# خردل (خ-ر-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hardal bitkisi, hurda

- Harfler: خ - ر - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَرْدَلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%8D.md) | فَعْلَلٍ | Hardal | 2 | 2 | [21:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/ayet/21:47.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (27 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
2. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
3. [صخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kayalık sahadır
4. [لطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Lütufkar
5. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
6. [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Terazi demektir
7. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
8. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Koyar
9. [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Dengi” demektir
10. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kevn, tepe demektir
12. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
13. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Oğullar
14. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
15. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
16. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
17. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
18. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
19. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
20. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خردل |
| Yapı | Dörtlü (rubâî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md), [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md), [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Etin parçalanıp ufalanması, son derece küçük daneli ve keskin acı hardal bitkisi tohumu |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adalet ve ilmin hassas terazisinde en küçük ve ağırlıksız birimin dahi hesaba dahil edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde ihmal edilebilir büyüklük bulunmadığı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca bir bitki türü olarak görülüp Kur'an'daki mutlak asgari ölçü ve adalet simgesi işlevinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خر | Delmek, düşmek, parçalamak, yırtmak ve bütünden koparmak; bu çekirdek [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md), [خرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md), [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) ve [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) köklerinde de bir yarılma, ayrılma ve dışa çıkma hareketini temsil eder | د | Kopma ve delinme hareketine sonlu bir sınır ve kesiklik kazandırarak etin eklemlerinden ve parçalarından ayrılması anlamını kurmuştur |
| خر | Delmek, düşmek, parçalamak, yırtmak ve bütünden koparmak; bu çekirdek [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md), [خرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md), [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) ve [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) köklerinde de bir yarılma, ayrılma ve dışa çıkma hareketini temsil eder | ل | Ayrılan ve kesilen parçaları nihai ufalık, saçılma ve danemsi boyuta ulaştırarak hardal tohumu küçüklüğündeki zerrelere dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvarın aşılması, perdenin yarılması (türetilmiş imge) | Maddi bir bütünlüğün sert bir hamleyle yarılması ve içindeki parçaların açığa çıkması |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, yön | Parçalanma hareketinin belirli bir eksenden başlayarak bütüne doğru yönelmesi |
| د | Kapı; geçiş, ayrılma, sonlu sınır | Yarılmanın belirli kesim noktalarında son bulması ve birimin tekilleşmesi |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, kuşatma | En küçük parçanın dahi bir sınır altına alınması, toplanması ve kaybolmaktan alıkonması |
| خردل | Bütünün yarılıp parçalanarak sonlu sınırlara sahip en küçük birimlere ayrıştırılması | Somut bir varlığın ya da etin en ufak dilimlerine ayrılması ve gözden kaçmayacak asgari bir dane boyutuna indirgenmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Etin doğranıp küçük parçalara ve lokmalara ayrılması; hurf cinsinden küçük, yakıcı tanelere sahip yabani hardal tohumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ka‘b b. Züheyr şiirinde etin parçalanmışlığını tasvir ederken kökü kullanır: يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغامَيْنِ عَيْشُهما / لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetinde sırat köprüsündeki çengellerin günahkârları parçalamasını ve cehenneme düşüşünü ifade etmek üzere el-muhardal (المُخَرْدَل) kelimesi kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök خردل, Sami dil ailesinin genelinde hardal bitkisini ve onun son derece küçük danelerini karşılayan ortak bir nebatî ve morfolojik mirasa işaret eder. İbranicede hardal tohumunu ifade eden chardal (חַרְדָּל) ve Süryanicede aynı bitkiyi karşılayan hardelā (ܚܪܕܠܐ) biçimleriyle fonetik ve semantik tam bir uyum gösterir. Akadca metinlerde doğrudan birebir kök denkliklerinden ziyade kesme ve ufalama eylemlerine dayalı biçimlerle temas kurulsa da, terimin kuzeybatı Sami dillerinden Arapçaya uzanan müşterek kültür sahasında yakıcı, ufalanmış ve mikroskobik boyut çağrışımı yapan bir tohum adı olarak yerleşikleştiği açıktır. Arapçadaki iç türetimlerde etin küçük parçalara bölünmesi anlamına gelen hardele (خَرْدَلَ) fiilinin varlığı, tohumun adından hareketle türetilmiş bir isim-fiil ilişkisine veya tersine ufalama eyleminin tohumu nitelemesine dayanır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خَرْدَلَة / خَرْدَل | Parçalamak, ufalamak ve en küçük dane boyutundaki tohumu karşılamak üzere türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice chardal, Süryanice hardelā | Doğu Akdeniz ve Sami florasında hardal tohumuna verilen ortak ve kadim isimdir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ses denkliği gösteren bir kök doğrulanmamıştır | Muhtemel |

Kaynak: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خردل | Anlamlı | Ufalanmış dane, hardal tohumu | Parçalanmış et ve asgari ağırlık birimi | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خردل | Merkez | Asgari ölçü ve küçük dane | Hissedilebilir ve tartılabilir en küçük tohum sınırını belirler | Tartı terazisinde ihmal edilemeyecek ağırlık birimi |
| [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Görünmez toz ve parçacık | Güneş ışığında uçuşan zerre gibi ağırlığı neredeyse hissedilmeyen ufaklık | Ağırlıktan çok sayılamaz çokluk ve dağılmışlık boyutu |
| [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Çekirdek oyuğu | Hurma çekirdeğinin sırtındaki minik nokta ve çukurluk | Hacimsel eksiklik ve fiziksel bir oyuk nitelemesi |
| [فتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%84.md) | Komşu | Lif ve iplikçik | Hurma çekirdeğinin yarığındaki incecik kıl veya iplik | Biçimsel incelik ve değersizlik derecesi |
| [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) | Zıt | Büyüklük ve kütle | Gözle görülen, ağır basan, hacimli ve ezici olan varlık | Hardal tanesinin mikroskobik boyutuna zıt düşen devasa kütle |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خردل | Hardal tohumu, asgari parça | Gözle seçilebilen en ufak ağırlık ve hacim birimi | Kesin |
| Latince | Sinapis | Hardal bitkisi ve tohumu | Botanik türü karşılar ancak parçalama fiil kökünü taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Mustard seed, grain | Hardal tohumu, asgari dane | En küçük parça ve inanç/sorumluluk metaforunu karşılar | Kesin |
| Almanca | Senfkorn | Hardal tanesi | Büyüklük skalasında en alt sınırı simgeler | Kesin |
| Fransızca | Grain de moutarde | Hardal tanesi | Mikro ölçekteki asgari parçayı ve tohumu ifade eder | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَرْدَلٍ | Amellerin ve sorumluluğun asgari tartı birimi | Kıyamet günü kurulacak adalet terazilerinde hiçbir şeyin zayi edilmeyeceğini anlatır; Enbiyâ [21:47](https://lisan.digital/tr/ayet/21:47.md) |
| خَرْدَلٍ | İlahi ilmin nüfuz ettiği en gizli ve asgari nesne | Kayaların içinde veya göklerin derinliğinde olsa dahi Allah'ın açığa çıkaracağı zerre; Lokmân [31:16](https://lisan.digital/tr/ayet/31:16.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve adalet sıfatı | Allah'ın cüziyyatı ve en küçük varlık birimlerini bizzat bilip bilmediği ve hesaba katıp katmadığı tartışması | Mutlak kuşatıcı ilim ve ihmal edilmez adalet |
| Fıkıh | Tazminat ve tartı hukuku | Hukuken ihmal edilebilir (yesîr) zarar sınırının belirlenmesi ve ölçü aletlerinin hassasiyet çıtası | Hak ihlalinde en alt eşik |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Ayetteki hardal tanesinin gerçek bir ağırlık mı yoksa mutlak küçüklüğü anlatan bir darb-ı mesel mi olduğu | Asgari somut ölçü sembolü |
| Hadis | İman ve kibir terazisi | Kalbinde hardal tanesi kadar kibir veya iman bulunan kişinin uhrevi akıbeti rivayetleri | En alt varoluşsal miktar |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi hesap ve sorumluluk | Asgari amel | Hesaptan kaçamayacak mikroskobik eylem | En küçük iyilik ya da kötülüğün dahi tartıya gireceği bilinci | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ontoloji | Asgari ölçülebilir birim | Algılanabilir fiziksel alt sınır | Maddi evrenin tespit edilebilir en küçük yapı taşlarına yönelik araştırma | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu otoritesi | Hukuki hakkaniyet tabanı | En zayıf vatandaşın en ufak hakkının korunması | Devlet mekanizmasının hiçbir bireysel hakkı küçük görerek yok saymaması | Güçlü |
| İktisadi | İktisadi denge ve mizan | Mikro değer ve küsurat | Kayıt dışı kalamayacak en ufak iktisadi değer | Muhasebede hiçbir kayıp veya kuruşun görmezden gelinmemesi prensibi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İntegral hesabındaki diferansiyel eleman ($dx$) | Sürekli bir eğri altında kalan alanın hesaplanmasında sıfıra yaklaşan ancak sıfır olmayan en küçük yapı taşı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro sosyolojideki atomik eylem teorisi | Toplumsal yapıları inşa eden en ufak, anlık ve gözden kaçan bireysel etkileşimlerin belirleyiciliği | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece bir tarım ürünü veya basit bir benzetme sanılarak ahlaki ve hukuki ölçü sistematiğinden koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hardal tanesi, ontolojik ve ahlaki hiyerarşide ihmal edilemezliğin, mutlak ilahi ilmin ve sıfır hata ile işleyen ilahi adaletin evrensel mizanıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Küçük görülen günahların veya önemsiz sanılan hakların sistem dışı kalabileceği zannı ve bu temelde doğacak ahlaki sorumsuzluk |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın adalet, ilim ve sorumluluk tasavvurunda hiçbir varlık ve eylemin kaybolamayacağını somut, bilinen en küçük ölçekle zihinlere kazıması açısından merkezidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Uhrevi mahkeme sahnelerinin, ilahi terazilerin kurulduğunu bildiren eskatolojik ayetlerde ve Lokmân'ın oğluna öğütlerindeki ontolojik uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Küçük görülen amellerin önemsizleştiği, gizli mekanlarda işlenen fiillerin kaybolup gittiği ve adaletin yalnızca makro olaylarda arandığı yanılgısını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Parçalanıp ufalmış et lokması, gözle görülüp elle tutulabilen en ufak daneli yakıcı hardal tohumu.
- Soyut anlam: İlahi bilgi ve adalet matrisinde hiçbir ihmal edilebilir değerin bulunmadığını bildiren asgari varoluş eşiği.
- Sistematik karşılık: Sonsuz hassasiyete sahip bir muhasebe sisteminde sıfırdan büyük her girdinin nihai toplama dahil edilmesi mecburiyeti.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\epsilon \to 0^+} \int_{\Omega} f(x) \, d\mu \neq 0 \implies \forall \, \epsilon > 0, \quad \mathcal{M}(\epsilon) \cap \mathcal{K} \neq \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\epsilon$ hardal tanesiyle simgelenen asgari varlık veya amel miktarını; $\Omega$ tüm eylem ve olaylar uzayını; $f(x)$ amelin ahlaki ya da ontolojik ağırlık fonksiyonunu; $\mu$ ilahi adalet ve ilim ölçüsünü; $\mathcal{M}(\epsilon)$ bu asgari birimi; $\mathcal{K}$ ise ilahi hesap ve kayıt kümesini temsil eder. Model, büyüklüğü sıfıra yaklaşan en ufak bir değerin bile ilahi sistemde yok sayılamayacağını ve mutlaka kayda geçirileceğini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/ayet/21:47.md) — خَرْدَلٍ

وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ

Meal (IK): Biz; kıyamet günü adalet terazilerini kurarız. Hiç kimse hiç bir şeyle haksızlığa uğratılmaz. Hardal tanesi kadar bile olsa yapılanı ortaya koyarız. Hesab görenler olarak da Biz, yeteriz.

### [Lokman 31:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/ayet/31:16.md) — خَرْدَلٍ

يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ

Meal (IK): Oğulcuğum; işlediğin şey bir hardal tanesi kadar da olsa, bir kayanın içinde veya göklerde, yahut yerin derinliklerinde de bulunsa, Allah onu getirir. Muhakkak ki Allah; Latif’tir, Habir’dir.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hardal bitkisi, hurda.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الخاء والدال
ردخل: الإرْدَخْلُ: التار السمين.
خردل: الخُرْدُولةُ: عضو وافر اللحم. وخَرْدَلْتُ اللحم: فصلت أعضاءه موفرة، قال:
يسعى ويلحم ضِرْغامَيْنِ ذُخْرُهُما		لحم من القوم معفور خَـراديلُ
والخَرْدَلُ: ضرب من الحرف، وخَرْدَلْتُ الطعام: أكلت خياره وأطايبه.
والمُخَرْدَلُ: المصروع المرمي في بعض الحيث.
دربخ: الحمامة تُدَرْبخُ الذكر عند السفاد إذا طاوعته، قال العجاج:
ولو نقول دَرْبِخُوا الدَرْبَخُوا
دلخم: الدِّلَّخْمُ: الداء الشديد، يقالك رماه الله بالدِّلَّخْمِ.
دخدب: جارية دِخْدِبَةٌ ودَخْدَبَةٌ بكسر الدالين وفتحمها أي: مكتنزة.
بخدن: بَخْدَنُ من أسماء النساء.
خندف: الخَنْدَفَةُ: مشية كالهرولة للنساء والرجال، قالت ليلى القضاعية لزوجها إلياس بن مضر بن نزار: مازلت أُخَنْدِفُ في أثركم، فقال لها: خِنْدِف، فصار اسمها إلى اليوم.
وظلم رجل على عهد الزبير بن العوام، فنادى: يا آل خِنْدِف، فخرج الزبير وهو يقول: أُخَنْدِفُ إليك أليها المُخَنْدِفُ، والله لو كنت مظلوما لأنصرنك.
خفدد: الخَفَيْدَدُ: الظليم، ولعله خَفَيْفَدٌ.
خبند: وامرأة خَبَنْداةٌ وبَخَنْداةٌ وخُبانِدٌ وبُخانِدٌ أي: تارة. وإن شئت بَخَنْداتُ.

##### Türkçe

**الخاء** ve **الدال**
ردخل: **الإرْدَخْلُ**: semiz **التار**.
خردل: **الخُرْدُولةُ**: eti bol bir uzuv. Ve **خَرْدَلْتُ اللحم**: onun uzuvlarını bol (etli) olarak ayırdım, dedi ki:
يسعى ويلحم ضِرْغامَيْنِ ذُخْرُهُما		لحم من القوم معفور خَـراديلُ
Ve **الخَرْدَلُ**: **الحرف**tan bir tür. Ve **خَرْدَلْتُ الطعام**: onun seçmesini ve en iyilerini yedim.
Ve **المُخَرْدَلُ**: bazı **الحيث**te yere atılmış düşen (kimse).
دربخ: güvercin, çiftleşme sırasında erkeğe, ona uyduğu zaman **تُدَرْبخُ** eder, **العجاج** dedi ki:
ولو نقول دَرْبِخُوا الدَرْبَخُوا
دلخم: **الدِّلَّخْمُ**: şiddetli hastalık; “Allah onu **الدِّلَّخْمِ** ile vurdu” denir.
دخدب: **دِخْدِبَةٌ** ve **دَخْدَبَةٌ** (iki **الدال**in kesresi ve fethası ile) yani: dolgun.
بخدن: **بَخْدَنُ** kadın adlarındandır.
خندف: **الخَنْدَفَةُ**: kadınlar ve erkekler için koşar gibi bir yürüyüş. **ليلى القضاعية** kocası **إلياس بن مضر بن نزار**’a dedi: “Sizin izinizde hâlâ **أُخَنْدِفُ** ederim”; ona dedi ki: **خِنْدِف**; böylece bugüne kadar onun adı oldu.
Ve **الزبير بن العوام** zamanında bir adam zulme uğradı; şöyle seslendi: “Ey **آل خِنْدِف**!”; bunun üzerine **الزبير** çıktı, şöyle diyordu: “Sana doğru **أُخَنْدِفُ** ederim, ey **المُخَنْدِفُ**!” Allah’a yemin olsun, eğer zulme uğramış olsaydın mutlaka sana yardım ederdim.
خفدد: **الخَفَيْدَدُ**: devekuşu erkeği; belki o **خَفَيْفَدٌ**’dir.
خبند: ve bir kadın **خَبَنْداةٌ** ve **بَخَنْداةٌ** ve **خُبانِدٌ** ve **بُخانِدٌ** yani: bazen. Ve istersen **بَخَنْداتُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَرْدَلُ معروفٌ، الواحدة خَرْدَلَةٌ. وخَرْدَلْتُ اللحمَ، أي قطّعته صغاراً، بالدال والذال.

##### Türkçe

**الخَرْدَلُ** bilinen (bir şey)dir; teki **خَرْدَلَةٌ**’dir. Ve “**خَرْدَلْتُ** eti”, yani onu küçük küçük parçaladım; **الدال** ve **الذال** ile.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُرْدُولة: العضو الوافر من اللحم. وخَرْدَل اللحمَ: قَطَّع أَعضاءَه وافرة، وقيل: خَرْدَل اللحمَ قَطَّعه صغاراً، قيل: خَرْدل اللحم قَطَّعه وفَرَّقه، والذال فيه لغة. ولحم خَرادِيلُ ومُخَرْدَلٌ إِذا كان مُقَطَّعاً؛ ومنه قول كعب بن زهير:
يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغَامَيْنِ، عَيْشُهما
لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل
أَي مُقَطَّع قِطَعاً. والمُخَرْدَل: المصروع
والخَرْدَل: ضرب من الحُرْف معروف، الواحدة خَرْدَلة. وفي التنزيل العزيز: وإِن كان مثقال حَبَّة من خَرْدَل أَتينا بها؛ أَي زِنَة خَرْدَل.وخَرْدَلَتِ النَّخْلةُ وهي مُخَرْدِلة وهي مُخَرْدِلٌ: كثر نَفَضُها وعظم ما بقي من يُسْرِها. وخَرْدَل الطعامَ خَرْدَلة: أَكل خِيَاره وأَطايِبَه؛ ومنه الحديث: فمنهم المُوبَقُ بعمله ومنهم المُخَرْدَل؛ قال: المُخَرْدَل المصروع المَرْمِيُّ، وقيل: المخردَل المُقَطَّع تُقَطِّعه كلاليب الصراط حتى يَهْوِيَ في النار.

##### Türkçe

**الخُرْدُولة**: etten bol olan uzuv. Ve **خَرْدَل اللحمَ**: onun uzuvlarını bol bol parçaladı; ve denildi ki: **خَرْدَل اللحمَ** onu küçük küçük parçaladı; denildi: **خَرْدل اللحم** onu parçaladı ve dağıttı; ve onda **الذال** bir lehçedir. Ve **لحم خَرادِيلُ** ve **مُخَرْدَلٌ** eğer parçalanmış ise; ve ondan Ka‘b b. Zuheyr’in sözü:
يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغَامَيْنِ، عَيْشُهما
لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل
yani parça parça kesilmiş. Ve **المُخَرْدَل**: yere serilmiş (devrilmiş) olan.

Ve **الخَرْدَل**: bilinen bir **الحُرْف** türüdür; bir tanesi **خَرْدَلة**. Ve tenzîl-i azîzde: **وإِن كان مثقال حَبَّة من خَرْدَل أَتينا بها**; yani **خَرْدَل** ağırlığı. Ve **خَرْدَلَتِ النَّخْلةُ** ve o **مُخَرْدِلة** iken ve o **مُخَرْدِلٌ**: onun silkelenmesi çoğaldı ve onun **يُسْر**’ünden kalan büyüdü. Ve **خَرْدَل الطعامَ خَرْدَلة**: onun seçkisini ve en iyilerini yedi; ve ondan hadis: “Onlardan kimi ameliyle helâk edici olandır ve onlardan kimi **المُخَرْدَل**’dir”; dedi: **المُخَرْدَل** yere serilmiş, atılmış olandır; ve denildi: **المخردَل** parçalanmış olandır; sıratın kancaları onu parça parça eder, ta ki ateşe düşsün.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ر د ل * * الخَرْدَلُ * نبات معروف الواحدة * خَرْدَلةٌ

##### Türkçe

* خ ر د ل * * **الخَرْدَلُ** * bilinen bir bitki; tekili: **خَرْدَلةٌ**

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خردل الطعام خردلة: أكل خياره وأطايبه، عن أبي زيد. قال الأصمعي: خردلت النخلة: كثر نفضها وعظم ما بقي من بسرها، فهي مخردل كما في العباب والمحكم. قال الليث: خردل اللحم: إذا قطع أعضاءه وافرة، أو قطعه صغارا وفرقه، يقال: لحم خراديل: أي مخردل أي مقطع. قال البكري في شرح أمالي القالي: ولا واحد لها من لفظها، قال كعب بن زهير رضي الله تعالى عنه:
  يغدو فيلحم ضرغامين عيشهما                      لحم من القوم معفور خراديل وقال ابن مقبل:
  حتى أتت مغرس المسكين تطلبه                      وحولها قطع مـنـه خـراديل

  والمخردل: المصروع وبه روى حديث البخاري:  فمنهم الموبق بعمله، ومنهم المخردل  وقد ذكره المصنف في ج - ر - د - ل وسبق الكلام عليه هناك. والخردل: حب شجر م معروف مسخن ملطف جاذب قالع للبلغم ملين هاضم، نافع طلاؤه للنقرس والنسا والبرص والبهق، وينقى الوجه، وينفع من داء الثعلب، خصوصا البري منه. ودخانه يطرد الحيات ونص القانون: وتهرب من دخانه الهوام. وماؤه يسكن وجع الآذان تقطيرا وكذلك دهنه. ومسحوقه على الضرس الوجع غاية خصوصا إذا طبخ به الحلتيت. وينقي رطوبات الرأس، ويحلل الأورام المزمنة وضعا مع الكبريت، لا سيما الخنازير. وينفع من الجرب والقوابي، ووجع المفاصل. وقال بعضهم: إن شرب منه على الريق ذكى الفهم. ويزيل الطحال، وينفع من اختناق الرحم، ويشهي الباه، وينفع من الحميات العتيقة والدائرة، قاله الرئيس. والخردل الفارسي: نبات يكون بمصر، يعرف بحشيشة السلطان.
 ومما يستدرك عليه: الخردولة، بالضم: العضو الوافر من اللحم، كما في المحكم. وفي التهذيب: عضو من اللحم وافر.

##### Türkçe

**خردل** yiyeceği **خردلة** ile: onun seçkinini ve en iyilerini yedi; Ebû Zeyd’den. el-Asma‘î dedi: **خردلت النخلة**: onun silkelenmesi çoğaldı ve onun **بسر**’ından kalan büyüdü; o hâlde o, el-‘Ubâb ve el-Muḥkem’de olduğu üzere **مخردل**’dir. el-Leys dedi: **خردل اللحم**: onun uzuvlarını bol bol kestiği zaman; yahut onu küçük küçük kesip onu ayırdığı zaman; denir: **لحم خراديل**: yani **مخردل** yani parçalanmış. el-Bekrî, el-Ḳālî’nin Emâlî’sinin şerhinde dedi: ve onun lafzından bir teki yoktur. Ka‘b b. Zuheyr (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
  Sabahlar; iki aslanın yiyeceği olanı etler                      kavimden bir et; topraklanmış; **خراديل**
İbn Muḳbil dedi:
  Nihayet miskinin dikim yerine geldi; onu arıyor                      ve çevresinde ondan parçalar **خراديل**

Ve **المخردل**: yere serilmiş olandır; ve onunla Buhârî hadisi rivayet edildi: “Onlardan kimi ameliyle helâk edicidir, onlardan kimi de **المخردل**’dir.” Musannif onu **ج - ر - د - ل**’de zikretmiştir ve söz orada geçmişti. Ve **الخردل**: bilinen bir ağaçtan **حب**’dır; ısıtıcı, yumuşatıcı, çekici, balgamı sökücü, yumuşatıcı, hazmettiren; onun sürülmesi nikris, siyatik, abraşlık ve **البهق** için faydalıdır; ve yüzü temizler; ve **داء الثعلب**’den fayda verir; özellikle onun yabanî olanından. Ve onun dumanı yılanları kovar; ve Kanun’un nassı: “ve onun dumanından haşerat kaçar.” Ve onun suyu kulak ağrısını damlatma ile dindirir; yine onun yağı da. Ve onun tozu ağrıyan azı dişinin üzerine (konulunca) son derecedir; özellikle onunla **الحلتيت** pişirilirse. Ve başın rutubetlerini temizler; ve kükürt ile birlikte konularak kronik şişleri çözer; bilhassa **الخنازير**’i. Ve uyuzdan ve **القوابي**’den ve eklem ağrısından fayda verir. Bazıları dedi: “Ondan aç karnına içerse anlayışı zekîleştirir.” Ve dalağı giderir; ve rahmin boğulmasından fayda verir; ve cinsel isteği iştahlandırır; ve eski ve dönen hummalardan fayda verir; bunu reis söyledi. Ve **الخردل الفارسي**: Mısır’da olan bir bitkidir; **حشيشة السلطان** diye bilinir.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الخردولة**; zamme ile: etten bol uzuv; el-Muḥkem’de olduğu gibi. Ve et-Tehẕîb’de: etten bir uzuv; bol.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَرْدَلٌ
خَرْدَلٌ خردل [Mustard-seed;] the grain of a certain tree, (K,) well known; (S, K;) a species of حُرْف [q. v.]; (JK;) heating; emollient; drawing; a phlegmagogue; lenitive; digestive; used as a liniment, good for the نِقْرِس [or gout], and [especially] the نَسَا [or sciatica], and the [malignant species of leprosy termed] بَرَص (K,) and the [mild species thereof termed] بَهَق; clearing to the face; good for the alopecia, especially the wild sort thereof; (TA;) its smoke drives away serpents, or, as in the Kلnoon, venomous or noxious reptiles or the like; (TA;) its juice, dropped, allays earache, (K,) and in like manner its oil; (TA;) and its powder, upon the aching tooth, is extremely efficacious, (K,) especially when حِلْتِيت [or assa] has been cooked with it: (TA: [in which many other properties assigned to it are mentioned:]) n. un. with ة. (S.) ― -b2- الخَرْدَلُ الفَارِسِىُّ is A certain plant in Egypt known by the name of حَشِيشَةُ السُّلْطَانِ. (K.)

##### Türkçe

خَرْدَلٌ
**خَرْدَلٌ** خردل [hardal tohumu;] belirli bir ağacın tanesi, (K,) iyi bilinen; (S, K;) **حُرْف**’ün bir türü [bkz.]; (JK;) ısıtıcı; yumuşatıcı; çekici; balgam söktürücü; yatıştırıcı; hazmettirici; merhem olarak kullanılır, **نِقْرِس** [yahut gut] için iyi, ve [özellikle] **نَسَا** [yahut siyatik] için, ve (K,) **بَرَص** diye adlandırılan [habis cüzam türü] için ve **بَهَق** diye adlandırılan [onun hafif türü] için; yüze açıcı; saçkıran için iyi, özellikle onun yabani türü için; (TA;) dumanı yılanları uzaklaştırır; yahut, K’da olduğu üzere, zehirli veya zararlı sürüngenleri yahut benzerlerini; (TA;) suyu, damlatıldığında, kulak ağrısını dindirir, (K,) ve aynı şekilde yağı; (TA;) ve tozu, ağrıyan dişin üzerine [konulduğunda], son derece etkilidir, (K,) özellikle **حِلْتِيت** [yahut assa] onunla pişirilmiş olduğunda: (TA: [onda ona nispet edilen daha birçok özellik zikredilmiştir:]) tekil isim, ة ile. (S.) ― -b2- **الخَرْدَلُ الفَارِسِىُّ** Mısır’da **حَشِيشَةُ السُّلْطَانِ** adıyla bilinen belirli bir bitkidir. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَرْدَلَ
خَرْدَلَ
a.  Hashed ( meat ).

خَرَاْدِلُ
خَرَاْدِلُ 47 ,
a.  Hash.

خَرْدَل
خَرْدَل 51 ,
a.  Mustard, mustard-seed.

خَرْدَلَة
خَرْدَلَة 51t ,
a.  Grain of mustard-seed.

##### Türkçe

خَرْدَلَ
خَرْدَلَ
a.  Kıyılmış (et).

خَرَاْدِلُ
خَرَاْدِلُ 47 ,
a.  Kıyma.

خَرْدَل
خَرْدَل 51 ,
a.  Hardal, hardal-tohumu.

خَرْدَلَة
خَرْدَلَة 51t ,
a.  Hardal-tohumundan bir tane (tane).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خردل
خَرْدَلَ - يُخَرْدِلُ - خَرْدَل
خَرْدَلَ - يُخَرْدِل + كائن + شيئاً: يفرم ويفتت: يقطعه ثم يفرقه قطعاً ناعمة صغيرة متفرقة: مثل فرم اللحم أو قطع البلاستيك أو فتات الأشجار
خَرْدَل: على وزن " فـَعـْلـَل: اسم فعل بمعنى مفعول من " خَرْدَلَ - يُخَرْدِلُ ": الشيء المتفتت والمفروم: وهو اصطلاحاً اسم نوع من نبات الحب على شكل فتات وفرمات ناعمة صغيرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقطيع والتفريق إلى أجزاء صغيرة متباعدة"، وهي:
كَسَفَ - يَكْسِفُ، فَضَّ - يَفُضُّ، وَرَقَ - يَرِقُ، صَارَ - يَصُورُ (صَارَ - يَصِيْرُ) المتعدي، بَذَرَ - يَبْذُرُ، خَرْدَلَ - يُخَرْدِل
خردل
 	﴿ونضع الموازين القسط ليوم القيامة فلا تظلم نفس شيئا وإن كان مثقال حبة من خردل أتينا بها وكفى بنا حاسبين(47)﴾ الأنبياء ﴿يابني إنها إن تكن مثقال حبة من خردل فتكن في صخرة أو في السماوات أو في الأرض يأت بها الله إن الله لطيف خبير(16)﴾ لقمان
مختار الصحاح
● [خردل] خ ر د ل: الخَرْدَلُ نبات معروف الواحدة خَرْدَلةٌ
ملخص اللسان
1.     وخَرْدَل اللحمَ: قَطَّع  أَعضاءَه وافرة، وقيل: خَرْدَل اللحمَ قَطَّعه صغاراً،
2.    خَرْدل اللحم  قَطَّعه وفَرَّقه، - المخردَل المُقَطَّع تُقَطِّعه كلاليب  الصراط حتى يَهْوِيَ في النار
3.     الخُرْدُولة: العضو الوافر من اللحم.
4.     والخَرْدَل: ضرب من الحُرْف معروف، الواحدة خَرْدَلة. وفي التنزيل     العزيز: وإِن كان مثقال حَبَّة من خَرْدَل أَتينا بها؛ أَي زِنَة     خَرْدَل.
5.     وخَرْدَلَتِ النَّخْلةُ وهي مُخَرْدِلة وهي مُخَرْدِلٌ: كثر نَفَضُها     وعظم ما بقي من يُسْرِها.
6.     المُخَرْدَل المصروع المَرْمِيُّ،
7.    وخَرْدَل الطعامَ خَرْدَلة: أَكل خِيَاره وأَطايِبَه؛
لسان العرب
● - خردل: الخُرْدُولة: العضو الوافر من اللحم. وخَرْدَل اللحمَ: قَطَّع     أَعضاءَه وافرة، وقيل: خَرْدَل اللحمَ قَطَّعه صغاراً، قيل: خَرْدل اللحم     قَطَّعه وفَرَّقه، والذال فيه لغة. ولحم خَرادِيلُ ومُخَرْدَلٌ إِذا كان     مُقَطَّعاً؛ ومنه قول كعب بن زهير:     يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغَامَيْنِ، عَيْشُهما     لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل     أَي مُقَطَّع قِطَعاً. والمُخَرْدَل: المصروع     والخَرْدَل: ضرب من الحُرْف معروف، الواحدة خَرْدَلة. وفي التنزيل     العزيز: وإِن كان مثقال حَبَّة من خَرْدَل أَتينا بها؛ أَي زِنَة     خَرْدَل.وخَرْدَلَتِ النَّخْلةُ وهي مُخَرْدِلة وهي مُخَرْدِلٌ: كثر نَفَضُها     وعظم ما بقي من يُسْرِها. وخَرْدَل الطعامَ خَرْدَلة: أَكل خِيَاره     وأَطايِبَه؛ ومنه الحديث: فمنهم المُوبَقُ بعمله ومنهم المُخَرْدَل؛ قال:     المُخَرْدَل المصروع المَرْمِيُّ، وقيل: المخردَل المُقَطَّع تُقَطِّعه كلاليب     الصراط حتى يَهْوِيَ في النار.
مقاييس اللغة:
ومن ذلك (خَرْدَلْتُ) اللحم: قَطّعته وفرّقته. والذي عندي في هذا أنّه مشبَّه بالحبّ الذي يسمَّى الخَرْدَل، وهو اسمٌ وقع فيه الاتّفاق بين العرب والعجَم، وهو موضوعٌ من غير اشتقاق. ومن قال (خَرْذَل) جعل الذال بدلاً من الدال.
القاموس المحيط:
خَرْدَلَ الطعامَ أَكَلَ خِيارَهُ، و النَّخْلَةُ كثُرَ نَفْضُها، وعَظُمَ ما بَقِيَ من بُسْرِها، فهي مُخَرْدِلٌ،
و اللَّحْمَ: قَطَعَ أعْضاءَهُ وافِرَةً، أو قَطَعَهُ وفَرَّقَهُ. ولَحْمٌ خَراديلُ: مُخَرْدَلٌ. والمُخَرْدَلُ: المَصْروعُ. والخَرْدَلُ: حَبُّ شجرٍ م، مُسَخِّنٌ مُلَطِّفٌ جاذِبٌ، قالِعٌ للبَلْغَمِ، مُلَيِّنٌ هاضمٌ، نافِعٌ طلاؤُهُ للنِقْرِسِ والنَّسا والبَرَصِ، ودُخانُه يَطْرُدُ الحَيَّاتِ، وماؤُهُ يُسَكِّنُ وجَعَ الآذانِ تَقْطيراً، ومَسْحوقُهُ على الضِرْسِ الوَجِعِ غايَةٌ. والخَرْدَلُ الفارِسِيُّ: نَبَاتٌ بِمِصْرَ يُعْرَفُ بحَشيشَةِ السُّلْطانِ.
تاج العروس:
خ - ر - د - ل
خَرْدَلَ الطَّعامَ خَرْدَلةً : أَكَل خِيارَهُ وأَطايِبَه عن أبي زيد . قال الأصمَعي : خَردَلَتِ النَّخْلَةُ : كَثُر نَفْضُها وعَظُمَ ما بَقِيَ مِن بُسْرِها فهي مُخَرْدِلٌ كما في العُباب والمُحكَم . قال اللَّيثُ : خَرْدَلَ اللَّحْمَ : إذا قَطَع أعضاءَه وافِرَةً أو قَطَعَهُ صِغاراً وفَرَّقَهُ يُقال : لَحْمٌ خَرادِيلُ : أي مُخَرْدَلٌ أي مُقَطَّعٌ . قال البَكْريُّ في شَرحِ أمالِي القالِي : ولا واحِدَ لها مِن لفظِها قال كَعبُ بن زُهَير رضي اللّه تعالى عنه :
يَغْدُو فيَلْحَمُ ضِرغامَيْنِ عَيشُهُما ... لَحْمٌ مِن القَوْمِ مَعْفُورٌ خَرادِيلُ وقال ابنُ مُقْبِل :
حتَّى أتَتْ مَغْرِسَ المِسكِين تَطْلُبهُ ... وحَوْلَها قِطَعٌ مِنه خَرادِيلُ
والمُخَردَلُ : المَصْرُوعُ وبه روِى حديثُ البُخارِيّ : " فمِنْهُم المُوبَقُ بعَمَلِه ومِنهم المخَردَلٌ " وقد ذكره المصنف في ج - ر - د - ل وسَبَق الكلامُ عليه هناك . والخَردَلُ : حبُّ شَجَرٍ م معروف مُسَخِّنٌ مُلَطِّفٌ جاذِبٌ قالِعٌ للبَلْغَمِ مُلَينٌ هاضِمٌ نافِعٌ طِلاؤُه للنِّقْرِس والنَّسا والبَرَصِ والبَهَقِ ويُنَقِّى الوَجْهَ ويَنفع مِن داء الثَّعلَب خصوصاً البَرِّيُّ منه . ودُخانُه يَطْرُدُ الحَيّاتِ ونَصّ القانُون : وتَهْرُب من دُخانِه الهَوَامُّ . وماؤُه يُسَكِّن وَجَع الآذانِ تَقْطِيراً وكذلك دُهْنُه . ومَسحُوقُه علَى الضِّرسِ الوَجِعِ غايَةٌ خُصُوصاً إذا طبخَ به الحِلْتِيتُ . ويُنَقِّي رُطوباتِ الرَّأسِ ويُحَلِّلُ الأورامَ المُزْمِنةَ وَضْعاً مع الكِبرِيت لا سِيَّما الخَنازِير . ويَنفَعُ مِن الجَرَبِ والقَوابِي ووَجَعِ المَفاصِل . وقال بعضُهم : إنْ شُرِب مِنه علَى الرِّيقِ ذَكَّى الفَهْمَ . ويُزِيلُ الطِّحالَ ويَنفَعُ من اختِناق الرَّحِم ويُشَّهي الباهَ وينفَعُ مِن الحُمِّيّات العَتِيقة والدائرةِ قاله الرَّئيسُ . والخَرْدَل الفارِسي : نَباتٌ يكونُ بمِصْرَ يُعرَفُ بحَشِيشةِ السُّلْطان
ومما يُستَدْرَكُ عليه : الخُرْدُولَةُ بالضمّ : العُضْو الوافِر مِن اللَّحم كما في المُحكَم . وفي التهذيب : عُضْوٌ مِن اللَّحم وافِرٌ

##### Türkçe

خردل
**خَرْدَلَ** - **يُخَرْدِلُ** - **خَرْدَل**
**خَرْدَلَ** - **يُخَرْدِلُ** + bir varlık + bir şeyi: kıyar ve ufalar: onu keser, sonra onu dağınık küçük ince parçalar hâlinde ayırır: etin kıyılması veya plastiğin kesilmesi yahut ağaç kırıntıları gibi.
**خَرْدَل**: “فـَعـْلـَل” vezni üzere: **خَرْدَلَ** - **يُخَرْدِلُ**’den “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: ufalanmış ve kıyılmış şey: ve o, ıstılah olarak, kırıntı ve küçük ince kıyımlar şeklinde taneli bitkiden bir türün adıdır.
Ve lafız, “küçük uzak parçalar hâlinde kesme ve ayırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَسَفَ** - **يَكْسِفُ**، **فَضَّ** - **يَفُضُّ**، **وَرَقَ** - **يَرِقُ**، **صَارَ** - **يَصُورُ** (**صَارَ** - **يَصِيْرُ**) müteaddî, **بَذَرَ** - **يَبْذُرُ**، **خَرْدَلَ** - **يُخَرْدِلُ**
خردل
	﴿Ve kıyamet günü için adalet terazilerini koyarız; hiçbir nefis hiçbir şeyle zulme uğratılmaz; ve eğer **خردل** tanesinin ağırlığı kadar olsa, onu getiririz; ve hesap görenler olarak bize yeteriz (47)﴾ Enbiyâ
	﴿Ey oğulcuğum! Şüphesiz o, eğer **خردل** tanesinin ağırlığı kadar olsa da bir kayanın içinde yahut göklerde yahut yerde bulunsa, Allah onu getirir; şüphesiz Allah latîftir, habîrdir (16)﴾ Lokman
Muhtâr es-Sıhâh
● [**خردل**] خ ر د ل: **الخَرْدَلُ** bilinen bir bitkidir; bir tanesi **خَرْدَلةٌ**’dir.
Lisân’ın özeti
1. Ve **خَرْدَل** eti: onun uzuvlarını bol bol parçaladı; ve denildi ki: **خَرْدَل** eti: onu küçük küçük parçaladı,
2. **خَرْدل** eti: onu parçaladı ve dağıttı, - **المخردَل**: parçalanmış; sıratın kancaları onu parça parça eder de ateşe yuvarlanıncaya kadar.
3. **الخُرْدُولة**: etten bol uzuv.
4. Ve **الخَرْدَل**: bilinen **الحُرْف**’tan bir türdür; bir tanesi **خَرْدَلة**’dir. Ve aziz tenzîlde: “Ve eğer **خَرْدَل** tanesinin ağırlığı kadar olsa onu getiririz”; yani **خَرْدَل** ağırlığı.
5. Ve hurma ağacı **خَرْدَلَتِ**; o **مُخَرْدِلة**’dir ve o **مُخَرْدِلٌ**’dir: onun silkelenmesi çoğaldı ve **يُسْر**’ından kalan büyüdü.
6. **المُخَرْدَل**: yere serilmiş, atılmış olan.
7. Ve **خَرْدَل** yemeği **خَرْدَلة**: onun seçkisini ve en iyilerini yedi;
Lisânü’l-ʿArab
● - **خردل**: **الخُرْدُولة**: etten bol uzuv. Ve **خَرْدَل** eti: onun uzuvlarını bol bol parçaladı; ve denildi ki: **خَرْدَل** eti: onu küçük küçük parçaladı; denildi: **خَرْدل** eti: onu parçaladı ve dağıttı; ve onda **الذال** bir lehçedir. Ve et **خَرادِيلُ** ve **مُخَرْدَلٌ**: eğer parçalanmış ise; ve ondan Ka‘b b. Zuheyr’in sözü:
	“Gider de iki aslanı yedirir; onların geçimi…
	kavimden et: topraklanmış, **خَرَادِيل**”
	yani parça parça kesilmiş. Ve **المُخَرْدَل**: yere serilmiş olan. Ve **الخَرْدَل**: bilinen **الحُرْف**’tan bir türdür; bir tanesi **خَرْدَلة**’dir. Ve aziz tenzîlde: “Ve eğer **خَرْدَل** tanesinin ağırlığı kadar olsa onu getiririz”; yani **خَرْدَل** ağırlığı. Ve hurma ağacı **خَرْدَلَتِ**; o **مُخَرْدِلة**’dir ve o **مُخَرْدِلٌ**’dir: onun silkelenmesi çoğaldı ve **يُسْر**’ından kalan büyüdü. Ve **خَرْدَل** yemeği **خَرْدَلة**: onun seçkisini ve en iyilerini yedi; ve ondan hadis: “Onlardan kimi ameliyle helâk edici olandır ve onlardan kimi **المُخَرْدَل**’dir”; dedi ki: **المُخَرْدَل** yere serilmiş, atılmış olandır; ve denildi: **المخردَل** parçalanmış olandır; sıratın kancaları onu parça parça eder de ateşe yuvarlanıncaya kadar.
Mekâyîsü’l-luğa:
Ve bundan: “(**خَرْدَلْتُ**) eti”: onu parçaladım ve dağıttım. Ve benim yanımda bu, **الخَرْدَل** diye adlandırılan taneli şeye benzetilmiştir; ve o, Araplar ile Acemler arasında üzerinde ittifak vuku bulmuş bir isimdir; ve o, iştikaksız olarak konulmuştur. Ve kim “(**خَرْذَل**)” derse, **الذال**’ı **الدال**’dan bedel kılmıştır.
el-Kâmûsü’l-muhît:
**خَرْدَلَ** yemeği: onun seçkisini yedi; ve hurma ağacı: onun silkelenmesi çoğaldı ve onun **بُسْر**’undan kalan büyüdü; o hâlde o **مُخَرْدِلٌ**’dir.
Ve eti: onun uzuvlarını bol bol kesti; yahut onu kesti ve dağıttı. Ve et **خَراديلُ**: **مُخَرْدَلٌ**’dır. Ve **المُخَرْدَلُ**: yere serilmiş olandır. Ve **الخَرْدَلُ**: bir ağacın tanesi; ısıtıcı, inceltici, çekici, balgamı sökücü, yumuşatıcı, hazmettiren; onun sürülmesi nikrise, siyatiğe ve barasa faydalıdır; ve onun dumanı yılanları kovar; ve onun suyu damlatma yoluyla kulak ağrısını dindirir; ve onun ezmesi ağrıyan azı dişinin üzerine (konulunca) en uç derecedir. Ve **الخَرْدَلُ الفارِسِيُّ**: Mısır’da olan bir bitkidir; **حَشيشَةِ السُّلْطانِ** diye bilinir.
Tâcü’l-ʿArûs:
خ - ر - د - ل
**خَرْدَلَ** yemeği **خَرْدَلةً**: Ebû Zeyd’den: onun seçkisini ve en iyilerini yedi. el-Asma‘î dedi: hurma ağacı **خَردَلَتِ**: onun silkelenmesi çoğaldı ve onun **بُسْر**’undan kalan büyüdü; o hâlde o, el-ʿUbâb ve el-Muḥkem’de olduğu üzere **مُخَرْدِلٌ**’dir. el-Leys dedi: **خَرْدَلَ** eti: onun uzuvlarını bol bol kestiğinde; yahut onu küçük küçük kesti ve dağıttığında; denilir: et **خَرادِيلُ**: yani **مُخَرْدَلٌ**; yani parçalanmış. el-Bekrî, el-Kâlî’nin Emâlî’sinin şerhinde dedi: onun lafzından bir tekili yoktur. Ka‘b b. Zuheyr (Allah ondan razı olsun) dedi:
	“Gider de iki aslanı yedirir; onların geçimi…
	kavimden et: topraklanmış, **خَرادِيلُ**”
Ve İbn Mukbil dedi:
	“Ta ki miskinin ekim yerine geldi, onu arıyor…
	ve çevresinde ondan parçalar: **خَرادِيلُ**”
Ve **المُخَردَلُ**: yere serilmiş olandır; ve onunla Buhârî hadisi rivayet edilmiştir: “Onlardan kimi ameliyle helâk edici olandır ve onlardan kimi **المخَردَلٌ**’dir.” Ve musannif onu ج - ر - د - ل’de zikretti ve söz orada geçti. Ve **الخَردَلُ**: bilinen bir ağacın tanesi; ısıtıcı, inceltici, çekici, balgamı sökücü, yumuşatıcı, hazmettiren; onun sürülmesi nikrise, siyatiğe, barasa ve **البَهَق**’a faydalıdır; yüzü temizler; ve özellikle onun yabanî olanı, saçkıran hastalığından fayda verir. Ve onun dumanı yılanları kovar; ve Kânûn’un nassı: “Haşerat onun dumanından kaçar.” Ve onun suyu damlatma yoluyla kulak ağrısını dindirir; aynı şekilde onun yağı da. Ve onun ezmesi ağrıyan azı dişinin üzerine (konulunca) en uç derecedir; özellikle onunla **الحِلْتِيتُ** pişirilirse. Ve başın rutubetlerini temizler; ve kükürt ile birlikte konulmak suretiyle, özellikle **الخَنازِير** olmak üzere, müzmin şişleri çözer. Ve uyuzdan, **القَوابِي**’den ve eklem ağrısından fayda verir. Ve bazısı dedi: eğer ondan aç karnına içilirse anlayışı keskinleştirir. Ve dalağı giderir; ve rahmin boğulmasından fayda verir; cinsel isteği iştahlandırır; ve eski ve dönen hummalardan fayda verir; bunu reîs söyledi. Ve **الخَرْدَل الفارِسي**: Mısır’da bulunan bir bitkidir; **حَشِيشةِ السُّلْطان** diye bilinir.
Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخُرْدُولَةُ** (zammetle): el-Muḥkem’de olduğu üzere etten bol uzuv. Ve et-Tehzîb’de: etten bir uzuv; bol.
