# خرت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خرت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خرت

الخرت، بالفتح، ويضم: الثقب في الأذن، والإبرة، والفأس، وغيرها، والجمع: أخرات، وخروت. وفأس فندأية: ضخمة لها خرت وخرات، وهو خرق نصابها. وفي حديث عمرو بن العاص أنه قال لما احتضر:  كأنما أتنفس من خرت إبرة  ، أي: ثقبها. الخرت ضلع صغيرة، وفي نسخ: صغير عند الصدر، وجمعه أخرات، وقال طرفة:
  وطي محال كالحني خلوفه                      وأخراته لزت بدأي منضد قال الليث: هي أضلاع عند الصدر معا، واحدها خرت. وخرت الشيء: ثقب. يقال: جمل مخروت الأنف. المخروت أصله: المثقوب، ثم استعمل في المشقوق الأنف، أو الشفة خصوصا. الخريت، كسكيت: الدليل الحاذق، بالذال المعجمة. وفي الحديث:  استأجر رجلا، من بني الديل، هاديا خريتا  . الخريت: الماهر الذي يهتدي لأخراب المفاوز، وهي طرقها الخفيفة ومضايقها. وقيل: أراد أنه يهتدي في مثل ثقب الإبرة من الطريق وعزاه في التوشيح للأصمعي، وقال شمر: دليل خريت بريت إذا كان ماهرا بالدلالة، مأخوذ من الخرت وإنما سمي خريتا، لشقه المفازة، والجمع الخرارت؛ وأنشد الجوهري لروبة:
  يغبى على الدلامز الخرارت هكذا في نسخ الصحاح، والذي بخط الأزهري في كتابه: يعيا. والخراتان، بالفتح: نجمان من كواكب الأسد، بينهما قدر سوط، وهما كتفا الأسد، وهما زبرة الأسد، قيل: سميا بذلك، لنفوذهما إلى جوف الأسد. وظاهر كلام المصنف أنهما فعالان، بناء على أن التاء أصلية. وحكاه كراع في المعتل، وأنشد:
  إذا رأيت أنجما من الأسـد
  جبهته أو الخراة والكـتـد
  بال سهيل في الفضيخ ففسد
  وطاب ألبان اللقاح فبـرد قال ابن سيده: فإذا كان كذلك، فهو من خ-ر-ي، أو من خ-ر-و وتبعه المصنف هناك أيضا. وسأل الزجاج ثعلبا عنهما، فقال له: يقول ابن الأعرابي: هما كوكبان من كواكب الأسد. ويقول أبو نصر صاحب الأصمعي: كوكبان في زبرة الأسد، أي وسطه. والذي عندي أنهما كوكبان بعد الجبهة والقلب، فأنكر الزجاج ذلك وقال: إذا أقول إنهما كوكبان في منخر الأسد، من خرت الإبرة، وهو ثقبها. فقال ثعلب: هذا خطأ؛ لأن خرات، ليس من الخرت. وقال: هما خراتان لا يفترقان. فقال له: بل خراة كحصاة. فدفع ذلك. قال: فقد قيل يوم أرونان من الرنة يراد به الشدة، فقال: هذا يقوله ابن الأعرابي هو غلط؛ لأنه من الرون وهو ماء الربل لأنه إذا شرب قتل، فأريد يوم شديد كشدة هذا. فقال لثعلب: فأعطنا في أيهما كما قلت حجة. فأنشد الأبيات المتقدمة،التي فيها.

  جبهته أو الخرات الكتد

  فيدل هذا على أنهما ليسا في المنخر. فقال الزجاج: أعطني الكتاب الذي فيه هذا، فغضب ثعلب. قال أبو بكر. فلقيت الزجاج في غد ذلك اليوم، فحدثني بأمر المجلس، فقلت له: فأنت تقول حصاة وحصى وحصيات، فتقول: خراة وخرى وحريات. فأمسك. جئت إلى ثعلب، فحدثته بذلك، فسر به. قاله شيخنا. وسيأتي البحث عليه في المعتل. والمخرت، كمقعد: الطريق المستقيم البين، والجمع مخارت. وسمي مخرتا، لأن له منفذا، لا ينسد على من سلكه، وسمي الدليل خريتا، لأنه يدل على المخرت. والأخرات: الحلق في رؤوس النسوع، كالخرت بالضم والخرت بضم ففتح؛ والأخرات: جمع الجمع والواحدة خرتة، بالضم، وهو الحلقة التي فيها النسعة، وهذا الذي ضبطناه هو الصحيح. ومنهم من ضبط الأول والثالث بالفتح، وهو خطأ. وخرت برت، بكسر الخاء، اسمان جعلا اسما واحدا: د، بالروم يقوله العوام: خربوت. وضبطه عبد البر بن الشحنة بالفتح، وقال: هو حصن، يعرف بحصن زياد، في أقصى ديار بكر، بينه وبين ملطية مسيرة يومين، وبينهما الفرات، وينسب إليه جماعة. وذئب خرت، بالضم: أي سريع، وكذلك الكلب أيضا. وخرتة، بالفتح فالسكون: فرس الهمام، هكذا في اللسان. ومما يستدرك عليه: أخرات المزادة: عراها، واحدها خرتة، فكأن جمعه إنما هو على حذف الزائد الذي هو الهاء. وفي التهذيب: في المزادة أخراتها، وهو العرى بينها القصبة التي تحمل بها. قال أبو منصور: وأخراب المزادة الواحدة خربة، وكذلك خربة الأذن، بالباء، وغلام أخرب الأذنين. قال: والخرتة، بالتاء، في الحديد من الفأس والإبرة؛ والخربة، بالباء، في الجلدة. وقال أبو عمرو: الخرتة: ثقب الشغيزة، وهي المسلة. قال ابن الأعرابي: وقال السلولي: راد خرت القوم: إذا كانوا غرضين بمنزلهم لا يقرون. ورادت أخراتهم؛ وهو كقول الأعشى:
  وإني وجدك لو لم تـجـئ                      لقد قلق الخرت إلا انتظارا وفي الأساس: من المجاز: قلق خرت فلان: فسد أمره. وعن الكسائي: خرتنا الأرض: إذا عرفناها، ولم تخف علينا طرقها. وفي التهذيب، في ترجمة خرط: وناقة خراطة وخراتة: تخترط، فتذهب على وجهها؛ وأنشد:
  يسوقها خراتة أبوزا
  يجعل أدنى أنفها الأمعوزا وفي المعجم: الأخروت: مخلاف باليمن. علم مرتجل عليه، أو من الخرت، وهو الثقب. انتهى.

### Türkçe

**الخرت**، فتحayla, ve ḍamm ile de gelir: kulaktaki delik; ve iğne; ve balta; ve bunların dışındakiler. Çoğulu: **أخرات** ve **خروت**. Ve **فأس فندأية**: iri (büyük) bir (balta); onun için **خرت** ve **خرات** vardır; o da sapının yarılmasıdır.

Ve **عمرو بن العاص**’ın hadîsinde: can çekiştiğinde dedi ki: “Sanki **خرت إبرة**’den nefes alıyorum”; yani: onun deliği.

**الخرت** küçük bir kaburgadır; ve nüshalarda: göğüs yanında küçük (bir şey). Çoğulu **أخرات**’tır. Ve **طرفة** dedi ki:

  “Ve (o) bir hâl bükümü, eğri gibi, onun arka ayakları
                      ve **أخراته** (ise) dizilmiş bir başlangıçla yapıştı.”

**الليث** dedi ki: onlar göğüs yanında birlikte (bulunan) kaburgalardır; tekili **خرت**’tir.

Ve **خرت** bir şeyi: deldi. Denir: **جمل مخروت الأنف** (burun(del)i delinmiş deve).

**المخروت**’un aslı: delinmiş olandır; sonra özellikle burun yahut dudak yarılmış (olan) hakkında kullanıldı.

**الخريت**، **سكيت** gibi: usta kılavuz; **الذال** muʿceme ile.

Ve hadîste: “**بني الديل**’den bir adamı, usta bir kılavuz olarak kiraladı.”

**الخريت**: çöllerin harabelerine (yollarına) yol bulan mahir (kimse)dir; onlar da onun hafif yolları ve dar geçitleridir. Ve denildi ki: muradı, yoldan iğne deliği gibi (bir yer)e yol bulmasıdır; ve bunu **التوشيح**’te **الأصمعي**’ye nispet etti.

Ve **شمر** dedi ki: **دليل خريت بريت**: eğer kılavuzlukta mahir ise; **الخرت**’ten alınmıştır. Ancak ona **خريت** denildi; çünkü o çölü yarar. Çoğulu **الخرارت**’tır. Ve **الجوهري** **روبة**’den şu beyti okudu:

  “**الخرارت** (olan)lar, **الدلامز**’e karşı gaflete düşer.”

Bu, **الصحاح** nüshalarında böyledir; ve **الأزهري**’nin kitabındaki hattında olan: “yorulur”dur.

Ve **الخراتان**, فتح ile: Aslan burç yıldızlarından iki yıldızdır; aralarında bir kamçı miktarı vardır. Ve onlar aslanın iki omzudur. Ve onlar aslanın **زبرة**’sidir. Denildi ki: ikisi bu adla adlandırıldı; aslanın içine nüfuz etmelerinden dolayı.

Ve musannifin sözünün zahiri: ikisinin iki “faʿāl” olduğu (şeklinde)dir; **التاء**’nın aslî olduğuna binaen. Ve bunu **كراع** “**المعتل**”de nakletti. Ve şu beyti okudu:

  “Aslandan yıldızlar gördüğünde
  onun alnı yahut **الخراة** ve **الكـتـد**
  **سهيل** **الفضيخ**’te bevletti de bozuldu
  ve sağmal develerin sütleri hoş oldu da soğudu.”

**ابن سيده** dedi ki: eğer durum böyle ise, o, خ-ر-ي’den yahut خ-ر-و’dandır; ve musannif orada da ona tâbi oldu.

Ve **الزجاج** bunlar hakkında **ثعلب**’e sordu; ona dedi ki: **ابن الأعرابي** der ki: ikisi aslan burcunun yıldızlarından iki yıldızdır. Ve **أبو نصر** (ki **الأصمعي**’nin sahibidir) der ki: aslanın **زبرة**’sinde, yani ortasında iki yıldızdır.

Ve benim yanımdaki: ikisi, alın ve kalpten sonra iki yıldızdır. **الزجاج** bunu inkâr etti ve dedi ki: o hâlde ben derim ki: ikisi aslanın burun deliğinde iki yıldızdır; **خرت الإبرة**’den (yani) onun deliğinden.

**ثعلب** dedi ki: bu hatadır; çünkü **خرات**، **الخرت**’ten değildir. Ve dedi ki: onlar iki **خراتان**’dır; ayrılmazlar. Ona dedi ki: bilakis **خراة** “**حصاة**” gibi (tekil)dir. Bunu reddetti.

Dedi ki: “**يوم أرونان**” denilmiştir; **الرنة**’den, onunla şiddet kastedilir. Dedi ki: bunu **ابن الأعرابي** söyler; o yanlıştır; çünkü o **الرون**’dandır; o da **الربل** suyu (demektir); çünkü içildiğinde öldürür; böylece bunun şiddeti gibi şiddetli bir gün kastedildi.

**الزجاج** **ثعلب**’e dedi ki: o hâlde, dediğin gibi, ikisinden hangisinde bize bir delil ver. Bunun üzerine içinde olan önceki beyitleri okudu:

  “onun alnı yahut **الخرات** **الكتد**”

Bu, ikisinin burun deliğinde olmadığını gösterir.

**الزجاج** dedi ki: içinde bu olan kitabı bana ver. **ثعلب** öfkelendi.

**أبو بكر** dedi ki: ertesi günün sabahında **الزجاج** ile karşılaştım; bana meclisin işini anlattı. Ona dedim ki: sen “**حصاة**” ve “**حصى**” ve “**حصيات**” diyorsun; öyleyse “**خراة**” ve “**خرى**” ve “**حريات**” dersin. Sustı.

**ثعلب**’e geldim; ona bunu anlattım; onunla sevindi. Bunu şeyhimiz söyledi. Ve bunun üzerine araştırma “**المعتل**”de gelecektir.

Ve **المخرت**، **مقعد** gibi: açık-seçik dosdoğru yol; çoğulu **مخارت**. Ona **مخرت** adı verildi; çünkü onun bir çıkışı vardır; ona giren kimseye kapanmaz. Ve kılavuza **خريت** adı verildi; çünkü o **المخرت**’e delâlet eder.

Ve **الأخرات**: kayışların başlarındaki halkalar; **الخرت** (ḍamm ile) ve **الخرت** (ḍamm sonra fetha ile) gibi. Ve **الأخرات**: çoğulun çoğuludur; tekili **خرتة**’dir, ḍamm ile; o, içinde kayış bulunan halkadır. Bizim ضبط ettiğimiz bu, doğrudur. Onlardan kimi birinciyi ve üçüncüyü fetha ile ضبط etti; o hatadır.

Ve **خرت برت**، **الخاء**’ın kesriyle: iki isimdir; tek bir isim yapılmıştır: **د**; **الروم**’da avam ona “**خربوت**” der. **عبد البر بن الشحنة** onu fetha ile ضبط etti ve dedi ki: o bir kaledir; **حصن زياد** diye bilinir; **ديار بكر**’in en ucundadır; onunla **ملطية** arasında iki günlük yürüyüş vardır; aralarında **الفرات** vardır; ona nispet edilen bir cemaat vardır.

Ve **ذئب خرت**، ḍamm ile: yani hızlı. Ve köpek de böyledir.

Ve **خرتة**، fetha sonra sükûn ile: **الهمام**’ın atı; **اللسان**’da böyle.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **أخرات المزادة**: onun kulpları; tekili **خرتة**’dir. Sanki onun çoğulu, زائد olan **الهاء**’nın hazfi üzerine (gelmiştir).

Ve **التهذيب**’de: **المزادة**’de onun **أخراتها**’sı vardır; o, aralarında onunla taşındığı kamış bulunan kulplardır. **أبو منصور** dedi ki: ve **أخراب المزادة**’nin tekili **خربة**’dir. Ve kulak **خربة**’si de böyledir, **الباء** ile. Ve iki kulağı **أخرب** olan oğlan.

Dedi ki: ve **الخرتة**، **التاء** ile, baltanın ve iğnenin demirinde (olan)dır; ve **الخربة**، **الباء** ile, deridedir.

Ve **أبو عمرو** dedi ki: **الخرتة**: **الشغيزة**’nin deliğidir; o da **المسلة**’dir.

**ابن الأعرابي** dedi ki: ve **السلولي** dedi ki: “**راد خرت القوم**”: eğer onlar menzillerinde hedefler (gibi) olup durmazlarsa. Ve “**رادت أخراتهم**”. Ve bu, **الأعشى**’nın sözü gibidir:

  “Ve ben, senin buluşunu (şöyle) buldum: eğer gelmeseydin,
                      **الخرت** ancak bekleyişten dolayı kaygılanmış olurdu.”

Ve **الأساس**’ta: mecazdandır: “**قلق خرت فلان**”: onun işi bozuldu.

Ve **الكسائي**’den: “**خرتنا الأرض**”: eğer onu bildiysek ve yolları bize gizli kalmadıysa.

Ve **التهذيب**’de, **خرط** tercümesinde: “**ناقة خراطة وخراتة**”: **تخترط** eder; böylece yüzü üzere gider. Ve şu beyti okudu:

  “Onu **خراتة** bir **أبوزا** sürer,
  onun burnunun en aşağısını **الأمعوزا** yapar.”

Ve **المعجم**’de: **الأخروت**: Yemen’de bir **مخلاف**tır; onun üzerine irticalen (konmuş) bir özel addır; yahut **الخرت**’ten, o da deliktir. Bitti.
