# خرج — Esâsü'l-Belâğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC/sozluk/esas
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%AC/entries/esas

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md)
- Esâsü'l-Belâğa: Zemahşerî · 12. yy

## Madde başı: خرج

خ ر ج
ما خرج إلا خرجة واحدة وما أكثر خرجاتك وتارات خروجك وكنت خارج الدار وخارج البلد وهذا يوم الخروج أي يوم العيد‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وكم خراج أرضك وخراج غلامك أي ما يخرج لك من غلتهما‏.‏
ومنه ‏"‏ الخراج بالضمان ‏"‏ ثم سمـى مـا يأخذه السلطان خراجاً باسم الخارج‏.‏
ويقال‏:‏ للجزية‏:‏ الخراج فيقال‏:‏ أدى خراج أرضه وأدّى أهـل الذمـة خـراج رؤسهـم‏.‏
وتخـارج القـوم‏:‏ تناهدوا‏.‏
وظليم أخرج ونعامة خرجاء والخرج‏:‏ بياض وسواد‏.‏
وقارة خرجاء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خرج فلان في العلم والصناعة خروجاً إذا نبغ وخرّجه فلان فتخرج وهو خريجه‏.‏
قال زهير يصف الخيل‏:‏ وخرجها صوارخ كل يوم فقد جعلت عرائكها تلين أراد وأدّبها كما يخرّج المتعلم‏.‏
وناقة مخترجة‏:‏ خرجت على خلقة الجمل من اخترجـه بمعنـى استخرجه‏.‏
وخرجت السماء خروجاً‏.‏
أصحت وانقشع عنها الغيم‏.‏
قال هميان يصف حمرا‏:‏ فصبحت جابية صهارجا تحسبـه لون السماء خارجا أي مصحياً‏.‏
ويقال للسحابة إذا نشأت من الأفق أول ما تنشأ‏:‏ مـا أحسـن خروجهـا‏.‏
وفـرس خروج‏:‏ يغتال بطول عنقه كل عنان جعل عليه‏.‏
قال‏:‏ كل قباء كالهـراوة عجلـى وخـروج يغتـال كـل عنـان وعام مخرج وفيه تخريج‏:‏ فيه خصب وجدب‏.‏
وخرجت الراعية المرتع‏:‏ أكلت بعضاً وتركت بعضاً‏.‏
وخرج الغلام لوحـة‏:‏ تـرك بعضـه غيـر مكتـوب‏.‏
وإذا كتبـت الكتـاب فتركـت مواضـع الفصول والأبواب فهو كتاب مخرج‏.‏
وخرج عمله‏:‏ جعله ضروباً مختلفة‏.‏
وفلان خراج ولـاج‏:‏ للمتصرف‏.‏
وهو يعرف موالج الأمور ومخارجها ومواردها ومصادرها‏.‏

### Türkçe

خ ر ج
**ما خرج**: ancak bir tek çıkış çıktı; ve **ما أكثر خرجاتك**: çıkışların ne kadar çok; ve **وتارات خروجك**: ve çıkışının defaları. Ve sen evin dışındaydın (**خارج الدار**) ve beldenin dışındaydın (**خارج البلد**). Ve bu, çıkış günü (**يوم الخروج**) yani bayram günüdür.
Zü’r-Rumme dedi: “Ve yerinin haracı (**خراج أرضك**) ne kadar; ve kölenin haracı (**خراج غلامك**) ne kadar”; yani ikisinin ürününden sana çıkan şey.
Ve ondan: “**الخراج بالضمان**”; sonra sultanın aldığı şeye, çıkanın adıyla **خراجاً** adını verdi.
Ve cizye için: **الخراج** denir; böylece “arazisinin haracını (**خراج أرضه**) ödedi” denir; ve zimmî ehli başlarının haracını (**خراج رؤسهم**) ödedi.
**وتخارج القوم**: birbirlerine karşı (eşitçe) yardım ettiler.
Ve “**وظليم أخرج**” ve “**نعامة خرجاء**”; ve **الخرج**: beyazlık ve siyahlıktır.
Ve “**وقارة خرجاء**”.
Ve mecazdan: “Falanca ilimde ve sanatta bir çıkışla (**خرج فلان في العلم والصناعة خروجاً**) çıktı” denir; yani parladı. Ve falanca onu yetiştirdi (**خرّجه**) de o yetişti (**فتخرج**); ve o, onun yetiştirmesidir (**خريجه**).
Züheyr atları vasfederek dedi: “Ve onları her gün çığlıklar (ile) yetiştirdi (**وخرجها صوارخ كل يوم**)”; böylece onların sert yerlerini yumuşatmış oldu; muradı: onu terbiye etti, tıpkı öğreneni yetiştirdiği gibi (**كما يخرّج المتعلم**).
Ve “**وناقة مخترجة**”: deveden çıkaranın (**اخترجه**) “çıkardı” (**استخرجه**) manasında olması üzere, devenin yaratılışı üzerine çıktı.
Ve “gök çıktı” (**وخرجت السماء خروجاً**): bulut ondan açıldı ve dağıldı.
Hemyyân kızılları vasfederek dedi: “Sabahladı; bir havuz (gibi) sarnıçlar; onu göğün rengi sanırsın, çıkmış (**خارجا**)”; yani açık (bulutsuz).
Ve bulut için, ufuktan doğup ilk doğduğu vakit: “Onun çıkışı (**خروجها**) ne güzeldir” denir.
Ve “**وفرس خروج**”: boynunun uzunluğuyla üzerine konulan her dizgini çalar (çekip alır).
Dedi: “Her kaftan, topuz gibi, aceleci; ve **خروج** her dizgini çalar.” Ve “**وعام مخرج**” ve onda **تخريج**: onda bolluk ve kıtlık vardır.
Ve “otlatan (dişi) hayvan otlağı çıkardı” (**وخرجت الراعية المرتع**): bir kısmını yedi, bir kısmını bıraktı.
Ve “oğlan levhayı çıkardı” (**وخرج الغلام لوحة**): onun bir kısmını yazılmamış bıraktı.
Ve kitabı yazdığında, fasıl ve babların yerlerini bırakırsan, o **كتاب مخرج**’tur.
Ve “işini çıkardı” (**وخرج عمله**): onu çeşitli türler yaptı.
Ve falanca **خراج ولاج**’dır: tasarruf eden (kimse) için.
Ve o, işlerin girişlerini (**موالِج**) ve çıkışlarını (**مخارجها**) ve varış yerlerini (**مواردها**) ve kaynaklarını (**مصادرها**) bilir.
