# خرت (خ-ر-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ر - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والتاء والراء معهما
خ ت ر، خ ر ت، ر ت خ مستعملات ختر: الخَتْرُ: شِبْهُ الغَدْر، ورجل ختَارٌ: غدّار.
والخَتَرُ كالخَدَر، وهو ضَعْفٌ يأخُذُكَ منشُرب دَواءٍ أو سُمٍّ أو سكر، تقول: انخَتَرَتْ يدي.
خرت: الخُرْت: ثقبة الإبرة والحلقة والفأس ونحوه، وجمعه خُرْوت.
وجَمَلٌ مَخْروتٌ الأَنْفِ: خَرَتَه الخِشاش.
والخِرِّيتُ: الدليل وجمعه الخَرارت، قال:
يَعْيا على الدَّلامِزِ الخَرارِتِ
وبه سُمِّيَ لَسعَة المَفازةِ، ويُجْمَع خَراريتَ أيضاً، والدًَّلامِز: المواضي، وقال:
وبَلْدَةٍ ليسَ بها الخِرِّيتُ
وأخْراتُ المَزادة: راها بينها القَصَبة التي تحمل بها، والواحدة خُرْتَةٌ، هُذَليّةٌ.
رتخ: الرَّتْخ: قِطَعٌ صِغارٌ في الجلد خاصَةً. وإذا لم يُبالغِ الحَجّام في الشَّرْط. قالو: أَرْتَخَ إرْتاخاً، وهو شَقُّ أعلَى الجلد، وأراد أبو عَلْقَمةَ أن يَجْتَجِمَ فقال للحجّأم: انظر ما آمُرُك به فاصْنَعْه لا كَمَن أُمِرَ فضيِّعَه: اتق غسل المحاجم، واشتدد قصب الملازم وارهف ظبات المباضع، وشرشر الوضع، وأخف القطع، وائِّتِدْ ولا تُرْتِخْ، وليكُنْ مَصُّكَ لينا، وشرطك نهساً، ولا تردن آتياً ولا تُكرِهنَّ آبياً، حتى إذا الدم آل إلى غاية، وصرت من سكبه إلى نهاية فأحسن المسح، وقم عني فتنح، فقال الحجام: هذه صفة الحروب، ولم أقاتل قط، فحمل جونته وانصرف. وقرادٌ رَتْخٌ أي يابسٌ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **التاء** ve **الراء**’ın onlarla birlikte olanı

خ ت ر، خ ر ت، ر ت خ kullanımlı olanlardır **ختر**: **الخَتْرُ**: **الغَدْر**’e benzer; ve **ختَارٌ** bir adam: çok hain.

Ve **الخَتَرُ** **الخَدَر** gibi; o, bir zayıflıktır ki bir ilaç yahut zehir yahut sarhoşluk içmekten seni tutar; dersin: **انخَتَرَتْ يدي**.

**خرت**: **الخُرْت**: iğnenin ve halkanın ve baltanın ve benzerinin deliği; çoğulu **خُرْوت**.

Ve **مَخْروتٌ الأَنْفِ** bir deve: **الخِشاش** onu delmiştir.

Ve **الخِرِّيتُ**: kılavuz; çoğulu **الخَرارت**; dedi ki:
يَعْيا على الدَّلامِزِ الخَرارِتِ

Ve onunla **لَسعَة المَفازةِ** adlandırıldı; ve ayrıca **خَراريتَ** diye de çoğul yapılır; ve **الدًَّلامِز**: **المواضي**; ve dedi ki:
وبَلْدَةٍ ليسَ بها الخِرِّيتُ

Ve **أخْراتُ المَزادة**: onunla taşıdığı **القَصَبة**’nin arasında onu gördü; teki **خُرْتَةٌ**; **هُذَليّةٌ**.

**رتخ**: **الرَّتْخ**: özellikle deride küçük parçalar. Ve **الحَجّام** **الشَّرْط**’ta aşırıya gitmediği zaman. Dediler: **أَرْتَخَ إرْتاخاً**; o, derinin üstünü yarmaktır. Ve Ebû **عَلْقَمةَ**’nın hacamat yaptırmak istemesi; hacamatçıya dedi ki: “Sana emrettiğime bak da onu yap; emrolunup da onu zayi eden gibi değil: **غسل المحاجم**’dan sakın; **قصب الملازم**’ı sıkılaştır; **ظبات المباضع**’ı incelt; **الوضع**’ı şırıldat; kesmeyi hafiflet; ağır ol ve **لا تُرْتِخْ**; ve emişin yumuşak olsun; ve şartın ısırma olsun; geleni geri çevirmeyesin ve giden istemeyeni zorlamayasın; nihayet kan bir gayeye varınca ve onu akıtmaktan bir nihayete varınca, silmeyi güzel yap; ve benden kalk da uzaklaş.” Hacamatçı dedi ki: “Bu, savaşların sıfatıdır; ben hiç savaşmadım.” Böylece bohçasını yükledi ve döndü. Ve **قِرادٌ رَتْخٌ** yani kuru.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخرْتُ: ثَقْبُ الإِبرة والفأس والأذُن ونحوها؛ والجمع خُروتٌ، وأَخْراتٌ. والمَخْروتُ: المشقوق الشفة. والأَخْراتُ: الحَلَقَ في رُءوسِ النُسوعِ. والخِرِّيتُ: الدليلُ الحاذق. وخَرَتْنا الأرض، إذا عَرَفْناها ولم تَخْفَ علينا طرُقها.

##### Türkçe

**الخرْتُ**: iğnenin, baltanın, kulağın ve benzerlerinin delinmesi; çoğulu **خُروتٌ**, ve **أَخْراتٌ**. Ve **المَخْروتُ**: dudağı yarılmış olan. Ve **الأَخْراتُ**: kayışların başlarındaki halkalar. Ve **الخِرِّيتُ**: usta kılavuz. Ve “**خَرَتْنا الأرض**”: yeri bildiğimiz ve yolları bize gizli kalmadığı zaman (denir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت ر
ختر ، خرت ، رتخ ، ترخ : مستعملة .
ختر : قال الله جلّ وعزّ : ( كل ختار كفور (
[ لقمان : 32 ] .
قال الفرَّاء وغيرُه : ) ( الخَتّارُ ) ( : الْغَدّار .
ويقال : الخَتْرُ : أَسْوَأُ الغَدْر .
وقال الليث : الْخَتْرُ : كالْخَدَرِ ، وهو
ما يأخُذُك من شرْب الدَّواء والسُّمِّ ونحوِ
ذلك حين تَضْعُفُ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ : خَتَرَتْ
نَفْسُهُ _ أي : خَبُثَتْ ، وتختّرَتْ _ بالتاء _
أي : اسْتَرْخَتْ .
والتَّخَتُّرُ : التّفَتُّرُ والاستِرْخاء .
يقال : شربَ اللبَنَ حتى تختَّر .
خرت : قال الليث : الخُرْت : لِلإِبْرَة والفأس
ونحوه ، وهو ثَقْبُه . . ويُجمع على
الخُرُوتِ ، وكذلك : خَرْتُ الحَلْقَة .
وجَمَلٌ مَخرُوتُ الأَنْف : خَرَتَهُ الْخِشَاشُ .
وقال شَمر : دَلِيلٌ خِرِّيتٌ بِرِّيتٌ _ إذا كان
ماهراً بالدِّلالة ، مأخوذٌ من الخُرْتِ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ : فأسٌ
فِنْدَأْيَةٌ : ضَخْمةٌ لها خُرْتٌ ، وخُرَاتٌ وهو
خَرْقُ نِصابها .
ويقال : هذا الطريق يخْرُتُ بك إلى موضع
كذا وكذا .
وقال ابن المُظَفر : الخرِّيتُ الدليل
وجَمْعُهُ : خَرَارِتُ . . وأنشد :
يُعْيي عَلَى الدَّلاَمِز الْخَرَارِتِ
قال : وإنما سُمِّي ) ( خِرِّيتاً ) ( لشَقِّهِ المَفَازَةَ .
قال : وفي المزادَةِ أَخْرَاتُها ، وهي الْعُرا
بينها القَصَبُ التي تُحمَلُ بها . . الواحدة
خُرْتَةٌ .
قلتُ : هذا وَهْمٌ ، إنما هو خُرَبُ
المزَادة . . الواحدَة خُرْبَةُ ، وكذلك خُرْبَةٌ
الأُذُنِ _ بالباء _ وغُلامٌ أَخرَبُ الأُذُنِ .
والخُرْتَةُ _ بالتاء _ : في الحديد من الفأس
والإبْرَة .
والخُرْبَةُ _ بالباء _ : في الجِلْد .
وقال أبو عمرو : الْخُرْتَةُ : ثَقْبُ الشَّغِيزَةِ
وهي المِسَلَّةُ .
قال ابن الأعرابي : وقال السّلُوليُّ : رَاد
خُرْتُ القوْم _ إذا كانوا غَرِضِينَ بمَنْزِلِهِمْ
لاَ يَقِرُّونَ ، ورَادتْ أَخْرَاتُهُمْ _ ومنه قوله :
لقد قَلِقَ الخُرْتُ إلاّ انتظَارَا
أبو الهيثم : والخَرَاتانِ من كواكب
) ( الأسَد ) ( ، وهما كوكبان بينهما قَدْرُ سَوْطٍ ،
وهما كَتِفَا ) ( الأسَد ) ( ، وهما زُبْرَةُ ) ( الأسد ) ( .
قال الراجز :
إذا رَأَيْتَ أَنجُماً مِنَ الأَسَدْ
جَبْهَتَه أَوِ الخَرَاتَ والْكَتَدْ
باَلَ سُهَيْلٌ في الْفَضِيخِ فَفَسَدْ
وَطَابَ أَلْبَانُ اللِّقَاحِ وبَرَدْ
رتخ : قال الليث : الرَّتْخُ : قِطَعٌ صَغَارٌ في
الجلْدِ خاصّةً .
وإذا لم يبَالِغِ الحجَّامُ في الشَّرْطِ قيل :
أَرْتَخَ .
ترخ : وروى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
التَّرْخُ : الشرطُ اللَّيِّن .
يقال : اتْرَخْ شَرْطِي . . ارْتَخْ شَرْطِي .
قلت : فهما لغتان _ التَّرْخُ والرَّتْخُ بمعنى
الشرط اللَّيِّن ، مثلُ الْجَذْبِ والْجَبْذِ .
وقال ابن دُرَيْدٍ : رَتِخَ العَجِينُ رَتَخاً _ إذا
رَقَّ فلم ينْخَبِزْ ، وطينٌ رَتِخٌ _ أي : زَلِقُ .
وقال الليثُ : قُرَادٌ رَتِخٌ _ وهو الذي شقَّ
أَعْلَى الجِلْدِ فلَزِقَ به _ رُتُوخاً .
وقال غيرُه : رَتَخَ فلانٌ بالمكان _ إذا ثَبَتَ
به .

##### Türkçe

خ ت ر
**ختر** ، **خرت** ، **رتخ** ، **ترخ** : kullanımdadır.

**ختر** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: (**كل ختار كفور**)
[لقمان: 32].
el-Ferrâ ve başkası dedi: (**الخَتّارُ**) : hain.
Ve denilir: **الخَتْرُ** : hainliğin en kötüsü.
Leys dedi: **الْخَتْرُ** : **الْخَدَرِ** gibidir; o, zayıfladığın vakit ilaç, zehir ve benzeri şeyleri içmekten sana gelen şeydir.
Ebu’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den —: **خَتَرَتْ نَفْسُهُ** — yani: kötüleşti; ve **تختّرَتْ** — **بالتاء** — yani: gevşedi.
**والتَّخَتُّرُ** : gevşeme ve gevşeklik.
Denilir: süt içti, ta ki **تختَّر**.

**خرت** : Leys dedi: **الخُرْت** : iğne, balta ve benzeri içindir; o, onun deliğidir... ve **الخُرُوت** üzere çoğul yapılır; aynı şekilde: **خَرْتُ الحَلْقَة**.
Ve burnu delinmiş deve: **مَخرُوتُ الأَنْف**; **الْخِشَاشُ** onu deldi.
Şemr dedi: usta kılavuz: **دَلِيلٌ خِرِّيتٌ بِرِّيتٌ** — eğer kılavuzlukta mahir ise — **الخُرْت**’tan alınmıştır.
Ebu’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den —: **فأسٌ فِنْدَأْيَةٌ**: büyük; onun **خُرْتٌ**’u ve **خُرَاتٌ**’ı vardır; o, sapının deliğidir.
Ve denilir: bu yol seni şu ve şu yere **يخْرُتُ**.
İbnü’l-Muzaffer dedi: **الخرِّيتُ** kılavuzdur; çoğulu: **خَرَارِتُ**... ve şu beyiti okudu:
يُعْيي عَلَى الدَّلاَمِز الْخَرَارِتِ
Dedi: ancak ona (**خِرِّيتاً**) adı, çölü yarmasından dolayı verilmiştir.
Dedi: ve su tulumunda onun **أَخْرَاتُها**’sı vardır; o, aralarında kamış bulunan bağlardır ki onunla taşınır... teki: **خُرْتَةٌ**.
Dedim: bu bir vehimdir; ancak o, su tulumunun **خُرَبُ**’udur... teki **خُرْبَةُ**; aynı şekilde kulağın **خُرْبَةٌ**’si — **بالباء** — ve kulağı yarık oğlan: **أَخرَبُ الأُذُنِ**.
**والخُرْتَةُ** — **بالتاء** —: baltanın ve iğnenin demirinde.
**والخُرْبَةُ** — **بالباء** —: deride.
Ebu Amr dedi: **الْخُرْتَةُ**: **الشَّغِيزَةِ**’nin deliğidir; o da **المِسَلَّةُ**’dir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: ve es-Selûlî dedi: **رَاد خُرْتُ القوْم** — eğer konak yerlerinde hoşnutsuz iseler, durmazlar ise — ve onların **أَخْرَاتُهُمْ**’u dolaştı; ve ondandır şu sözü:
لقد قَلِقَ الخُرْتُ إلاّ انتظَارَا
Ebu’l-Heysem: ve **الخَرَاتانِ** (**الأسَد**) burç(lar)ındandır; ikisi iki yıldızdır, aralarında bir kamçı miktarı vardır; ikisi (**الأسَد**)’in iki omzudur; ikisi (**الأسد**)’in **زُبْرَةُ**’sidir.
Recez söyleyen dedi:
إذا رَأَيْتَ أَنجُماً مِنَ الأَسَدْ
جَبْهَتَه أَوِ الخَرَاتَ والْكَتَدْ
باَلَ سُهَيْلٌ في الْفَضِيخِ فَفَسَدْ
وَطَابَ أَلْبَانُ اللِّقَاحِ وبَرَدْ

**رتخ** : Leys dedi: **الرَّتْخُ** : özellikle deride küçük parçalar.
Ve hacamatçı kesmede aşırıya gitmezse: **أَرْتَخَ** denilir.

**ترخ** : Ebu’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti: **التَّرْخُ** : yumuşak kesiktir.
Denilir: **اتْرَخْ شَرْطِي**... **ارْتَخْ شَرْطِي**.
Dedim: ikisi iki lehçedir; **التَّرْخُ** ve **الرَّتْخُ** yumuşak kesik manasındadır; **الْجَذْبِ** ve **الْجَبْذِ** gibi.
İbn Düreyd dedi: hamur **رَتِخَ** olur, **رَتَخاً** — eğer incelir de kabarmazsa — ve kaygan çamur: **طينٌ رَتِخٌ** — yani: kaygan.
Leys dedi: **قُرَادٌ رَتِخٌ** — o, derinin üstünü yarıp ona yapışan — **رُتُوخاً**.
Başkası dedi: falan kimse yerde **رَتَخَ** — eğer orada sabit kalırsa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والراء وما يثلثهما)
  (خرز)  الخاء والراء والزاء يدلُّ على جَمْع الشَّيء إلى الشيء وضَمِّه إليه. فمنه خَرْزُ الجِلْدِ. ومنه الخَرَزُ، وهو معروف، لأنه يُنْظم ويُنْضَدُ بعضُه إلى بعض.
وفَقَار الظَّهر خَرَزٌ لانتظامه، وخَرَزاتُ الملك، كان الملك منهم كلمَّا مَلَكَ عاماً زِيدت في تاجه خَرَزة؛ ليُعلَم بذلك عددُ سِنِي مُلْكِه. قال:
رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ والشيب شاملُ([1])  (خرس)  الخاء والراء والسين أصولٌ ثلاثة: الأول جِنْسٌ من الآنية، والثاني عدم النُّطق، والثالث نوعٌ من الطعام.
  فالأوّل: الخَِرْسُ بسكون الراء، وهو الدَّنُّ، ويقال لصانِعِه الخَرّاس.
  والثاني: الخَرَسُ في اللِّسَان، وهو ذَهاب النُّطق. ويُحمَل على ذلك فيقال كتيبة خَرْساء، إذا صَمَتَتْ من كثرة الدُّروع، فليس لها قعْقعةُ سِلاح. ويقال لبنٌ أخْرَسٌ: خاثِرٌ لا صوتَ له في الإناء عند الحَلْب. وسحابةٌ خَرْساءُ: ليس فيها رعد.
  والثالث: الخُرْس والخُرْسة، وهو طعامٌ يتَّخَذ للوالِدِ من النِّساء([2])، وتلكَ خُرسَتُها. قال:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها *** طَعاماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُها([3])  وزعم ناسٌ أنَّ البِكْرَ تُدْعى في أوَّل حَمْلها خَرُوساً. وأنشدوا:
شرُّكمْ حَاضرٌ ودَرُّكُمُ دَ *** رُّ خَرُوسٍ من الأرانب بِكْرِ([4])  ويقال الخَروس القليلةُ الدَّرِّ.
  (خرش)  الخاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ، يدل على انتفاخٍ في الشيء وخُرُوق.
  الأصلُ الخِرشاءُ، وهو سَلْخُ الحيّة، ثم يشبَّه به كلُّ شيءٍ يكون فيه تلك الصِّفة، فيقال للرُِّغوة: الخِرشاء. قال مزرِّد:
إذا مَسَّ خِرشَاءَ الثُّمَالةِ أنفُه *** ثَنَى مِشْفَريه للصَّريح فأقْنَعَا([5])  ويقال طلعت الشَّمسُ في خِرْشَاءَ، أي في غَبَرَة. وألَقى الرّجُل خَراشِيَّ صدرِه، أي بُصاقاً خاثراً. فهذا هو الأَصل.
  فأمّا قولهم كلبُ خِرَاشٍ، فهو عندنا من باب الإبدال، قال الراجز:
كأنّ طُبْيَيْهَا إذا ما دَرَّا ***
كَلْبَا خِرَاشٍ خُورِشا فَهَرَّا  ويجوز أن يكون من خَرَشْتُ الشيءَ، إذا خدشْتَه؛ وهو من الأوّل كأنّه إذا خُرِش نَفَر ورَبَا وتخرّق*. فأمّا قولهم اخترشت الشيءَ، إذا كسَبْته، فهو عندنا أيضاً من باب الإبدال، إنّما هو اقترش. وقد ذُكِر في بابه. وكان ابنُ الأعرابيّ يقول: اختَرَش كَسَبَ. وكان يروي كلاماً تلك([6]): "رُبَّ ثَدْيٍ افترش، ونهب اخْتَرَش، وضبٍّ احتَرَش". وغيره يَروِي: "ونهبٍ اقترش". والخِراش: سِمَةٌ خفيفة. والخَرَشة: ضربٌ من الذُّباب، ولعلّه مِن بعض ما مضى ذكرُه.
   (خرص)  الخاء والراء والصاد أصولٌ متباينة جدَّاً.
  فالأوّل الخَرْص، وهو حَزْرُ الشَّيء، يقال خَرَصْتُ النَّخْلَ، إذا حَزَرْتَ ثمرَه. والخرَّاصُ: الكذاب، وهو من هذا، لأنّه يقول ما لا يعلم ولا يَحُقُّ.
  وأصلٌ آخر، يقال للحَلْقة من الذَّهب خُرْصٌ.
  وأصلٌ آخر، وهو كل ذي شُعْبَةٍ من الشَّيء ذي الشُّعَب. فالخَريص من البحر: الخليجُ منه. والخُِرْص: كل قضيبٍ من شجرة، وجمعُه خِرصان. قال:
ترَى قِصَد المُرَّانِ تُلْقَى كأنّه *** تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدي الشَّواطِبِ([7])  ومن هذا الأصل تسميتُهم الرُّمحَ الخُِرْص. قال:
  *عَضَّ الثِّقافِ الخُرُصَ الخطيَّا([8]) *
  ومنه الأخراصُ، وهي عيدانٌ تكون مع مُشْتار العَسَل.
  وأصلٌ آخر، وهو الخَرَصُ، وهو صفة الجائع المقرور، يقال خَرِصَ خَرصاً.
  (خرض)  الخاء والراء والضاد. زعم ناسٌ أنّ الخريضَ الجاريةُ الحديثة السنِّ الحسنة. وهذا ممّا لا يعوَّل على مثله، ولا قياسَ له.
  (خرط)  الخاء والراء والطاء أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطَّرد، وهو مُضيُّ الشَّيء، وانسلاله. وإليه يرجعُ فروع الباب، فيقال اخترطْتُ السيفَ مِن غِمْده، وخَرَطت عن الشَّجرةِ ورقَها، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك فكأنَّ الشجرةَ قد انسلَّت منه. وقال قومٌ: الخَرْط قشْر العُود؛ وهو من ذلك. والخَرُوط من الدوابّ: الذي يَجْتَذِبُ رَسَنَه من يد مُمْسِكه ويمضي. ويقال اخروَّط بهم السَّير، إذا امتدَّ. والمخروط: الرجل الطَّويل الوجْه([9]). واستخْرَط الرجل [في([10])] البكاء، وذلك إذا ألحَّ ولجَّ فيه مستمرَّا. والخَرَط: داءٌ يصيب ضَرْع الشاة فيخرُج لبنُها متعقِّداً كأنه قِطَع الأوتار. وهي شاةٌ مُخْرِطٌ([11])، فإنْ كان ذلك عادتَها فهي مِخْراط. ويقال المخَاريط الحيّاتُ إذا انسلخَتْ جلودُها. قال:
إنّي كسانِي أبو قابُوسَ مُرْفَلَةً *** كأنّها سَلْخُ أبْكارِ المخاريطِ([12])  [و] رجلٌ خَرُوطٌ: مُتَهَوِّرٌ يركبُ رأسَه، وهو القياس. ويقال انخرَط علينا، إذا انْدرَأ بالقول السَّيِّئ، وانخرَط جسمُ فلانٍ، إذا دَقَّ، وذلك كأنّه انسلَّ من لحمه انسلالاً. ويقال خرَطْتُ الفحل في الشَّول، إذا أرسلتَه فيها.
  (خرع)  الخاء والراء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو يدل على الرَّخاوة، ثم يُحْمل عليه. فالْخِرْوَع نباتٌ ليِّنٌ؛ ومنه اشتقاق المرأة الخَرِيع، وهي الليِّنة. وكان الأصمعي يُنكِر أن يكون الخَريعُ الفاجرةَ، وكان يقول: هي التي تَثَنَّى من اللِّين. ويقال لمِشْفَر البعير إذا تدلَّى خَريع. قال:
خَريعَ النَّعو مضطربَ النَّواحِي *** كأخلاق الغَرِيفة ذا غُضُونِ([13])  وأخذه من عتيبة بن مرداس في قوله:
تكفُّ شَبَا الأنْيابِ عنها بمشفرٍ *** خَريعٍ كسِبْت الأحوَرِيِّ المُخَصَّرِ([14])  والخَرَع: لينٌ في المفاصل. ويقال الخُرَاع جُنون النّاقة؛ وهو من الباب. وممَّا حمل على الخَرْع الشَّقُّ، تقول خَرعته فانخَرَع. واختَرَع الرجُل كَذِباً، أي اشتقّه. وانخرَعَتْ أعضاءُ البعير، إذا زَالتْ مِن مواضعها. ويقال المُخَرَّع المختلف الأخلاق. وفيه نظرٌ، فإنْ صحَّ فهو من خُرَاعِ النُّوق([15]). ويقال خَرِعَتِ النّخلةُ، إذا ذَهَبَ كَرَبُها، تَخْرَعُ.
  (خرف)  الخاء والراء والفاء أصلان: أحدهما أن يُجْتَنَى الشيءُ، والآخَرُ الطَّريق.
  فالأوّل قولهم اخترفْتُ الثَّمرة، إذا اجتَنَيْتَها. والخريف: الزَّمان الذي يُخْتَرَف* فيه الثِّمار. وأرضٌ مخروفة: أصابها مطرُ الخَريف. والمِخْرَف: الذي يُجْتَنَى فيه. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله: "عائِد المريض على مَخارف الجنّة حتى يرجع([16])". والعرب تقول: اخْرُفْ لنا، أي اجْنِ. والمَخْرَف بفتح الميم: الجماعة من النَّخْل. وقال بعضُ أهلِ اللغة: إن الخَروفَ يسمَّى خَروفاً لأنّه يَخْرُف مِن هاهنا وهاهنا.
  والأصل الآخر: المَخْرَفَة: الطريق. وفي الحديث: "تُرِكتُم على مثل مَخْرَفَةِ النَّعَمِ"، أي على الطَّريق الواضح المستقيم. وقال:
فضربْتَهُ بأفَلَّ تحسَِبُ إثْرَهُ *** نَهْجاً إبان بِذي فَرِيغٍ مَخْرَفِ([17])  ومن هذا الباب الإخْرَافُ، وهو أنْ تُنْتَج الناقةُ في مثل الوقت الذي حَمَلتْ فيه. وهو القياس: لأنّها كأنّها لزمت ذلك القَصْدَ فلم تعوّج عنه.
وبقيت في الباب كلمةٌ هي عندنا شاذّة من الأصل، وهو الْخَرَف، والخَرَف: فسادُ العَقْل من الكبر.
  (خرق) الخاء والراء والقاف أصلٌ واحد، وهو مَزق الشَّيء وجَوْبُه، إلى ذلك يرجع فروعه. فيقال: خَرَقْتُ الأرضَ، أي جُبْتُها. واخترَقَتِ الرِّيح الأرضَ، إذا جابَتْها. والمخْتَرَق: الموضع الذي يَخترقه الرِّياح. قال رؤبة:
  * وقاتِمِ الأعماق خاوِي المخْتَرَقْ([18]) *
  والخَرْق: المَفَازة، لأنّ الرّياح تخترقُها. والخِرْق: الرجُل السخِيّ، كأنَّه يتخرَّق بالمعروف. والخرْق: نقيض الرِّفق، كأنَّ الذي يفعلُه مُتَخًَرِّق. والتَّخَرُّق: خَلْقُ الكذب. وريحٌ خرقاءُ: لا تدوم في الهبوب على جهةٍ. والخَرْقاء: المرأة لا تُحسِن عملاً. قال:
خَرْقاءُ بالخَير لا تَهْدِي لِوجْهَتِهِ *** وهْي صَناعُ الأذى في الأهل والجارِ  والخَرقاء من الشَّاءِ وغيرها: المثقوبة الأذُن. وبعيرٌ أخرق: يقع مَنْسِمُه بالأرض قبلَ خُفِّه. والخِرْقة معروفةٌ، والجمع خِرَق. وذو الخِرَقِ الطُّهويُّ سمِّي بذلك لقوله:
  * عليها الرِّيش والخِرَقُ([19]) *
  والخِرْقة من الجراد: القطعة. قال:
قد نَزَلَتْ بساحةِ ابنِ واصلِ *** خِرْقةُ رِجْلٍ من جرادٍ نازلِ([20])  قال الفرَّاء: يقال: "مررتُ بِخَرِيقٍ من الأرض بين مَسْحَاوين"، وهي التي اتَّسعت واتَّسع نباتها. والجمع خُرُق. قال:
  * في خُرقٍ تَشْبَعُ مِنْ رَمْرَامِها([21]) *
  ومن الباب الخَرَق، وهو التحيُّر والدَّهَش. ويقال خَرِق الغزالُ، إذا طافَ به الصَّائد فدَهِش ولَصِق بالأرض. ويقال مثل ذلك تشبيهاً: خَرِق الرَّجُل في بيته؛ إذا لم يَبرَح. والخُرَّقُ: طائرٌ يلصَق بالأرض. ثم يُتَّسعُ في ذلك فيقال الخَرَقُ الحَياء. وحُكِي عن بعض العرب: "ليس بها طُولٌ يَذِيمُها، ولا قِصرٌ يُخرقُها"، أي لا تستحْيِي منه فتَخْرَق. والمخاريق: [ما تلعب به الصِّبيان من الخِرق المفتولة([22])]. قال:
  * مخاريقٌ بأيدِي لاعبينا([23]) *
  (خرم) الخاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو ضرب من الاقتطاع. يقال خَرَمْتُ الشَّيءَ. واختَرمَهُم الدَّهر. وخُرِم الرجُل، إذا قُطِعَتْ وتَرَةُ أنفِه، لا يبلُغ الجدْعَ. والنَّعت أخرمُ. وكلُّ مُنْقَطَعِ طَرَفِ شيءٍ مَخْرِم. يقال لمنقطَعِ أنف الجبل مَخْرِم.
  والخوْرَمة: أرنبة الإنسان؛ لأنَّها منقطَع الأنف وآخره. وأَخْرَمُ الكتف: طرف عَيْرِه([24]). ويمينٌ ذاتُ مخارِمَ، أي ذاتُ مخارج، واحدها مَخْرِم؛ وذلك أنّ اليمين التي لا يمكن تأوُّلها بوجهٍ ولا كفّارةٍ فلا مخرج لعينها، ولا انقطاع لحكمها، فإذا كانت بخلاف ذلك فقط صارت لها مخارِم، أي مخارجُ ومنافذ، فصارت كالشَّيء فيه خروق. قال:
لا خير في مالٍ عليه ألِيَّةٌ *** ولا في يمينٍ غيرِ ذاتِ مَخارِمِ  يريد التي لا كَفَّارة لها، فهي محْرجة مضيّقة. والخَوْرم: صخرةٌ فيها خُروق. ومما يجري كالمثل والتشبيه، قولهم: "تَخرَّم زَنْد فلان"، إذا سكنَ غضبُه.
  (خرب)  الخاء والراء والباء أصلٌ يدل على التثلُّم والتثقُّب. فالخُرْبةُ: الثُّقْبة. والعبد الأخرَب: المثقوب الأذن*. والخُرْبُ: ثَقْب الورِك. والخُرْبة: عُروة المزادة.
  ومن الباب، وهو الأصل، الخَراب: ضدّ العمارة. والخُرْب: منقَطَع الجُمْهور من الرَّمل. فأمَّا الخارب فسارقُ الإبل خاصَّةً؛ وهو القياس، لأن السَّرِق. إيقاع ثُلْمةٍ في المال.
  ومما شذَّ عن الباب الخَرَب، وهو ذكر الحُبارى، والجمع خِرْبان. وأَخْرُب: موضعٌ. [قال]:
خَرجنا نُغالي الوحش بينَ ثُعَالةٍ *** وبين رُحَيَّاتٍ إلى فَجِّ أَخْرُبِ([25])  (خرت)  الخاء والراء والتاء أصلٌ يدلُّ على تثقُّبٍ وشِبْهه. فالخُرْت: ثَقْب الإبرة والأخرات: الحَلَقَ في رؤوس النُّسُوع. والخِرِّيتُ: الرجلُ الدّليلُ الماهر بالدَّلالة. وسُمِّي بذلك لشقِّه المَفازةَ، كأنّه يدخُل في أخْرَاتِها([26]). ويقال خَرَتْنا الأرض، إذا عَرَفْناها فلم تَخْفَ علينا طرقُها.
  (خرث)  الخاء والراء والثاء كلمةٌ واحدة، وهو أَسقاط الشَّيء. يقال لأسقاط أثاث البيت خُرْثِيٌّ. قال:
  * وعَادَ كلُّ أثاثِ البيت خُرْثِيّا *
  (خرج)  الخاء والراء والجيم أصلان، وقد يمكن الجمعُ بينهما، إلاّ أنّا سلكْنا الطّريقَ الواضح. فالأول: النّفاذُ عن الشَّيء. والثاني: اختلافُ لونَين.
  فأمّا الأول فقولنا خَرَج يخرُج خُروجاً. والخُرَاج بالجسد. والخَراج والخَرْج: الإتاوة؛ لأنّه مالٌ يخرجه المعطِي. والخَارجيُّ: الرَّجل المسوَّد بنفْسه، من غير أن يكون له قديم، كأنّه خَرَجَ بنفسه، وهو كالذي يقال:
  * نفْسُ عصامٍ سوّدَتْ عِصاما([27]) *
  والخُروج: خُروج السحابة؛ يقال ما أحسن خُروجَها. وفلان خِرِّيجُ فلانٍ، إذا كان يتعلَّم منه، كأنّه هو الذي أخرجَه من حدِّ الجهل. ويقال ناقة مُخْتَرِجَةٌ، إذا خرجت على خِلْقة الجَمل. والخَرُوج: الناقةُ تخرُج من الإبل، تبرُك ناحية؛ وهو من الخُروج. والخَرِيج فيما يقال: لُعبةٌ لِفتيان العرب، يقال فيها: خَرَاجِ خَرَاجِ. قال الهذلي([28]):
أرِقْتُ لـه ذاتَ العِشاءِ كأنّه *** مخاريقُ يُدعَى بينهن خَرِيجُ  وبنو الخارجِيَّة: قبيلة، والنِّسبة إليه خارجيٌّ.
  وأمّا الأصل الآخر: فالخَرَجُ لونانِ بين سوادٍ وبياض؛ يقال نعامةٌ خَرْجاءُ وظليمٌ أخرج. ويقال إِنّ الخَرْجاء الشّاة تبيضّ رِجْلاها إلى خاصرتها.
  ومن الباب أرض مخَرَّجَة، إذا كان نَبْتُها في مكانٍ دونَ مكان.
  وخَرّجت الراعيةُ المَرْتَعَ، إذا أكلَتْ بعضاً وتركَتْ بعضاً. وذلك ما ذكرناه من اختلاف اللّونين.
  (خرد)  الخاء والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو صَوْن الشَّيْء عن المَسِيس. فالجارية الخَريدة هي التي لم تُمَسَّ قطُّ. وحكى ابنُ الأعرابيّ: لؤلؤةٌ خريدة: لم تُثْقَب. قال وكلُّ عذْراءَ فهي خريدة. وجاريةٌ خَرُودٌ: خَفِرَةٌ؛ وهي من الباب. قال ابن الأعرابيِّ: أخردَ الرّجُلُ: إذَا أقلَّ كلامَه. يقال: مالك مُخْرِداً. وهو قياسُ ما ذكرناه؛ لأنّ في ذلك صَوْنَ الكلام واللسان.
----------------------------------------------------------------------ـ
([1]) للبيد يذكر الحارث بن أبي شمر الغساني. انظر ديوانه 32 طبع 1881 واللسان (خرز). والكلمتان الأوليان من عجز البيت ساقطتان من الأصل.
([2]) يقال للمرأة والدة على الفعل، ووالد على النسب، كما يقال لابن وتامر. وفي الأصل: "للولد من النساء".
([3]) البيت للأعلم الهذلي كما في اللسان (خرس، حتر). والرواية فيه: "غلاماً" بدل "طعاماً".
([4]) البيت لعمرو بن قمينة، كما في الحيوان (5: 73). وأنشده في اللسان (خرس) بدون نسبة.
([5]) البيت في المجمل واللسان (خرش).
([6]) كذا وردت هذه الكلمة. وفي المجمل: "وفي كلام بعضهم: رب ثدي افترشته، ونهب اخترشته، وضب احترشته".
([7]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 والمجمل واللسان (خرص).
([8]) لحميد بن ثور. وقبله كما في اللسان (خرص). * يعض منها الظلف الدئيا *
([9]) في الأصل: "الواحد"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) التكملة من اللسان والقاموس، وهي ساقطة من الأصل والمجمل أيضاً.
([11]) في الأصل: "مخرطة"، صوابه من المجمل واللسان.
([12]) البيت في اللسان (رفل)، وعجزه في المجمل.
([13]) البيت للطرماح في ديوانه 179 واللسان (خرع، غرف، نعا). وقبله:
تمر على الوراك إذا المطايا *** تقايست النجاد من الوجين([14]) أنشده في اللسان (خرع، حور).
([15]) في الأصل: "وهو من الذي من خراع النوق".
([16]) ليس شاهداً للمخرف الذي يجتنى فيه، بل هو شاهد لما سيأتي أن المخرف جماعة النخل.
([17]) لأبي كبير الهذلي من قصيدة في نسخة الشنقيطي من الهذليين 61. وأنشده في اللسان (خرف، فرغ). وسيعيده في (فرغ) برواية: "فأجزته".
([18]) ديوان رؤبة 104.
([19]) البيت بتمامه كما في اللسان:
لما رأت إبلي هزلى حمولتها *** جاءت عجافا عليها الريش والخرق([20]) الرجز في اللسان (خرق) والمخصص (8: 174) والجمهرة (2: 213). وكلمة "خرقة" ساقطة من الأصل.
([21]) من رجز لأبي محمد الفقعسي. اللسان (خرق 364).
([22]) هذه التكملة من اللسان.
([23]) عجز بيت لعمرو بن كلثوم في معلقته. وصدره: * كأن سيوفنا منا ومنهم *
([24]) العير بالفتح: العظم الناتئ. وفي الأصل: "غيره"، تحريف.
([25]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (أخرب).
([26]) الأخرات: جمع خرت، بضم الخاء وفتحها، وفي الأصل: "أخرتها"، تحريف.
([27]) عصام هذا، هو عصام بن شهر الجرمي، حاجب النعمان بن المنذر. انظر اللسان (عصم) والاشتقاق 317. وبعده في اللسان:
وعلمته الكرَّ والإقداما *** وصيرته ملكا هماما([28]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 53.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** والراء وما يثلثهما)
  (**خرز**)  **الخاء** ve الراء ve **الزاء**; bir şeyin bir şeye toplanmasına ve ona katılmasına delâlet eder. Bundan: **خَرْزُ الجِلْدِ** (derinin dikilmesi). Ve bundan: **الخَرَزُ**; o bilinen (şey)dir; çünkü onun bir kısmı bir kısmına dizilir ve yan yana sıralanır.
Ve sırtın omurları **خَرَزٌ**dur; onun düzenli oluşu sebebiyle. Ve **خَرَزاتُ الملك**: Onlardan hükümdar her ne zaman bir yıl hüküm sürse, tacına bir **خَرَزة** artırılırdı; bununla onun hüküm yıllarının sayısı bilinsin diye. Dedi:
رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ والشيب شاملُ([1])  (**خرس**)  **الخاء** ve الراء ve **السين** üç asıldır: birincisi kap-kacak cinsinden (bir şey), ikincisi konuşmamanın (olmaması), üçüncüsü yiyecekten bir tür.
  Birincisi: **الخَِرْسُ** (راء sakin), o **الدَّنُّ**dur (küptür); ve onun yapıcısına **الخَرّاس** denir.
  İkincisi: dilde **الخَرَسُ**; o, konuşmanın gitmesidir. Buna hamledilir de şöyle denir: **كتيبة خَرْساء**; zırhların çokluğundan sustuğu zaman; artık onun için silah şakırtısı yoktur. Ve denir: **لبنٌ أخْرَسٌ**: koyu (kıvamlı), sağım sırasında kap içinde onun sesi olmayan. Ve **سحابةٌ خَرْساءُ**: onda gök gürültüsü olmayan.
  Üçüncüsü: **الخُرْس** ve **الخُرْسة**; o, kadınlardan doğurana yapılan bir yemektir([2]); ve şu onun **خُرسَتُها**sıdır. Dedi:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها *** طَعاماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُها([3])  Ve bir topluluk, **البِكْرَ**ın hamlinin başında **خَرُوساً** diye çağrıldığını iddia etti. Ve şu beyti okudular:
شرُّكمْ حَاضرٌ ودَرُّكُمُ دَ *** رُّ خَرُوسٍ من الأرانب بِكْرِ([4])  Ve denir: **الخَروس** sütü az olan (dişi).
  (**خرش**)  **الخاء** ve الراء ve **الشين** tek bir asıldır; bir şeyde kabarmaya ve yırtıklara delâlet eder.
  Asıl: **الخِرشاءُ**; o, yılanın soyulmuş derisidir; sonra onda o sıfat bulunan her şeye onunla benzetme yapılır; böylece köpüğe **الخِرشاء** denir. Müzerrid dedi:
إذا مَسَّ خِرشَاءَ الثُّمَالةِ أنفُه *** ثَنَى مِشْفَريه للصَّريح فأقْنَعَا([5])  Ve denir: **طلعت الشَّمسُ في خِرْشَاءَ**; yani toz(duman) içinde. Ve adam göğsünün **خَراشِيَّ**sini attı; yani koyu tükürük. İşte bu asıldır.
  Ama onların **كلبُ خِرَاشٍ** sözü, bizce ibdâl babındandır. Râciz dedi:
كأنّ طُبْيَيْهَا إذا ما دَرَّا ***
كَلْبَا خِرَاشٍ خُورِشا فَهَرَّا
  Ve şu da câizdir: **خَرَشْتُ الشيءَ**dan olması; onu çizdiğin zaman; o, birincidendir; sanki o çizilince ürker, kabarır ve yırtılır. Ama onların **اخترشت الشيءَ** sözü; onu kazandığın zaman; bu da bizce ibdâl babındandır; aslında o **اقترش**tir. Kendi babında zikredilmiştir. İbnü’l-A‘râbî şöyle derdi: **اختَرَش** “kazandı” demektir. Şu sözü rivayet ederdi([6]): "**رُبَّ ثَدْيٍ افترش، ونهب اخْتَرَش، وضبٍّ احتَرَش**". Başkası şöyle rivayet eder: "**ونهبٍ اقترش**". Ve **الخِراش**: hafif bir dağlamadır (nişandır). Ve **الخَرَشة**: sinekten bir türdür; belki de geçmişte zikri geçenlerin bir kısmındandır.
   (**خرص**)  **الخاء** ve الراء ve **الصاد** pek çok birbirinden ayrı asıllardır.
  Birincisi **الخَرْص**; o, bir şeyi tahminle ölçmektir; denir: **خَرَصْتُ النَّخْلَ**; meyvesini tahminle ölçtüğün zaman. Ve **الخرَّاصُ**: yalancıdır; bu(dan)dır; çünkü bilmediğini söyler ve haklı olmaz.
  Başka bir asıl: altından halkaya **خُرْصٌ** denir.
  Başka bir asıl: dalları olan şeyden her dallı olan. Böylece denizden **الخَريص**: onun körfezidir. Ve **الخُِرْص**: ağaçtan her bir dal çubuğu; çoğulu **خِرصان**dır. Dedi:
ترَى قِصَد المُرَّانِ تُلْقَى كأنّه *** تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدي الشَّواطِبِ([7])  Ve bu asıldan onların mızrağa **الخُِرْص** adını vermeleri. Dedi:
  *عَضَّ الثِّقافِ الخُرُصَ الخطيَّا([8]) *
  Ve bundan **الأخراصُ**; o, bal sağan kimseyle birlikte bulunan çubuklardır.
  Başka bir asıl: **الخَرَصُ**; o, aç ve üşümüş kimsenin sıfatıdır; denir: **خَرِصَ** **خَرصاً**.
  (**خرض**)  **الخاء** ve الراء ve **الضاد**. Bir topluluk, **الخريضَ**in yaşça yeni, güzel cariye olduğunu iddia etti. Bu, benzeri üzerine dayanılmayacak şeylerdendir; onun kıyası yoktur.
  (**خرط**)  **الخاء** ve الراء ve **الطاء**; ölçülü, düzenli tek bir asıldır; o, bir şeyin geçip gitmesi ve sıyrılıp çıkmasıdır. Babın dalları ona döner. Böylece denir: **اخترطْتُ السيفَ مِن غِمْده**; ve **خَرَطت عن الشَّجرةِ ورقَها**; çünkü sen bunu yaptığında sanki ağaç ondan sıyrılıp çıkmış olur. Bir topluluk dedi: **الخَرْط** dalın kabuğunu soymaktır; o da bundandır. Ve hayvanlardan **الخَرُوط**: onu tutanın elinden yularını çekip alan ve gider olandır. Ve denir: **اخروَّط بهم السَّير**; uzadığı zaman. Ve **المخروط**: yüzü uzun adamdır([9]). Ve adam ağlamada **استخْرَط** [**في**([10])] etti; bu, onda ısrar edip inatla sürdürdüğü zamandır. Ve **الخَرَط**: koyunun memesine isabet eden bir hastalıktır; onun sütü, sanki kiriş parçaları gibi pıhtılaşmış olarak çıkar. O, **شاةٌ مُخْرِطٌ**dur([11]); eğer bu onun âdeti ise o **مِخْراط**tır. Ve denir: **المخَاريط** yılanlardır; derileri soyulduğu zaman. Dedi:
إنّي كسانِي أبو قابُوسَ مُرْفَلَةً *** كأنّها سَلْخُ أبْكارِ المخاريطِ([12])  Ve adam **خَرُوطٌ**: pervasızdır, başına buyruk davranır; bu kıyastır. Ve denir: **انخرَط علينا**; kötü sözle saldırdığı zaman. Ve **انخرَط جسمُ فلانٍ**; inceldiği zaman; bu, sanki etinden bir sıyrılışla sıyrılıp çıkmış gibidir. Ve denir: **خرَطْتُ الفحل في الشَّول**; onu onların içine saldığın zaman.
  (**خرع**)  **الخاء** ve الراء ve **العين** tek bir asıldır; o, gevşekliğe delâlet eder; sonra ona hamledilir. Böylece **الْخِرْوَع** yumuşak bir bitkidir; ve ondan **الخَرِيع** kadın türetilmiştir; o, yumuşak olandır. Asma‘î, **الخَريعُ**un fahişe olmasını inkâr ederdi; ve derdi: o, yumuşaklıktan kıvrılıp bükülendir. Ve devenin dudağı sarktığı zaman ona **خَريع** denir. Dedi:
خَريعَ النَّعو مضطربَ النَّواحِي *** كأخلاق الغَرِيفة ذا غُضُونِ([13])  Ve onu ‘Utaybe b. Mirdâs’ın şu sözünden aldı:
تكفُّ شَبَا الأنْيابِ عنها بمشفرٍ *** خَريعٍ كسِبْت الأحوَرِيِّ المُخَصَّرِ([14])  Ve **الخَرَع**: eklemlerde yumuşaklıktır. Ve denir: **الخُرَاع** dişi devenin deliliğidir; o, babdandır. Ve **الخَرْع**a hamledilenlerden: yarma; dersin: **خَرعته** de **فانخَرَع**. Ve adam bir yalanı **اختَرَع** etti; yani onu türetti. Ve devenin uzuvları **انخرَعَتْ**; yerlerinden çıktığı zaman. Ve denir: **المُخَرَّع** huyları farklı olan. Bunda bir bakış (tereddüt) vardır; eğer sahihse o, **خُرَاعِ النُّوق**tandır([15]). Ve denir: hurma ağacı **خَرِعَت**; onun **كَرَبُها**sı gittiği zaman; **تَخْرَعُ**.
  (**خرف**)  **الخاء** ve الراء ve **الفاء** iki asıldır: birincisi bir şeyin toplanıp devşirilmesi, diğeri yol.
  Birincisi onların **اخترفْتُ الثَّمرة** sözüdür; onu devşirdiğin zaman. Ve **الخريف**: meyvelerin devşirildiği zamandır. Ve **أرضٌ مخروفة**: ona **الخَريف** yağmuru isabet etmiş (arazi). Ve **المِخْرَف**: içinde devşirilen (yer/alet). Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله dedi: "**عائِد المريض على مَخارف الجنّة حتى يرجع([16])**". Ve Araplar der: "**اخْرُفْ لنا**"; yani “devşir”. Ve mîm fethalı **المَخْرَف**: hurma ağaçlarından topluluktur. Dil ehlinden bazıları dedi: **الخَروفَ**a **خَروفاً** denmesi, onun buradan buraya **يَخْرُف** etmesi sebebiyledir.
  Diğer asıl: **المَخْرَفَة**: yoldur. Hadiste: "**تُرِكتُم على مثل مَخْرَفَةِ النَّعَمِ**"; yani apaçık dosdoğru yol üzere. Dedi:
فضربْتَهُ بأفَلَّ تحسَِبُ إثْرَهُ *** نَهْجاً إبان بِذي فَرِيغٍ مَخْرَفِ([17])  Ve bu babdandır **الإخْرَافُ**; o, dişi devenin, hamile kaldığı vakit gibi bir vakitte doğurmasıdır. Ve o kıyastır: çünkü sanki o kastı (yönelişi) gerekli kılmış da ondan sapmamış gibidir.
Ve babda bir kelime kaldı; o, bizce asıldan şâzdır; o da **الْخَرَف**tır. Ve **الخَرَف**: yaşlılıktan aklın bozulmasıdır.
  (**خرق**) **الخاء** ve الراء ve **القاف** tek bir asıldır; o, bir şeyi yırtmak ve delip yarmaktır; dalları ona döner. Böylece denir: **خَرَقْتُ الأرضَ**; yani onu delip geçtim. Ve rüzgâr toprağı **اخترَقَت**; onu delip geçtiği zaman. Ve **المخْتَرَق**: rüzgârların delip geçtiği yerdir. Ru’be dedi:
  * وقاتِمِ الأعماق خاوِي المخْتَرَقْ([18]) *
  Ve **الخَرْق**: çöldür; çünkü rüzgârlar onu delip geçer. Ve **الخِرْق**: cömert adamdır; sanki iyilikle yırtılıp açılır. Ve **الخرْق**: **الرِّفق**in zıddıdır; sanki onu yapan **مُتَخًَرِّق**tir. Ve **التَّخَرُّق**: yalan uydurmadır. Ve **ريحٌ خرقاءُ**: esmede bir yön üzere devam etmez. Ve **الخَرْقاء**: bir işi iyi yapmayan kadındır. Dedi:
خَرْقاءُ بالخَير لا تَهْدِي لِوجْهَتِهِ *** وهْي صَناعُ الأذى في الأهل والجارِ
Ve koyundan ve başkasından **الخَرقاء**: kulağı delinmiş olan. Ve **بعيرٌ أخرق**: tırnağı, ayağının altından önce yere düşer. Ve **الخِرْقة** bilinen (şey)dir; çoğulu **خِرَق**. Ve **ذو الخِرَقِ الطُّهويُّ** ona, şu sözü sebebiyle bu ad verilmiştir:
  * عليها الرِّيش والخِرَقُ([19]) *
  Ve çekirgeden **الخِرْقة**: parçadır. Dedi:
قد نَزَلَتْ بساحةِ ابنِ واصلِ *** خِرْقةُ رِجْلٍ من جرادٍ نازلِ([20])  Ferrâ dedi: denir: "**مررتُ بِخَرِيقٍ من الأرض بين مَسْحَاوين**"; o, genişleyen ve bitkisi genişleyen (yerdir). Çoğulu **خُرُق**tur. Dedi:
  * في خُرقٍ تَشْبَعُ مِنْ رَمْرَامِها([21]) *
  Ve babdandır **الخَرَق**; o, şaşkınlık ve hayrettir. Ve denir: ceylan **خَرِق** etti; avcı onu dolaştırdığı zaman, şaşırıp yere yapıştığında. Teşbih olarak bunun benzeri söylenir: adam evinde **خَرِق** etti; ayrılmadığı zaman. Ve **الخُرَّقُ**: yere yapışan bir kuştur. Sonra bunda genişletilir de **الخَرَقُ** “utanma” denir. Bazı Araplardan hikâye edildi: "**ليس بها طُولٌ يَذِيمُها، ولا قِصرٌ يُخرقُها**"; yani ondan utanıp **تَخْرَق** etmez. Ve **المخاريق**: [çocukların bükülmüş bez parçalarından oynadıkları şeyler([22])]. Dedi:
  * مخاريقٌ بأيدِي لاعبينا([23]) *
  (**خرم**) **الخاء** ve الراء ve **الميم** tek bir asıldır; o, kesip koparmanın bir türüdür. Denir: **خَرَمْتُ الشَّيءَ**. Ve zaman onları **اختَرمَهُم**. Ve adam **خُرِم** oldu; burnunun **وَتَرَةُ**si kesildiği zaman; **الجدْع**a ulaşmaz. Sıfat: **أخرمُ**. Ve bir şeyin ucunun kesilmiş olan her (şeyi) **مَخْرِم**dir. Dağın burnunun kesik yerine **مَخْرِم** denir.
  Ve **الخَوْرَمة**: insanın burun ucu; çünkü o, burnun kesik yeri ve sonudur. Ve **أَخْرَمُ الكتف**: onun **عَيْرِه**nin ucu([24]). Ve **يمينٌ ذاتُ مخارِمَ**: yani çıkışları olan; tekili **مَخْرِم**; çünkü hiçbir yönden te’vili ve kefâreti mümkün olmayan yemin, onun kendisi için bir çıkış yoktur ve hükmünün kesilmesi yoktur; buna aykırı olunca ona **مخارِم** (çıkışlar) olur; yani çıkışlar ve geçitler; böylece onda delikler bulunan şey gibi olur. Dedi:
لا خير في مالٍ عليه ألِيَّةٌ *** ولا في يمينٍ غيرِ ذاتِ مَخارِمِ
  Kefâreti olmayanı kasteder; o, sıkıştırıcı dardır. Ve **الخَوْرم**: içinde delikler olan kayadır. Mesel ve teşbih gibi yürüyenlerden: onların "**تَخرَّم زَنْد فلان**" sözü; öfkesi yatıştığı zaman.
  (**خرب**)  **الخاء** ve الراء ve **الباء**; kırılma ve delinmeye delâlet eden bir asıldır. Böylece **الخُرْبةُ**: deliktir. Ve **العبد الأخرَب**: kulağı delinmiş olandır*. Ve **الخُرْبُ**: kalçanın deliğidir. Ve **الخُرْبة**: su tulumunun kulp halkasıdır.
  Ve babdandır—ki o asıldır—**الخَراب**: imarın zıddı. Ve **الخُرْب**: kumdan, topluluğun kesildiği yer. Ama **الخارب**: özellikle deve hırsızıdır; bu kıyastır; çünkü hırsızlık, malda bir gedik açmaktır.
  Ve babdan şâz olan: **الخَرَب**; o, toy kuşunun erkeğidir; çoğulu **خِرْبان**. Ve **أَخْرُب**: bir yerdir. [Dedi]:
خَرجنا نُغالي الوحش بينَ ثُعَالةٍ *** وبين رُحَيَّاتٍ إلى فَجِّ أَخْرُبِ([25])  (**خرت**)  **الخاء** ve الراء ve **التاء**; delinmeye ve benzerine delâlet eden bir asıldır. Böylece **الخُرْت**: iğnenin deliğidir. Ve **الأخرات**: kayışların başlarındaki halkalardır. Ve **الخِرِّيتُ**: yol göstermede mahir kılavuz adamdır. Çölü yarması sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki onun **أخْرَاتِها**sına girer gibidir([26]). Ve denir: **خَرَتْنا الأرض**; onu bildiğimiz zaman; böylece onun yolları bize gizli kalmaz.
  (**خرث**)  **الخاء** ve الراء ve **الثاء** tek bir kelimedir; o, bir şeyi döküp atmadır. Evin eşyasının döküntüsüne **خُرْثِيٌّ** denir. Dedi:
  * وعَادَ كلُّ أثاثِ البيت خُرْثِيّا *
  (**خرج**)  **الخاء** ve الراء ve **الجيم** iki asıldır; ve ikisini birleştirmek mümkün olabilir; ancak biz açık yolu tuttuk. Birincisi: bir şeyden çıkıp geçmektir. İkincisi: iki rengin farklılığıdır.
  Birincisine gelince: bizim **خَرَج يخرُج خُروجاً** dememiz. Ve bedendeki **الخُرَاج**. Ve **الخَراج** ve **الخَرْج**: vergi; çünkü o, verenin çıkardığı maldır. Ve **الخَارجيُّ**: eski bir (soyluluk) olmaksızın kendi kendisiyle yükselen adamdır; sanki kendisiyle **خَرَجَ** etmiştir; ve bu, şu denene benzer:
  * نفْسُ عصامٍ سوّدَتْ عِصاما([27]) *
  Ve **الخُروج**: bulutun çıkışı; denir: onun **خُروجَها**sı ne güzeldir. Ve falan, falanın **خِرِّيجُ**idir; ondan öğreniyor olduğu zaman; sanki onu cehalet sınırından çıkaran odur. Ve denir: **ناقة مُخْتَرِجَةٌ**; devenin yaratılışı üzere çıktığı zaman. Ve **الخَرُوج**: develerden ayrılıp bir yana çöken dişi devedir; bu, **الخُروج**dandır. Ve denildiğine göre **الخَرِيج**: Arap gençlerinin bir oyunudur; onda "**خَرَاجِ خَرَاجِ**" denir. Hüzelî dedi([28]):
أرِقْتُ لـه ذاتَ العِشاءِ كأنّه *** مخاريقُ يُدعَى بينهن خَرِيجُ
  Ve **بنو الخارجِيَّة**: bir kabiledir; ona nisbet **خارجيٌّ**dur.
  Diğer asla gelince: **الخَرَجُ** siyah ile beyaz arasında iki renktir; denir: **نعامةٌ خَرْجاءُ** ve **ظليمٌ أخرج**. Ve denir: **الخَرْجاء** koyun, bacakları böğrüne kadar beyazlayan (koyun)dur.
  Ve babdandır: **أرض مخَرَّجَة**; bitkisi bir yerde olup bir yerde olmadığı zaman.
  Ve çoban kadın merayı **خَرّجت** etti; bir kısmını yiyip bir kısmını bıraktığı zaman. Bu, bizim iki rengin farklılığı diye zikrettiğimizdir.
  (**خرد**)  **الخاء** ve الراء ve **الدال** tek bir asıldır; o, bir şeyi dokunmadan korumaktır. Böylece **الخَريدة** cariye, hiç dokunulmamış olandır. İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **لؤلؤةٌ خريدة**: delinmemiş. Dedi: her bakire, o halde **خريدة**dir. Ve **جاريةٌ خَرُودٌ**: hayâlıdır; o, babdandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **أخردَ** etti; sözünü azalttığı zaman. Denir: sana ne oluyor, **مُخْرِداً** (olarak). Bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü bunda sözün ve dilin korunması vardır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ر ت
دليل خِرِّيت‏.‏
وأضيق من خرت الإبرة ووقعوا في مضايق مثل أخرات الإبر واجعل العود في خرت الفأس‏.‏
والخيط في خرت القرط وجمل مخروت الأنف وقد خرته الخشاش‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قلق خرت فلان إذا فسد عليه أمره‏.‏
قال الأعشى‏:‏ فإني وجدّك لو لم تجيء لقد قلـق الخـرت إلا قليـلاً وراد خرت القوم ورأدت أخراتهم إذا كانوا غرضين بمنزلتهم لا يقرون‏.‏

##### Türkçe

خ ر ت
**دليل خِرِّيت**.
İğnenin **خرت**’inden daha dar; ve iğnelerin **أخرات**’i gibi darlıklara düştüler; ve sopayı baltanın **خرت**’ine koy.
Ve ipliği küpenin **خرت**’ine; ve burnu **مخروت** bir deve; ve onu **الخشاش** **خرته**.
Mecazdan: Birinin işi kendisine bozulduğunda, “Falancanın **خرت**’i kaygılandı” (denir).
A‘şâ dedi ki: “Şüphesiz ben, senin hakkın için, eğer gelmeseydin, **الخرت** kaygılanmış olurdu, pek az hariç”; ve kavmin **خرت**’ini gözetti; ve hedeflenmişler iken, konak yerlerinde durmayıp karar kılmadıklarında onların **أخرات**’ini gözetledim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَرْتُ والخُرْتُ: الثَّقْبُ في الأُذن، والإِبرة، والفأْس، وغيرها، والجمع أَخْراتٌ وخُرُوتٌ؛ وكذلك خُرْتُ الحَلْقة. وفأْسٌ فِنْدَأْيةٌ:؛ ضَخْمة لها خُرْتٌ وخُراتٌ، وهو خَرْقُ نِصابِها. وفي حديث عمرو بن العاص، قال لما احْتُضِرَ: كأَنما أَتَنَفَّسُ من خُرْتِ إِبْرة أَي ثَقْبها.
وأَخْراتُ المَزادة: عُراها، واحدتُها خُرْتةٌ، فكأَنَّ جمعه إِنما هو على حذف الزائد الذي هو الهاءُ. التهذيب: وفي المَزادة أَخْراتُها، وهي العُرى بينها القَصَبة التي تُحْمَلُ بها؛ قال أَبو منصور: هذا وَهَمٌ، إِنما هو خُرَبُ المَزاد، الواحدةُ خُرْبة؛ وكذلك خُرْبةُ الأُذُن، بالباءِ، وغُلام أَخْرَبُ الأُذُن. قال: والخُرْتةُ، بالتاءِ، في الحديد من الفأْس والإِبرة؛ والخُرْبةُ، بالباءِ، في الجِلْد. وقال أَبو عمرو: الخُرْتةُ ثقب الشَّغِيزة، وهي المِسَلَّة. قال ابن الأَعرابي، وقال السَّلُوليّ: رادَ خُرْتُ القوم إِذا كانوا غَرِضين بمنزلهم لا يَقِرُّونَ؛ ورادَتْ أَخْراتُهم؛ ومنه قوله:
لقد قَلِقَ الخُرنْتُ إِلا انْتظارا
والأَخْراتُ: الحَلَقُ في رؤُوس النُّسُوع. والخُرْتةُ: الحَلْقة التي تجري فيها النِّسْعة، والجمع خُرْتٌ وخُرَتٌ، والأَخْراتُ جمع الجمع؛ قال:إِذا مَطَوْنا نُسُوعَ المِيسِ مُسعِدةً،
يَسْلُكْنَ أَخْراتَ أَرْباضِ المَداريجِ
وخَرَتَ الشيءَ: ثَقَبه.
والمَخْروتُ: المَشقوقُ الشَّفَة. والمَخْروتُ من الإِبل: الذي خَرَتَ الخِشاشُ أَنْفَه؛ قال:
وأَعْلَمُ مَخْروتٌ، من الأَنْفِ، مارِنٌ،
دَقيقٌ، متى تَرْجُمْ به الأَرضَ تَزْدَدِ
يعني أَنفَ هذه الناقة؛ يقال: جَمَل مَخْروتُ الأَنف. والخَراتانِ: نجمانِ من كواكب الأَسَدِ، وهما كَوكَبانِ، بينهما قدرُ سَوْطٍ، وهما كَتِفا الأَسدِ، وهما زُبْرةُ الأَسد
(* قوله «وهما زبرة الأسد» وهي مواضع الشعر
على أَكتافه، مشتق من الخرت وهو الثقب، فكأنهما ينخرتان إِلى جوف الأسد أي ينفذان إِليه اهـ. تكملة.) ؛ وقيل: سمِّيا بذلك لنُفُوذِهما إِلة جَوْفِ الأَسد؛ وقيل: إِنهما معتلاَّنِ، واحدتُهما خَراة؛ حكاه كراع في المعتل؛ وأَنشد:
إِذا رأَيتَ أَنْجُماً من الأَسَدْ:
جَبْهَتَه أَو الخَراةَ والكَتَدْ،
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخ، ففَسَدْ،
وطابَ أَلْبانُ اللِّقاحِ، فَبَرَدْ
قال ابن سيده: فإِذا كان ذلك، فهي من «خ ر ي» أَو من «خ ر و». والخِرِّيت: الدليلُ الحاذقُ بالدلالة، كأَنه ينظر في خُرْتِ الإِبْرة؛ قال رؤْبة بن العجاج:
أَرْمي بأَيْدي العِيسِ إِذ هَوِيتُ
في بَلْدةٍ، يَعْيا بها الخِرِّيتُ
ويروى: يَعْنَى، قال ابن بَري: وهو الصواب. ومعنى يَعْنى بها: يَضِلُّ بها ولا يَهْتَدي؛ يقال: عَنِيَ عَليه الأَمْرُ إِذا لم يَهْتَدِ له؛ والجمع: الخَرارِتُ؛ وقال:
بِغْبَى على الدَّلامِزِ الخَرارِتِ
والدَّلامِزُ، بفتح الدال: جمع دُلامِزٍ، بضم الدال، وهو القويّ الماضي. وفي حديث الهجرة: فاستَأْجَرَ رَجُلاً، من بني الدِّيلِ، هادياً خِرِّيتاً. الخِرِّيتُ: الماهر الذي يَهْتَدي لأَخْراتِ المَفاوِزِ، وهي طُرُقُها الخفية ومَضايقُها؛ وقيل: أَراد أَنه يَهْتَدي في مثل ثَقْبِ الإِبرة من الطريق. شمر: دليلٌ خِرِّيتٌ بِرّيتٌ إِذا كان ماهراً بالدلالة، مأْخوذ من الخُرْتِ، وإِنما سمي خِرِّيتاً، لشَقِّه المَفازَةَ.
ويقال: طريق مَخْرَت ومَثْقَبٌ إِذا كان مستقيماً بَيِّناً، وطُرُقٌ مَخارِتُ؛ وسمي الدليل خِرِّيتاً، لأَنه يدل على المَخْرَتِ؛ وسمي مَخْرَتاً، لأَن له مَنْفَذاً لا يَنْسَدُّ على من سَلَكه. الكسائي: خَرَتْنا الأَرضَ إِذا عَرَفْناها، ولم تَخْفَ علينا طُرقُها؛ ويقال: هذه الطريق تَخْرُتُ بك إِلى موضع كذا وكذا أَي تَقْصِدُ بك. والخُرْتُ: ضِلَعٌ صغيرة عند الصَّدْر، وجمعه أَخْراتٌ؛ وقال طرفة: وطَيُّ مَحالٍ كالحَنِيِّ خُلُوفُه،
وأَخْراتُه لُزَّتْ بدَأْيٍ مُنَضَّدِ
قال الليث: هي أَضلاعٌ عند الصَّدْر مَعاً، واحدُها خُرْتٌ. التهذيب في ترجمة خرط: وناقة خَراطةٌ وخَراتة: تَخْتَرِطُ فتَذْهَبُ على وَجْهها؛ وأَنشد:
يَسوقُها خَراتةً أَبُوزا،
يَجْعَلُ أَدْنى أَنْفِها الأُمْعُوزا
وذِئبٌ خُرْتٌ: سريع، وكذلك الكلب أَيضاً. وخَرْتةُ: فَرسُ الهُمام.

##### Türkçe

**الخَرْتُ** ve **الخُرْتُ**: kulakta delik; iğne, balta ve başkaları; çoğulu **أَخْراتٌ** ve **خُرُوتٌ**’tur; aynı şekilde **خُرْتُ الحَلْقة**. Ve **فأْسٌ فِنْدَأْيةٌ**: iri, onun **خُرْتٌ**’u ve **خُراتٌ**’ı vardır; o, sapının deliğidir. Amr b. el-Âs’ın hadisinde: can çekiştirildiğinde dedi ki: Sanki iğnenin **خُرْتِ**’inden nefes alıyorum; yani onun deliği.

**وأَخْراتُ المَزادة**: onun halkalarıdır; bir tanesi **خُرْتةٌ**’dir; sanki onun çoğulu, **الهاءُ** olan زائد’in (ek harfin) hazfi üzerinedir. **التهذيب**: Ve **المَزادة**’de onun **أَخْراتُها**’sı vardır; o, aralarında onunla taşındığı **القَصَبة** bulunan halkalardır; Ebû Mansûr dedi ki: bu bir vehimdir; ancak o, **خُرَبُ المَزاد**’dır; bir tanesi **خُرْبة**’dir; aynı şekilde **خُرْبةُ الأُذُن** (باء ile); ve **غُلام أَخْرَبُ الأُذُن**. Dedi ki: ve **الخُرْتةُ** (تاء ile), demirde, baltadan ve iğnedendir; ve **الخُرْبةُ** (باء ile), deridedir. Ebû Amr dedi ki: **الخُرْتةُ** **الشَّغِيزة**’nin deliğidir; o da **المِسَلَّة**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi, ve es-Selûlî dedi: **رادَ خُرْتُ القوم**: kavim, konak yerlerinde hoşnutsuz olduklarında, durup kalmazlar; ve **رادَتْ أَخْراتُهم**; ve ondandır onun sözü:
لقد قَلِقَ الخُرنْتُ إِلا انْتظارا

Ve **الأَخْراتُ**: **النُّسُوع**’un başlarındaki halkalardır. Ve **الخُرْتةُ**: içinde **النِّسْعة**’nin geçtiği halkadır; çoğulu **خُرْتٌ** ve **خُرَتٌ**; ve **الأَخْراتُ** çoğulun çoğuludur; dedi ki:
إِذا مَطَوْنا نُسُوعَ المِيسِ مُسعِدةً،
يَسْلُكْنَ أَخْراتَ أَرْباضِ المَداريجِ

Ve **خَرَتَ الشيءَ**: onu deldi.

Ve **المَخْروتُ**: dudağı yarılmış olan. Ve develerden **المَخْروتُ**: **الخِشاشُ**’ın onun burnunu deldiği kimsedir; dedi ki:
وأَعْلَمُ مَخْروتٌ، من الأَنْفِ، مارِنٌ،
دَقيقٌ، متى تَرْجُمْ به الأَرضَ تَزْدَدِ

Yani bu dişi devenin burnu; denir: **جَمَل مَخْروتُ الأَنف**. Ve **الخَراتانِ**: **الأَسَد** yıldızlarından iki yıldızdır; ikisi iki yıldızdır; aralarında bir kamçı miktarı vardır; ikisi aslanın iki omzudur; ikisi **زُبْرةُ الأَسد**’dır
(* onun sözü “ve ikisi aslanın zübresidir”: o, omuzlarındaki kılların yerleridir; **الخرت**’ten, yani delikten türemiştir; sanki ikisi aslanın içine doğru oyuluyor, yani ona nüfuz ediyor, diye. Tekmile.) ; ve denildi ki: ikisi, aslanın içine nüfuz etmelerinden dolayı böyle adlandırıldı; ve denildi ki: ikisi **معتلاَّنِ**’dir; bir tanesi **خَراة**’dır; bunu Kırâ‘ **المعتل**’de nakletti; ve inşad etti:
إِذا رأَيتَ أَنْجُماً من الأَسَدْ:
جَبْهَتَه أَو الخَراةَ والكَتَدْ،
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخ، ففَسَدْ،
وطابَ أَلْبانُ اللِّقاحِ، فَبَرَدْ

İbn Sîde dedi ki: bu böyle olunca, o, “خ ر ي”den yahut “خ ر و”dandır.

Ve **الخِرِّيت**: delâlette usta kılavuz; sanki iğnenin **خُرْتِ**’ine bakar; Ru’be b. el-‘Accâc dedi ki:
أَرْمي بأَيْدي العِيسِ إِذ هَوِيتُ
في بَلْدةٍ، يَعْيا بها الخِرِّيتُ

Ve rivayet olunur: **يَعْنَى**; İbn Berî dedi ki: doğru olan odur. **يَعْنى بها**’nın manası: onda şaşırır ve hidayet bulmaz; denir: **عَنِيَ عَليه الأَمْرُ**: ona iş kapalı oldu, ona yol bulamadı; çoğulu: **الخَرارِتُ**; ve dedi ki:
بِغْبَى على الدَّلامِزِ الخَرارِتِ

Ve **الدَّلامِزُ** (دال’in fethiyle): **دُلامِزٍ**’in (دال’in zammıyla) çoğuludur; o, güçlü, atılgan olandır. Hicret hadisinde: Benî’d-Dîl’den bir adamı, yol gösterici **خِرِّيتاً** olarak ücretle tuttu. **الخِرِّيتُ**: **أَخْراتِ المَفاوِزِ**’e hidayet bulan mahir; o da onun gizli yolları ve dar geçitleridir; ve denildi ki: muradı, yolun iğnenin deliği gibi olanında hidayet bulmasıdır. Şemmer: delâlette mahir olduğunda **دليلٌ خِرِّيتٌ بِرّيتٌ**; **الخُرْتِ**’ten alınmıştır; ve ancak ona **خِرِّيتاً** denildi, çünkü o, çölü yarar.

Ve denir: **طريق مَخْرَت** ve **مَثْقَبٌ**: doğru, açık olduğunda; ve **طُرُقٌ مَخارِتُ**; ve kılavuza **خِرِّيتاً** denildi, çünkü o, **المَخْرَتِ**’e delâlet eder; ve ona **مَخْرَتاً** denildi, çünkü onda, ona giren kimseye kapanmayan bir çıkış vardır.

El-Kisâî: **خَرَتْنا الأَرضَ**: onu bildiğimizde ve yolları bize gizli kalmadığında; ve denir: bu yol seni falan falan yere **تَخْرُتُ**; yani seni oraya yöneltir.

Ve **الخُرْتُ**: göğüs yanında küçük bir kaburga; çoğulu **أَخْراتٌ**; ve Tarafe dedi ki:
وطَيُّ مَحالٍ كالحَنِيِّ خُلُوفُه،
وأَخْراتُه لُزَّتْ بدَأْيٍ مُنَضَّدِ

Leys dedi ki: o, göğüs yanında birlikte olan kaburgalardır; bir tanesi **خُرْتٌ**’tur. **التهذيب**’de **خرط** maddesinde: ve **ناقة خَراطةٌ** ve **خَراتة**: **تَخْتَرِطُ** da yüzü üzere gider; ve inşad etti:
يَسوقُها خَراتةً أَبُوزا،
يَجْعَلُ أَدْنى أَنْفِها الأُمْعُوزا

Ve **ذِئبٌ خُرْتٌ**: hızlı; aynı şekilde köpek de. Ve **خَرْتةُ**: el-Hümâm’ın atı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخرت، بالفتح، ويضم: الثقب في الأذن، والإبرة، والفأس، وغيرها، والجمع: أخرات، وخروت. وفأس فندأية: ضخمة لها خرت وخرات، وهو خرق نصابها. وفي حديث عمرو بن العاص أنه قال لما احتضر:  كأنما أتنفس من خرت إبرة  ، أي: ثقبها. الخرت ضلع صغيرة، وفي نسخ: صغير عند الصدر، وجمعه أخرات، وقال طرفة:
  وطي محال كالحني خلوفه                      وأخراته لزت بدأي منضد قال الليث: هي أضلاع عند الصدر معا، واحدها خرت. وخرت الشيء: ثقب. يقال: جمل مخروت الأنف. المخروت أصله: المثقوب، ثم استعمل في المشقوق الأنف، أو الشفة خصوصا. الخريت، كسكيت: الدليل الحاذق، بالذال المعجمة. وفي الحديث:  استأجر رجلا، من بني الديل، هاديا خريتا  . الخريت: الماهر الذي يهتدي لأخراب المفاوز، وهي طرقها الخفيفة ومضايقها. وقيل: أراد أنه يهتدي في مثل ثقب الإبرة من الطريق وعزاه في التوشيح للأصمعي، وقال شمر: دليل خريت بريت إذا كان ماهرا بالدلالة، مأخوذ من الخرت وإنما سمي خريتا، لشقه المفازة، والجمع الخرارت؛ وأنشد الجوهري لروبة:
  يغبى على الدلامز الخرارت هكذا في نسخ الصحاح، والذي بخط الأزهري في كتابه: يعيا. والخراتان، بالفتح: نجمان من كواكب الأسد، بينهما قدر سوط، وهما كتفا الأسد، وهما زبرة الأسد، قيل: سميا بذلك، لنفوذهما إلى جوف الأسد. وظاهر كلام المصنف أنهما فعالان، بناء على أن التاء أصلية. وحكاه كراع في المعتل، وأنشد:
  إذا رأيت أنجما من الأسـد
  جبهته أو الخراة والكـتـد
  بال سهيل في الفضيخ ففسد
  وطاب ألبان اللقاح فبـرد قال ابن سيده: فإذا كان كذلك، فهو من خ-ر-ي، أو من خ-ر-و وتبعه المصنف هناك أيضا. وسأل الزجاج ثعلبا عنهما، فقال له: يقول ابن الأعرابي: هما كوكبان من كواكب الأسد. ويقول أبو نصر صاحب الأصمعي: كوكبان في زبرة الأسد، أي وسطه. والذي عندي أنهما كوكبان بعد الجبهة والقلب، فأنكر الزجاج ذلك وقال: إذا أقول إنهما كوكبان في منخر الأسد، من خرت الإبرة، وهو ثقبها. فقال ثعلب: هذا خطأ؛ لأن خرات، ليس من الخرت. وقال: هما خراتان لا يفترقان. فقال له: بل خراة كحصاة. فدفع ذلك. قال: فقد قيل يوم أرونان من الرنة يراد به الشدة، فقال: هذا يقوله ابن الأعرابي هو غلط؛ لأنه من الرون وهو ماء الربل لأنه إذا شرب قتل، فأريد يوم شديد كشدة هذا. فقال لثعلب: فأعطنا في أيهما كما قلت حجة. فأنشد الأبيات المتقدمة،التي فيها.

  جبهته أو الخرات الكتد

  فيدل هذا على أنهما ليسا في المنخر. فقال الزجاج: أعطني الكتاب الذي فيه هذا، فغضب ثعلب. قال أبو بكر. فلقيت الزجاج في غد ذلك اليوم، فحدثني بأمر المجلس، فقلت له: فأنت تقول حصاة وحصى وحصيات، فتقول: خراة وخرى وحريات. فأمسك. جئت إلى ثعلب، فحدثته بذلك، فسر به. قاله شيخنا. وسيأتي البحث عليه في المعتل. والمخرت، كمقعد: الطريق المستقيم البين، والجمع مخارت. وسمي مخرتا، لأن له منفذا، لا ينسد على من سلكه، وسمي الدليل خريتا، لأنه يدل على المخرت. والأخرات: الحلق في رؤوس النسوع، كالخرت بالضم والخرت بضم ففتح؛ والأخرات: جمع الجمع والواحدة خرتة، بالضم، وهو الحلقة التي فيها النسعة، وهذا الذي ضبطناه هو الصحيح. ومنهم من ضبط الأول والثالث بالفتح، وهو خطأ. وخرت برت، بكسر الخاء، اسمان جعلا اسما واحدا: د، بالروم يقوله العوام: خربوت. وضبطه عبد البر بن الشحنة بالفتح، وقال: هو حصن، يعرف بحصن زياد، في أقصى ديار بكر، بينه وبين ملطية مسيرة يومين، وبينهما الفرات، وينسب إليه جماعة. وذئب خرت، بالضم: أي سريع، وكذلك الكلب أيضا. وخرتة، بالفتح فالسكون: فرس الهمام، هكذا في اللسان. ومما يستدرك عليه: أخرات المزادة: عراها، واحدها خرتة، فكأن جمعه إنما هو على حذف الزائد الذي هو الهاء. وفي التهذيب: في المزادة أخراتها، وهو العرى بينها القصبة التي تحمل بها. قال أبو منصور: وأخراب المزادة الواحدة خربة، وكذلك خربة الأذن، بالباء، وغلام أخرب الأذنين. قال: والخرتة، بالتاء، في الحديد من الفأس والإبرة؛ والخربة، بالباء، في الجلدة. وقال أبو عمرو: الخرتة: ثقب الشغيزة، وهي المسلة. قال ابن الأعرابي: وقال السلولي: راد خرت القوم: إذا كانوا غرضين بمنزلهم لا يقرون. ورادت أخراتهم؛ وهو كقول الأعشى:
  وإني وجدك لو لم تـجـئ                      لقد قلق الخرت إلا انتظارا وفي الأساس: من المجاز: قلق خرت فلان: فسد أمره. وعن الكسائي: خرتنا الأرض: إذا عرفناها، ولم تخف علينا طرقها. وفي التهذيب، في ترجمة خرط: وناقة خراطة وخراتة: تخترط، فتذهب على وجهها؛ وأنشد:
  يسوقها خراتة أبوزا
  يجعل أدنى أنفها الأمعوزا وفي المعجم: الأخروت: مخلاف باليمن. علم مرتجل عليه، أو من الخرت، وهو الثقب. انتهى.

##### Türkçe

**الخرت**، فتحayla, ve ḍamm ile de gelir: kulaktaki delik; ve iğne; ve balta; ve bunların dışındakiler. Çoğulu: **أخرات** ve **خروت**. Ve **فأس فندأية**: iri (büyük) bir (balta); onun için **خرت** ve **خرات** vardır; o da sapının yarılmasıdır.

Ve **عمرو بن العاص**’ın hadîsinde: can çekiştiğinde dedi ki: “Sanki **خرت إبرة**’den nefes alıyorum”; yani: onun deliği.

**الخرت** küçük bir kaburgadır; ve nüshalarda: göğüs yanında küçük (bir şey). Çoğulu **أخرات**’tır. Ve **طرفة** dedi ki:

  “Ve (o) bir hâl bükümü, eğri gibi, onun arka ayakları
                      ve **أخراته** (ise) dizilmiş bir başlangıçla yapıştı.”

**الليث** dedi ki: onlar göğüs yanında birlikte (bulunan) kaburgalardır; tekili **خرت**’tir.

Ve **خرت** bir şeyi: deldi. Denir: **جمل مخروت الأنف** (burun(del)i delinmiş deve).

**المخروت**’un aslı: delinmiş olandır; sonra özellikle burun yahut dudak yarılmış (olan) hakkında kullanıldı.

**الخريت**، **سكيت** gibi: usta kılavuz; **الذال** muʿceme ile.

Ve hadîste: “**بني الديل**’den bir adamı, usta bir kılavuz olarak kiraladı.”

**الخريت**: çöllerin harabelerine (yollarına) yol bulan mahir (kimse)dir; onlar da onun hafif yolları ve dar geçitleridir. Ve denildi ki: muradı, yoldan iğne deliği gibi (bir yer)e yol bulmasıdır; ve bunu **التوشيح**’te **الأصمعي**’ye nispet etti.

Ve **شمر** dedi ki: **دليل خريت بريت**: eğer kılavuzlukta mahir ise; **الخرت**’ten alınmıştır. Ancak ona **خريت** denildi; çünkü o çölü yarar. Çoğulu **الخرارت**’tır. Ve **الجوهري** **روبة**’den şu beyti okudu:

  “**الخرارت** (olan)lar, **الدلامز**’e karşı gaflete düşer.”

Bu, **الصحاح** nüshalarında böyledir; ve **الأزهري**’nin kitabındaki hattında olan: “yorulur”dur.

Ve **الخراتان**, فتح ile: Aslan burç yıldızlarından iki yıldızdır; aralarında bir kamçı miktarı vardır. Ve onlar aslanın iki omzudur. Ve onlar aslanın **زبرة**’sidir. Denildi ki: ikisi bu adla adlandırıldı; aslanın içine nüfuz etmelerinden dolayı.

Ve musannifin sözünün zahiri: ikisinin iki “faʿāl” olduğu (şeklinde)dir; **التاء**’nın aslî olduğuna binaen. Ve bunu **كراع** “**المعتل**”de nakletti. Ve şu beyti okudu:

  “Aslandan yıldızlar gördüğünde
  onun alnı yahut **الخراة** ve **الكـتـد**
  **سهيل** **الفضيخ**’te bevletti de bozuldu
  ve sağmal develerin sütleri hoş oldu da soğudu.”

**ابن سيده** dedi ki: eğer durum böyle ise, o, خ-ر-ي’den yahut خ-ر-و’dandır; ve musannif orada da ona tâbi oldu.

Ve **الزجاج** bunlar hakkında **ثعلب**’e sordu; ona dedi ki: **ابن الأعرابي** der ki: ikisi aslan burcunun yıldızlarından iki yıldızdır. Ve **أبو نصر** (ki **الأصمعي**’nin sahibidir) der ki: aslanın **زبرة**’sinde, yani ortasında iki yıldızdır.

Ve benim yanımdaki: ikisi, alın ve kalpten sonra iki yıldızdır. **الزجاج** bunu inkâr etti ve dedi ki: o hâlde ben derim ki: ikisi aslanın burun deliğinde iki yıldızdır; **خرت الإبرة**’den (yani) onun deliğinden.

**ثعلب** dedi ki: bu hatadır; çünkü **خرات**، **الخرت**’ten değildir. Ve dedi ki: onlar iki **خراتان**’dır; ayrılmazlar. Ona dedi ki: bilakis **خراة** “**حصاة**” gibi (tekil)dir. Bunu reddetti.

Dedi ki: “**يوم أرونان**” denilmiştir; **الرنة**’den, onunla şiddet kastedilir. Dedi ki: bunu **ابن الأعرابي** söyler; o yanlıştır; çünkü o **الرون**’dandır; o da **الربل** suyu (demektir); çünkü içildiğinde öldürür; böylece bunun şiddeti gibi şiddetli bir gün kastedildi.

**الزجاج** **ثعلب**’e dedi ki: o hâlde, dediğin gibi, ikisinden hangisinde bize bir delil ver. Bunun üzerine içinde olan önceki beyitleri okudu:

  “onun alnı yahut **الخرات** **الكتد**”

Bu, ikisinin burun deliğinde olmadığını gösterir.

**الزجاج** dedi ki: içinde bu olan kitabı bana ver. **ثعلب** öfkelendi.

**أبو بكر** dedi ki: ertesi günün sabahında **الزجاج** ile karşılaştım; bana meclisin işini anlattı. Ona dedim ki: sen “**حصاة**” ve “**حصى**” ve “**حصيات**” diyorsun; öyleyse “**خراة**” ve “**خرى**” ve “**حريات**” dersin. Sustı.

**ثعلب**’e geldim; ona bunu anlattım; onunla sevindi. Bunu şeyhimiz söyledi. Ve bunun üzerine araştırma “**المعتل**”de gelecektir.

Ve **المخرت**، **مقعد** gibi: açık-seçik dosdoğru yol; çoğulu **مخارت**. Ona **مخرت** adı verildi; çünkü onun bir çıkışı vardır; ona giren kimseye kapanmaz. Ve kılavuza **خريت** adı verildi; çünkü o **المخرت**’e delâlet eder.

Ve **الأخرات**: kayışların başlarındaki halkalar; **الخرت** (ḍamm ile) ve **الخرت** (ḍamm sonra fetha ile) gibi. Ve **الأخرات**: çoğulun çoğuludur; tekili **خرتة**’dir, ḍamm ile; o, içinde kayış bulunan halkadır. Bizim ضبط ettiğimiz bu, doğrudur. Onlardan kimi birinciyi ve üçüncüyü fetha ile ضبط etti; o hatadır.

Ve **خرت برت**، **الخاء**’ın kesriyle: iki isimdir; tek bir isim yapılmıştır: **د**; **الروم**’da avam ona “**خربوت**” der. **عبد البر بن الشحنة** onu fetha ile ضبط etti ve dedi ki: o bir kaledir; **حصن زياد** diye bilinir; **ديار بكر**’in en ucundadır; onunla **ملطية** arasında iki günlük yürüyüş vardır; aralarında **الفرات** vardır; ona nispet edilen bir cemaat vardır.

Ve **ذئب خرت**، ḍamm ile: yani hızlı. Ve köpek de böyledir.

Ve **خرتة**، fetha sonra sükûn ile: **الهمام**’ın atı; **اللسان**’da böyle.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **أخرات المزادة**: onun kulpları; tekili **خرتة**’dir. Sanki onun çoğulu, زائد olan **الهاء**’nın hazfi üzerine (gelmiştir).

Ve **التهذيب**’de: **المزادة**’de onun **أخراتها**’sı vardır; o, aralarında onunla taşındığı kamış bulunan kulplardır. **أبو منصور** dedi ki: ve **أخراب المزادة**’nin tekili **خربة**’dir. Ve kulak **خربة**’si de böyledir, **الباء** ile. Ve iki kulağı **أخرب** olan oğlan.

Dedi ki: ve **الخرتة**، **التاء** ile, baltanın ve iğnenin demirinde (olan)dır; ve **الخربة**، **الباء** ile, deridedir.

Ve **أبو عمرو** dedi ki: **الخرتة**: **الشغيزة**’nin deliğidir; o da **المسلة**’dir.

**ابن الأعرابي** dedi ki: ve **السلولي** dedi ki: “**راد خرت القوم**”: eğer onlar menzillerinde hedefler (gibi) olup durmazlarsa. Ve “**رادت أخراتهم**”. Ve bu, **الأعشى**’nın sözü gibidir:

  “Ve ben, senin buluşunu (şöyle) buldum: eğer gelmeseydin,
                      **الخرت** ancak bekleyişten dolayı kaygılanmış olurdu.”

Ve **الأساس**’ta: mecazdandır: “**قلق خرت فلان**”: onun işi bozuldu.

Ve **الكسائي**’den: “**خرتنا الأرض**”: eğer onu bildiysek ve yolları bize gizli kalmadıysa.

Ve **التهذيب**’de, **خرط** tercümesinde: “**ناقة خراطة وخراتة**”: **تخترط** eder; böylece yüzü üzere gider. Ve şu beyti okudu:

  “Onu **خراتة** bir **أبوزا** sürer,
  onun burnunun en aşağısını **الأمعوزا** yapar.”

Ve **المعجم**’de: **الأخروت**: Yemen’de bir **مخلاف**tır; onun üzerine irticalen (konmuş) bir özel addır; yahut **الخرت**’ten, o da deliktir. Bitti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَرَتَ
1 خَرَتَ خار خر خرت خرتت , (K,) aor. خَرُتَ , inf. n. خَرْتٌ, (TK,) He perforated, bored, or pierced, (K,) the ear, (TK,) or a thing. (TA.) And خَرَتَ أَنْفَ الجَمَلِ [It perforated, or slit, (see the pass. part. n., below,) the nose of the camel]: said of the خِشَاش [or wooden thing that is inserted in the bone of the camel's nose]. (A.) -A2- خَرَتْنَا الأَرْضَ We knew the land and its roads. (Ks, S.) [Golius omits this; but mentions, as on the authority of Ibn-Maaroof, خَرِتَ, signifying He was skilful, or expert, in showing the way. What Ibn-Maaroof says, however, is that the inf. n. خَرَتٌ signifies the being acquainted with a road; and, with a place. See خِرِّيتُ.]

خَرْتٌ
خَرْتٌ خار خر خرت خرتت : see what next follows, in two places.

خُرْتٌ
خُرْتٌ خار خر خرت خرتت The perforation, bore, or hole, (S, A, K,) of a needle; [i. e. its eye;] (S, A; [see also خُرْتَةٌ;] and of the ear, (S,) or in the ear, [but see خُرْتَةٌ,] &c.; (A, K;) and of the فَأْس, [i. e. hoe, or adz, or axe,] (S, A, TA,) meaning, of the handle thereof; (A, TA;) as also خُرَةٌ; (Fr, TA in art. خرو;) [see again خُرْتَةٌ;] and ↓ خَرْتٌ signifies the same: (A, K:) pl. [of pauc.] أَخْرَاتٌ (S, A) and [of mult.] خُرُوتٌ. (S.) You say أَضْيَقُ مِنْ خُرْتِ الاـِبْرَةِ [Narrower than the eye of the needle]. (A.) And مَضَايِقُ كَأَخْرَاتِ الاـِبَرِ [Narrow passes like the eyes of needles]. (A.) The خُرْت of a sandal is The hole, or perforation, of the ذُؤَابَة [q. v.], into which the thong [called the شِرَاك] enters. (An anon. Arabic MS. in my possession.) ― -b2- Also The rings at the heads [or extremities] of [camels' plaited fore-girths of the kind called] نُسُوع; and so [the pls.] خُرَتٌ (K) and أَخْرَاتٌ: (S, K:) and ↓ خُرْتَةٌ signifies one of these; (K;) i. e. the ring in which is [inserted the end of] the نِسْعَة. (TA.) [Hence the phrase,] قَلِقَ خُرْتُ فُلَانٍ [lit. The rings of the fore-girths of the camels of such a one became unsteady; meaning] (tropical:) the state of such a one became disordered, or perverted. (A, TA.) And similar to this are the phrases, رَادَ خُرْتُ القَوْمِ and رَادَتْ أَخْرَاتُهُمْ, [in the TA زاد and زادت, but the comparison evidently shows that the verbs should be راد and رادت,] said of a people when they do not receive or entertain hospitably him who alights at their place of abode: so says IAar on the authority of Es-Saloolee. (TA.) ― -b3- See also خُرْتَةٌ. ― -b4- Also A small rib, at, or near, the breast; and so ↓ خَرْتٌ: (K:) pl. أَخْرَاتٌ, which Lth explains as meaning the ribs at, or near, the breast, collectively. (TA.) ― -b5- And [the pl.] أَخْرَاتٌ signifies The obscure roads or ways, and the narrow passes, of a desert. (TA.)

خُرْتَةٌ
خُرْتَةٌ خار خرت خرته خرتة خرتته : see خُرْتٌ. ― -b2- Its pl. أَخْرَاتٌ, [also pl. of ↓ خُرْتٌ, (see خُبْنٌ,)] in the formation of which the ة of the sing. seems to have been considered as elided, also signifies The loops of a [leathern water-bag such as is called] مَزَادَة: it is said in the T that in the مزادة are its اخرات, the loops between which is the قَصَبَة [commonly signifying cane, or reed, but here app. meaning the mouth, which has the form of a short cylinder, and is in the middle of the upper part of the مزادة, between the two loops, these being at the two upper corners], whereby [app. referring to the اخرات] it is carried [and suspended on the side of a camel, counterpoised by another مزادة on the other side of the camel]: and AM adds that one says [also] أَخْرَابُ المَزَادَةِ, sing. خُرْبَةٌ [q. v.]; and in like manner, خُرْبَةُ الأُذُنِ [“ the bore of the ear ” ]; with ب: and غُلَامٌ أَخْرَبُ الأُذُنَيْنِ [“ a boy having his ears pierced, or bored ”]: he says, also, that the خُرْتَة, with ت, is [the hole] in the iron of the فَأْس, and [the eye] of the needle; and the خُرْبَة, with ب, is in the skin: and AA says that خُرْتَةٌ signifies the eye of the [kind of needle called] شَغِيزَة, i. e. the مِسَلَّة: (TA:) and Lth says that it signifies a round hole. (TA in art. حرت.)

الخَرَاتَانِ
الخَرَاتَانِ الخراتان Two stars, (K,) of the stars of the Lion, two whips' lengths apart, [(see سَوْطٌ,) in] the two shoulder-blades of the Lion, (TA,) also called زُبْرَةُ الأَسَدِ, (K,) [composing the Eleventh Mansion of the Moon: (see زُبْرَةٌ: and see also مَنَازِلُ القَمَرِ, in art. نزل:)] the word is mentioned here in the K, as though it were of the measure فَعَالَانِ; but accord. to Kr and others, it is dual of خَرَاةٌ, belonging to art. خرو, in which it is again mentioned in the K: (TA:) accord. to ISd, however, only the dual form is known, and the radical ت and the augmentative ت [by which latter is meant ة] are in the dual alike: (TA in art. خرو:) Zj asked Th respecting the خراتان, and he answered, IAar says that they are two stars, of those of the Lion; and Aboo-Nasr, the companion of As, says that they are two stars in the زبرة of the Lion, i. e. in the middle thereof; but in my opinion they are two stars after [i. e. to the eastward of] the جَبْهَة and the قَلْب: Zj disapproved of this, and replied, I say that they are two stars in that part of the breast which is the stabbing-place, derived from خُرْتُ الاـِبْرَةِ, “ the eye of the needle: ” but Th rejoined, that this was an error, because the word is the dual of خَرَاةٌ; and he cited some verses in which a poet speaks of certain stars in the Lion, and, among them, of الخَرَاةُ. (MF, TA.)

خِرِّيتُ
خِرِّيتُ خريت (S, A, K) and خِرِّيتٌ مِرِّيتٌ (Sh) A skilful, or an expert, guide of the way; (Sh, S, K;) one who pursues the right course to the أَخْرَات, i. e. the obscure roads or ways, and the narrow passes, of the deserts; or who pursues the right course in a way that may be likened to the خُرْت [or eye] of the needle: (TA:) or skilful; applied to a man, and [particularly] to a guide: (A:) pl. خَرَارِتُ, occurring in a verse [perhaps used by poetic licence for the regular pl. خَرَارِيتُ]. (S.)

مَخْرَتٌ
مَخْرَتٌ مخر مخرت A strait, direct, or right, road or way. (K.)

مَخْرُوتٌ
مَخْرُوتٌ مخروت originally Perforated, bored, or pierced. (TA.) ― -b2- Then, (TA,) Having the nose slit; (K;) [and] so مَخْرُوتُ الأَنْفِ, applied to a camel: (A, TA:) or مخروت signifies having a slit lip. (S, K.)

##### Türkçe

خَرَتَ
1 **خَرَتَ** خار خر خرت خرتت , (K,) muzâri‘ı **خَرُتَ** , mastarı **خَرْتٌ**, (TK,) O, kulağı, (TK,) yahut bir şeyi, (TA.) deldi, oydu veya delip geçti. (K,) Ve **خَرَتَ أَنْفَ الجَمَلِ** [O, devenin burnunu deldi yahut yardı, (aşağıda ism-i mef‘ûle bak,)]: **خِشَاش** hakkında söylenir; [yani devenin burnunun kemiğine sokulan ahşap şey]. (A.) -A2- **خَرَتْنَا الأَرْضَ** Biz araziyi ve onun yollarını bildik. (Ks, S.) [Golius bunu zikretmez; fakat İbn-Maaroof’un rivayetiyle, **خَرِتَ**, “O, yol göstermede mahir yahut uzman oldu” mânâsında, zikreder. Ancak İbn-Maaroof’un söylediği, mastar **خَرَتٌ**’ün bir yola; ve bir mekâna aşina olmayı ifade ettiğidir. **خِرِّيتُ**’e bak.]

خَرْتٌ
**خَرْتٌ** خار خر خرت خرتت : iki yerde, hemen sonra gelen şeye bak.

خُرْتٌ
**خُرْتٌ** خار خر خرت خرتت İğnenin delmesi, oyuk yeri yahut deliği, (S, A, K,) [yani gözü;] (S, A; [**خُرْتَةٌ**’ye de bak;] ve kulağın, (S,) yahut kulakta olanın, [fakat **خُرْتَةٌ**’ye bak,] vb.; (A, K;) ve **فَأْس**’ın, [yani çapa, yahut keser, yahut balta,] (S, A, TA,) bununla sapının (A, TA;) kastedilerek; bunun gibi **خُرَةٌ** da; (Fr, TA, madde **خرو**’da;) [yeniden **خُرْتَةٌ**’ye bak;] ve ↓ **خَرْتٌ** de aynı mânâya gelir: (A, K:) cem‘-i kılleti **أَخْرَاتٌ** (S, A) ve cem‘-i kesreti **خُرُوتٌ**. (S.) Sen **أَضْيَقُ مِنْ خُرْتِ الاـِبْرَةِ** [İğnenin gözünden daha dar] dersin. (A.) Ve **مَضَايِقُ كَأَخْرَاتِ الاـِبَرِ** [İğnelerin gözleri gibi dar geçitler]. (A.) Nalının **خُرْت**’u, **ذُؤَابَة**’nin [bk.] deliğidir; içine kayış [**شِرَاك** denilen] girer. (Bende bulunan isimsiz bir Arapça yazma.) ― -b2- Ayrıca [**نُسُوع** denilen türden] develerin örülü ön kuşaklarının başlarındaki [yahut uçlarındaki] halkalar; ve bunun gibi [cem‘leri] **خُرَتٌ** (K) ve **أَخْرَاتٌ**: (S, K:) ve ↓ **خُرْتَةٌ** bunlardan birini ifade eder; (K;) yani içinde **نِسْعَة**’nin [ucu] bulunan halka. (TA.) [Bundan dolayı şu ibare,] **قَلِقَ خُرْتُ فُلَانٍ** [lafzen: “Falancanın develerinin ön kuşaklarının halkaları sallandı”; mânâsı] (mecazen:) falancanın hâli bozuldu yahut tersine döndü. (A, TA.) Ve buna benzer şu ibareler de vardır: **رَادَ خُرْتُ القَوْمِ** ve **رَادَتْ أَخْرَاتُهُمْ**, [TA’da **زاد** ve **زادت**; fakat kıyas açıkça fiillerin **راد** ve **رادت** olması gerektiğini gösterir,] bir kavim hakkında, yanlarına inen kimseyi kabul etmediklerinde yahut ona ikramlı davranmadıklarında söylenir: Es-Saloolee rivayetiyle IAar böyle der. (TA.) ― -b3- **خُرْتَةٌ**’ye de bak. ― -b4- Ayrıca göğüste, yahut göğse yakın, küçük bir kaburga; ve bunun gibi ↓ **خَرْتٌ**: (K:) cem‘i **أَخْرَاتٌ**; Lth bunu, göğüste yahut göğse yakın kaburgalar, topluca, diye açıklar. (TA.) ― -b5- Ve [cem‘ olan] **أَخْرَاتٌ**, bir çölün belirsiz yolları ve dar geçitleri mânâsına gelir. (TA.)

خُرْتَةٌ
**خُرْتَةٌ** خار خرت خرته خرتة خرتته : **خُرْتٌ**’e bak. ― -b2- Bunun cem‘i **أَخْرَاتٌ**, [aynı zamanda ↓ **خُرْتٌ**’un da cem‘i, (bk. **خُبْنٌ**,)] ki bunun teşkilinde müfredin **ة**’si sanki düşürülmüş sayılmıştır, ayrıca [**مَزَادَة** denilen] bir deri su tulumunun ilmekleri mânâsına da gelir: T’de denir ki **مَزَادَة**’de onun **اخرات**’ı vardır; ilmeklerin arasında **قَصَبَة** bulunur [genellikle kamış demektir; fakat burada görünüşe göre ağız kısmı kastedilir; kısa bir silindir biçimindedir ve **مَزَادَة**’nin üst kısmının ortasındadır, iki ilmeğin arasında; bu ikisi üst iki köşededir], bununla [görünüşe göre **اخرات**’a işaretle] taşınır [ve devenin yanına asılır; öte yanda başka bir **مَزَادَة** ile dengelenir]: ve AM ilâve eder ki kişi [ayrıca] **أَخْرَابُ المَزَادَةِ** der; müfredi **خُرْبَةٌ** [bk.]; ve aynı şekilde, **خُرْبَةُ الأُذُنِ** [“kulağın deliği”]; **ب** ile: ve **غُلَامٌ أَخْرَبُ الأُذُنَيْنِ** [“kulakları delinmiş yahut oyulmuş bir oğlan”]: o ayrıca der ki **خُرْتَة** (ت ile), **فَأْس**’ın demirindeki [delik]tir ve iğnenin [gözü]dür; **خُرْبَة** (ب ile) ise deridedir: ve AA der ki **خُرْتَةٌ**, **شَغِيزَة** denilen iğnenin gözü demektir; yani **مِسَلَّة**: (TA:) ve Lth der ki o, yuvarlak bir delik demektir. (TA, madde **حرت**’te.)

الخَرَاتَانِ
**الخَرَاتَانِ** الخراتان Aslan burcunun yıldızlarından iki yıldız, (K,) iki kamçı boyu aralıklı, [(bk. **سَوْطٌ**,)] Aslanın iki kürek kemiğinde, (TA,) ayrıca **زُبْرَةُ الأَسَدِ** diye adlandırılır, (K,) [Ayın On Birinci menzilini teşkil eder: (bk. **زُبْرَةٌ**: ve ayrıca madde **نزل**’de **مَنَازِلُ القَمَرِ**’e de bak:)]; kelime K’da burada, sanki vezni **فَعَالَانِ** imiş gibi zikredilmiştir; fakat Kr ve başkalarına göre, madde **خرو**’ya ait olan **خَرَاةٌ**’nin tesniyesidir; orada da K’da yeniden zikredilmiştir: (TA:) ancak ISd’ye göre yalnız tesniye şekli bilinir; aslî **ت** ile ziyade **ت** [bununla **ة** kastedilir] tesniyede birbirine benzer: (TA, madde **خرو**’da:) Zj, Th’ye **الخراتان** hakkında sordu; o da cevap verdi: IAar der ki onlar Aslanın yıldızlarından iki yıldızdır; ve As’ın arkadaşı Aboo-Nasr der ki onlar Aslanın **زبرة**’sinde, yani onun ortasındadır; fakat benim kanaatimce onlar **جَبْهَة** ve **قَلْب**’den sonra [yani doğusunda] iki yıldızdır: Zj bunu uygun görmedi ve karşılık verdi: Ben derim ki onlar göğsün, saplama yeri olan kısmındaki iki yıldızdır; **خُرْتُ الاـِبْرَةِ**, “iğnenin gözü”nden türetilmiştir: fakat Th karşılık verdi ki bu bir hatadır; çünkü kelime **خَرَاةٌ**’nin tesniyesidir; ve bir şairin Aslandaki bazı yıldızlardan ve onların arasında **الخَرَاةُ**’dan söz ettiği bazı beyitler nakletti. (MF, TA.)

خِرِّيتُ
**خِرِّيتُ** خريت (S, A, K) ve **خِرِّيتٌ مِرِّيتٌ** (Sh) Yolda mahir yahut uzman bir kılavuz; (Sh, S, K;) çöllerin belirsiz yolları ve dar geçitleri olan **أَخْرَات**’a doğru doğru yolu tutan; yahut iğnenin **خُرْت**’una [yahut gözüne] benzetilebilecek bir yolda doğru yolu tutan: (TA:) yahut mahir; bir adama ve [özellikle] bir kılavuza uygulanır: (A:) cem‘i **خَرَارِتُ**, bir beyitte vâki olmuştur [belki düzenli cem‘ olan **خَرَارِيتُ** yerine şiir zaruretiyle kullanılmıştır]. (S.)

مَخْرَتٌ
**مَخْرَتٌ** مخر مخرت Dar, dosdoğru yahut doğru bir yol. (K.)

مَخْرُوتٌ
**مَخْرُوتٌ** مخروت aslında Delinmiş, oyulmuş yahut delip geçilmiş. (TA.) ― -b2- Sonra, (TA,) Burnu yarılmış olan; (K;) [ve] böylece **مَخْرُوتُ الأَنْفِ**, deveye uygulanır: (A, TA:) yahut **مخروت**, dudağı yarık olan demektir. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَرَتَ
خَرَتَ U ( n. ac. خَرْت 1 ),
a.  Pierced, bored, slit ( ear ).

خَرِتَ
خَرِتَ A ( n. ac. خَرَت 4 ),
a.  Was a skilful, expert guide.

خَرْت
خَرْت 1 ,  خُرْت 3 ,  خُرْتَة 3t , ( pl. خُرَت 9 ,  خُرُوْت 27 ,  أَخْرَاْت 38 ),
a.  Hole, bore.

b.  Loop, ring.

خِرِّيْت
خِرِّيْت 30 , ( pl. خَرَاْرِيْتُ 70 ),
a.  Skilful, expert guide.

خَرِّيْت
خَرِّيْت
a.  see 30 .

خُرْثِيّ
خُرْثِيّ
a.  Lumber, rubbish; worthless articles, goods.

##### Türkçe

خَرَتَ
خَرَتَ U ( n. ac. **خَرْت** 1 ),
a. Deldi, oydu, yardı (kulak).

خَرِتَ
خَرِتَ A ( n. ac. **خَرَت** 4 ),
a. Mahir, uzman bir kılavuz idi.

خَرْت
**خَرْت** 1 ,  **خُرْت** 3 ,  **خُرْتَة** 3t , ( pl. **خُرَت** 9 ,  **خُرُوْت** 27 ,  **أَخْرَاْت** 38 ),
a. Delik, oyuk.

b. Halka, yüzük.

خِرِّيْت
**خِرِّيْت** 30 , ( pl. **خَرَاْرِيْتُ** 70 ),
a. Mahir, uzman kılavuz.

خَرِّيْت
**خَرِّيْت**
a. 30’a bak.

خُرْثِيّ
**خُرْثِيّ**
a. Kereste, süprüntü; değersiz eşyalar, mallar.
