# خذل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B0%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خذل

خذله، خذل عنه خذلا بالفتح وخذلانا، بالكسر: ترك نصرته قال الله تعالى:  وإن يخذلكم فمن ذا الذي ينصركم من بعده  . وخذلان الله العبد: أن لا يعصمه، زاد الأزهري: من السيئة فيقع فيها. فهو خاذل، قال ابن الأعرابي: رجل خذلة، كهمزة: أي خاذل لا يزال يخذل. خذلت الظبية وغيرها كالبقرة وغيرها من الدواب: تخلفت عن صواحبها وانفردت، أو تخلفت فلم تلحق، فهي خاذل وخذول وقال الأصمعي: إذا تخلف الظبي عن القطيع، قيل: قد خذل، قال طرفة:
  خذول تراعي ربربا بخمـيلة                      تناول أطراف البرير وترتدي يقال أيضا: خذلت الظبية وفي العباب: الوحشية: إذا أقامت على ولدها. ويقال: هو مقلوب، لأنها هي المتروكة كأخذلت وتخاذلت، فهي خاذل ومخذل. وقال الليث: الخاذل والخذول من الظباء والبقر: التي تخذل صواحباتها في الرعى، تنفر مع ولدها، وقد أخذلها ولدها. قال الأزهري: هكذا رأيته في النسخة تنفر والصواب: وتتخلف مع ولدها، وقيل: تنفرد معه، كذا روى أبو عبيد عن الأصمعي والخذول: الفرس التي إذا ضربها المخاض لم تبرح من مكانها نقله ابن سيده. وتخاذلت رجلاه أي الشيخ: إذا ضعفتا من عاهة أو غير ذلك، قال جعفر بن علبة:
  فقلنا لهم تلكم إذا بعـد كـرة                      تغادر صرعى نوؤها متخاذل تخاذل القوم: إذ ا تدابروا أي خذل بعضهم بعضا. والخاذل: المنهزم عن ابن الأعرابي. قال الليث: أخذل ولد الوحشية أمه، معناه: وجد أمه تخذله. والتركيب يدل على ترك الشيء والقعود عنه.
 ومما يستدرك عليه:

  الخذول: الكثير الخذلان، ومنه قوله تعالى:  وكان الشيطان للإنسان خذولا  . ورجل خذول الرجل: تخذله رجله من ضعف أو عاهة أو سكر، قال الأعشى:
  بين مغـلـوب كـريم جـده                      وخذول الرجل من غير كسح والتخذيل: حمل الرجل على خذلان صاحبه، وتثبيطه عن نصرته، نقله الأزهري. وكل تارك: خاذل، قال عدي بن زيد العبادي:
  فهو كالدلو بكف المستقـى                      خذلت منه العراقي فانجذم أي باينته العراقي. وأخذله: لغة في خذله، وبه قرأ عبيد بن عمير قوله تعالى:  وإن يخذلكم  بضم الياء وكسر الذال.

### Türkçe

**خذله**، **خذل عنه** **خذلا** (fetha ile) ve **خذلانا** (kesra ile): onun yardımını terk etti. Allah Teâlâ dedi ki: **وإن يخذلكم فمن ذا الذي ينصركم من بعده**. Allah’ın kula **خذلان**ı: onu (günaha karşı) korumamasıdır; Ezherî artırdı: kötülükten (korumaması), böylece ona düşer. O hâlde o **خاذل**dir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **رجل خذلة**; **همزة** gibi: yani, sürekli yüzüstü bırakan **خاذل**.

**خذلت الظبية** ve onun dışındakiler, inek ve diğer binek hayvanları gibi: arkadaşlarından geri kaldı ve yalnız kaldı; yahut geri kaldı da yetişmedi; o hâlde o **خاذل** ve **خذول**dür. Asma‘î dedi ki: ceylan sürüden geri kalınca: “**قد خذل**” denir. Tarafe dedi ki:
  **خذول** bir (ceylan) ki bir korulukta **ربربا** gözetir,
                      **البرير**in uçlarını alır ve (onlarla) örtünür.

Yine denir: **خذلت الظبية**; ve el-‘Ubâb’da: yabanî (dişi): yavrusunun üzerinde ikamet ederse. Ve denir: o ters çevrilmiştir; çünkü terk edilen odur; **أخذلت** ve **تخاذلت** gibi; o hâlde o **خاذل** ve **مخذل**dir. Leys dedi ki: ceylanlardan ve sığırlardan **الخَاذِل** ve **الخَذُول**: otlamada arkadaşlarını yüzüstü bırakan; yavrusuyla ürküp kaçar; yavrusu onu **أخذلها** etmiştir. Ezherî dedi ki: onu nüshada böyle gördüm: “**تنفر**”; doğrusu: “ve yavrusuyla geri kalır”dır; ve denildi: onunla yalnız kalır; Ebû Ubeyd, Asma‘î’den böyle rivayet etti. Ve **الخذول**: doğum sancısı onu vurduğunda yerinden ayrılmayan kısrak; bunu İbn Sîde nakletti. Ve **تخاذلت رجلاه** yani yaşlı adamın: bir âfet veya başka bir şeyden dolayı ikisi zayıflayınca. Ca‘fer b. ‘Ulbe dedi ki:
  Onlara dedik: işte o, bir dönüşten sonra,
                      düşmüşleri bırakır; onun ağırlığı **متخاذل**dir.

**تخاذل القوم**: birbirlerine sırt çevirdiklerinde; yani birbirlerini yüzüstü bıraktılar. Ve **الخَاذِل**: İbnü’l-A‘râbî’ye göre kaçıp bozulan. Leys dedi ki: **أخذل** yabanînin yavrusu annesini; manası: annesini onu yüzüstü bırakır buldu. Ve terkib, şeyi terk etmeye ve ondan geri durmaya delâlet eder.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**الخذول**: çokça yüzüstü bırakan; ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **وكان الشيطان للإنسان خذولا**. Ve **رجل خذول الرجل**: ayağı onu zayıflık veya âfet yahut sarhoşluktan yüzüstü bırakır. A‘şâ dedi ki:
  Yenilmiş (biri) arasında, dedesi kerîm (olan),
                      ve belde eğriliği olmaksızın **خذول الرجل**.

Ve **التخذيل**: adamı, arkadaşını yüzüstü bırakmaya sevk etmek ve onu yardımından alıkoymak; Ezherî bunu nakletti. Ve her terk eden: **خاذل**dir. ‘Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî dedi ki:
  O, su çekenin elindeki kova gibidir,
                      ondan **العراقي** beni yüzüstü bıraktı da koptu; yani **العراقي** ondan ayrıldı.

Ve **أخذله**: **خذله**de bir lehçedir; ve Ubeyd b. ‘Umeyr, Allah Teâlâ’nın sözü **وإن يخذلكم**u, yâ’yı damme ile ve zâl’i kesra ile okuyarak onunla okudu.
