

Meal (IK): Allah ile beraber başka ilah edinme. Yoksa yerilmiş ve terkedilmiş olarak kalırsın.

### [Furkan 25:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/ayet/25:29.md) — خَذُولًا

لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا

Meal (IK): Andolsun ki; bana gelen zikirden beni, o saptırdı. Şeytan; insanı yapayalnız ve yardımsız bırakandır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tek başına dolaşan geyik demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والذال واللام معهما
خ ذ ل يستعمل فقط خذل: خَذَل يخذُلُ خَذْلاً وخِذْلاناً، وهو تركك نصرة أخيك.
وخِذْلانُ الله للعبد: ألا يعصمه من السوء.
والخاذِلُ والخَذولُ من الظباء والبقر الوحشية: التي تخذُلُ صواحبَها في المرعى وتنفرد مع ولدها، وقد أخْذَلَها ولدها.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الذال** و**اللام** معهما
خ ذ ل yalnızca **خذل** kullanılır: **خَذَل** **يخذُلُ** **خَذْلاً** ve **خِذْلاناً**; bu, kardeşine yardım etmeyi terk etmendir.
Ve Allah’ın kula **خِذْلانُ**’ı: onu kötülükten korumamasıdır.
Ve **الخاذِلُ** ve **الخَذولُ**, ceylanlardan ve yaban sığırlarından: otlakta arkadaşlarını yüzüstü bırakan ve yavrusuyla birlikte yalnız kalan; ve yavrusu onu **أخْذَلَ** etmiştir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَذَلَهُ خِذْلاناً، إذا ترك عونَه ونُصْرَتَهُ. قال الأصمعي: إذا تخلّف الظبيُ عن القطيع قيل: خَذَلَ. ويقال: خَذَلَتِ الوحشيّةُ، إذا قامت على ولدها. وتَخاذَلَتْ مثله. وتَخَاذَلَتْ رِجْلاهُ، أي ضَعُفتا. قال الأعشى:
وخَذولِ الرِجْلِ من غير كَسَحْ
وخَذَّلَ عنه أصحابَه تَخْذيلاً، أي حملهم على خِذْلاَنِهِ. وتَخاذَلوا، أي خَذَلَ بعضُهم بعضاً. ورجلٌ خَذَلَةٌ، أي خاذِلٌ لا يزال يَخْذِلُ.

##### Türkçe

**خَذَلَهُ** **خِذْلاناً**: yardımını ve nusretini terk ettiği zaman.

**قال الأصمعي**: ceylan sürüden geri kaldığı zaman **خَذَلَ** denir. Ve denir ki: yabanî dişi **خَذَلَتِ**; yavrusunun üzerine dikildiği zaman. Ve onun benzeri olarak **تَخاذَلَتْ**. Ve **تَخَاذَلَتْ رِجْلاهُ**: yani ikisi zayıfladı.

**قال الأعشى**:
و**خَذولِ** الرِجْلِ من غير كَسَحْ

Ve **خَذَّلَ** ondan arkadaşlarını **تَخْذيلاً**: yani onları onun **خِذْلاَنِهِ**’ine sevk etti. Ve **تَخاذَلوا**: yani onların bazısı bazısını **خَذَلَ** etti. Ve bir adam **خَذَلَةٌ**: yani sürekli **يَخْذِلُ** eden, **خاذِلٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ذ ل
خذل
استعمل منه : [ خذل ] .
خذل : قال الليث : تقول : خَذَلَ يَخْذَلَ خَذْلاً
وخِذْلاَناً ، وهو تَرْككَ نُصْرَةَ أخيك .
وخِذْلاَنُ الله تعالى للعبد : ألا يعْصِمَه من
السَّيِّئة فيقعُ فيها .
قال : والخاذِلُ والخذُولُ _ من الظِّبَاء
والبقر _ : التي تَخْذُلُ صَوَاحِبَاتِهَا في
المرعى وتَنْفُر مع ولدها _ وقد أَخْذَلَهَا
وَلَدُها .
قلت : هكذا رَأَيْتُه في النُّسْخَةِ : ) ( وتَنْفُرُ ) (
والصواب : ) ( وتَتَخَلفُ ) ( مع ولدها .
وقيل : ) ( تَنْفَرِدُ ) ( مع ولدها .
هكذا رواه أبو عبيد _ عن الأصمعي .
قال : الْخَذُولُ : التي تَتَخَلَّفُ عن القطيع
_ وقد خَذَلَتْ وخَذَرَتْ .
وأنشد غيره :
خَذُولٌ تُراعي رَبْرَباً بِخَمِيلَةٍ
والتَّخْذِيلُ حَمْلُ الرجل عَلَى خِذْلان
صاحبه ، وتَثْبِيطُهُ عن نُصْرَتِه .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الخَاذِلُ :
المنْهَزمُ .
والخَاذِلُ : ضد الناصر .

##### Türkçe

خ ذ ل
**خذل**
Ondan kullanılan: [ **خذل** ] .

**خذل** : el-Leys dedi: dersin: **خَذَلَ يَخْذَلَ خَذْلاً**
ve **خِذْلاَناً**; o, kardeşine yardım etmeyi terk etmendir.

Ve Allah Teâlâ’nın kul için **خِذْلاَنُ**’ı: onu
kötülükten korumamasıdır; böylece ona düşer.

Dedi: ve **الخَاذِلُ** ve **الخذُولُ** _ ceylanlardan
ve sığırlardan _: otlakta
arkadaşlarını terk eden ve yavrusuyla birlikte ürküp kaçan _ ve onu
yavrusu **أَخْذَلَهَا**.

Dedim: onu nüshada böyle gördüm: ) ( **وتَنْفُرُ** ) (
ve doğrusu: ) ( **وتَتَخَلفُ** ) ( yavrusuyla birlikte.

Ve denildi: ) ( **تَنْفَرِدُ** ) ( yavrusuyla birlikte.

Bunu Ebû Ubeyd _ el-Asma‘î’den _ böyle rivayet etti.

Dedi: **الْخَذُولُ**: sürüden geri kalan
_ ve **خَذَلَتْ** ve **خَذَرَتْ**.

Ve başkası inşad etti:
**خَذُولٌ تُراعي رَبْرَباً بِخَمِيلَةٍ**

Ve **التَّخْذِيلُ**: kişinin, arkadaşını **خِذْلان**a sevk etmesi ve onu
ona yardım etmekten alıkoymasıdır.

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi: **الخَاذِلُ**:
bozguna uğrayan.

Ve **الخَاذِلُ**: yardım edenin zıddı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والذال وما يثلثهما)
  (خذع) الخاء والذال والعين يدلُّ على قَطْع الشيء؛ يقال خَذَّعَهُ بالسَّيف، إذا ضربَه. ورُوِي بيتُ أبي ذؤيب:
  * وكِلاهُما بَطَلُ الِّلقاءِ مُخَذَّعُ([1]) *
  أي كأنه قد ضُرِب بالسَّيف مِراراً. ويقال نباتٌ مخذَّعٌ، إذا أُكِل أعلاه. وصَحَّفهُ ناس فقالوا مُجدَّع. وليس بشيءٍ.
   (خذف)  الخاء والذال والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الرمْي. يقال خَذَفْت بالحصاة، إذا رميتَها من بين سَبَّابَتَيْك. قال:
كأنَّ الحَصَى مِن خَلْفِها وأَمامِها *** إذا نجَلَتْهُ رجلُها خَذْفُ أَعْسَرَا([2])  والمِخْذَفة، هي التي يُقال لها المِقْلاع. ويقال أتانٌ خَذُوفٌ، أي سمينة. قال أبو حاتم: قال الأصمعيّ: يُراد بذلك أنّها لو خُذِفَتْ بحَصاة لدخَلَتْ في بطنها من كثرة الشَّحم. وهذا الذي يحكيه عن هؤلاء الأئمّة وإن قلّ فهو يدلُّ على صحّة ما نَذهب إليه من هذه المقايَسات، كالذي ذكرناه آنفاً عن الخليل في باب الإخدَاع، وكما قاله الأصمعيُّ في الأتانِ الخَذوف.
  والخَذَفَانُ: ضربٌ من [سير] الإبل([3]) وهو بِتَرَامٍ قليل.
  (خذق)  الخاء والذال والقاف ليس أصلاً، وإنّما فيه كلمةٌ من باب الإبدال. يقال خَذَق الطّائر، إذا ذَرَقَ. وأراه *خَزَق، فأُبدِلت الزاءُ ذالاً.
  (خذل)  الخاء والذال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تَرْك الشَّيء والقُعود عنه. فالخِذْلان: تَرك المَعُونة. ويقال خَذَلَتِ الوحْشيَّةُ: أقامَتْ على وَلَدِها؛  وهي خَذُول. قال:
خَذُولٌ تُراعِي رَبْرَباً بخَميلةٍ *** تَنَاوَلُ أَطرافَ البَريرِ وترتَدِي([4])  ومن الباب تخاذَلَتْ رِجلاه: ضَعُفَتَا. من قوله:
  * وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَحْ([5]) *
  وقال آخر([6]):
  * صَرْعى نوؤُها متخاذِلُ *
  ورجلٌ خُذَلة، للَّذي لا يزال يَخْذُلُ.
  (خذم)  الخاء والذال والميم يدلُّ على القَطْع. يقال خَذَمْتُ الشَّيء: قطعتُه. [و] سيفٌ مِخْذَمٌ. والخَذْماء: العنْز تنشقُّ أذُنُها عَرْضاً من غير بيْنُونة. والخَذَم: السُّرْعة في السَّير؛ وهو من الباب.
  (خذا)  الخاء والذال والحرف المعتل والمهموز يدلُّ على الضَّعف واللِّين. يقال خَذَا الشيءُ يَخْذُو خذْواً: استرخى. وخذِي يخْذَى. وينَمَةٌ خَذْواءُ: ليِّنة، وهي بَقْلة. وأُذُنٌ خَذْواءُ: مسترخيَة. ويُكْرَهُ من الفَرَس الخَذَا في الأذُن.
  ومن الباب خَذِئْت وخَذَأْت أخْذَأ، إذا خضَعْت له خُذُوءاً وخَذْأً. ويقال استخذَيْت واستخذَأْت، لغتان، وهم إلى ترك الهمز فيها أمْيَل. وقد قال كثيّر:
فما زِلْتُمُ بالناس حتَّى كأنَّهم *** مِنْ الخَوف طَيْرٌ أخْذَأَتْها الأجادلُ  فهمز. يقال أخذَيْتُ فلاناً، أي أذلَلتْهُ.
---------------------------------------------------------------
([1]) ديوان أبي ذؤيب 18 والمفضليات (2: 228). وصدره فيهما وفي اللسان:
* فتناديا وتوافقت خيلاهما * وقد سبق إنشاد هذا العجز في (1: 330).
([2]) لامرئ القيس في ديوانه 98 واللسان (خذف، نجل).
([3]) في المجمل: "والخذفان: ضرب من السير".
([4]) لطرفة في معلقته.
([5]) للأعشى في ديوانه 163 واللسان (خذل). وصدره: * كل وضاح كريم جده *
([6]) هو جعفر بن علبة. انظر الحماسية رقم 4 وما سيأتي في (نوي).
ـ

##### Türkçe

(خاء ve **ذال** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
  (**خذع**) **الخاء** ve **الذال** ve **العين**, şeyin kesilmesine delâlet eder; “Onu kılıçla **خَذَّعَهُ**” denir; onu vurduğu zaman. Ve Ebû Züeyb’in beyti rivayet edilmiştir:
  * Ve ikisi de karşılaşmanın yiğidi, **مُخَذَّعُ**([1]) *
  yani sanki kılıçla defalarca vurulmuş gibidir. Ve “**نباتٌ مخذَّعٌ**” denir; üstü yenildiği zaman. Ve birtakım kimseler onu tashîf etti de “**مُجدَّع**” dediler. Ve o bir şey değildir.
   (**خذف**)  **الخاء** ve **الذال** ve **الفاء** tek bir asıldır; atmaya delâlet eder. “Taşla **خَذَفْت**” denir; onu iki **سَبَّابَتَيْك** arasından attığın zaman. Dedi ki:
كأنَّ الحَصَى مِن خَلْفِها وأَمامِها *** إذا نجَلَتْهُ رجلُها خَذْفُ أَعْسَرَا([2])  Ve **المِخْذَفة**, ona **المِقْلاع** denilen şeydir. Ve “**أتانٌ خَذُوفٌ**” denir; yani semiz. Ebû Hâtim dedi: Asmaî dedi: Bununla murad, yağın çokluğundan, eğer bir taşla **خُذِفَتْ** olsaydı, onun karnına girerdi. Ve onun bu imamlar hakkında hikâye ettiği şey, az da olsa, bizim bu kıyaslardan gittiğimiz şeyin sıhhatine delâlet eder; tıpkı az önce Halîl’den **الإخدَاع** bâbında zikrettiğimiz gibi ve Asmaî’nin **الأتانِ الخَذوف** hakkında söylediği gibi.
  Ve **الخَذَفَانُ**: develerin([3]) [yürüyüş]ünden bir türdür; ve o, az bir **بِتَرَامٍ** iledir.
  (**خذق**)  **الخاء** ve **الذال** ve **القاف** asıl değildir; ancak onda ibdâl bâbından bir kelime vardır. “Kuş **خَذَق** etti” denir; **ذَرَقَ** ettiği zaman. Ve onu **خَزَق** görürüm; böylece **الزاءُ** **ذال** olarak ibdâl edilmiştir.
  (**خذل**)  **الخاء** ve **الذال** ve **اللام** tek bir asıldır; şeyin terkine ve ondan oturup kalmaya delâlet eder. O hâlde **الخِذْلان**: yardımın terkidir. Ve “**خَذَلَتِ الوحْشيَّةُ**” denir: yavrusunun üzerinde ikamet etti; ve o **خَذُول**dur. Dedi ki:
خَذُولٌ تُراعِي رَبْرَباً بخَميلةٍ *** تَنَاوَلُ أَطرافَ البَريرِ وترتَدِي([4])  Ve bâbdan: “İki ayağı **تخاذَلَتْ**”: zayıfladılar. Şu sözden:
  * Ve **خَذُولِ الرِّجْل** kırıklık olmaksızın([5]) *
  Ve bir başkası([6]) dedi:
  * Serilmişler; onun yükü **متخاذِلُ** *
  Ve **رجلٌ خُذَلة**: sürekli **يَخْذُلُ** olan kimse için.
  (**خذم**)  **الخاء** ve **الذال** ve **الميم** kesmeye delâlet eder. “Şeyi **خَذَمْتُ**”: onu kestim. [Ve] **سيفٌ مِخْذَمٌ**. Ve **الخَذْماء**: kulağı enlemesine, ayrılma olmaksızın yarılan keçidir. Ve **الخَذَم**: yürüyüşte sürattir; ve o bâbdandır.
  (**خذا**)  **الخاء** ve **الذال** ve illetli ve hemzeli harf zayıflığa ve yumuşaklığa delâlet eder. “Şey **خَذَا** eder, **يَخْذُو** **خذْواً**”: gevşedi. Ve **خذِي** **يخْذَى**. Ve **ينَمَةٌ خَذْواءُ**: yumuşak; ve o bir ottur. Ve **أُذُنٌ خَذْواءُ**: gevşek. Ve attan, kulakta **الخَذَا** mekruh görülür.
  Ve bâbdan: **خَذِئْت** ve **خَذَأْت** **أخْذَأ**, ona **خُذُوءاً** ve **خَذْأً** ile boyun eğdiğin zaman. Ve “**استخذَيْت** ve **استخذَأْت**” denir; iki lugattır; ve onlar, onda hemzeyi terk etmeye daha meyillidirler. Ve Kesîr demiştir:
فما زِلْتُمُ بالناس حتَّى كأنَّهم *** مِنْ الخَوف طَيْرٌ أخْذَأَتْها الأجادلُ  böylece hemzeledi. “Falanı **أخذَيْتُ**” denir; yani onu zelil kıldım.
---------------------------------------------------------------
([1]) Ebû Züeyb divanı 18 ve el-Mufaddaliyât (2: 228). Ve onun صدر’ı ikisinde ve Lisân’da:
* فتناديا وتوافقت خيلاهما * Ve bu عجز’in inşâdı (1: 330)’da geçmişti.
([2]) İmruülkays’a aittir; divanında 98 ve Lisân (خذف، نجل).
([3]) el-Mücmel’de: “Ve **الخذفان**: yürüyüşten bir türdür.”
([4]) Tarfâ’ya, muallakasında.
([5]) A‘şâ’ya, divanında 163 ve Lisân (خذل). Ve onun صدر’ı: * كل وضاح كريم جده *
([6]) O, Ca‘fer b. ‘Ulbe’dir. el-Hamâsiyye no 4’e ve (نوي)’de gelecek olana bak.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وكان الشيطان للإنسان خذولا﴾ [الفرقان/29]، أي: كثير الخذلان، والخذلان: ترك من يظن به أن ينصر نصرته، ولذلك قيل: خذلت الوحشية ولدها، وتخاذلت رجلا فلان، ومنه قول الأعشى:
*بين مغلوب تليل خده ** وخذول الرجل من غير كسح*
(البيت في ديوانه ص 41؛ وعجزه في المجمل 2/281. التليل الصريع)
ورجل خذلة: كثيرا ما يخذل.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve şeytan insan için **خَذُولًا** idi﴾ [el-Furkân/29]; yani: **الخذلان**ı çok olan. Ve **الخذلان**: kendisinden yardım edeceği zannedilen kimseyi, yardımını (nusretini) terk etmektir. Bundan dolayı denildi ki: **خذلت الوحشية ولدها** (vahşî (dişi hayvan) yavrusunu terk etti). Ve **تخاذلت رجلا فلان** (falancanın adamları geri kaldı/yardımı bıraktı). Ve ondan, el-A‘şâ’nın sözü:
*بين مغلوب تليل خده ** وخذول الرجل من غير كسح*
(Beyit onun divanında s. 41’dedir; ikinci mısraı el-Mücmel’de 2/281’dedir. **التليل**: yere serilmiş (mağlup).)
Ve **رجل خذلة**: çokça **يخذل** (yardımı terk eder).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ذ ل
أعوذ بالله من خذلانه‏.‏
وهو خذال لأصحابه وخذول‏:‏ غير نصور وعذلة خذلة‏.‏
وتقول‏:‏ لا يستوي من بذل نصرته لقومه بذلاً ومن يخذلهم إذا استنصروه خذلاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خذلت الوحشية عن القطيع‏:‏ تخلفت عنها على ولدها‏.‏
قال النمر‏:‏ وكأنها عيناء أم خويدر خذلت له بالرمل خلف صوارها وهي خذول وخاذل وهـن خـواذل وخـذل كأنهـا حيـن لـم توافـق صواحبهـا خذلتهـا وأخذلهـا ولدها‏.‏
وخذل عني أصحابي‏:‏ ثبطهم ولذلـك سمـي الأحنـف المخـذل لتخذيلـه النـاس عـن عائشـة رضـي اللـه عنهـا يوم الجمل‏.‏
وخذل عني أصحابي‏:‏ تأخروا‏.‏
وهو خذول الرجل‏:‏ لمن لا تتبعه رجله إذا مشى لضعفه‏.‏
قال الأعشى يصف السكارى‏:‏ بيـن مغلوب كريم جده وخذول الرجل من غير كسـح وتخاذلـت رجلـاه‏.‏
وتقـول‏:‏ فلـان نـوءه متخاذل ونهضه متواكل‏.‏
وشخص متخاذل‏:‏ مختلف الخلقة‏.‏

##### Türkçe

خ ذ ل
Allah’a, onun **خذلانه**’ından sığınırım.
Ve o, arkadaşları için **خذال** ve **خذول**’dür: yardım edici olmayan; ve **عذلة خذلة**.
Ve dersin: Kavmine yardımını bir bağış olarak bağışlayan kimse ile, kendisinden yardım istediklerinde onları **خذلاً** ile yüzüstü bırakan kimse bir olmaz.
Mecazdan: **خذلت الوحشية عن القطيع**: yavrusu üzerine onlardan geri kaldı.
En-Nemir dedi: Sanki o, kumda onun için, sırtındaki çizgilerin arkasında geri kalmış, **خويدر**’in annesi iri gözlüdür; ve o **خذول** ve **خاذل**’dir; ve onlar **خواذل** ve **خذل**’dür; sanki o, arkadaşlarına uymadığı zaman, yavrusu onu **خذل** etmiş ve onu yüzüstü bırakmıştır.
Ve **خذل عني أصحابي**: onları gevşetti; ve bunun için el-Ahnef’e, insanların Âişe’den —Allah ondan razı olsun— Cemel günü uzaklaştırması sebebiyle **المخذل** adı verildi.
Ve **خذل عني أصحابي**: geri kaldılar.
Ve o, adamın **خذول**’üdür: zayıflığından dolayı yürüdüğünde ayağının kendisini izlemediği kimse için.
El-A‘şâ sarhoşları vasfederek dedi: Soyu şerefli, yenilmiş bir kimse ile; ve yan tarafı eğrilik olmaksızın adamın **خذول**’ü arasında; ve iki ayağı gevşedi.
Ve dersin: Falanın kalkışı **متخاذل** ve doğrulması **متواكل**’dir.
Ve **شخص متخاذل**: yaratılışı farklı farklı olan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخاذِلُ: ضد الناصر. خَذَله وخَذَل عنه يَخْذُله خَذْلاً وخِذْلاناً: تَرَكَ نُصْرته وعَوْنه. والتَّخْذيل: حَمْلُ الرجل على خِذْلان صاحبه وتَثْبِيطُه عن نصْرته. الأَصمعي. إِذا تَخَلَّف الظبيُ عن القَطِيع قيل خَذَل؛ قال عدي بن زيد يصف فرساً:
فهو كالدَّلْو بكَفِّ المُسْتَقِي،
خَذَلَت عنه العَرَاقي فانْجَذَم
أَي بايَنَتْه العَراقي. وخِذْلانُ الله العبدَ: أَن لا يَعْصِمَه من الشُّبَه فيقع فيها، نعوذ بلطف الله من ذلك. وخَذَّل عنه أَصحابَه تخذيلاً أَي حَمَلَهم على خِذْلانه. وتَخَاذَلوا أَي خَذَل بعضُهم بعضاً. وفي الحديث: المؤمن أَخو المؤمن لا يَخْذُله؛ الخَذْل: ترك الإِعانة والنصرة. ورجل خُذَلة، مثال هُمَزة، أَي خاذل لا يزال يَخْذُل. ابن الأَعرابي: الخَاذِل المنهزم، وتَخَاذَل القومُ: تَدَابَروا. وخَذَلَت الظَّبيةُ والبقرةُ وغيرُهما من الدواب، وهي خاذل وخَذُول: تَخَلَّفَت عن صواحبها وانفردت، وقيل: تَخَلَّفت فلم تَلْحَق. وخَذَلَت الظَّبيةُ وأَخْذَلَتْ، وهي خاذل ومُخْذِل: أَقامت على ولدها، ويقال: هو مقلوب لأَنها هي المتروكة، وتَخَاذَلَتْ مثلُه. التهذيب: الخاذل والخَذُول من الظباء والبقر التي تَخْذُل صَوَاحِباتها وتَنْفُر مع ولدها، وقد أَخْذَلَها ولَدُها. قال أَبو منصور: هكذا رأَيته في النسخة: وتَنْفُر، والصواب وتتخلف مع ولدها وتَنْفَرِد مع ولدها، قال: هكذا روى أَبو عبيد عن الأَصمعي.
والخَذُول: التي تتخلف عن القَطِيع وقد خَذَلَتْ وخَدَرَتْ؛ وأَنشد غيره:خَذُول تُرَاعِي رَبْرباً بخَمِيلة
والخَذُول من الخَيْل: التي إِذا ضَرَبَها المَخاض لم تَبْرَح من مكانها. وتَخَاذَلَت رِجْلا الشيخ: ضَعُفَتا. ورَجُل خَذُول الرِّجْل: تَخْذُله رِجْلُه من ضَعْف أَو عاهة أَو سُكْر؛ قال الأَعشى:
فتَرَى القومَ نَشَاوَى كُلَّهم،
مثل ما مُدَّت نِصَاحَاتُ الرَّبَح
كُلّ وَضَّاحٍ كريمٍ جَدُّه،
وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَح
قال ابن بري: صدر البيت:
بين مغلوب نَبِيل جَدُّه
ويروى: كريمٍ جَدُّه.

##### Türkçe

**الخاذِلُ**: yardım edenin zıddı. **خَذَله** ve **خَذَل عنه** **يَخْذُله** **خَذْلاً**
ve **خِذْلاناً**: onun yardımını ve desteğini terk etti. **التَّخْذيل**: kişinin,
arkadaşını **خِذْلان** etmeye sevk edilmesi ve onu yardımına engelleyip ağırlaştırmasıdır. **الأَصمعي**. Ceylan sürüden geri kaldığı zaman **خَذَل** denilir; **عدي بن زيد** bir atı vasfederek dedi:
فهو كالدَّلْو بكَفِّ المُسْتَقِي،
خَذَلَت عنه العَرَاقي فانْجَذَم
Yani: **العَراقي** ondan ayrıldı. Allah’ın kula **خِذْلانُ**u: onu şüphelerden korumamasıdır da o da onların içine düşer; bundan Allah’ın lütfuyla Allah’a sığınırız. **خَذَّل عنه أَصحابَه** **تخذيلاً**: yani onları onu **خِذْلان** etmeye sevk etti. **وتَخَاذَلوا**: yani bazısı bazısını **خَذَل** etti. Ve hadiste: “Mümin müminin kardeşidir, onu **يَخْذُله** etmez”; **الخَذْل**: yardım ve nusreti terk etmektir. Ve **رجل خُذَلة**، **هُمَزة** misali: yani, sürekli **يَخْذُل** eden bir **خاذل**. **ابن الأَعرابي**: **الخَاذِل** yenilmiş olandır; **وتَخَاذَل القومُ**: birbirlerine sırt çevirdiler. Ve ceylan, inek ve bunlardan başka binek hayvanları **خَذَلَت** eder; o **خاذل** ve **خَذُول**dur: arkadaşlarından geri kaldı ve yalnız kaldı; ve denildi ki: geri kaldı da yetişmedi. Ve ceylan **خَذَلَت** etti ve **أَخْذَلَتْ**; o **خاذل** ve **مُخْذِل**dir: yavrusunun yanında kaldı; ve denilir ki: ters çevrilmiştir, çünkü terk edilen bizzat odur; **وتَخَاذَلَتْ** de onun gibidir. **التهذيب**: ceylanlardan ve sığırlardan **الخَاذل** ve **الخَذُول**, arkadaşlarını **تَخْذُل** eden ve yavrusuyla birlikte ürküp kaçanlardır; ve yavrusu onu **أَخْذَلَها** etmiştir. **أَبو منصور** dedi: onu nüshada böyle gördüm: **وتَنْفُر**; doğrusu ise “yavrusuyla birlikte geri kalır ve yavrusuyla birlikte yalnız kalır”dır; dedi: **أَبو عبيد** **الأَصمعي**’den böyle rivayet etti.
Ve **الخَذُول**: sürüden geri kalan dişidir; ve **خَذَلَتْ** etti ve **خَدَرَتْ**; başkası şu beyti okudu:
خَذُول تُرَاعِي رَبْرباً بخَمِيلة
Ve atlardan **الخَذُول**: doğum sancısı onu vurduğu zaman bulunduğu yerden ayrılmayandır. Ve yaşlı adamın iki ayağı **تَخَاذَلَت**: zayıfladılar. Ve **رَجُل خَذُول الرِّجْل**: ayağı onu zayıflık yahut sakatlık yahut sarhoşluk sebebiyle **تَخْذُله** eder; **الأَعشى** dedi:
فتَرَى القومَ نَشَاوَى كُلَّهم،
مثل ما مُدَّت نِصَاحَاتُ الرَّبَح
كُلّ وَضَّاحٍ كريمٍ جَدُّه،
وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَح
**ابن بري** dedi: beytin صدر’ı:
بين مغلوب نَبِيل جَدُّه
Ve şöyle rivayet olunur: **كريمٍ جَدُّه**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ذ ل * * خَذَلَهُ * يخذله بالضم * خِذْلاَناً * بكسر الخاء ترك عونه ونصرته

##### Türkçe

* خ ذ ل * * **خَذَلَهُ** * onu yüzüstü bıraktı; onu yardımsız ve nusretsiz bıraktı. * يخذله بالضم * (muzâri‘si) zamme ile. * **خِذْلاَناً** * **الخاء**’ın kesresiyle: onun yardımını ve nusretini terk etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خذله، خذل عنه خذلا بالفتح وخذلانا، بالكسر: ترك نصرته قال الله تعالى:  وإن يخذلكم فمن ذا الذي ينصركم من بعده  . وخذلان الله العبد: أن لا يعصمه، زاد الأزهري: من السيئة فيقع فيها. فهو خاذل، قال ابن الأعرابي: رجل خذلة، كهمزة: أي خاذل لا يزال يخذل. خذلت الظبية وغيرها كالبقرة وغيرها من الدواب: تخلفت عن صواحبها وانفردت، أو تخلفت فلم تلحق، فهي خاذل وخذول وقال الأصمعي: إذا تخلف الظبي عن القطيع، قيل: قد خذل، قال طرفة:
  خذول تراعي ربربا بخمـيلة                      تناول أطراف البرير وترتدي يقال أيضا: خذلت الظبية وفي العباب: الوحشية: إذا أقامت على ولدها. ويقال: هو مقلوب، لأنها هي المتروكة كأخذلت وتخاذلت، فهي خاذل ومخذل. وقال الليث: الخاذل والخذول من الظباء والبقر: التي تخذل صواحباتها في الرعى، تنفر مع ولدها، وقد أخذلها ولدها. قال الأزهري: هكذا رأيته في النسخة تنفر والصواب: وتتخلف مع ولدها، وقيل: تنفرد معه، كذا روى أبو عبيد عن الأصمعي والخذول: الفرس التي إذا ضربها المخاض لم تبرح من مكانها نقله ابن سيده. وتخاذلت رجلاه أي الشيخ: إذا ضعفتا من عاهة أو غير ذلك، قال جعفر بن علبة:
  فقلنا لهم تلكم إذا بعـد كـرة                      تغادر صرعى نوؤها متخاذل تخاذل القوم: إذ ا تدابروا أي خذل بعضهم بعضا. والخاذل: المنهزم عن ابن الأعرابي. قال الليث: أخذل ولد الوحشية أمه، معناه: وجد أمه تخذله. والتركيب يدل على ترك الشيء والقعود عنه.
 ومما يستدرك عليه:

  الخذول: الكثير الخذلان، ومنه قوله تعالى:  وكان الشيطان للإنسان خذولا  . ورجل خذول الرجل: تخذله رجله من ضعف أو عاهة أو سكر، قال الأعشى:
  بين مغـلـوب كـريم جـده                      وخذول الرجل من غير كسح والتخذيل: حمل الرجل على خذلان صاحبه، وتثبيطه عن نصرته، نقله الأزهري. وكل تارك: خاذل، قال عدي بن زيد العبادي:
  فهو كالدلو بكف المستقـى                      خذلت منه العراقي فانجذم أي باينته العراقي. وأخذله: لغة في خذله، وبه قرأ عبيد بن عمير قوله تعالى:  وإن يخذلكم  بضم الياء وكسر الذال.

##### Türkçe

**خذله**، **خذل عنه** **خذلا** (fetha ile) ve **خذلانا** (kesra ile): onun yardımını terk etti. Allah Teâlâ dedi ki: **وإن يخذلكم فمن ذا الذي ينصركم من بعده**. Allah’ın kula **خذلان**ı: onu (günaha karşı) korumamasıdır; Ezherî artırdı: kötülükten (korumaması), böylece ona düşer. O hâlde o **خاذل**dir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **رجل خذلة**; **همزة** gibi: yani, sürekli yüzüstü bırakan **خاذل**.

**خذلت الظبية** ve onun dışındakiler, inek ve diğer binek hayvanları gibi: arkadaşlarından geri kaldı ve yalnız kaldı; yahut geri kaldı da yetişmedi; o hâlde o **خاذل** ve **خذول**dür. Asma‘î dedi ki: ceylan sürüden geri kalınca: “**قد خذل**” denir. Tarafe dedi ki:
  **خذول** bir (ceylan) ki bir korulukta **ربربا** gözetir,
                      **البرير**in uçlarını alır ve (onlarla) örtünür.

Yine denir: **خذلت الظبية**; ve el-‘Ubâb’da: yabanî (dişi): yavrusunun üzerinde ikamet ederse. Ve denir: o ters çevrilmiştir; çünkü terk edilen odur; **أخذلت** ve **تخاذلت** gibi; o hâlde o **خاذل** ve **مخذل**dir. Leys dedi ki: ceylanlardan ve sığırlardan **الخَاذِل** ve **الخَذُول**: otlamada arkadaşlarını yüzüstü bırakan; yavrusuyla ürküp kaçar; yavrusu onu **أخذلها** etmiştir. Ezherî dedi ki: onu nüshada böyle gördüm: “**تنفر**”; doğrusu: “ve yavrusuyla geri kalır”dır; ve denildi: onunla yalnız kalır; Ebû Ubeyd, Asma‘î’den böyle rivayet etti. Ve **الخذول**: doğum sancısı onu vurduğunda yerinden ayrılmayan kısrak; bunu İbn Sîde nakletti. Ve **تخاذلت رجلاه** yani yaşlı adamın: bir âfet veya başka bir şeyden dolayı ikisi zayıflayınca. Ca‘fer b. ‘Ulbe dedi ki:
  Onlara dedik: işte o, bir dönüşten sonra,
                      düşmüşleri bırakır; onun ağırlığı **متخاذل**dir.

**تخاذل القوم**: birbirlerine sırt çevirdiklerinde; yani birbirlerini yüzüstü bıraktılar. Ve **الخَاذِل**: İbnü’l-A‘râbî’ye göre kaçıp bozulan. Leys dedi ki: **أخذل** yabanînin yavrusu annesini; manası: annesini onu yüzüstü bırakır buldu. Ve terkib, şeyi terk etmeye ve ondan geri durmaya delâlet eder.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**الخذول**: çokça yüzüstü bırakan; ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **وكان الشيطان للإنسان خذولا**. Ve **رجل خذول الرجل**: ayağı onu zayıflık veya âfet yahut sarhoşluktan yüzüstü bırakır. A‘şâ dedi ki:
  Yenilmiş (biri) arasında, dedesi kerîm (olan),
                      ve belde eğriliği olmaksızın **خذول الرجل**.

Ve **التخذيل**: adamı, arkadaşını yüzüstü bırakmaya sevk etmek ve onu yardımından alıkoymak; Ezherî bunu nakletti. Ve her terk eden: **خاذل**dir. ‘Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî dedi ki:
  O, su çekenin elindeki kova gibidir,
                      ondan **العراقي** beni yüzüstü bıraktı da koptu; yani **العراقي** ondan ayrıldı.

Ve **أخذله**: **خذله**de bir lehçedir; ve Ubeyd b. ‘Umeyr, Allah Teâlâ’nın sözü **وإن يخذلكم**u, yâ’yı damme ile ve zâl’i kesra ile okuyarak onunla okudu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَذَلَهُ
1 خَذَلَهُ ذ , (S, Msb, K,) and خَذَلَ عَنْهُ, (Msb, K,) aor. خَذُلَ , (JK, Msb,) inf. n. خِذْلَانٌ (JK, S, K) and خَذْلٌ, (JK, Msb, * K,) or ↓ خِذْلَانٌ is a simple subst.; (Msb;) and ↓ اخذلهُ; (TA;) He abstained from, or neglected, aiding him, or assisting him; (JK, * S, Msb, K;) and held back from him: (Msb:) and خَذَلَهُ he left, forsook, or deserted, him: (MA:) and, accord. to AZ, خَذَلَ عَنْهُ, aor. خَذُلَ , inf. n. خُذُولٌ, he left him, and held back from going with him. (T in art. تلو.) And ↓ خِذْلَانٌ signifies God's failing to preserve a man; accord. to Az, from an evil action; so that he falls into it. (TA.) It is said in the Kur [iii. 154], وَ اـِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِى يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ [But if He fail to aid you, or to preserve you, then who is he that will aid you after Him?]: here 'Obeyd Ibn-'Omeyr read ↓ يُخْدِلْكُمْ, with damm to the ى and kesr to the ذ. (TA.) ― -b2- And خَذَلَ He (a gazelle) held back from going with the herd; or remained behind the herd. (As, S.) And خَذَلَتْ She (a gazelle, &c., K, as, for instance, a [wild] cow, TA) held back from going with her female companions, and remained alone: or held back, or remained behind, not overtaking [the others]: (K:) or you say, of a female gazelle, and of a [wild] cow, تَخْذُلُ صَوَاحِبَاتِهَا She holds back from going with her female companions, or remains behind them, with her young one, in the place of pasturage: or remains alone with him; as A'Obeyd says, on the authority of As. (T, TA.) And خَذَلَتْ She (a wild animal, S, O, or a gazelle, K) remained attending to her young one [when the rest of the herd had gone]; (S, O, K;) said by some to be inverted [as to the meaning], because she is [not the one that leaves, but] the one that is left; (S;) as also ↓ تخاذلت, (S, K,) and ↓ اخذلت. (K.) ― -b3- A poet says, (namely, 'Adee Ibn-Zeyd, TA,) describing a horse,
فَهْوَ كَالدَّلْوِ بِكَفِّ المُسْتَقِى
خَذَلَتْ عَنْهُ العَرَاقِى فَانْجَذَمْ
meaning [And he is, or was, like the bucket in the hand of the drawer of water,] of which the cross pieces of wood have become separated from it [so that it has become severed from the wellrope]. (S.)

خذّلهُ
2 خذّلهُ ذ , inf. n. تَخْذِيلٌ, He incited him, or induced him, to abstain from, or to neglect, aiding him, or assisting him; and hindered him, withheld him, or prevented him, from aiding his companion, or assisting him. (T, TA.) And خذّل عَنْهُ أَصْحَابَهُ, inf. n. as above, He incited, or induced, his companions to abstain from, or to neglect, aiding him, or assisting him. (S.) ― -b2- He induced him to be cowardly and weak-hearted, and to abstain from fighting. (Msb.)

4 أَخْذَلَ see 1, in three places. ― -b2- Also اخذل, (K,) or اخذل أُمَّهُ, (T, TA,) said of the young one of a wild animal, (K,) or of the young one of a gazelle or [wild] cow, (T,) means وَجَدَ أُمَّهُ تَخْذُلُهُ (K, TA) [which may be rendered He found his mother to hold back from him; or to leave him, and hold back from going with him: or it means] he found his mother to hold back from going with her female companions, or to remain behind them, with him; or to remain alone with him. (T.)

تخاذلوا
6 تخاذلوا ذ They abstained from, or neglected, aiding, or assisting, one another: (S:) i. q. تدابروا [which has the foregoing signification accord. to the TA, but properly means they turned their backs, one upon another]: (K:) they left, forsook, or deserted, one another in trouble. (MA.) [And, accord. to Freytag's Lex., They fled from fight, or battle.] ― -b2- تخاذلت رِجْلَاهُ (said of an old man, TA) His legs became weak (S, K, TA) in consequence of some evil affection. (TA.) ― -b3- And تخاذل He was, or became, behind. (KL.) ― -b4- See also 1.

7 اـِنْخَذَلَ [انخذلوا, accord. to Freytag's Lex., They were destitute of aid, or assistance: they fled.]

خُذَلَةٌ
خُذَلَةٌ ذ A man constantly abstaining from, or neglecting, the rendering of aid, or assistance. (IAar, S, K. * [In the K, this is not distinguished from خَاذِلٌ in the first of the senses assigned to this latter below. See also خَذُولٌ.])

خِذْلَانٌ
خِذْلَانٌ ذ : see 1, in two places.

خَذُولٌ
خَذُولٌ ذ One who often abstains from, or neglects, the rendering of aid, or assistance: so in the Kur xxv. 31, applied to the Devil; (TA;) because he forsakes the unbeliever, and declares himself to be clear of him, on the occasion of trial, or affliction. (Jel.) ― -b2- See also خَاذِلٌ. ― -b3- Also A mare that, when suffering from the pain of parturition, moves not from her place. (ISd, K.) ― -b4- خَذُولُ الرِّجْلِ A man whose leg aids him not, in consequence of weakness, (S, * TA,) or of some evil affection, or of intoxication. (TA.)

خَاذِلٌ
خَاذِلٌ ذ Abstaining from, or neglecting, the rendering of aid, or assistance. (S, K.) ― -b2- And Any one leaving, forsaking, or deserting. (TA.) ― -b3- Also, and ↓ خَذُولٌ, (T, K,) A female gazelle, and a [wild] cow, holding back from going with her female companions, or remaining behind them, with her young one, in the place of pasturage: or remaining alone with him: (T:) or a female gazelle, &c., (K,) as, for instance, a [wild] cow, (TA,) holding back from going with her female companions, and remaining alone: or holding back, or remaining behind, not overtaking [the others]: (K:) or the latter signifies a female gazelle that has left, forsaken, or deserted, her young ones. (EM p. 60.) ― -b4- And the former, A female gazelle remaining attending to her young one; as also ↓ مُخْذِلٌ. (K. [See 1.]) ― -b5- Also Routed, defeated, or put to flight. (IAar, K.)

مُخْذِلٌ
مُخْذِلٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مَخْذُولٌ
مَخْذُولٌ ذ Having no aider, or assister. (Jel in xvii. 23.)

##### Türkçe

**خَذَلَهُ**
1 **خَذَلَهُ** ذ , ve **خَذَلَ عَنْهُ**, muzâri‘ı **خَذُلَ**, mastarı **خِذْلَانٌ** ve **خَذْلٌ**, yahut ↓ **خِذْلَانٌ** basit bir isimdir; ve ↓ **اخذلهُ**; Ona yardım etmeye, onu desteklemeye yanaşmadı yahut bunu ihmal etti; ve ondan geri durdu: ve **خَذَلَهُ** onu bıraktı, terk etti yahut yüzüstü bıraktı: ve, AZ’ye göre, **خَذَلَ عَنْهُ**, muzâri‘ı **خَذُلَ**, mastarı **خُذُولٌ**, onu bıraktı ve onunla birlikte gitmekten geri durdu. (T, md. **تلو**’da.) Ve ↓ **خِذْلَانٌ**, Allah’ın bir adamı korumayıp (onu muhafaza etmeyip) yüzüstü bırakması demektir; Az’ye göre, kötü bir fiilden; öyle ki ona düşer. Kur’da [iii. 154] şöyle denilmiştir: وَ اـِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِى يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ [Ama eğer size yardım etmeyi (yahut sizi korumayı) yüzüstü bırakırsa, ondan sonra size kim yardım eder?]: burada ‘Ubeyd İbn-‘Umeyr ↓ **يُخْدِلْكُمْ** diye okudu; **ى**’ye damme ve **ذ**’ye kesre ile.

― -b2- Ve **خَذَلَ** O (bir ceylan) sürüyle gitmekten geri durdu; yahut sürünün gerisinde kaldı. Ve **خَذَلَتْ** O (bir ceylan vb., K; meselâ bir [yaban] inek, TA) dişi arkadaşlarıyla gitmekten geri durdu ve yalnız kaldı: yahut geri durdu, yahut geride kaldı, [ötekilere] yetişmeyerek: yahut dişi bir ceylan ve bir [yaban] inek hakkında şöyle dersin: **تَخْذُلُ صَوَاحِبَاتِهَا** Dişi arkadaşlarıyla gitmekten geri durur, yahut onlardan geride kalır; yavrusuyla birlikte otlak yerinde: yahut onunla yalnız kalır; A‘Obeyd’in, As’dan rivayetine göre. Ve **خَذَلَتْ** O (bir yaban hayvanı, yahut bir ceylan) sürünün geri kalanı gitmişken yavrusuyla meşgul olarak kaldı; bazılarınca (mana bakımından) ters çevrilmiş sayılmıştır; çünkü o [bırakan değil] bırakılan olandır; bunun gibi ↓ **تخاذلت**, ve ↓ **اخذلت**.

― -b3- Bir şair (yani ‘Adiyy İbn-Zeyd) bir atı tasvir ederek der ki:
فَهْوَ كَالدَّلْوِ بِكَفِّ المُسْتَقِى
خَذَلَتْ عَنْهُ العَرَاقِى فَانْجَذَمْ
mânâsı: [Ve o, su çekenin elindeki kova gibidir,] ondan enine tahta parçaları ayrılmıştır [öyle ki kuyu ipinden kopmuştur].

**خذّلهُ**
2 **خذّلهُ** ذ , mastarı **تَخْذِيلٌ**, Ona yardım etmeye, onu desteklemeye yanaşmaktan yahut bunu ihmal etmekten onu kışkırttı yahut buna sevk etti; ve onu engelledi, alıkoydu yahut menetti; arkadaşına yardım etmekten yahut onu desteklemekten. Ve **خذّل عَنْهُ أَصْحَابَهُ**, mastarı yukarıdaki gibi, Onun arkadaşlarını ona yardım etmeye, onu desteklemeye yanaşmaktan yahut bunu ihmal etmekten kışkırttı yahut buna sevk etti.

― -b2- Onu korkak ve yüreksiz olmaya ve savaşmaktan geri durmaya sevk etti.

4 **أَخْذَلَ** bk. 1, üç yerde.

― -b2- Ayrıca **اخذل**, yahut **اخذل أُمَّهُ**, yaban hayvanının yavrusu hakkında, yahut ceylanın veya [yaban] ineğin yavrusu hakkında, **وَجَدَ أُمَّهُ تَخْذُلُهُ** demektir: [Şöyle tercüme edilebilir: Annesini kendisinden geri durur; yahut onu bırakır ve onunla birlikte gitmekten geri durur buldu: yahut mânâsı] annesini dişi arkadaşlarıyla gitmekten geri durur yahut onlardan geride kalır, onunla birlikte; yahut onunla yalnız kalır buldu.

**تخاذلوا**
6 **تخاذلوا** ذ Birbirlerine yardım etmeye, birbirlerini desteklemeye yanaşmaktan geri durdular yahut bunu ihmal ettiler: **تدابروا** ile aynı mânâdadır: sıkıntıda birbirlerini bıraktılar, terk ettiler yahut yüzüstü bıraktılar.

― -b2- **تخاذلت رِجْلَاهُ** (yaşlı bir adam hakkında) Bacakları zayıfladı; bir kötü hastalık sebebiyle.

― -b3- Ve **تخاذل** Geride oldu yahut geride kaldı.

― -b4- Ayrıca bk. 1.

7 **اـِنْخَذَلَ** [انخذلوا, Freytag’ın Lex.’ine göre, Yardımdan yoksun kaldılar: kaçtılar.]

**خُذَلَةٌ**
**خُذَلَةٌ** ذ Sürekli olarak yardım etmeye, destek vermeye yanaşmayan yahut bunu ihmal eden bir adam.

**خِذْلَانٌ**
**خِذْلَانٌ** ذ : bk. 1, iki yerde.

**خَذُولٌ**
**خَذُولٌ** ذ Sık sık yardım etmeye, destek vermeye yanaşmayan yahut bunu ihmal eden kimse: Kur’da xxv. 31’de Şeytan hakkında kullanılmıştır; çünkü o, imtihan yahut musibet anında kâfiri terk eder ve ondan beri olduğunu bildirir.

― -b2- Ayrıca bk. **خَاذِلٌ**.

― -b3- Ayrıca, doğum sancısı çektiğinde yerinden kımıldamayan bir kısrak.

― -b4- **خَذُولُ الرِّجْلِ** Zayıflık sebebiyle, yahut bir kötü hastalık sebebiyle, yahut sarhoşluk sebebiyle, bacağı kendisine yardım etmeyen bir adam.

**خَاذِلٌ**
**خَاذِلٌ** ذ Yardım etmeye, destek vermeye yanaşmayan yahut bunu ihmal eden.

― -b2- Ve herhangi bir bırakan, terk eden yahut yüzüstü bırakan.

― -b3- Ayrıca, ve ↓ **خَذُولٌ**, dişi arkadaşlarıyla gitmekten geri duran yahut onlardan geride kalan, yavrusuyla birlikte otlak yerinde; yahut onunla yalnız kalan bir dişi ceylan ve bir [yaban] inek: yahut dişi bir ceylan vb., meselâ bir [yaban] inek, dişi arkadaşlarıyla gitmekten geri duran ve yalnız kalan: yahut geri duran yahut geride kalan, [ötekilere] yetişmeyerek: yahut ikincisi, yavrularını bırakmış, terk etmiş yahut yüzüstü bırakmış bir dişi ceylan demektir.

― -b4- Ve birincisi, yavrusuyla meşgul olarak kalan bir dişi ceylan; bunun gibi ↓ **مُخْذِلٌ**.

― -b5- Ayrıca, bozguna uğratılmış, yenilmiş yahut kaçırılmış.

**مُخْذِلٌ**
**مُخْذِلٌ** ذ : bk. bir önceki paragraf.

**مَخْذُولٌ**
**مَخْذُولٌ** ذ Yardım edeni yahut destekleyeni olmayan.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَذَلَ
خَذَلَ U ( n. ac. خَذْل 1 ,  خَذْلَاْنُ 33 ,  خِذْلَاْن 34 ),
a.  Left, abandoned, forsook, deserted; remained behind.

خَذَّلَ
خَذَّلَ II
a.  [ acc. &  'An ], Caused to forsake.

خَاْذَلَ
خَاْذَلَ III ,
a.  Abandoned, left without succour.

تَخَاْذَلَ
تَخَاْذَلَ VI ,
a.  Forsook, left one another.

اِنْخَذَلَ
اِنْخَذَلَ VII ,
a.  Found himself deserted, forsaken, without succour.

خُذَلَة
خُذَلَة 9t ,
a.  Forsaker; coward.

خَاْذِل
خَاْذِل 21 , ( pl. خُذَّاْل 29 ),
a.  Forsaking, deserting, failing.

b.  Straggler.

خَذُوْل
خَذُوْل 26 ,
a.  see 9t &  21 .

خَذڤلَ
N. P. خَذڤلَ I ,
a.  Refused, rejected; abandoned, helpless.

##### Türkçe

خَذَلَ
خَذَلَ I (mastar: **خَذْل** 1, **خَذْلَاْنُ** 33, **خِذْلَاْن** 34),
a. Terk etti, bıraktı, yüzüstü bıraktı, terk edip gitti; geride kaldı.

خَذَّلَ
خَذَّلَ II
a. [mef‘ûl alır ve **'An** ile], terk etmeye sebep oldu.

خَاْذَلَ
خَاْذَلَ III,
a. Yardımsız bırakarak terk etti, bıraktı.

تَخَاْذَلَ
تَخَاْذَلَ VI,
a. Birbirlerini terk ettiler, birbirlerini bıraktılar.

اِنْخَذَلَ
اِنْخَذَلَ VII,
a. Kendini terk edilmiş, yüzüstü bırakılmış, yardımsız buldu.

خُذَلَة
خُذَلَة 9t,
a. Terk eden; korkak.

خَاْذِل
خَاْذِل 21, (çoğulu **خُذَّاْل** 29),
a. Terk eden, yüzüstü bırakan, geri duran.

b. Geride kalan.

خَذُوْل
خَذُوْل 26,
a. 9t ve 21’e bak.

خَذڤلَ
Özel isim. **خَذڤلَ** I,
a. Reddetti, kabul etmedi; terk edilmiş, çaresiz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خذل
خَذَلَ - يَخْذُلُ - خَذوْل- مَخْذُوْل
خَذَلَ - يَخْذُلُ + كائن + كائناً: يتخلف عن عونه ونصرته عند الضرورة والحاجة لهما: يتخلى ويتخلف عنه ويتركه يذهب منفرداً إلى معركة أو حرب أوما شابه في الوقت الحرج
خَذُوْل: على وزن " فـَعول " اسم فاعل مبالغة من " خَذَلَ - يَخْذُلُ ": خاذل بكثرة وتكرار
مَخْذُوْل: اسم مفعول من " خَذَلَ - يَخْذُلُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم الاستمرار بالفعل بعد بدئه، والتراجع والتقهقر والنكوص والخذلان والتخلي عن الواجب أو الالتزام أو النصرة "، وهي:
نَكَفَ - يَنْكُفُ (نَكِفَ - يَنْكَفُ)، نَكَصَ - يَنْكِصُ، حَنِثَ - يَحْنَثُ، خَذَلَ - يَخْذُلُ، خَانَ - يَخُوْنُ، خَتَرَ - يَخْتِرُ

خذل - يخذل
 	﴿إن ينصركم الله فلا غالب لكم وإن يخذلكم فمن ذا الذي ينصركم من بعده وعلى الله فليتوكل المؤمنون(160)﴾ آل عمران
مخذول - مخذولا
 	﴿لا تجعل مع الله إلها آخر فتقعد مذموما مخذولا(22)﴾ الإسراء
خذول - خذولا
 ﴿لقد أضلني عن الذكر بعد إذ جاءني وكان الشيطان للإنسان خذولا(29)﴾ الفرقان
مختار الصحاح
● [خذل] خ ذ ل: خَذَلَهُ يخذله بالضم خِذْلاَناً بكسر الخاء ترك عونه ونصرته
الراغب
خذل
- قال تعالى: }وكان الشيطان للإنسان خذولا{ [الفرقان/29]، أي: كثير الخذلان، والخذلان: ترك من يظن به أن ينصر نصرته، ولذلك قيل: خذلت الوحشية ولدها، وتخاذلت رجلا فلان، ومنه قول الأعشى:
- 136 - بين مغلوب تليل خده *** وخذول الرجل من غير كسح (البيت في ديوانه ص 41؛ وعجزه في المجمل 2/281. التليل الصريع)
ورجل خذلة: كثيرا ما يخذل.
ملخص اللسان
1.     الخاذِلُ: ضد الناصر. خَذَله وخَذَل عنه يَخْذُله خَذْلاً وخِذْلاناً: تَرَكَ نُصْرته وعَوْنه.
2.     والتَّخْذيل: حَمْلُ الرجل على خِذْلان صاحبه وتَثْبِيطُه عن نصْرته.
3.     وتَخَاذَلوا أَي خَذَل بعضُهم بعضاً - وتَخَاذَل القومُ: تَدَابَروا
4.     وخَذَلَت الظَّبيةُ والبقرةُ وغيرُهما من الدواب، وهي خاذل وخَذُول: تَخَلَّفَت عن صواحبها وانفردت،
لسان العرب
● - خذل: الخاذِلُ: ضد الناصر. خَذَله وخَذَل عنه يَخْذُله خَذْلاً     وخِذْلاناً: تَرَكَ نُصْرته وعَوْنه. والتَّخْذيل: حَمْلُ الرجل على خِذْلان     صاحبه وتَثْبِيطُه عن نصْرته. الأَصمعي. إِذا تَخَلَّف الظبيُ عن القَطِيع     قيل خَذَل؛ قال عدي بن زيد يصف فرساً:     فهو كالدَّلْو بكَفِّ المُسْتَقِي،     خَذَلَت عنه العَرَاقي فانْجَذَم     أَي بايَنَتْه العَراقي. وخِذْلانُ الله العبدَ: أَن لا يَعْصِمَه من     الشُّبَه فيقع فيها، نعوذ بلطف الله من ذلك. وخَذَّل عنه أَصحابَه تخذيلاً     أَي حَمَلَهم على خِذْلانه. وتَخَاذَلوا أَي خَذَل بعضُهم بعضاً. وفي     الحديث: المؤمن أَخو المؤمن لا يَخْذُله؛ الخَذْل: ترك الإِعانة والنصرة.     ورجل خُذَلة، مثال هُمَزة، أَي خاذل لا يزال يَخْذُل. ابن الأَعرابي:     الخَاذِل المنهزم، وتَخَاذَل القومُ: تَدَابَروا. وخَذَلَت الظَّبيةُ والبقرةُ     وغيرُهما من الدواب، وهي خاذل وخَذُول: تَخَلَّفَت عن صواحبها وانفردت،     وقيل: تَخَلَّفت فلم تَلْحَق. وخَذَلَت الظَّبيةُ وأَخْذَلَتْ، وهي خاذل     ومُخْذِل: أَقامت على ولدها، ويقال: هو مقلوب لأَنها هي المتروكة،     وتَخَاذَلَتْ مثلُه. التهذيب: الخاذل والخَذُول من الظباء والبقر التي تَخْذُل     صَوَاحِباتها وتَنْفُر مع ولدها، وقد أَخْذَلَها ولَدُها. قال أَبو     منصور: هكذا رأَيته في النسخة: وتَنْفُر، والصواب وتتخلف مع ولدها وتَنْفَرِد     مع ولدها، قال: هكذا روى أَبو عبيد عن الأَصمعي.     والخَذُول: التي تتخلف عن القَطِيع وقد خَذَلَتْ وخَدَرَتْ؛ وأَنشد     غيره:خَذُول تُرَاعِي رَبْرباً بخَمِيلة     والخَذُول من الخَيْل: التي إِذا ضَرَبَها المَخاض لم تَبْرَح من     مكانها. وتَخَاذَلَت رِجْلا الشيخ: ضَعُفَتا. ورَجُل خَذُول الرِّجْل: تَخْذُله     رِجْلُه من ضَعْف أَو عاهة أَو سُكْر؛ قال الأَعشى:     فتَرَى القومَ نَشَاوَى كُلَّهم،     مثل ما مُدَّت نِصَاحَاتُ الرَّبَح     كُلّ وَضَّاحٍ كريمٍ جَدُّه،     وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَح     قال ابن بري: صدر البيت:     بين مغلوب نَبِيل جَدُّه     ويروى: كريمٍ جَدُّه.
مقاييس اللغة:
(خذل)  الخاء والذال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تَرْك الشَّيء والقُعود عنه. فالخِذْلان: تَرك المَعُونة. ويقال خَذَلَتِ الوحْشيَّةُ: أقامَتْ على وَلَدِها؛  وهي خَذُول. قال:
خَذُولٌ تُراعِي رَبْرَباً بخَميلةٍ *** تَنَاوَلُ أَطرافَ البَريرِ وترتَدِي([4])
ومن الباب تخاذَلَتْ رِجلاه: ضَعُفَتَا. من قوله:
* وخَذُولِ الرِّجْل من غير كَسَحْ([5]) *
وقال آخر([6]):
* صَرْعى نوؤُها متخاذِلُ *
ورجلٌ خُذَلة، للَّذي لا يزال يَخْذُلُ.
القاموس المحيط:
خَذَلَه، وعنهُ خَذْلاً وخِذْلاناً، بالكسر تَرَكَ نُصْرَتَهُ، فهو خاذِلٌ وخُذَلَةٌ، كهُمَزَةٍ، و الظَّبْيَةُ، وغيرُها تَخَلَّفَتْ عن صَواحِبِها، وانْفَرَدَتْ، أو تَخَلَّفَتْ فلم تَلْحَقْ، فهي خاذِلٌ وخَذولٌ، و الظَّبْيَةُ أقامَتْ على وَلَدِها، كأَخْذَلَتْ وتَخَاذَلَتْ، فهي خاذِلٌ ومُخْذِلٌ. والخَذولُ الفَرَسُ التي إذا ضَرَبَها المَخاضُ لم تَبْرَحْ من مكانِها. وتَخاذَلَتْ رِجْلاهُ ضَعُفَتَا، و القومُ تَدَابَروا. والخاذِلُ المُنْهَزِمُ.
وأخْذَلَ ولَدُ الوَحْشِيَّةِ: وجَدَ أُمَّهُ تَخْذُلُه.
تاج العروس:
خ - ذ - ل
خَذَلَهُ خَذَل عنه خَذْلاً بالفتح وخِذْلاناً بالكسر : تَرَك نُصْرَتَه قال اللَّهُ تعالى : " وَإنْ يَخْذُلْكُم فَمَنْ ذَا الذي يَنْصُرُكُم مِنْ بَعْدِه " . وخِذْلانُ اللَّهِ العَبدَ : أن لا يَعْصِمَه زاد الأزهريُّ : مِن السيئةِ فيقَعَ فيها . فهو خاذِلٌ قال ابنُ الأعرابيّ : رَجُلٌ خُذَلَةٌ كهُمَزَةٍ : أي خاذِلٌ لا يَزالُ يَخْذُلُ . خَذَلَت الظَّبيةُ وغيرُها كالبَقَرة وغيرِها مِن الدَّوابّ : تَخلَّفَتْ عن صَواحِبِها وانْفَرَدَتْ أو تَخَلَّفتْ فلم تَلْحَقْ فهي خاذِلٌ وخَذُولٌ وقال الأصمعي : إذا تَخلَّف الظَّبي عن القَطيع قيل : قد خَذَلَ قال طَرَفَةُ :
خَذُولٌ تُراعِي رَبْرَباً بخَمِيلَةٍ ... تَناوَلُ أَطْرافَ البَرِيرِ وتَرتَدِي يُقال أيضا : خَذَلَت الظَّبيةُ وفي العُباب : الوَحْشِيَّةُ : إذا أقامَتْ على وَلَدِها . ويقال : هو مَقْلُوبٌ لأنها هي المَترُوكَةُ كأخْذَلَتْ وتَخاذَلَتْ فهي خاذِلٌ ومُخْذِلٌ . وقال اللّيث : الخاذِلُ والخَذُولُ مِن الظِّباء والبَقَر : التي تَخْذُلُ صَواحِباتِها في الرَّعْى تَنْفُرُ مع وَلَدِها وقد أخْذَلَها ولَدُها . قال الأزهريُّ : هكذا رأيتُه في النُّسخَة تَنْفرُ والصَّوابُ : وتَتخلَّفُ مع وَلَدِها وقيل : تَنْفَرِدُ معه كذا روى أبو عبيد عن الأصمَعِي والخَذُولُ : الفَرَسُ التي إذا ضَرَبها المَخاضُ لم تَبرَح مِن مَكانِها نقلَه ابنُ سِيدَه . وتَخاذَلَتْ رِجْلاه أي الشيخُ : إذا ضَعُفَتا مِن عاهَةٍ أو غيرِ ذلك قال جعفر بن عُلْبَةَ :
فقُلْنا لَهم تِلْكُم إذاً بَعْدَ كَرَّةٍ ... تُغادِرُ صَرعَى نَوْؤُها مُتَخاذِلُ تَخاذَلَ القَومُ : إذ ا تَدابَرُوا أي خَذَل بعضُهم بعضاً . والخاذِلُ : المُنْهَزِمُ عن ابنِ الأعرابيّ . قال اللّيث : أَخْذَلَ وَلَدُ الوَحْشِيَّةِ أُمَّه معناه : وَجَدَ أُمَّه تَخْذُلُه . والتَّركيب يَدُلُّ على تَركِ الشيء والقُعُودِ عنه
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه :
الخَذُولُ : الكَثِيرُ الخِذْلانِ ومنه قولُه تعالى : " وَكَانَ الشَّيطَانُ لِلإنْسَانِ خَذُولاً " . ورجُلٌ خَذُولُ الرِّجْلِ : تَخْذلُه رِجْلُه مِن ضَعفٍ أو عاهَةٍ أو سُكْرٍ قال الأعشى :
بَيْنَ مَغْلُوبٍ كَرِيمٍ جَدُّهُ ... وَخذُولِ الرِّجلِ مِن غَيْرِ كَسَحْ والتَّخْذِيلُ : حَمْلُ الرَّجُلِ علَى خِذْلانِ صاحبِه وتَثْبيطُه عن نُصْرَته نقله الأزهريُّ . وكلُّ تارِكٍ : خاذِلٌ قال عَدِيُّ بنُ زَيد العِبادِيُّ :
فَهْوَ كالدَّلْوِ بكَفِّ المُستَقِى ... خُذِلَتْ مِنه العَراقِي فانْجَذَمْ أي بايَنَتْهُ العَراقِي . وأخْذَلَه : لُغَةٌ في خَذَلَهُ وبه قرأ عُبَيد بن عُمَير قولَه تعالى : " وَإنْ يُخْذِلْكُم " بضَمّ الياء وكسر الذال

##### Türkçe

**خذل**
**خَذَلَ - يَخْذُلُ - خَذوْل- مَخْذُوْل**
**خَذَلَ - يَخْذُلُ** + bir varlık + bir varlığı: zorunluluk ve ikisine ihtiyaç anında onun yardımından ve ona nusretten geri kalır: ondan vazgeçer ve geri kalır ve onu, kritik vakitte, tek başına bir muharebeye veya savaşa yahut benzerine gider halde bırakır.
**خَذُوْل**: “فـَعول” vezni üzere, **خَذَلَ - يَخْذُلُ**’den mübalağa ism-i fâil: çokça ve tekrar tekrar yüzüstü bırakan.
**مَخْذُوْل**: **خَذَلَ - يَخْذُلُ**’den ism-i mef‘ûl.
Ve lafız, “başladıktan sonra fiile devam etmeme, geri dönme ve gerileme ve rücû etme ve yüzüstü bırakma ve vazifeden yahut yükümlülükten yahut nusretten vazgeçme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَكَفَ - يَنْكُفُ** (**نَكِفَ - يَنْكَفُ**), **نَكَصَ - يَنْكِصُ**, **حَنِثَ - يَحْنَثُ**, **خَذَلَ - يَخْذُلُ**, **خَانَ - يَخُوْنُ**, **خَتَرَ - يَخْتِرُ**

**خذل - يخذل**
 ﴿Eğer Allah size nusret ederse size galip yoktur; ve eğer sizi **يخذلكم** (yüzüstü bırakırsa), ondan sonra size kim nusret eder? Ve Allah’a müminler tevekkül etsinler (160)﴾ Âl-i İmrân
**مخذول - مخذولا**
 ﴿Allah ile beraber başka bir ilâh edinme; sonra kınanmış, **مخذولا** (yüzüstü bırakılmış) olarak oturup kalırsın (22)﴾ el-İsrâ
**خذول - خذولا**
 ﴿Bana geldikten sonra beni zikirden saptırdı; ve şeytan insan için **خذولا** (çokça yüzüstü bırakan) olmuştur (29)﴾ el-Furkân

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**خذل**] خ ذ ل: **خَذَلَهُ** onu yüzüstü bıraktı; **يخذله** (ضم ile) **خِذْلاَناً** (خاء’nın kesriyle): onun yardımını ve nusretini terk etti.

er-Râgıb
**خذل**
- Yüce Allah dedi ki: }**وكان الشيطان للإنسان خذولا**{ [el-Furkân/29], yani: çokça yüzüstü bırakan; ve **الخذلان**: kendisinden nusret edeceği zannedilen kimsenin nusretini terk etmektir; bunun için “vahşî (hayvan) yavrusunu yüzüstü bıraktı” denildi; ve “falancanın ayağı gevşedi/çözüldü” denildi; ve bunun cümlesinden A‘şâ’nın sözü:
- 136 - Arasında: yenilmiş, yanağı yere serilmiş olan *** ve ayağı **خذول** olan, topallık olmaksızın (beyit onun divanında s. 41; ikinci mısraı el-Mücmel 2/281’de. **التليل**: yere serilmiş)
Ve **رجل خذلة**: çokça yüzüstü bırakan.

Lisân’ın özeti
1. **الخَاذِلُ**: nâsırın zıddı. **خَذَله** ve **خَذَل عنه** **يَخْذُله** **خَذْلاً** ve **خِذْلاناً**: onun nusretini ve yardımını terk etti.
2. Ve **التَّخْذيل**: adamı, arkadaşını yüzüstü bırakmaya sevk etmek ve onu nusretinden alıkoymaktır.
3. Ve **تَخَاذَلوا** yani: birbirlerini yüzüstü bıraktılar — ve **تَخَاذَل القومُ**: birbirlerine sırt çevirdiler.
4. Ve **خَذَلَت الظَّبيةُ** ve inek ve diğer binek hayvanları; o **خاذل** ve **خَذُول**dur: arkadaşlarından geri kaldı ve yalnızlaştı,

Lisânü’l-ʿArab
● - **خذل**: **الخَاذِلُ**: nâsırın zıddı. **خَذَله** ve **خَذَل عنه** **يَخْذُله** **خَذْلاً** ve **خِذْلاناً**: onun nusretini ve yardımını terk etti. Ve **التَّخْذيل**: adamı, arkadaşını yüzüstü bırakmaya sevk etmek ve onu nusretinden alıkoymaktır. el-Asmaʿî: ceylan sürüden geri kalınca **خَذَل** denir; ʿAdiyy b. Zeyd bir atı vasfederek dedi:
 O, su çekenin avucundaki kova gibidir,
 **خَذَلَت** ondan **العَرَاقي**; böylece kopup ayrıldı
yani **العَراقي** ondan ayrıldı. Ve Allah’ın kula **خِذْلانُ**u: onu şüphelerden korumamasıdır; böylece onlara düşer; bundan Allah’ın lütfuyla Allah’a sığınırız. Ve **خَذَّل عنه** arkadaşlarını **تخذيلاً**: yani onları onu yüzüstü bırakmaya sevk etti. Ve **تَخَاذَلوا** yani: birbirlerini yüzüstü bıraktılar. Ve hadiste: mümin, müminin kardeşidir; onu **يَخْذُله** (yüzüstü bırakmaz); **الخَذْل**: yardımı ve nusreti terk etmektir. Ve **رجل خُذَلة** (هُمَزة misali): yani yüzüstü bırakan; durmadan yüzüstü bırakır. İbnü’l-Aʿrâbî: **الخَاذِل** bozguna uğrayan kimsedir; ve **تَخَاذَل القومُ**: birbirlerine sırt çevirdiler. Ve **خَذَلَت الظَّبيةُ** ve inek ve diğer binek hayvanları; o **خاذل** ve **خَذُول**dur: arkadaşlarından geri kaldı ve yalnızlaştı; denildi ki: geri kaldı da yetişmedi. Ve **خَذَلَت الظَّبيةُ** ve **أَخْذَلَتْ**; o **خاذل** ve **مُخْذِل**dir: yavrusunun yanında kaldı; ve denilir ki: o, ters çevrilmiştir; çünkü terk edilen odur; ve **تَخَاذَلَتْ** de bunun gibidir. et-Tehzîb: **الخَاذل** ve **الخَذُول** ceylanlardan ve sığırlardan, arkadaşlarını yüzüstü bırakıp yavrusuyla ürkenlerdir; ve yavrusu onu **أَخْذَلَها** etmiştir. Ebû Mansûr dedi: onu nüshada böyle gördüm: **وتَنْفُر**; doğrusu: yavrusuyla geri kalır ve yavrusuyla yalnızlaşır; dedi: Ebû ʿUbeyd bunu el-Asmaʿî’den böyle rivayet etti. Ve **الخَذُول**: sürüden geri kalan; ve **خَذَلَتْ** ve **خَدَرَتْ**; başkası şöyle inşad etti:
**خَذُول** bir çalılıkta **رَبْرباً** güder.
Ve atlardan **الخَذُول**: doğum sancısı ona vurduğunda yerinden ayrılmayan. Ve ihtiyarın iki ayağı **تَخَاذَلَت**: zayıfladı. Ve **رَجُل خَذُول الرِّجْل**: ayağı onu zayıflık yahut sakatlık yahut sarhoşluk sebebiyle yüzüstü bırakır; el-Aʿşâ dedi:
 Kavmi görürsün, hepsi sarhoşlar,
 sanki **نِصَاحَاتُ الرَّبَح** uzatılmış gibi;
 her parlak, soylu, dedesi kerim olan,
 ve topallık olmaksızın ayağı **خَذُول** olan.
İbn Berrî dedi: beytin صدر’ı:
 Arasında: yenilmiş, dedesi soylu olan,
ve şöyle de rivayet edilir: dedesi kerim olan.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**خذل**) **الخاء** ve **الذال** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyi terk etmeye ve ondan geri durmaya delalet eder. O halde **الخِذْلان**: yardımı terk etmektir. Ve denilir: **خَذَلَتِ الوحْشيَّةُ**: yavrusunun yanında kaldı; o **خَذُول**dur. Dedi ki:
**خَذُولٌ** bir çalılıkta **رَبْرَباً** güder *** **البَرير**in uçlarını alır ve geri döner([4])
Ve bu bâbdandır: onun iki ayağı **تخاذَلَتْ**: zayıfladı. Şu sözden:
* topallık olmaksızın ayağı **خَذُول** olan([5]) *
Ve bir başkası([6]) dedi:
* devrilmişler; yükü **متخاذِلُ** *
Ve **رجلٌ خُذَلة**: durmadan yüzüstü bırakan kimse için.

el-Qâmûsü’l-Muhît:
**خَذَلَه** ve ondan **خَذْلاً** ve **خِذْلاناً** (kesr ile): onun nusretini terk etti; o halde o **خاذِلٌ** ve **خُذَلَةٌ**dur, **هُمَزَةٍ** gibi; ve **الظَّبْيَةُ** ve başkası, arkadaşlarından geri kaldı ve yalnızlaştı; yahut geri kaldı da yetişmedi; o halde o **خاذِلٌ** ve **خَذولٌ**dur. Ve **الظَّبْيَةُ** yavrusunun yanında kaldı; **أَخْذَلَتْ** ve **تَخَاذَلَتْ** gibi; o halde o **خاذِلٌ** ve **مُخْذِلٌ**dir. Ve **الخَذولُ**: doğum sancısı ona vurduğunda yerinden ayrılmayan kısraktır. Ve onun iki ayağı **تَخاذَلَتْ**: zayıfladı; ve kavim: birbirlerine sırt çevirdiler. Ve **الخادِلُ**: bozguna uğrayan.
Ve vahşî hayvanın yavrusu **أخْذَلَ** etti: annesini onu yüzüstü bırakır halde buldu.

Tâcü’l-ʿArûs:
خ - ذ - ل
**خَذَلَهُ**; **خَذَل عنه**; **خَذْلاً** (fetha ile) ve **خِذْلاناً** (kesr ile): onun nusretini terk etti. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve eğer sizi **يَخْذُلْكُم** (yüzüstü bırakırsa), ondan sonra size kim nusret eder?” Ve Allah’ın kula **خِذْلانُ**u: onu korumamasıdır; el-Ezherî ilave etti: kötülükten; böylece ona düşer. O halde o **خاذِلٌ**dir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **رَجُلٌ خُذَلَةٌ** **هُمَزَةٍ** gibi: yani yüzüstü bırakan; durmadan yüzüstü bırakır. **خَذَلَت** ceylan ve başkası, inek gibi ve diğer binek hayvanları: arkadaşlarından geri kaldı ve yalnızlaştı; yahut geri kaldı da yetişmedi; o halde o **خاذِلٌ** ve **خَذُولٌ**dur. el-Asmaʿî dedi: ceylan sürüden geri kalınca “**قد خَذَلَ**” denir. **طَرَفَةُ** dedi:
**خَذُولٌ** bir çalılıkta **رَبْرَباً** güder ... **البَرِير**in uçlarını alır ve geri döner.
Yine denilir: **خَذَلَت الظَّبيةُ**; ve el-ʿUbâb’da: vahşî (dişi) hayvan: yavrusunun yanında kaldığında. Ve denilir: o ters çevrilmiştir; çünkü terk edilen odur; **أخْذَلَتْ** ve **تَخاذَلَتْ** gibi; o halde o **خاذِلٌ** ve **مُخْذِلٌ**dir. el-Leys dedi: **الخَاذِلُ** ve **الخَذُولُ** ceylanlardan ve sığırlardan: otlakta arkadaşlarını yüzüstü bırakıp yavrusuyla ürkenlerdir; ve yavrusu onu **أخْذَلَها** etmiştir. el-Ezherî dedi: onu nüshada böyle gördüm: **تَنْفرُ**; doğrusu: yavrusuyla geri kalır; ve denildi: onunla yalnızlaşır; Ebû ʿUbeyd el-Asmaʿî’den böyle rivayet etti. Ve **الخَذُولُ**: doğum sancısı ona vurduğunda yerinden ayrılmayan kısrak; bunu İbn Sîde nakletti. Ve ihtiyarın iki ayağı **تَخاذَلَتْ**: sakatlıktan yahut başka bir şeyden zayıfladığında. Caʿfer b. ʿUlbe dedi:
 Onlara dedik: işte bu, o halde bir dönüşten sonra ... devrilmişler bırakır; yükü **مُتَخاذِلُ**.
**تَخاذَلَ القَومُ**: birbirlerine sırt çevirdiklerinde; yani birbirlerini yüzüstü bıraktılar. Ve **الخادِلُ**: bozguna uğrayan; İbnü’l-Aʿrâbî’den. el-Leys dedi: vahşî hayvanın yavrusu annesini **أَخْذَلَ** etti; manası: annesini onu yüzüstü bırakır halde buldu. Ve terkib, bir şeyi terk etmeye ve ondan geri durmaya delalet eder.
Ve üzerinde istidrâk olunanlardandır:
**الخَذُولُ**: çokça **الخِذْلان** sahibi; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “Ve şeytan insan için **خَذُولاً** olmuştur.” Ve **رَجُلٌ خَذُولُ الرِّجْلِ**: ayağı onu zayıflık yahut sakatlık yahut sarhoşluk sebebiyle yüzüstü bırakır; el-Aʿşâ dedi:
 Arasında: yenilmiş, dedesi kerim olan ... ve topallık olmaksızın ayağı **خَذُول** olan.
Ve **التَّخْذِيلُ**: adamı, arkadaşını yüzüstü bırakmaya sevk etmek ve onu nusretinden alıkoymaktır; el-Ezherî bunu nakletti. Ve her terk eden: **خاذِلٌ**dir. ʿAdiyy b. Zeyd el-ʿIbâdî dedi:
 O, su çekenin avucundaki kova gibidir ... ondan **العَراقِي** yüzüstü bırakıldı; böylece kopup ayrıldı
yani **العَراقِي** ondan ayrıldı. Ve **أخْذَلَه**: **خَذَلَه**’de bir lugattır; ve ʿUbeyd b. ʿUmeyr, Yüce Allah’ın “**وَإنْ يُخْذِلْكُم**” sözünü, **الياء**’nın zammı ve **الذال**’ın kesriyle okuyarak onunla kıraat etti.
