# خرج — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%AC/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خرج

خ ج ر
خرج ، خجر ، جخر ، رخج : مستعملة .
جخر : أبو عبيد : جَخَّرْنَا البِئْرَ : وسَّعناها ،
وجَخَر جَوْفُ البِئْرِ : اتّسع .
ثعلبٌ عن ابنِ الأعرابيِّ : أَجْخَرَ فلانٌ إذا
وسِّعَ رَأْسَ بئره ، وأَجْخَر : إذا أَنْبَعَ ماءً
كثيراً من غير مَوْضِعِ بِئْرٍ ، وأَجْخَرَ إذا
تَزَوَّجَ جَخْرَاء ، وهي الواسعة ، وأَجْخَرَ :
إذا غَسَلَ دُبْرَهُ وَلَمْ يُنَقِّهَا فبقي نَتْنُهُ .
عمروٌ عن أبيه : الْجَاخِرُ : الوادي الواسع .
شَمِرٌ : تَجَخَّرَ الْحَوْضُ إذا تلقَّفَ طِينُهُ
وانفجر ماؤُه ، وامرأَةٌ جَخْرَاءُ : واسعة
البطن .
وقال الليث : الْجخْرَاء المُنْتِنَةُ الرِّيح .
وقال اللِّحْيَانِيُّ : الْجَخْراء من النساء :
المنتنةُ التَّفِلَةُ .
وقال ابنُ شُمَيْل : الُجَخَرُ في الغنم : أن
تَشْرَبَ الماء وليس في بطنها شيء
فَيَتخَضْخَضَ الماءُ في بُطُونها فَتَرَاها جَخِرَةً
خَاسِفِةً .
وقال الأصمعيُّ في قوله :
بِبَطْنِهِ يَعْدُو الذَّكرْ
قال : الذَّكَرُ من الخيل لا يَعْدُو إلاَّ إذا كان
بين الممتلىء والطّاوِي ، فهو أَقلُّ احتمالاً
لِلْجَخَر من الأنثى ، وَالجَخَرُ : الْخَلاءُ
والذَّكَرُ إذا خلا بَطْنُه انكسر ، وذهب
نَشَاطُه .
خجر : الليث : رجلٌ خِجِرٌ والجميع
الْخِجِرُّونَ ، وهو الشَّديدُ الأكْلِ الْجبانُ
الصَّدَّادُ عن الحَرْبِ .
عمرو عن أبيه قال : الْخَاجِرُ صوت الماء
على سَفْحِ الْجَبَلِ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ قال : الْجُخَيْرَةُ
تصغير الْخَجْرَةِ وهي الواسعة من الإمَاءِ .
قال : والْخَجْرَةُ أيضاً سَعَة رَأْسِ الْحُبِّ .
قال : والحُخيْرَةُ تصغير الْجَخْرَةِ وهي نَفْحَةٌ
تَبْقَى من القُنْدُورَةِ إذا لم تُنَقَّ .
رخج : قال الليث : رُخَجُ : إعراب ) ( رُخُذْ ) ( ،
وهو اسمُ كُورَةٍ معروفة .
خرج : قال الله جلّ وعزّ : ( أَمْ تَسْئَلُهُمْ خَرْجاً
فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ ( [ المؤمنون : 72 ] ، وقرىء
( أم تسألهم خراجاً ) .
قال الفَرَّاء : معناه : أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْراً عَلَى
مَا جِئْتَ به ؟ فأَجْرُ ربِّك وثوابُه خيرٌ .
ونَحْوه قالَ الزّجّاجُ .
وقال الأخْفَشُ : يقال للماء الذي يخرج
من السحاب : خَرْجٌ ، وخُرُوجٌ ، وأنشد :
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ لَهُ الصَّبَا
فَأَعْقَبَ غَيْمٌ بَعْدَهُ وخُرُوجُ
قال : والْخَرْجُ : أن يُؤدِّي إليك الْعَبْدُ
خَرَاجَهُ أي : غَلَّتَهُ ، والرَّعِيَّةُ تؤدِّي الْخَرْجَ
إلى الْوُلاَةِ .
وقال الليثُ : الْخَرْجُ والْخَرَاجُ واحِدٌ وهو
شيء يُخْرِجُه القومُ في السَّنَة من مالهم
بِقَدْرٍ معلوم .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّهُ قال : ) ( الْخَرَاجُ
بِالضَّمَانِ ) ( .
وقال أبو عُبِيْد وغيرُه من أهل العلم : معنى
الْخَراج ، في هَذا الحديث غَلَّةُ العَبْدِ
يَشْتريه الرَّجل فيستغِلُّه زماناً ، ثم يَعْثر منه
عَلَى عَيْب دلَّسَه البائع ولم يُطْلِعْه عليه ،
فله ردُّ العبد على البائع ، والرُّجُوعُ عليه
بجميع الثمن والْغَلّة التي استغلها المشتري
من العبد طَيِّبَةٌ له ، لأنَّه كان في ضَمَانِه ،
ولو هَلَكَ هَلَكَ من ماله .
وهذا مَعْنَى قول شُرَيح لرجُلين احتكما إليه
في مثل هذا فقال للمشتري : ) ( رُدَّ ذَا الدَّاءِ
بِدَائِهِ ، ولك الْغَلّة بالضمان ) ( ، معناه : رُدّ ذَا
الْعَيْبِ بعيبه ، وما حصل في يدك من غَلَّته
فهو لك .
وأما الْخَراجُ الذي وظَّفَهُ عمرُ بنُ الخطّاب
على السَّواد وأرض الفَيْء فإن معناه الغَلَّةُ
أيضاً ، لأنهُ أَمَرَ بمساحةِ السَّوادِ ودَفْعها
إلى الفَلاَّحين الذين كانوا فيه على غَلَّة
يؤدُّونها كلَّ سنةٍ ، ولذلك سميّ خَرَاجاً ،
ثم قيل بعد ذلك للبلاد التي فُتحتْ صلحاً
ووُظِّفَ ما صولِحوا عليه على أرضهم :
خَرَاجِيَّةٌ ، لأن تلك الوظيفة أشبهتِ الخَرَاجَ
الذي أُلْزِمَ الفَلاَّحون وهو الغَلَّةُ . لأن
جملة معنى الخَرَاجِ : الغَلَّة .
ويقال : خَارَجَ فلانٌ غلامَه إذا اتفقا على
ضريبة يرُدُّها العبد على سيِّدهِ كلَّ شهر
ويكون مُخَلَّى بينه وبين عَملهِ ، فيقال : عبدٌ
مُخَارَجٌ ، وقيل للجزيةِ التي ضُربتْ على
رقاب أهل الذِّمة : خَرَاجٌ لأنه كالغلَّةِ
الواجبة عليهم .
وقال أبو عبيدةَ في قول الله جلّ وعزّ :
) ذلك يوم الخروج ( [ ق : 42 ] .
قال : الخُرُوجُ : اسمٌ من أسماء يومِ
القِيَامةِ .
وقال العجاجُ :
أَلَيْسَ يومٌ سُمِّيَ الخُرُوجَا
أَعْظَمَ يومٍ رَجَّةً رَجُوجاً
وقال أبو إسحاق في قوله جلّ وعزّ :
) ذلك يوم الخروج ( أي : يَوْم يُبْعَثُونَ
فَيْخْرُجُون من الأرض .
ومثلُهُ قوله تعالى : ( خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث ( [ القمر : 7 ] .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : يقال : أَوَّلُ
ما يَنشأ السحابُ فهو نَشْءٌ .
ويقال : قد خَرَجَ له خُروجٌ حسنٌ .
وقال غيرُه : خرجَتِ السماءُ خُروجاً : إذا
أَصْحَت بعد إغامتها .
وقال هِمْيانُ يصفُ الإبِلَ وورُودَها :
فَصَبَّحَتْ جَابِيَةً صُهارِجاَ
تَحْسَبُها لَوْنَ السَّماءِ خَارِجا
يريد : مُصْحِياً ، والخُروجُ نقيض الدخول .
وقال الليث : الخُرُوجُ : خروحُ الأديب
والسابق ونحو ذلك ، يُخَرَّجُ فَيَخْرُجُ ،
وخرَجَتْ خوارِجُ فلان إذا ظهرت نجابتُه
وتوجَّه لإبرام الأمور وإحكامها ، وعَقَلَ
عَقْلَ مِثلِهِ بعد صِباه .
أبو عُبيدٍ : الخَارِجِيُّ : الذي يَخْرُجُ ويَشْرُف
بنفسه ، من غير أن يكون له قديمٌ وأنشد :
أَبَا مَرْوَانَ لَسْتَ بِخَارِجِيِّ
وَلَيس قَدِيمُ مَجْدِكَ بانْتِحالِ
والخَوارجُ : قَوْمٌ من أهلِ الأهواء ، لهم
مَقالةٌ على حِدَةٍ .
وقال الليثُ : الخارِجيَّة من الخَيلِ : التي
ليس لها عِرْق في الجَودة ، فَتَخْرُجَ سَوابقَ .
أبو عبيد : قال الخليلُ بن أحمدَ :
الخُرُوجُ : الأَلِفُ التي بعد الصِّلة في
القافية كقول لَبيدٍ :
عَفتِ الدِّيَارُ مَحَلُّها فمقامُها
فالقافية هي الميم ، والهاء بعد الميم هي
الصِّلَة لأنها اتصَلتْ بالقافية ، والألفُ التي
بعدَها هي الْخُرُوجُ .
وقال أبو عبَيدةَ : منْ صفاتِ الخيْل :
الخَرُوجُ بفتح الخاء وكذلك الأنثى بغير
هاءٍ ، والجميعُ : الخُرُجُ ، وهو الذي يطول
عُنُقه فيغتالُ بطولها كلَّ عِنَانٍ جُعِلَ في
لِجَامه ، وأنشد :
كلُّ قَباءَ كالْهِرَاوَةِ عَجْلَى
وخَرُوجٍ تَغتالُ كُلّ عِنانِ
والخُرْجُ : هذا الوِعاء ثلاثةُ خِرَجَة وهو
جُوالِقٌ ذو أَوْنينِ .
وفي حديث قصة ثمود : أنّ الناقةَ التي
أرسلها الله جلّ وعزّ : آيةً لقَومِ صالحٍ وهم
ثمودُ كانت مُخْتَرَجَةً .
قال : وَمعْنى المخترجَةِ أنها جُبلتْ على
خِلقةِ الجملِ ، وهي أكبرُ منه وأَعظمُ .
والسحابةُ تُخَرِّجُ السحابةَ كما يُخَرَّج الليل
الظُّلَم .
وقال شمرٌ : يقال : مررْتُ على أرض
مُخَرَّجةٍ ، وفيها على ذلك أَرْتَاعٌ ،
والأرتاعُ : أماكنُ أصابها مطر فأنبتت
البَقْل ، وأماكن لم يصبها مَطرٌ ، فتلك
المخرَّجةُ .
وقال بعضهُم : تخريجُ الأرضِ : أن يكونَ
نَبتُها في مكانٍ دونَ مكان ، فترى بياضَ
الأرضِ في خُضرة النَّباتِ .
وشاةٌ خرجاءُ : بيضاءُ المؤخرِ ، نصفها
أبيضُ والنصفُ الآخرُ لا يَضرُّكَ عَلَى
ما كان لونُه .
ويقال : الأخرَجُ : أسوَدُ في بَياض
والسَّوادُ : الغالبُ .
ابن هانىءٍ عن زيد بن كَثْوَة : يقال : فُلاَنٌ
خَرَّاجٌ وَلاَّجٌ ، يقال ذلك عند تأكيد الظَّرْفِ
والاحتيال .
أبو عبيد عن أبي عمرو الأخرَجُ : مِنْ نَعْتِ
الظَّلِيم في لَوْنه .
وقال الليث : هو الَّذي لَوْنُ سَوَاده أكثَرُ من
لَوْنِ بَيَاضِه كلَوْنِ الرَّمادِ .
والأَخْرَجُ : المَكَّاءُ ، والأَخْرَجُ من
المِعْزَى : الذي نِصْفُه أَسوَد ونِصْفُه أبْيضُ ،
وقَارَةٌ خرْجَاءُ إذا كانت ذاتَ لَوْنَيْن .
ولِلْعرب بئرٌ احْتُفِرت في أصل جَبَلٍ
أخْرَج ، يسمُّونها أَخْرَجَةَ ، وبئرٌ أُخْرَى
احْتُفِرَتْ في أصل جبل أسوَدَ ، يُسَمُّونها
أسْوَدَةَ اشتقُّوا لهما اسْمَيْنِ مِن نعْتِ
الجَبلَيْن .
ويقال : اخترَجوهُ بِمعنى استخرَجوهُ ،
وَالخُرَاجُ : ورمٌ وقَرْح يخْرُجُ بدابَّة أو
غيرها من الحيوان .
قال : والخَرَاجُ والخَرِيجُ : مُخارَجةُ لُعبةٍ
لفتيانِ الأعراب .
وقال الفَرَّاءُ : خرَاجِ : اسمُ لُعبةٍ لهم
معروفةٍ وهو أن يُمسكَ أحدُهم شيئاً بيدِه ،
ويقولَ لسائِرهم : أَخْرِجُوا مَا في يَدِي .
وقال ابن السكِّيت : يقال : لِعِبَ الصبيانِ
خَرَاجِ بكسر الجيم بمنزلة دَرَاكِ وقَطَامِ .
وقولُ أَبي ذؤَيبِ :
أَرِقْتُ له ذَاتَ العِشَاءِ كَأَنَّهُ
مَخَارِيقُ يُدْعَى تَحْتَهُنَّ خُرُوجُ
قيل : ) ( خُرُوجُ ) ( : لُعْبةٌ لِصْبيَانِ الأعراب ،
يُمْسِك أحدُهم الشيءَ بيَدِهِ ويقولُ
لسائرهم : أخْرِجُوا ما في يَدِي .
قال الأزهري : والعربُ عَرَفته في هذه
اللغة خَرَاجٌ هكذا .
وقال الفرّاء وغيرُه : أَخرجَةُ : اسمُ ماءَةٍ ،
وكذلك أسْوَدةُ سُمِّيتا بجَبلَين يُقالُ
لأحدهما : أَسودُ ، وللآخَرِ : أَخرَجُ .
وقال الليثُ : يُقال : خرَّجَ الغلامُ لَوْحهُ
تخريجاً إذا كتبه فتركَ فيه مواضعَ لم
يكتبها ، والكتاب إذا كُتِبَ فتُرِكَ منه
مَواضعُ لم تُكْتبْ فهو مُخَرَّجٌ ، وخرَّجَ فلانٌ
عملهَ إذا جعله ضُرُوباً يخالفُ بعضُه
بعضاً ، وعَامٌ فيه تَخرِيجٌ : إذا أنبتَ بعضُ
المواضع ، ولم يُنبت بعضٌ .
وأمَّا قولُ زُهير يصف خيلاً :
وَخَرَّجَها صَوَارِخَ كلَّ يَوْم
فَقَدْ جَعَلتْ عَرَائكُهَا تَلِينُ
فمعناه : أَنَّ منها ما به طِرْقٌ ، ومنها مالاَ
طِرْقَ به .
وقال ابن الأعرابي : معنى خَرَّجها أي :
أدَّبها ، كما يُخَرَّجُ المعلِّمُ تلميذَه .
ورجلٌ خَرَّاجٌ ولاّجٌ : إذا لم يَشْرَعْ في أمرٍ
لا يسْهلُ له الخرُوجُ منه إذا أراد ذلك .
وفي حديث ابن عبَّاس أَنَّه قال : ) ( يَتَخارجُ
الشَّرِيكانِ وأهلُ الميراثِ ) ( .
قال أبو عُبيدٍ : يقولُ : إذا كان المتاع بين
وَرَثةٍ لم يقتسموه ، أو بين شُركاءَ ، وهو في
يدِ بعضِهم دونَ بعضٍ ، فلا بأسَ أنْ
يتبايعوه ، وإن لم يَعرِفْ كلُّ واحدٍ منهم
نصيبَه بعينه ، ولم يقبضْه .
قال : ولو أراد رجلٌ أجنبيٌّ أن يشتريَ
نصيبَ بعضهم لم يُجزْ حتى يقبِضَه البائعُ
قبلَ ذلك .
قلتُ : وقد جاء هذا عن ابن عبَّاسٍ مُفسَّراً
على غير ما ذكره أبو عُبيدٍ ، حدَّثنَاه
محمدُ بن إسحاق عن أبي زُرْعَة عن
إبراهيمَ بن موسى عن الوَليدِ عن ابن
جُرَيجٍ عن عَطاءٍ عن ابن عباس : قال :
) ( لا بأسَ أن يَتَخَارجَ القومُ في الشركة
تكونُ بينهم ، فيأخذَ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ نقْداً ،
ويأخذُ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ ديْناً ) ( .
ورواه الثَّوْرِيُّ عن ابن الزُّبَير عن ابن
عبَّاسٍ في الشريكين : لا بأسَ أنْ
يَتَخارَجَا .
قال : يَعْنِي العَيْنَ والدَّيْنَ .
وفرَسٌ أَخْرَجُ : وهو الأبيض البَطْنِ
والجنبَيْن إلى منتَهى الظهر ، ولم يَصْعَدْ إليه
ولونُ سائره : ما كان .
وخرْجَاءُ : اسمُ رَكِيَّةٍ بِعَينها .
وخرْجٌ : اسمُ موضع بعينه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي قال : الْخرْجُ على
الرُّؤوسِ . والْخَرَاجُ على الأرَضِينَ .
قال : وأخرَجَ الرجلُ إذا تزوَّجَ بخِلاَسِيَّةٍ ،
وَأَخْرَجَ إذا اصطاد الخُرْجَ وهي النَّعامُ
الذكَرُ أَخرَجُ ، والأنثى خرْجَاء ، وأَخرَجَ :
مَرَّ به عامٌ نصفُه خصْبٌ ونصفه جَدْبٌ .

### Türkçe

خ ج ر
**خرج** , **خجر** , **جخر** , **رخج** : kullanımdadır.

**جخر** : Ebû Ubeyd: **جَخَّرْنَا البِئْرَ**: onu genişlettik,
ve **جَخَر جَوْفُ البِئْرِ**: genişledi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَجْخَرَ** falan kimse,
kuyusunun başını genişlettiği zaman; ve **أَجْخَر**: bir kuyu yeri olmaksızın çok su fışkırttığı zaman; ve **أَجْخَرَ**: **جَخْرَاء** ile evlendiği zaman; o da geniş olandır; ve **أَجْخَرَ**:
makatını yıkayıp onu temizlemediği zaman; böylece onun kokusu kalır.

Amr, babasından: **الْجَاخِرُ**: geniş vadi.

Şemir: **تَجَخَّرَ الْحَوْضُ**: çamuru (suyu) yuttuğu ve suyu fışkırdığı zaman; ve **امرأَةٌ جَخْرَاءُ**: geniş
karınlı.

Leys dedi: **الْجخْرَاء**: kötü kokulu olan.

Lihyânî dedi: kadınlardan **الْجَخْراء**:
kötü kokulu, tükürüklü olan.

İbn Şümeyl dedi: koyunlarda **الُجَخَرُ**:
karnında hiçbir şey yokken su içmesi,
sonra suyun karınlarında çalkalanması; böylece onları **جَخِرَةً**
çökmüş görürsün.

Asma‘î, şu sözü hakkında:
**بِبَطْنِهِ يَعْدُو الذَّكرْ**
dedi ki: atlardan **الذَّكَرُ** ancak
dolu ile aç arasında olduğu zaman koşar; o,
**الْجَخَر**’e dişiden daha az dayanır; ve **وَالجَخَرُ**: boşluk
(boşalma)dır; ve **الذَّكَرُ** karnı boşaldığı zaman kırılır,
ve canlılığı gider.

**خجر** : Leys: **رجلٌ خِجِرٌ** ve çoğulu
**الْخِجِرُّونَ**; o, çok yiyen, korkak,
savaştan geri çeviren (kaçınan)dır.

Amr, babasından dedi: **الْخَاجِرُ**: suyun sesi,
dağın yamacı üzerinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الْجُخَيْرَةُ**
**الْخَجْرَةِ**’nin küçültmesidir; o da cariyelerden geniş olanıdır.

Dedi: ve **والْخَجْرَةُ** ayrıca, küpün ağzının genişliğidir.

Dedi: ve **والحُخيْرَةُ** **الْجَخْرَةِ**’nin küçültmesidir; o, **القُنْدُورَةِ**’den, temizlenmediği zaman kalan bir esintidir.

**رخج** : Leys dedi: **رُخَجُ**: **رُخُذْ**’ün i‘rabıdır;
ve o, bilinen bir **كُورَةٍ**’nin adıdır.

**خرج** : Allah (azze ve celle) dedi: **أَمْ تَسْئَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ** (Mü’minûn: 72); ve şöyle de okunmuştur:
**أم تسألهم خراجاً**.

Ferrâ dedi: manası: “Onlardan, getirdiğin şeye karşılık bir ücret mi istiyorsun?”; Rabbinin ücreti ve sevabı daha hayırlıdır.

Zeccâc da bunun benzerini söyledi.

Ahfeş dedi: buluttan çıkan suya **خَرْجٌ** ve **خُرُوجٌ** denir; ve şu beyiti okudu:
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ لَهُ الصَّبَا
فَأَعْقَبَ غَيْمٌ بَعْدَهُ وخُرُوجُ

Dedi: ve **الْخَرْجُ**: kölenin sana **خَرَاجَهُ** yani gelirini ödemesidir; ve halk, **الْخَرْجَ**’ı yöneticilere öder.

Leys dedi: **الْخَرْجُ** ile **الْخَرَاجُ** birdir; o, kavmin yılda mallarından, bilinen bir miktar üzere çıkardığı şeydir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: **الْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ**.

Ebû Ubeyd ve ilim ehlinden başkaları dedi: bu hadiste **الْخَراج**’ın manası, bir adamın satın aldığı kölenin geliridir; onu bir zaman işletir, sonra onda satıcının gizlediği ve ona bildirmediği bir ayıp bulur; o halde köleyi satıcıya iade etmesi ve bütün bedel ile satıcının köleden elde ettiği gelire dönmesi vardır; ve müşterinin köleden elde ettiği gelir ona helâldir; çünkü o, onun **ضَمَانِه**’inde idi; eğer helâk olsaydı, onun malından helâk olurdu.

Bu, Şüreyh’in, bunun benzerinde kendisine başvuran iki adama söylediği sözün manasıdır; müşteriye dedi ki: **رُدَّ ذَا الدَّاءِ بِدَائِهِ ، ولك الْغَلّة بالضمان**; manası: ayıplıyı ayıbıyla geri ver; elinde onun gelirinden elde ettiğin şey ise senindir.

Ama Ömer b. el-Hattâb’ın **السَّواد** ve **أرض الفَيْء** üzerine vaz‘ ettiği **الْخَراج** ise, manası yine gelirdir; çünkü **السَّواد**’ın ölçülmesini emretti ve onu, içinde bulunan çiftçilere, her yıl ödeyecekleri bir gelir üzere verdi; bu yüzden **خَرَاجاً** diye adlandırıldı. Sonra bundan sonra, sulh ile fethedilen ve toprakları üzerine sulh olunan şey vaz‘ edilen beldelere: **خَرَاجِيَّةٌ** denildi; çünkü o vazife, çiftçilere zorunlu kılınan ve gelir olan **الخَرَاج**’a benzedi. Çünkü **الخَرَاج**’ın manasının bütünü: gelirdir.

Ve denir: **خَارَجَ** falan kimse kölesiyle, kölenin her ay efendisine geri vereceği bir vergi üzerinde anlaştıkları zaman; ve onunla işi arasına engel konulmaz; böylece “**عبدٌ مُخَارَجٌ**” denir. Ve zimmîlerin boyunlarına konulan cizyeye **خَرَاجٌ** denildi; çünkü o, üzerlerine vacip olan gelir gibidir.

Ebû Ubeyde, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: **ذلك يوم الخروج** (Kâf: 42) dedi:
**الخُرُوجُ**: kıyamet gününün adlarından bir addır.

A‘câc dedi:
أَلَيْسَ يومٌ سُمِّيَ الخُرُوجَا
أَعْظَمَ يومٍ رَجَّةً رَجُوجاً

Ebû İshâk, O’nun (azze ve celle) sözü hakkında: **ذلك يوم الخروج** (yani: diriltilecekleri gün; böylece yerden çıkarlar) dedi.

Bunun benzeri, Yüce Allah’ın sözü: **خشعا أبصارهم يخرجون من الأجداث** (Kamer: 7).

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: denir: bulutun ilk oluştuğu şey **نَشْءٌ**’dür.

Ve denir: onun için güzel bir **خُروجٌ** çıktı.

Başkası dedi: **خرجَتِ السماءُ خُروجاً**: bulutluluğundan sonra açtığı zaman.

Himyân, develeri ve onların suya gelişini vasfederek dedi:
فَصَبَّحَتْ جَابِيَةً صُهارِجاَ
تَحْسَبُها لَوْنَ السَّماءِ خَارِجا

İster: açılmış; ve **الخُروجُ** girişin zıddıdır.

Leys dedi: **الخُرُوجُ**: edip ve yarışçı ve benzeri kimsenin “çıkışı”dır; **يُخَرَّجُ فَيَخْرُجُ**. Ve falanın **خوارِجُ**’i çıktı: onun soyluluğu ortaya çıktığı, işleri sağlamlaştırmaya ve onları sıkılaştırmaya yöneldiği, ve çocukluğundan sonra onun gibisinin aklıyla aklettiği zaman.

Ebû Ubeyd: **الخَارِجِيُّ**: eski bir geçmişi olmaksızın, kendisiyle ortaya çıkan ve yükselen kimsedir; ve şu beyiti okudu:
أَبَا مَرْوَانَ لَسْتَ بِخَارِجِيِّ
وَلَيس قَدِيمُ مَجْدِكَ بانْتِحالِ

Ve **الخَوارجُ**: heva ehli bir kavimdir; onların, sertlik üzere bir görüşleri vardır.

Leys dedi: atlardan **الخارِجيَّة**: iyilikte bir kökü olmayan, böylece önde gidenler çıkaran (at)tır.

Ebû Ubeyd: Halîl b. Ahmed dedi:
**الخُرُوجُ**: kafiyede **الصِّلة**’den sonra gelen **الأَلِفُ**’tir; Lebîd’in sözü gibi:
عَفتِ الدِّيَارُ مَحَلُّها فمقامُها

Böylece kafiye **الميم**’dir; **الميم**’den sonraki **الهاء** **الصِّلَة**’dir; çünkü kafiyeye bitişmiştir; ondan sonraki **الألفُ** ise **الْخُرُوجُ**’dur.

Ebû Ubeyde dedi: atların sıfatlarından: **الخَرُوجُ** (خ harfinin fethiyle); dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir; çoğulu: **الخُرُجُ**. O, boynu uzayan, böylece gemine konulan her dizgini boynunun uzunluğuyla aşındıran (attır); ve şu beyiti okudu:
كلُّ قَباءَ كالْهِرَاوَةِ عَجْلَى
وخَرُوجٍ تَغتالُ كُلّ عِنانِ

Ve **الخُرْجُ**: bu kaptır; üçü **خِرَجَة**; o, iki gözlü bir çuvaldır.

Semûd kıssası hadîsinde: Allah’ın (azze ve celle) Sâlih kavmine—onlar Semûd’dur—ayet olarak gönderdiği deve, **مُخْتَرَجَةً** idi.

Dedi: **المخترجَةِ**’nin manası: devenin yaratılışı üzere yoğrulmuş olmasıdır; o, ondan daha büyük ve daha azametlidir.

Ve bulut, bulutu çıkarır; tıpkı gecenin karanlıklarının çıkarılması gibi.

Şemir dedi: denir: **أرض مُخَرَّجةٍ** üzerine geçtim; ve onda, buna rağmen, **أَرْتَاعٌ** vardır. **الأرتاعُ**: yağmurun isabet edip ot bitirdiği yerler ve yağmurun isabet etmediği yerlerdir; işte o, **المخرَّجةُ**’dir.

Bazıları dedi: yerin **تخريجُ**’i: bitkisinin bir yerde olup bir yerde olmamasıdır; böylece bitkinin yeşilliği içinde yerin beyazlığını görürsün.

**شاةٌ خرجاءُ**: arka tarafı beyaz olan; yarısı beyazdır, diğer yarısının rengi ise sana zarar vermez, ne renk olursa olsun.

Ve denir: **الأخرَجُ**: beyazlık içinde siyah olan; ve siyahlık galip olandır.

İbn Hânî’, Zeyd b. Kesve’den: denir: falan kimse **خَرَّاجٌ وَلاَّجٌ**; bu, zarfı ve hileyi pekiştirme sırasında söylenir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الأخرَجُ**: **الظَّلِيم**’in renginde bir niteleme türündendir.

Leys dedi: o, siyahlığının rengi beyazlığının renginden daha çok olan kimsedir; kül rengi gibi.

Ve **الأَخْرَجُ**: ıslıkçı kuştur; ve keçiden **الأَخْرَجُ**: yarısı siyah yarısı beyaz olandır; ve **قَارَةٌ خرْجَاءُ**: iki renkli olduğu zaman.

Arapların, **أخْرَج** bir dağın dibinde kazılmış bir kuyusu vardır; ona **أَخْرَجَةَ** derler. Ve başka bir kuyu, siyah bir dağın dibinde kazılmıştır; ona **أسْوَدَةَ** derler; iki dağın niteliğinden iki isim türettiler.

Ve denir: **اخترَجوهُ** “**استخرَجوهُ**” manasındadır. Ve **الخُرَاجُ**: bir binek hayvanda veya hayvanlardan başkasında çıkan şişlik ve yaradır.

Dedi: ve **الخَرَاجُ** ile **الخَرِيجُ**: bedevî gençlerinin bir oyununun **مُخارَجةُ**’sıdır.

Ferrâ dedi: **خرَاجِ**: onlara ait bilinen bir oyunun adıdır; o da, birinin elinde bir şey tutması ve diğerlerine: **أَخْرِجُوا مَا في يَدِي** demesidir.

İbnü’s-Sikkît dedi: çocukların oyunu için **خَرَاجِ** (ج harfinin kesriyle) denir; **دَرَاكِ** ve **قَطَامِ** gibidir.

Ebû Züeyb’in sözü:
أَرِقْتُ له ذَاتَ العِشَاءِ كَأَنَّهُ
مَخَارِيقُ يُدْعَى تَحْتَهُنَّ خُرُوجُ

Denildi ki: **خُرُوجُ**: bedevî çocuklarının bir oyunudur; birisi elinde bir şey tutar ve diğerlerine: “Elimde olanı çıkarın” der.

Ezherî dedi: Arap, bu dilde onu böylece **خَرَاجٌ** olarak tanıdı.

Ferrâ ve başkası dedi: **أَخرجَةُ**: bir suyun adıdır; ve aynı şekilde **أسْوَدةُ**; ikisi, iki dağla adlandırıldı: birine **أَسودُ**, diğerine **أَخرَجُ** denir.

Leys dedi: denir: **خرَّجَ الغلامُ لَوْحهُ تخريجاً**: onu yazdığı ve onda yazmadığı yerler bıraktığı zaman. Ve kitap, yazılıp da ondan yazılmamış yerler bırakıldığı zaman, o **مُخَرَّجٌ**’dir. Ve falan kimse işini **خرَّجَ**: onu türler yaptı, bir kısmı bir kısmına aykırı olur. Ve içinde **تَخرِيجٌ** olan bir yıl: bazı yerler bitirdiği, bazıları bitirmediği zaman.

Züheyr’in atları vasfederek sözüne gelince:
وَخَرَّجَها صَوَارِخَ كلَّ يَوْم
فَقَدْ جَعَلتْ عَرَائكُهَا تَلِينُ

Manası: onlardan, üzerinde **طِرْقٌ** olan vardır; ve onlardan, üzerinde **طِرْقَ** olmayan vardır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **خَرَّجها**’nın manası: onu terbiye etti; tıpkı öğretmenin öğrencisini **يُخَرَّجُ** etmesi gibi.

Ve **رجلٌ خَرَّاجٌ ولاّجٌ**: bir işe giriştiği zaman, ondan çıkması kolay olmaz; bunu istediği zaman.

İbn Abbâs hadîsinde: onun dediği rivayet edilmiştir: **يَتَخارجُ الشَّرِيكانِ وأهلُ الميراثِ**.

Ebû Ubeyd dedi: der ki: eşya, onu taksim etmemiş mirasçılar arasında, yahut ortaklar arasında olduğu zaman; ve o, bazılarının elinde olup bazılarının elinde olmadığı halde; onu birbirlerine satmalarında bir sakınca yoktur; her biri payını aynen bilmemiş ve onu teslim almamış olsa bile.

Dedi: eğer yabancı bir adam, onların bazısının payını satın almak istese, satıcının bundan önce onu teslim almasına kadar caiz olmaz.

Dedim: bu, Ebû Ubeyd’in zikrettiğinden başka bir şekilde, İbn Abbâs’tan açıklanmış olarak gelmiştir. Bize Muhammed b. İshâk, Ebû Zur‘a’dan; o, İbrâhîm b. Mûsâ’dan; o, Velîd’den; o, İbn Cüreyc’den; o, Atâ’dan; o, İbn Abbâs’tan haber verdi: dedi ki: **لا بأسَ أن يَتَخَارجَ القومُ في الشركة تكونُ بينهم ، فيأخذَ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ نقْداً ، ويأخذُ هذا عَشْرَةَ دنانيرَ ديْناً**.

Sevrî, İbnü’z-Zübeyr’den, İbn Abbâs’tan, iki ortak hakkında rivayet etti: **لا بأسَ أنْ يَتَخارَجَا**.

Dedi: yani nakdi ve borcu.

**فرَسٌ أَخْرَجُ**: karnı ve iki yanı, sırtın sonuna kadar beyaz olan; ona yükselmez; geri kalanının rengi ise, ne idiyse odur.

Ve **خرْجَاءُ**: belirli bir kuyunun adıdır.

Ve **خرْجٌ**: belirli bir yerin adıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الْخرْجُ** başlar üzerinedir. Ve **الْخَرَاجُ** topraklar üzerinedir.

Dedi: ve adam **أخرَجَ**: **بخِلاَسِيَّةٍ** ile evlendiği zaman. Ve **أَخْرَجَ**: **الخُرْجَ** avladığı zaman; o da erkek devekuşudur: erkek **أَخرَجُ**, dişi **خرْجَاء**. Ve **أَخرَجَ**: üzerinden bir yıl geçtiği zaman; yarısı bolluk, yarısı kıtlık.
