# خرر (خ-ر-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sel suyunun yardığı hendek demektir

- Harfler: خ - ر - ر
- Kur'an'da: 12 geçiş · 12 ayet · 9 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَرَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91.md) | فَعَلَ | Çöktü | 2 | 2 | [22:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/22:31.md) |
| [خَرُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Çöktüler | 2 | 2 | [19:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/19:58.md) |
| [وَخَرَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91.md) | وَفَعَلَ | Ve çöktü | 2 | 2 | [7:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/7:143.md) |
| [فَخَرَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91.md) | فَفَعَلَ | Sonra çöktü | 1 | 1 | [16:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/16:26.md) |
| [وَتَخِرُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%91.md) | وَتَفْعِلُ | Ve çöker | 1 | 1 | [19:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/19:90.md) |
| [وَخَرُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve çöktüler | 1 | 1 | [12:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/12:100.md) |
| [وَيَخِرُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَيَفْعِلُونَ | Ve çökerler | 1 | 1 | [17:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/17:109.md) |
| [يَخِرُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعِلُوا | Çökerler | 1 | 1 | [25:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/25:73.md) |
| [يَخِرُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Çökerler | 1 | 1 | [17:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/17:107.md) |

## Mücavir kökler — 110 mücavir (136 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Zekane (kaf) çene altı demektir
2. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 20 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
3. [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Bekyu damla damla yağan yağmur demektir
4. [هدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Devirmek
5. [نسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dinlenme yeridir
6. [نعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Koyun
7. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
8. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Üst
9. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kevn tepe demektir
10. [دكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Üstü düz tümsek (plato) demektir
11. [سقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sekf tavan demektir
12. [نزغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Nez’ ”den dönüşmüştür
13. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Tilvi toklu demektir
14. [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Belirdi
15. [خطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hatfe daldan yapılmış, yaya bağlanan ip ile kuşu birden…
16. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bulanık su demektir
17. [دلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dell : Delv kova demektir
18. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
19. [لطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Lütufkar
20. [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
21. [صعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yıldırım demektir
22. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Önce
23. [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onu seçti
24. [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hanif eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır
25. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
26. [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Belli zamanlarda buluşulan yer, buluşma zamanı demektir
27. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Ribve, tümsek demektir
28. [صمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağırlar
29. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
30. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Davut
31. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yapı demektir
32. [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Böcek demektir
33. [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
34. [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nöbet kelimesinden gelmiştir
35. [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
36. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sinek kapan bitki demektir
37. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Alet kaldıraç demektir
38. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Tayr” kuş demektir
39. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Neredeyse o
40. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Edim dibalı deri demektir
41. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şıkk, kopmuş parça demektir
42. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Temel demektir
43. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Düzlük demektir
44. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kaldınız
45. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Açığa çıkarırsınız
46. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayese sürülmüş tarla demektir
47. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
48. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
49. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kör demektir
50. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
51. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zerre toz demektir
52. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
53. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların hevesleri
54. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şuurunda olurlar
55. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
56. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Akan deredir
57. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haml: İple yüklenen yük demektir
58. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
59. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
60. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خرر |
| Yapı | Üçlü (mücerred, muzaaf / katlamalı) |
| Özel Durum | Mükerrer / muzaaf kök (ayn ve lâm harfleri özdeş) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md), [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md), [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [نهض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkanın, rüzgârın veya ses çıkaran bir nesnenin yüksekten aşağıya yararak ve uğultuyla dökülmesi; ağırlığın serbest kalarak yere kapaklanması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi haşyet, dehşet veya fiziksel çöküş anında failin iradesini ve dengesini yitirerek kendiliğinden ve hızla yere yığılması |
| Çekirdek Özet 3 | Boyun eğişin ve teslimiyetin zihinsel bir kurgu değil, tüm bedensel ağırlığın ve yüksekliğin sıfırlanmasıyla gerçekleşen ontolojik çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki secdeleri sıradan, mekanik ve planlı bir rükû-secde hareketi sanılması; oysa kök sarsıcı bir etki karşısında istemsizce yere serilmeyi ifade eder |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خر | Bir engeli yararak, delerek veya aşarak şiddetle dışarı çıkma, yırtma ve ses çıkarma; [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) (dışarı fırlama), [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md) (yırtıp delme), [خرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md) (yapıyı çökertip delik deşik etme), [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) (keskin tahminle yarma/uydurma) köklerinde olduğu gibi kapalılığı bozan sert hareket | ر | Katlamalı son ses (ر), yarıp geçme hareketine süreklilik, titreşim, akışkanlık ve uğultu kazandırarak tekil bir yarılmayı kesintisiz bir düşüşe ve çağlayan akışına dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit / duvar imgesinin pürüzlü ve hırıltılı varyantı (türetme imge) | Bir engelin, perdenin veya mukavemet noktasının sürtünmeyle, hırıltıyla ve zorlanarak aşılması hareketini temsil eder |
| ر | İnsan başı; tepe, başlangıç, zirve | Yüksekliği, dik duruşu, en üst noktayı ve bedenin yönlendirici merkezini temsil eder |
| ر | İnsan başı; tepe, başlangıç, zirve | İlk baş imgesinin peşinden gelen ikincil temas; başın ve yüksekliğin serbest düşüşle peş peşe yere doğru savrulması ve hareketin titreşimli tekrarı |
| خرر | Yüksekteki başın engeli aşarak aşağıya uğultuyla serilmesi | Dik ve yüksekte duran merkezin (ر), tutunduğu direnç hattını hırıltılı bir sesle yırtarak (خ) baş aşağı kontrolsüzce zemine serilmesi hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun yüksekten yatağına çağlayarak akması ve bu sırada çıkardığı gürültülü uğultu (خرير الماء); sel suyunun zemini yararak oyduğu yarık veya sert esen rüzgârın ağaçlarda çıkardığı uğultulu ses |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında yırtıcı kuşun avına süzülürken kanatlarının çıkardığı ses ve rüzgârın şiddetle esişi için kullanılmıştır; el-Accâc bir şiirinde yırtıcı doğanın kanat uğultusunu ve sert akışı خرير lafzıyla tasvir eder: لوذ العصافير ولوذ الدخل / تحت العضاه من خرير الأجدل |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A'râbî ve el-Leys'in aktardığı üzere suyun çok şiddetli akması durumunda خَرَّ الماءُ يَخِرُّ denir; ayrıca İbn Abbâs'tan nakledilen rivayette kulaklarını tıkayan birinin cennetteki Kevser suyunun çağlama sesini duyacağı خَرِيرُ الكَوْثَرِ ifadesiyle aktarılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn (el-Halîl), Lisān al-ʿArab (İbn Manzûr), Asās al-Balāgha (Zemahşerî).

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde خرر kökü, öncelikle suyun akışı, gürültüsü, horlama ve uğultu gibi doğal sesleri taklit eden yansıma (onomatopoetik) bir tabandan neşet etmiştir. Kuzeybatı Sami grubunda, bilhassa İbranicede hırıltı, yanma, kuruma veya boğazdan ses çıkarma anlamlarını taşıyan חרר (harar) köküyle sesbilgisel bir yakınlık gösterir; ancak İbranice form daha çok ateş ve kuruluk yönüne evrilirken Arapçada kök, suyun akışındaki akışkan sürtünme ve yüksekten hızla dökülme kinetiğini muhafaza etmiştir. Süryanicede de boğaz hırıltısı veya rüzgâr uğultusu bildiren benzer yansımalı biçimler mevcuttur. Arapçada kökün özgünlüğü, onomatopoetik "hırr / hurr" sesinden türeyen fiziksel hareketin salt ses taklidiyle sınırlı kalmayıp, yerçekiminin etkisiyle bir nesnenin veya canlının yukarından zemine hızla kapaklanması, yıkılması ve çöreklenmesi biçimindeki somut kinematiğe dönüşmesinde yatar. Kök, düşüşün ani ve sarsıcı oluşu ile bu esnada çıkan hava/zemin temas sesini tek bir gövdede birleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خَرَّ — يَخِرُّ / يَخُرُّ (خريرًا وخرًّا) | Suyun çağlaması, rüzgârın uğultusu ve kedinin mırıltısından nesnenin yerçekimiyle gürültülü çöküşüne uzanan kinestetik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חרר (boğaz sesi, yanma) ve Süryanice hırıltı kökleri | Doğal nefes/boğaz sürtünmesi yansımasının Arapçada su çağlaması ve fiziksel serbest düşüşe dönüşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik *x-r (ses çıkarma, akma) | Doğal akışkanların sürtünme sesini taklit eden yansıma kökler | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خرر | Anlamlı | Uğultuyla akma ve yüksekten kapaklanma | Suyun çağlaması, çatının çökmesi, bedenin yüzüstü serilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رخر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmel kabul edilmiş, müstakil bir kök olarak terkip edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ررخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde fonetik dizilim kuralları gereği kullanılmamış terkiptir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خرر | Merkez | Yüksekten serbest düşüş ve kapaklanma | Etki veya ağırlık sebebiyle irade dışı/ani şekilde sesli ve şiddetli çöküş | Yerin çekimine ve etkinin gücüne karşı koyamayarak yere serilmek |
| [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) | Komşu | İbadet amacıyla yere kapanma | Bilinçli, iradeli, niyetle yapılan ve belirli bir formu olan secde | İtaat ve tazim maksadıyla alnı kasıtlı olarak yere koyma |
| [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) | Komşu | Sabitlikten düşüşe geçme | Yüksek bir yerden aşağıya bir cismin düşmesi veya olayın gerçekleşmesi | Hızlı kapaklanmadan ziyade genel anlamda isabet etme ve düşüş |
| [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) | Komşu | Tutunamayıp aşağı kayma | Tutunulan zeminden veya daldan kazara, boşlukta kalarak düşme | Genellikle hataen veya zayıflık sebebiyle yerinden kopup düşme |
| [نهض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6.md) | Zıt | Yerden yukarı doğrulma | Zeminden ayrılıp dikleşme, harekete geçme ve ayağa kalkma | Yere serilmenin tam karşıtı olarak yerçekimine direnip yükselme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خرر | Çağlayarak çöküş | Ses ve şiddetle yüksekten aşağıya kapaklanmak | Kesin |
| Latince | Ruo, Corruo | Hızla yıkılmak, çökmek | Yapıların yerle bir olması veya bedenin hızla serilmesi yönünü karşılar; su çağlaması yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To collapse, to fall prostrate | Çökmek, yüzüstü kapaklanmak | "Collapse" iç çöküşü, "fall prostrate" ise secdeye serilmeyi verir; ancak kökteki su sesi (murmur/roar) boyutunu tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Zusammenstürzen, niederfallen | Yıkılmak, yere çalınmak | Ansızın ve büyük bir kütle etkisiyle aşağı serilmeyi tam karşılar; akustik yansımayı kısmen eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | S'effondrer, crouler | Çökmek, gümbürtüyle yıkılmak | Özellikle yapıların ve direnç noktalarının çöküşünü çok iyi yansıtır; ilahi huşû ile secdeye varışı mecazen karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mûsâ'nın baygın düşmesi (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) | İlahi tecelli karşısında bilincin ve bedenin iflası | Dağın parçalanması ve mutlak azamet karşısında beşerî takatin tükenerek yere yığılması (A'râf [7:143](https://lisan.digital/tr/ayet/7:143.md)) |
| Çatının çökmesi (فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ) | Yapısal dengenin bozulup tavanın başa yıkılması | Hilekâr inkârcıların kurduğu binaların ve düzenlerin tepeden inme bir felaketle çöküşü (Nahl [16:26](https://lisan.digital/tr/ayet/16:26.md)) |
| Huşû ve haşyet secdesi (خَرُّوا سُجَّدًا / وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ) | Vahyin hakikatine dayanamayıp çeneleri/yüzleri üstüne kapaklanma | Kur'an âyetleri okunduğunda veya ilahi hatırlatma yapıldığında kalbin titreyip bedenin secdeye serilmesi (İsrâ [17:107](https://lisan.digital/tr/ayet/17:107.md), [17:109](https://lisan.digital/tr/ayet/17:109.md); Meryem [19:58](https://lisan.digital/tr/ayet/19:58.md); Secde [32:15](https://lisan.digital/tr/ayet/32:15.md)) |
| Süleyman'ın vefatı (فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ) | Dayanağı kalmayan bedenin yerçekimiyle yere devrilmesi | Asasının kurt tarafından kemirilmesiyle Süleyman'ın cansız bedeninin yere düşmesi ve ölümün aşikâr olması (Sebe [34:14](https://lisan.digital/tr/ayet/34:14.md)) |
| Gökten düşüş metaforu (فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ) | Tevhidden kopuşun mutlak irtifa kaybı ve savrulma oluşu | Şirke düşen kimsenin yüksek irtifadan kontrolsüzce boşluğa düşüp parçalanması (Hac [22:31](https://lisan.digital/tr/ayet/22:31.md)) |
| Dağların parçalanarak yıkılması (وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا) | Kozmik düzenin şirk iddiası karşısında sarsılarak çöküşü | "Rahmân çocuk edindi" sözünün dehşetinden dağların yerle bir olup yıkılma tehdidi (Meryem [19:90](https://lisan.digital/tr/ayet/19:90.md)) |
| Şükür ve hürmet kapaklanışı (وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا) | Yusuf'un ailesinin taht önünde hürmetle boyun eğmesi | Rüyadaki sembolik boyun eğişin hakikat dünyasında fiili hürmet kapaklanışına dönüşmesi (Yûsuf [12:100](https://lisan.digital/tr/ayet/12:100.md)) |
| Sahte/mekanik secdeden tenzih (لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا) | Kör ve sağır bir taklitçilikle bilinçsizce yere serilmeme | Rahmân'ın kullarının ayetlere şuursuzca değil, idrak ve basiretle muhatap olması (Furkân [25:73](https://lisan.digital/tr/ayet/25:73.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve tecelli bahsi (A'râf [7:143](https://lisan.digital/tr/ayet/7:143.md)) | Beşer idrakinin ve cesedinin ilahi tecelliyi doğrudan taşımaya muktedir olamayışı; ontolojik sınır | Beşerin ilahi azamet karşısında mutlak acz içinde yere serilerek bilincini yitirmesi |
| Fıkıh | Tilâvet secdesinin rüknü ve keyfiyeti | Secdenin sadece şekilsel bir eğilme mi yoksa dik duruştan süratle ve tam bir teslimiyetle zemine iniş mi olduğu | Dik duruş halinden taviz vererek çenenin ve alnın yere tam temasıyla gerçekleşen çöküş |
| Tefsir | "Çeneleri üstüne kapanmak" (لِلأَذْقَانِ) ifadesi | Secdenin yalnızca alnın konması değil, sarsıcı bir ağlama ve sarsılmayla yüzün ve çenenin yere düşmesi | Huşûnun zirvesinde bedenin kontrolünün yitirilerek serbest düşüşe bırakılması |
| Hadis | Namazda secdeye varış şekli (çöküş usulü) | Secdeye inerken develerin çöküşü gibi gürültülü ve kaba mı yoksa sükûnetle mi inileceği tartışması | Serbest çöküşün fiili namaz intikalinde nasıl disipline edileceği meselesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve haşyet tecrübesi | İradeyi ilahi hakikate bütünüyle terk ediş | Kibrin ve benliğin zeminle sıfırlanması | Hakikat karşısında zihinsel savunma mekanizmalarının çökerek kulun yere serilmesi | Kesin |
| İlmi | Kesin kanıt ve apaçık delil zuhuru | Yanılsamaların ve temelsiz kabullerin çöküşü | Batıl teorilerin dayanıksız kalarak yıkılması | Çatının temelsiz kalıp çökmesi gibi, zayıf hipotezlerin delil karşısında ayakta duramaması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite, meşruiyet ve güç dengesi | Zorba iktidarların çatılarının başlarına yıkılması | Meşruiyeti yitiren sistemin tepeden devrilmesi | Temeli adalete dayanmayan iktidar bloklarının kriz anında ani bir gürültüyle çöküşü | Güçlü |
| İktisadi | Spekülatif ve temelsiz finans yapıları | Şişirilmiş yapıların tabana vurması (çöküş) | Karşılıksız değer üretiminin kaçınılmaz iflası | Sağlam dayanağı olmayan iktisadi yapıların, kurt kemiren asa gibi aniden yere kapaklanması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yerçekimsel potansiyel enerjinin kinetik enerjiye ani dönüşümü (Gravitational Collapse) | Bir cismi tutan destek kuvveti sıfırlandığında cismin potansiyel enerjisini kinetik enerji ve ses dalgalarına dönüştürerek en düşük enerji seviyesine (tabana) düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ani psikolojik veya kurumsal çöküş (Catastrophic Institutional/Emotional Collapse) | Bireyin veya toplumsal yapının taşıma kapasitesini aşan bir şok veya ifşaat karşısında direnç mekanizmalarını tamamen yitirip diz çökmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | خرر eylemini sadece namaz içindeki rutin, planlı ve sakin bir "secdeye eğilme" hareketine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök çatının tepeden çökmesi, dağların yerle bir olması, ölünün yere yığılması ve vahiy karşısında bedenin titreyerek kontrolsüzce yere kapaklanması gibi geniş bir fiziksel-kozmik çöküş dinamiğini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerin etkisini kuru bir şekilcilik zannetmek; Furkân [25:73](https://lisan.digital/tr/ayet/25:73.md)'teki uyarının aksine, ayetler karşısında ne yaptığını bilmeyen şuursuz bir taklitçilikle yere kapanmayı gerçek huşû zannetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ile muhatap olan insanın yaşadığı sarsıntının sadece soyut bir kabul değil, bedeni yere serecek kadar kudretli bir ontolojik ağırlık taşıdığını gösterir. İmanın zirvesi dik duruşun kırılması ve benliğin yere çalınmasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin ve kâmil müminlerin tilâvet secdelerini bildiren âyetlerde (Meryem [19:58](https://lisan.digital/tr/ayet/19:58.md), İsrâ [17:107](https://lisan.digital/tr/ayet/17:107.md)-109, Secde [32:15](https://lisan.digital/tr/ayet/32:15.md)); şirkin kozmik ve ahlaki vehametini anlatan uyarılarda (Meryem [19:90](https://lisan.digital/tr/ayet/19:90.md), Hac [22:31](https://lisan.digital/tr/ayet/22:31.md)) ve hilebazların helak sahnelerinde (Nahl [16:26](https://lisan.digital/tr/ayet/16:26.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Secdenin insanın kendi kontrolünde gerçekleştirdiği bir lütuf veya ritüel olduğu zannını yıkar; aksine hakiki secdenin ilahi hakikat karşısında tutunamayıp düşüş (inkısâr ve mahviyet) olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun veya rüzgârın bir engeli aşarak gürültü ve uğultuyla yüksekten aşağıya boşalması; destek noktası çöken kütlenin yerçekimiyle aniden zemine kapaklanması.
- Soyut anlam: İlahi heybet, azamet veya mutlak delil karşısında beşerî direncin, kibrin ve kontrol mekanizmalarının iflas ederek tüm varlığıyla yere serilmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin veya ferdin dayandığı harici desteğin ortadan kalkmasıyla, potansiyel enerjinin sıfır noktasına ani ve sarsıcı bir ivmeyle intikali.
- LaTeX modeli: $$F_d \le 0 \implies \frac{d^2 h}{dt^2} = -g \implies \lim_{t \to t_c} h(t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $h$, sistemin veya ferdin zemin üzerindeki irtifasını (fiziksel yükseklik veya benlik/kibir seviyesini); $F_d$, sistemi yukarıda tutan taşıyıcı veya koruyucu direnç kuvvetini; $g$, yerçekimi veya ilahi hakikatin karşı konulamaz çekim gücünü; $t$, zamanı ve $t_c$ ise çöküş anını temsil eder. Taşıyıcı kuvvet sıfırlandığında veya aşıldığında ($F_d \le 0$), ivme tamamen çekim yönüne döner ($-g$) ve sistem kaçınılmaz olarak sıfır irtifa noktasına ($h = 0$, zemin/secde) hızla kapaklanır. Bu süreç خرر kökünün anlattığı engelsiz, gürültülü ve serbest düşüş kinetiğini formüle eder.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/7:143.md) — وَخَرَّ

وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa ta’yin ettiğimiz vakitte gelince ve Rabbı onunla konuşunca; dedi ki: Rabbım; bana, kendini göster. Sana bakayım. Buyurdu ki: Beni kat’iyyen göremezsin. Ama dağa bak; eğer o yerinde kalırsa, sen de Beni görürsün. Rabbı dağa tecelli edince; onu paramparça etti ve Musa da baygın düştü. Ayılınca dedi ki: Tenzih ederim Seni, Sana tevbe ettim ve ben, mü’minlerin ilkiyim.

### [Yusuf 12:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/12:100.md) — وَخَرُّوا

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Ana-babasını tahtın üzerine çıkarıp oturttu. Hepsi onun için secdeye kapandılar. Dedi ki: Babacığım; işte bu; vaktiyle gördüğüm rüyanın gerçekleşmesidir. Doğrusu Rabbım, onu gerçekleştirdi ve bana ihsan etti de; şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra, beni zindandan çıkardı ve sizi çölden getirdi. Muhakkak ki Rabbım, dilediğine lütufkardır. Muhakkak ki O’dur O, Hakim, Alim.

### [Nahl 16:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/16:26.md) — فَخَرَّ

قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Kendilerinden öncekiler de düzen kurmuşlardı. Bunun üzerine Allah; binalarını temellerinden çökertti de üstlerindeki tavanları başlarına yıkıldı. Hem bu azab; onlara hissedemeyecekleri taraftan gelmişti.

### [İsra 17:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/17:107.md) — يَخِرُّونَ

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا

Meal (IK): De ki: Ona ister inanın, ister inanmayın, muhakkak ki ondan önce kendilerine bilgi verilenlere, o okunduğu zaman, yüzleri üstü secdeye kapanırlar.

### [İsra 17:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/17:109.md) — وَيَخِرُّونَ

وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا

Meal (IK): Yüzleri üstü kapanarak ağlarlar. Ve bu, onların huşu’unu artırır.

### [Meryem 19:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/19:58.md) — خَرُّوا

أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا

Meal (IK): İşte bunlar; Allah’ın kendilerine nimetler verdiği peygamberlerden, Adem in soyundan, Nuh ile beraber taşıdıklarımızdan ve İbrahim ile İsrail’in neslinden, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Rahman’ın ayetleri onlara okunduğu zaman; ağlayarak secdeye kapanırlardı.

### [Meryem 19:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/19:90.md) — وَتَخِرُّ

تَكَادُ السَّمَوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا

Meal (IK): Neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar göçecekti;

### [Hac 22:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/22:31.md) — خَرَّ

حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ

Meal (IK): Allah’a şirk koşmaksızın, hanifler olarak. Kim Allah’a şirk koşarsa; gökten düşüp de kuşların kaptığı veya rüzgarın uçuruma attığı bir şeye benzer.

### [Furkan 25:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/25:73.md) — يَخِرُّوا

وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا

Meal (IK): Onlar ki; kendilerine Rabblarının ayetleri hatırlatıldığı vakit, onlara karşı kör ve sağır davranmazlar.

### [Secde 32:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/32:15.md) — خَرُّوا

إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ

Meal (IK): Ayetlerimize ancak, kendilerine hatırlatıldığı zaman secdeye kapananlar, büyüklük taslamayarak Rabblarını hamd ile tesbih edenler inanırlar.

### [Sebe 34:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/34:14.md) — خَرَّ

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ

Meal (IK): Onun ölümüne hükmettiğimiz zaman; ölümünü onlara ancak değneğini yiyen canlı farkettirdi. Yere düşünce ortaya çıktı ki; eğer onlar gaybı bilselerdi, horlayıcı azab içinde kalmazlardı.

### [Sad 38:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/ayet/38:24.md) — وَخَرَّ

قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَظَنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ

Meal (IK): O da dedi ki: Senin dişi koyununu, kendi dişi koyunlarına katmak için istemekle sana zulmetmiştir. Doğrusu ortakçıların çoğu birbirinin hakkına tecavüz eder. Ancak inanmış olup salih ameller işleyenler müstesnadır. Ama onlar pek azdır. Davud, kendisini imtihan ettiğimizi zannederek Rabbından mağfiret diledi. Rukua kapanarak Allah’a yöneldi.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sel suyunun yardığı hendek demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء
خ ر، ر خ مستعملان خر: الخَرِيرُ: صوت الماء وصوت الرّيح، وخَريرُ العُقاب: حَفِيفُها. وقد يُضاعَفُ إذا تُوُهِّمَ سُرْعة الخَرير في القَصَب فَيُحْمَلُ على الخَرْخَرة، وأمّا في الماء فلا يُقالُ إلاَ خَرْخَرة.
والهِرّةُ تَخِرُّ في نومها فهي خَرورٌ، وخَرَّ النَّمِرُ خريرا، وخَرْخَرَ يُخَرْخِرُ خَرْخَرةً، ويقال لصوته أيضا: خَرير، وهَدِير وغَطِيط.
رخ: الرَّخاخ: لينُ العيش. والرَّخُّ: نباتُ هشٌّ. والرُّخُّ: من أدوات الشطرنج، والجميع: رِخَخة من كلام العجم.

##### Türkçe

باب **الخاء** والراء
**خ ر**، **ر خ** müstamel ikisidir. **خر**: **الخَرِيرُ**: su sesi ve rüzgâr sesi; ve **خَريرُ العُقاب**: onun **حَفِيفُها**’sıdır. Ve **الخَرِيرُ**’in kamışta süratinin vehmedilmesi hâlinde (lafız) iki katlanabilir; böylece **الخَرْخَرة** üzerine hamledilir. Amma suda ise ancak **خَرْخَرة** denilir.

Ve **الهِرّةُ** uykusunda **تَخِرُّ**; o hâlde o **خَرورٌ**’dur. Ve **خَرَّ النَّمِرُ** **خريرا** (diye) yaptı. Ve **خَرْخَرَ** **يُخَرْخِرُ** **خَرْخَرةً**; ve onun sesine de denilir: **خَرير** ve **هَدِير** ve **غَطِيط**.

**رخ**: **الرَّخاخ**: yaşayışın yumuşaklığıdır. Ve **الرَّخُّ**: gevşek bir bitkidir. Ve **الرُّخُّ**: satranç aletlerindendir; ve hepsi: Acemlerin sözünden **رِخَخة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَريرُ: صوت الماء. وخَرَّ الماءُ يَخِرُّ خَريراً. وعينٌ خَرَّارَةٌ. وخَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُروراً، أي سَقَط. وضرب يده بالسيف فأَخَرَّها، أي أسقطها. والخَريرُ: واحد الأَخِرَّةِ، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَبوتين تنقاد. والخُرُّ من الرحى: اللَهوة، وهو الموضع الذي تُلقى فيه الحِنطَة بيدك.

##### Türkçe

**الخَريرُ**: suyun sesi. Ve su **خَرَّ** eder, **يَخِرُّ**; **خَريراً** (diye). Ve **عينٌ خَرَّارَةٌ** (çokça akan bir pınar). Ve Allah için secde ederek **خَرَّ** eder, **يَخِرُّ خُروراً**; yani düştü. Ve kılıçla eline vurdu da onu **فأَخَرَّها**; yani onu düşürdü. Ve **الخَريرُ**: **الأَخِرَّةِ**’nin bir teki; o da iki tepecik arasında, boyun eğerek (uzanıp giden) alçak yerlerdir. Ve değirmenden **الخُرُّ**: **اللَهوة**’dir; o, buğdayın elinle içine atıldığı yerdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ر ر
خـرّ مـن السقـف ‏"‏ فكأنمـا خـرّ مـن السمـاء ‏"‏ ‏"‏ وخرّ ساجداً ‏"‏ وخروا لأذقاهم خروراً‏.‏
وخر الماء خريراً وخرخر وكذلك الريح والقصب‏.‏
وقال العجاج‏:‏ لوذ العصافير ولوذ الدخل تحت العضاه من خرير الأجدل من حفيفه وله عير خرارة في أرض خوارة‏.‏
ولعب الصبيان بالخرارة وهي الدوامة والخذروف‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ عصفـت ريح فخرت الأشجار للأذقان‏.‏
والأعراب يخرون من البوادي إلى القرى أي يسقطون إليها ويطرءون‏.‏
وجاءنا خرار من الناس وفرار‏.‏

##### Türkçe

خ ر ر
**خـرّ**: tavandan düştü; “sanki gökten düşmüş gibi”; “ve secde ederek düştü”; “ve çeneleri üzerine düşerek düştüler.”

Ve su **خريرًا** olarak aktı; ve **خرخر**; bunun gibi rüzgâr ve kamış da.

Ve **العجاج** dedi:
Serçelerin sığınması ve hurma salkımının, **العضاه** altında, **الأجدل**’in **خرير**’inden, onun **حفيف**’inden sığınması; ve onun, **خوارة** bir yerde, **خرارة** bir yaban eşeği vardır.

Ve çocukların **الخرارة** ile oynaması; o, topaçtır ve çevgandır.

Ve mecazdandır: bir rüzgâr esti de ağaçlar çeneler üzerine düştü.

Ve Araplar, bozkırlardan köylere **يخرون**; yani onlara düşerler ve ansızın gelirler.

Ve bize insanlardan **خرار** ve **فرار** geldi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ قال الليث: خَرِيرُ العُقاب حَفِيفُه؛ قال: وقد يضاعف إِذا توهم سُرْعَة الخَرِيرِ في القَصَبِ ونحوه فيحمل على الخَرْخَرَةِ، وأَما في الماء فلا يقال إِلاَّ خَرْخَرَةً. والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها، وهو صوته. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ يَخِرُّ؛ وقال ابن الأَعرابي: خَرَّ الماءُ يَخِرُّ، بالكسر، خَرّاً إِذا اشتدّ جَرْيُه؛ وعينٌ خَرَّارَةٌ، وخَرَّ الأَرضَ خَرّاً. وفي حديث ابن عباس. من أَدخل أُصْبُعَيْهِ في أُذنيه سَمِعَ خَرِيرَ الكَوْثَرِ؛ خَرِيرُ الماء: صَوْتُه، أَراد مثل صوت خرير الكوثر. وفي حديث قُسٍّ: إِذا أَنا بعين خَرَّارَةٍ أَي كثيرة الجَرَيانِ. وفي الحديث ذِكْرُ الخَرَّارِ، بفتح الخاء وتشديد الراء الأُولى، موضع قُرْبَ الجُحْفَةِ بعث إِليه رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، سَعْدَ بن أَبي وَقَّاصٍ في سَرِيَّةٍ. وخَرَّ الرجلُ في نومه: غَطَّ، وكذلك الهِرَّةُ والنَّمِرُ، وهي الخَرْخَرَةُ. والخَرْخَرَةُ: صوتُ النائِم والمُخْتَنِقِ؛ يقال: خَرَّ عند النوم وخَرْخَرَ بمعنى. وهِرَّةٌ خَرُورٌ: كثيرة الخَرِيرِ في نومها؛ ويقال: للهِرَّةِ خُرُورٌ في نومها. والخَرْخَرَةُ: صوتُ النَّمِر في نومه، يُخَرْخِرُ خَرْخَرَةً ويَخِرُّ خَرِيراً؛ ويقال لصوته: الخَرِيرُ والهَرِيرُ والغَطِيطُ. والخَرْخَرَةُ: سُرْعَةُ الخَرِير في القَصَب ونحوها. والخَرَّارَةُ: عود نحو نصف النعل يُوثَقُ بخيط فَيُحَرَّكُ الخَيْطُ وتُجَرُّ الخَشَبَةُ فَتَصَوِّتُ تلك الخَرَّارَةُ؛ ويقال لخُذْرُوف الصِّبِي التي يُدِيرُها: خَرَّارَةٌ، وهو حكاية صوتها: خِرْخِرْ. والخَرَّارَةُ: طائر أَعظم من الصُّرَدِ وأَغلظ، على التشبيه بذلك في الصوت، والجمع خَرَّارٌ؛ وقيل: الخَرَّارُ واحِدٌ؛ وإِليه ذهب كراع.
وخَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً: صَوَّتَ في انحداره، بضم الخاء، من يَخُرُّ . وخَرَّ الرجلُ وغيره من الجبل خُرُوراً. وخَرَّ الحَجَرُ إِذا تَدَهْدَى من الجبل. وخَرَّ الرجلُ يَخُرُّ إِذا تَنَعَّمَ. وخَرَّ يَخُرُّ إِذا سقط، قاله بضم الخاء؛ قال أَبو منصور وغيره: يقول خَرَّ يَخِرُّ، بكسر الخاء.
والخُرْخُورُ: الرجل الناعم في طعامه وشرابه ولباسه وفراشه. والخارُّ: الذي يَهْجُمُ عليك من مكان لا تعرفه؛ يقال: خَرَّ علينا ناسٌ من بني فلان. وخَرَّ الرجلُ: هجم عليك من مكان لا تعرفه. وخَرَّ القومُ: جاؤوا من بلد إِلى آخر، وهم الخَرَّارُ والخَرَّارَةُ. وخَرُّوا أَيضاً: مَرُّوا، وهم الخَرَّارَةُ لذلك. وخَرَّ الناسُ من البادية في الجَدْبِ: أَتوا. وخَرَّ البناء: سقط. وخَرَّ يَخِرُّ خَرّاً: هَوَى من عُلْوٍ إِلى أَسفل. غيره: خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ، بالكسر والضم، إِذا سقط من علو. وفي حديث الوضوء: إِلاَّ خَرَّت خطاياه؛ أَي سقطت وذهبت، ويروى جَرَتْ، بالجيم، أَي جَرَتْ مع ماء الوضوء. وفي حديث عمر: قال الحرث بن عبدالله: خَرِرْتَ من يديك أَي سَقَطْتَ من أَجل مكروه يصيب يديك من قطع أَو وجع، وقيل: هو كناية عن الخجلِ؛ يقال: خَرِرْتُ عن يدِي أَي خَجِلْتُ، وسياق الحديث يدل عليه، وقيل: معناه سَقَطْتَ إِلى الأَرض من سبب يديك أَي من جنايتهما، كما يقال لمن وقع في مكروه: إِنما أَصابه ذلك من يده أَي من أَمر عمله، وحيث كان العمل باليد أُضيف إليها. وخَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً وخُرُوراً: وقع كذلك. وفي التنزيل العزيز: ويَخِرُّونَ للأَذقان يبكون. وخَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُرُوراً أَي سقط. وقوله عز وجل: ورفع أَبويه على العرش وخرُّوا له سُجَّداً؛ قيل: خَرُّوا لله سجداً، وقيل: إِنهم إِنما خَرُّوا ليوسف لقوله في أَوّل السورة: إِني رأَيتُ أَحَدَ عَشَرَ كوكباً والشمسَ والقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لي ساجدين؛ وقوله عز وجل: والذين إِذا ذُكِّرُوا بآيات ربهم لم يَخِرُّوا عليها صُمّاً وعُمياناً؛ تأْويله: إِذا تليت عليهم خَرُّوا سُجَّداً وبكياً سامعين مبصرين لما أُمروا به ونهوا عنه؛ ومثله قول الشاعر:
بأَيْدِي رِجالٍ لم يَشِيمُوا سُيوفَهُمْ،
ولم تَكْثُر القَتْلَى بها حِينَ سُلَّتِ
أَي شَامُوا سيوفهم وقد كثرت القتلى. وخَرَّ أَيضاً: مات، وذلك لأَن الرجل إِذا ماتَ خَرَّ. وقوله: بايعتُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ لا أَخرَّ إِلاَّ قائماً؛ معناه أَنْ لا أَمُوتَ لأَنه إِذا مات فقد خَرَّ وسقط، وقوله إِلاَّ قائماً أَي ثابتاً على الإِسلام؛ وسئل إِبراهيم الحَرْبِيُّ عن قوله: أَنْ لا أَخِرَّ إِلاَّ قائماً، فقال: إِني لا أَقع في شيء من تجارتي وأُموري إِلاَّ قمتُ بها منتصباً لها. الأَزهري: وروي عن حَكِيم بنِ حِزامٍ أَنه أَتى النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال: أُبايعك أَنْ لا أَخِرَّ إِلاَّ قائماً، قال الفراء: معناه أَن لا أُغبن ولا أَغبن، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم، لستَ تُغْبَنُ في دين الله ولا في شيء من قِبَلِنا ولا بَيْعٍ؛ قال: وقول النبي، صلى الله عليه وسلم، أَما من قِبَلِنَا فلست تخرّ إِلاَّ قائماً أَي لسنا ندعوك ولا نبايعك إِلاَّ قائماً أَي على الحق؛ ومعنى الحديث: لا أَموت إِلاَّ متمسكاً بالإِسلام، وقيل: معناه لا أَقع في شيء من تجارتي وأُموري إِلاَّ قمتُ منتصباً له؛ وقيل: معناه لا أُغبن ولا أَغبن؛ وخَرَّ الميتُ يَخِرُّ خَرِيراً، فهو خارٌّ. وقوله تعالى: وخَرُّوا له سُجَّداً؛ قال ثعلب: قال الأَخفش: خَرَّ صار في حال سجوده؛ قال: ونحن نقول، يعني الكوفيين، بضربين بمعنى سَجَدَ وبمعنى مَرَّ من القوم الخَرَّارَةِ الذين هم المارَّةُ. وقوله تعالى: فلما خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ؛ ويجوز أَن تكون خَرَّ هنا بمعنى وَقَعَ، ويجوز أَن تكون بمعنى مات. وخُرَّ إِذا أُجْرِيَ.
ورجل خارٌّ: عاثِرٌ بعد استقامةٍ؛ وفي التهذيب: وهو الذي عَسَا بعد استقامة. والخِرِّيانُ: الجَبَانُ، فِعْلِيانٌ منه؛ عن أَبي علي. والخَرِيرُ: المكان المطمئن بين الرَّبْوَتَيْنِ ينقاد، والجمع أَخِرَّةٌ؛ قال لبيد: بأَخِرَّةِ الثَّلَبُوتِ، يَرْبأْ فَوْقَها
قَفْرَ المراقِبِ خَوْفُها آرامُها
(* قوله: «بأَخرة الثلبوت» بفتح المثلثة واللام وضم الموحدة وسكون الواو فمثناة فوقية: واد فيه مياه كثيرة لبني نصر بن قعين كما في ياقوت). فأَما العامة فتقول أَحزَّة، بالحاء المهملة والزاي، وهو مذكور في موضعه، وإِنما هو بالخاء.
والخُرُّ: أَصل الأُذن في بعض اللغات. والخُرُّ أَيضاً: حَبَّةٌ مدوّرةُ صفَيْراءُ فيها عُلَيْقمَةٌ يسيرة؛ قال أَبو حنيفة: هي فارسية. وتَخَرْخَرَ بَطْنُه إِذا اضطرب مع العِظَمِ، وقيل: هو اضطرابه من الهزال؛ وأَنشد قول الجعدي:
فأَصْبَحَ صِفْراً بَطْنُه قد تَخَرْخَرَا
وضرب يده بالسيف فأَخَرَّها أَي أَسقطها؛ عن يعقوب.
والخُرُّ من الرَّحَى: اللَّهْوَةُ، وهو الموضع الذي تلقي فيه الحنطة بيدك كالخُرِّيِّ؛ قال الراجز:
وخُذْ بِقَعْسَرِيِّها،
وأَلْهِ في خُرِّيّها،
تُطْعِمْكَ من نَفِيِّها
والنَّفِيُّ، بالفاء: الطحين، وعنى بالقَعْسَرِيّ الخشبة التي تدار بها الرحى.

##### Türkçe

**الخَرِيرُ**: suyun, rüzgârın ve **العُقاب**’ın, **حَفَّتْ** ettiği zaman sesi; **خَرَّ يَخِرُّ** ve **يَخُرُّ** **خَرِيراً** ve **خَرْخَر** (derler); o hâlde o **خارٌّ**dur. **الليث** dedi ki: **خَرِيرُ العُقاب** onun **حَفِيفُه**’idir; dedi ki: ve bazen, kamışta ve benzerinde **الخَرِيرِ**’in süratini vehmettiği zaman iki kat yapılır da **الخَرْخَرَةِ** üzerine taşınır; suya gelince, onda ancak **خَرْخَرَةً** denir.

Ve **الخَرَّارَةُ**: akan suyun gözü; suyunun **خَرِيرِ**’inden dolayı **خَرَّارَةً** diye adlandırıldı; o, onun sesidir. Ve şiddetli bir akışla akan su için denir: **خَرَّ يَخِرُّ**; ve **ابن الأَعرابي** dedi ki: **خَرَّ الماءُ يَخِرُّ**—kesre ile—akışı şiddetlendiği zaman **خَرّاً** (derler); ve **عينٌ خَرَّارَةٌ**; ve **خَرَّ الأَرضَ خَرّاً**. Ve **ابن عباس** hadîsinde: Kim iki parmağını iki kulağına sokarsa **الكَوْثَرِ**’in **خَرِيرَ**’ini işitir; suyun **خَرِيرُ**’i: onun sesidir; **الكوثر**’in **خرير** sesinin benzeri gibi bir sesi kastetti. Ve **قُسٍّ** hadîsinde: “Bir de baktım ki **عين خَرَّارَةٍ** (vardı)”; yani akışı çok olan. Ve hadîste **الخَرَّارِ**’ın zikri vardır—**الخاء**’ın fethi ve birinci **الراء**’ın şeddelenmesiyle—**الجُحْفَة** yakınında bir yer; Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, ona bir seriyyede **سَعْدَ بن أَبي وَقَّاصٍ**’ı gönderdi.

Ve adam uykusunda **خَرَّ**: horladı; kedi ve kaplan da böyledir; bu, **الخَرْخَرَةُ**’dir. Ve **الخَرْخَرَةُ**: uyuyanın ve boğulanın sesi; denir: uyku esnasında **خَرَّ** ve **خَرْخَرَ** (aynı mânâda). Ve **هِرَّةٌ خَرُورٌ**: uykusunda **الخَرِيرِ**’i çok olan; ve denir: kedinin uykusunda **خُرُورٌ** vardır. Ve **الخَرْخَرَةُ**: kaplanın uykusundaki sesi; **يُخَرْخِرُ خَرْخَرَةً** ve **يَخِرُّ خَرِيراً**; ve onun sesi için denir: **الخَرِيرُ** ve **الهَرِيرُ** ve **الغَطِيطُ**. Ve **الخَرْخَرَةُ**: kamışta ve benzerlerinde **الخَرِير**’in sürati.

Ve **الخَرَّارَةُ**: yarım nal kadar bir çubuk; bir ip ile bağlanır; sonra ip hareket ettirilir ve tahta çekilir de o **الخَرَّارَةُ** ses çıkarır. Ve çocukların çevirdiği topaç için denir: **خَرَّارَةٌ**; o, onun sesinin taklididir: **خِرْخِرْ**. Ve **الخَرَّارَةُ**: **الصُّرَد**’den daha büyük ve daha kalın bir kuş; seste buna benzetme üzere; çoğulu **خَرَّارٌ**’dır; ve denildi ki: **الخَرَّارُ** tektir; **كراع** buna gitti.

Ve taş **خَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً**: inişinde ses çıkardı—**الخاء**’ın zammıyla—**يَخُرُّ**’dan. Ve adam ve başkası dağdan **خُرُوراً** **خَرَّ**. Ve taş, dağdan yuvarlandığı zaman **خَرَّ**. Ve adam, nimet içinde yaşadığı zaman **خَرَّ الرجلُ يَخُرُّ**. Ve **خَرَّ يَخُرُّ** düştüğü zaman (denir); bunu **الخاء**’ın zammıyla söyledi. **أَبو منصور** ve başkaları dedi ki: **خَرَّ يَخِرُّ** der—**الخاء**’ın kesriyle.

Ve **الخُرْخُورُ**: yemeğinde, içeceğinde, giysisinde ve döşeğinde nazlı (rahatına düşkün) adam.

Ve **الخارُّ**: bilmediğin bir yerden üzerine ansızın gelen; denir: **خَرَّ علينا ناسٌ** filân oğullarından birtakım insanlar. Ve adam **خَرَّ**: bilmediğin bir yerden üzerine ansızın geldi. Ve kavim **خَرَّ**: bir beldeden diğerine geldiler; onlar **الخَرَّارُ** ve **الخَرَّارَةُ**’dir. Ve ayrıca **خَرُّوا**: geçip gittiler; bu sebeple onlar **الخَرَّارَةُ**’dir. Ve insanlar kıtlıkta çölden **خَرَّ**: geldiler. Ve bina **خَرَّ**: yıkıldı. Ve **خَرَّ يَخِرُّ خَرّاً**: yukarıdan aşağıya düştü. Başkası: **خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ**—kesr ve zamm ile—yüksekten düştüğü zaman.

Ve abdest hadîsinde: “Ancak günahları **خَرَّت**”; yani düştü ve gitti; **جَرَتْ** diye de rivayet edilir—**الجيم** ile—yani abdest suyuyla aktı. Ve **عمر** hadîsinde: **الحرث بن عبدالله** dedi ki: “**خَرِرْتَ من يديك**”; yani ellerine isabet eden kesilme yahut ağrıdan dolayı bir hoşlanılmayan şey sebebiyle düştün; ve denildi ki: bu, utançtan kinayedir; denir: “**خَرِرْتُ عن يدِي**”; yani utandım; hadîsin sevki buna delâlet eder. Ve denildi ki: mânâsı, ellerinin sebebinden, yani onların cinayetinden dolayı yere düştün; nitekim bir hoşlanılmayana düşen kimseye: “Bu ona ancak elinden isabet etti” denir; yani yaptığı işin işinden; iş el ile olduğundan ona nisbet edildi.

Ve **خَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً وخُرُوراً**: öylece yüzüstü düştü. Ve aziz tenzilde: “Ve ağlayarak çeneler üzerine **يَخِرُّونَ**.” Ve Allah için secde ederek **خَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُرُوراً**: yani düştü. Ve O’nun عز وجل sözü: “Ve anne-babasını arş üzerine yükseltti ve ona secde ederek **خرُّوا**”; denildi ki: Allah’a secde ederek **خَرُّوا**; ve denildi ki: ancak Yusuf’a **خَرُّوا**, sûrenin başındaki sözü sebebiyle: “Ben on bir yıldız ve güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde eder gördüm.” Ve O’nun عز وجل sözü: “Ve Rablerinin âyetleriyle kendilerine hatırlatıldıkları zaman onların üzerine sağır ve kör olarak **لم يَخِرُّوا**”; te’vîli: onlara okunduğu zaman, emrolunduklarını ve nehyolunduklarını işiten ve gören olarak secde ve ağlayışla **خَرُّوا**. Ve bunun benzeri şairin sözü:
بأَيْدِي رِجالٍ لم يَشِيمُوا سُيوفَهُمْ،
ولم تَكْثُر القَتْلَى بها حِينَ سُلَّتِ
Yani: kılıçlarını **شَامُوا**; ve kılıçlar çekildiği zaman onunla öldürülenler çok oldu.

Ve ayrıca **خَرَّ**: öldü; çünkü adam öldüğü zaman **خَرَّ**. Ve sözü: “Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, ancak ayakta olarak **أَنْ لا أَخرَّ** diye biat ettim”; mânâsı: ölmemek; çünkü öldüğü zaman **خَرَّ** ve düştü; ve “ancak ayakta” sözü: yani İslâm üzere sabit olarak. Ve **إِبراهيم الحَرْبِيُّ**’ye “**أَنْ لا أَخِرَّ إِلاَّ قائماً**” sözü soruldu da dedi ki: “Ticaretimden ve işlerimden bir şeyde ancak ona dimdik kalkmış olarak girişirim.” **الأَزهري**: **حَكِيم بنِ حِزامٍ**’dan rivayet edildi ki o, Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, geldi ve dedi ki: “Sana, ancak ayakta olarak **أَنْ لا أَخِرَّ** diye biat ederim.” **الفراء** dedi ki: mânâsı: ne aldanırım ne aldatırım. Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Allah’ın dininde ve bizden yana hiçbir şeyde ve hiçbir alışverişte aldanmazsın.” Dedi ki: ve Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, “Bizden yana olana gelince, ancak ayakta olarak düşmezsin” sözü: yani seni ancak ayakta, yani hak üzere, çağırırız ve sana ancak öyle biat ederiz. Hadîsin mânâsı: İslâm’a tutunmuş olarak ölmek. Ve denildi ki: mânâsı, ticaretimden ve işlerimden bir şeyde ancak ona dimdik kalkarım. Ve denildi ki: mânâsı, ne aldanırım ne aldatırım.

Ve ölü **خَرَّ الميتُ يَخِرُّ خَرِيراً**; o hâlde o **خارٌّ**dur. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve ona secde ederek **وخَرُّوا له سُجَّداً**”; **ثعلب** dedi ki: **الأَخفش** dedi: **خَرَّ** secdesinin hâlinde oldu. Dedi ki: ve biz—yani Kûfeliler—iki vecih ile söyleriz: **سَجَدَ** mânâsıyla ve **الخَرَّارَةِ** kavminden geçip gitti mânâsıyla; onlar ki geçip gidenlerdir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ne zaman **خَرَّ** oldu, cinler anladı”; burada **خَرَّ**’ın **وَقَعَ** mânâsında olması caizdir; ve **مات** mânâsında olması da caizdir. Ve **خُرَّ**: yürütüldüğü zaman (denir).

Ve **رجل خارٌّ**: doğruluktan sonra tökezleyen; ve **التهذيب**’de: doğruluktan sonra sertleşen (kaba/katılaşan) kimsedir. Ve **الخِرِّيانُ**: korkak; ondan **فِعْلِيانٌ** veznindedir; **أَبي علي**’den. Ve **الخَرِيرُ**: iki tepecik arasında uzanıp giden alçak yer; çoğulu **أَخِرَّةٌ**’dir; **لبيد** dedi ki:
بأَخِرَّةِ الثَّلَبُوتِ، يَرْبأْ فَوْقَها
قَفْرَ المراقِبِ خَوْفُها آرامُها
(* “**بأَخرة الثلبوت**” sözü: **المثلثة** ve **اللام** feth ile, **الموحدة** zamm ile ve **الواو** sükûn ile; sonra **فمثناة فوقية**: içinde çok sular bulunan bir vadi; **ياقوت**’ta olduğu üzere **بني نصر بن قعين**’e aittir).
Ama avam **أَحزَّة** der—**الحاء** **المهملة** ve **الزاي** ile—o, yerinde zikredilmiştir; ancak o **الخاء** iledir.

Ve **الخُرُّ**: bazı lehçelerde kulağın kökü. Ve **الخُرُّ** ayrıca: içinde az bir **عُلَيْقمَةٌ** bulunan, yuvarlak, sarımsı bir tane; **أَبو حنيفة** dedi ki: o Farsçadır.

Ve karnı, büyüklükle birlikte çalkalandığı zaman **تَخَرْخَرَ بَطْنُه**; ve denildi ki: zayıflıktan dolayı çalkalanmasıdır. Ve **الجعدي**’nin sözünü şahit getirdi:
فأَصْبَحَ صِفْراً بَطْنُه قد تَخَرْخَرَا

Ve elini kılıçla vurdu da onu **فأَخَرَّها**; yani onu düşürdü; **يعقوب**’dan.

Ve değirmenden **الخُرُّ**: **اللَّهْوَةُ**’dir; o, buğdayı elinle içine attığın yerdir; **الخُرِّيِّ** gibi. **الراجز** dedi ki:
وخُذْ بِقَعْسَرِيِّها،
وأَلْهِ في خُرِّيّها،
تُطْعِمْكَ من نَفِيِّها
Ve **النَّفِيُّ**—**الفاء** ile—un’dur. Ve **القَعْسَرِيّ** ile, değirmenin döndürüldüğü tahta kastedildi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ر ر * * الخَرِيرُ * صوت الماء وقد * خَرّ * يخر الكسر * خَرِيرا * وعين * خَرَّارةٌ * و * خَرَّ * لله ساجدا يخر بالكسر * خُرُوراً * أي سقط و * الخَرْخَرةُ * صوت النائم والمختنق يقال * خَرَّ * عند النوم و * خَرْخَرَ * بمعنى

##### Türkçe

* خ ر ر * * **الخَرِيرُ** * suyun sesidir; ve “**خَرّ**” (kesre ile) “yakar”; “**خَرِيرا**” (olarak). Ve “**عينٌ خَرَّارةٌ**”: ve “**خَرَّ**” Allah için secde ederek (kesre ile) “yakar”; “**خُرُوراً**” (olarak); yani düştü. Ve “**الخَرْخَرةُ**” uyuyanın ve boğulanın sesidir; denir ki: uyku sırasında “**خَرَّ**” ve “**خَرْخَرَ**” anlamca.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخرير: صوت الماء، نقله الجوهري، والريح، نقله الصغاني، والعقاب إذا حفت، قال الليث: خرير العقاب: خفيفه، كالخرخر، قال: وقد يضاعف إذا توهم سرعة الخرير في القصب ونحوه فيحمل على الخرخرة. وأما في الماء فلا يقال إلا خرخرة، يخر، بالكسر، ويخر، بالضم، فهو خار، مكذا في المحكم. فقول شيخنا: الوجهان إنما ذكرهما أثمة الصرف في خر بمعنى سقط، وأما في الصوت وغيره فلا، غير جيد، كما لا يخفى.
 وفي التهذيب: ويقال للماء الذي جرى جريا شديدا خر يخر. وقال ابن الأعرابي: خر الماء يخر، بالكسر، خرا، إذا اشتد جريه. وفي حديث ابن عباس:  من أدخل أصبعيه في أذنيه سمع خرير الكوثر  . خرير الماء: صوته، أراد مثل صوت خرير الكوثر. الخرير: غطيط النائم، وقد خر الرجل في نومه: غط، وكذلك الهرة والنمر كالخرخرة، يقال: خر وخرخر. والخرخرة أيضا: صوت المختنق، وسرعة الخرير في القصب الخرير: المكان المطمئن بين الربوتين يتقاد، ج أخرة قال لبيد:
  بأخرة الثلبوت يربأ فوقـهـا                      قفر المراقب خوفها آرامها. والعامة تقولك بأحزة، بالحاء المهملة والزاي، وهو مذكور في موضعه، وإنما هو بالخاء. الخرير: ع باليمامة من نواحي الوشم، يسكنه عكل. والخر: السقوط، وأصله سقوط يثسمع معه صوت، كما قاله أرباب الاشتقاق، ثم كثر حتى استعمل في مطلق السقوط، يقال: خر البناء، إذا سقط، كالخرور، بالضم. وفي حديث الوضوء  إلا خرت خطاياه  ، أي سقطت وذهبت. وخر لله ساجدا يخر خرورا، أي سقط، أو الخر هو الهوى من علو إلى سفل، ومنه قوله تعالى  فكأنما خر من السماء  يخر، بالكسر على القياس، ويخر، بالضم على الشذوذ. الضم عن ابن الأعرابي، وخر الحجر يخر، بالضم: صوت في انحداره. وخر الرجل وغيره من الجبل خرورا. وخر الحجر إذا تدهدى من الجبل، وبالكسر والضم إذا سقط من علو، كذا في التهذيب. الخر: الشق، يقال: خر الماء الأرض خرا، إذا شقها.
 الخر: الهجوم من مكان لا يرف. يقال: خر علينا ناس من بني فلان، وهم خارون. الخر: الموت، وذلك لأن الرجل إذا مات فقد خر وسقط. وفي الحديث:  بايعت رسول الله صلى الله عليه وسلم أن لا أخر إلا قائما  . معناه أن لا أموت إلا ثابتا على الإسلام. وسئل إبراهيم الحربي عن هذا فقال: إنما أراد أن لا أقع في شيء من تجارتي وأموري إلا قمت بها منتصبا لها:

  قلت: والحديث مروي عن حكيم بن جزام وفيه زيادة،  فقال النبي صلى الله عليه وسلم: أما من قبلنا فلست تخر إلا قائما  . وقال الفراء: معنى قول حكيم بن جزام: أن لا أغبن ولا أغبن. وخر الميت يخر خريرا فهو خار، وقوله تعالى  فلما خر تبينت الجن  : يجوز أن يكون بمعنى وقع، وبمعنى مات. الخر، بالضم: اللهوة، وهو فم الرحى حيث تلقي فيه الحنطة بيدك، كالخري، بياء مشددة. قال الراجز:
  وخذ بقعسريها
  وأله في خريها
  تطعمك من نفيها. النفي، بالفاء: الطحين. وعنى بالقعسري الخشبة التي تدار بها الرحى. وهذا قول الجوهري قد رده الصغاني فقال: هو غلط، إنما اللهوة ما يلقيه الطاحن في فم الرحى، وسيأتي في المعتل. الخر: حبة مدورة صفيراء فيها عليقمة يسيرة. قال أبو حنيفة: هي فارسية. الخر: أصل الأذن، في بعض اللغات. يقال: ضربه على خر أذنه، نقله ابن دريد. الخر: اسم ما خده السيل من الأرض وشقه، ج خررة، مثال عنبة. وبهاء، يعقوب بن خرة الدباغ الخري، من أهل فارس، وهو ضعيف. وقال الدراقطني: لم يكن بالقوي في الحديث، حدثنا عنه أبو بكر البربهاري، ومحمد بن موسى بن سهل، وهو يروي عن أزهر بن سعد السمان، وسفيان بن عيينة. أبو نصر أحمد بن محمد ابن عمر بن خرة، محدث، حدث عن أبي بكر الحيري وغيره، الأمير. أبو نصر ضياء الملة وبهاء الدولة خرة فيروز بن عضد الدولة البويهي الديلمي.
 والخرارة، مشددة: عويد نحو نصف النعل يوثق بخيط ويحرك، والذي في الأصول: فيحرك الخيط وتجر الخشبة فيصوت، هكذا بالياء التحتية، أي ذلك العويد، وفي بعض النسخ بالمثناة الفوقية، أي تلك الخرارة، كما وقع مصرحا في بعض الأصول. الخرارة: طائر أعظم من الصرد وأغلظ، على التشبيه بذلك الصوت، ج خرار، وقيل الخرار واحد، وإليه ذهب كراع. الخرارة: ع بالكوفة قرب السيلحين، وفي عدة مواضع عربية وعجمية. الخرار، بلا هاء: ع قرب الجحفة، بعث إليه رسول الله صلى الله علبه وسلم سعد بن أبي وقاص في سرية.
 والخريان، كصليان، أي بتشديد الراء المكسورة: الجبان، فعليان من خر، إذا عثر بعد استقامة، عن أبي علي. والخرخار، بالفتح: الماء الجاري جريا شديدا. والخرخور، بالضم: الناقة الغزيرة اللبن، كالخرخر، بالكسر، والجمع خراخر. قال الراعي:
  خراخر تحسب الصقعي حتى                      يظل يقره الراعي السجـالا

  الخرخور أيضا: الرجل الناعم في طعامه وشرابه ولباسه وفراشه، وقد خر الرجل يخر، إذا تنعم، عن ابن الأعرابي، كالخرخر، بالكسر، ولا يخفى أنه لو قال كالخرخر فيهما بالكسر كان أحسن والخرور، كصبور: المرأة الكثيرة ماء القبل، وه معيب، ومن الناس من يستحسنه. الخرور: بخوارزم، بنواحي ساوكان منها أبو طاهر محمد بن الحسين الخروري الخوارزمي. وساق خرخري وخرخرية، بالكسر فيهما: ضعيفة، من خر البناء، إذا انهد وسقط. والذي في التكملة ساق خرخرى وخرخرى: ضعيف. والخرخرة: صوت النمر في نومه. يخرخر خرخرة، ويخر خريرا. ويقال لصوته الخرير والهرير والغطيط. الخرخرة: صوت السنور في نومه، وقد خرت الهرة تخر خريرا، كالخرور، هكذا هو عندنا على وزن صبور. وفي التكملة بالضم، وعلى الأول جاء وصفا ومصدرا، يقال: هرة خرور، إذا كانت كثيرة الخرير في نومها ويقال: للهرة خرورر في نومها.
 وتخرخر بطنه، إذا اضطرب مع العظم، وقيل: هو اضطرابه من الهزال. وقال الجعدي:
  فأصبح صفرا بطنه قد تخرخرا. والانخرار. الاسترخاء، وهو مطاوع خره فانخر. والخريري، كزبيري، منهل بأجإ لبني طيء، وهو من المناهل العظام في وادي الحسنين. يقال: ضرب يده بالسيف فأخره، أي أسقطه، هكذا في النسخ والذي في التهذيب وغيره: وضرب يده بالسيف فأخرها، أي أسقطها، عن يعقوب. ومما يستدرك عليه: له عين خرارة في أرض خوارة. أورده في الأساس، وفسره ابن الأعرابي فقال: الخرارة: عين الماء الجارية، سميت لخرير مائها وهو صوته. وفي حديث قس:  وإذا أنا بعين خرارة  ، أي كثيرة الجريان.
 قلت: وقد استعملته العامة للبلاليع التي تجتمع فيها النجاسات من الحمامات والمساجد وغيرها وتجري تحت الأرض في منافذ إلى البحر وغيره.ولعب الصبيان بالخرارة، وهي الدوامة. وفي اللسان: ويقال لخذروف الصبي التي يديرها: خرارة، وهو حكاية صوتها: خرخر ومن المجاز: خر الناس من البادية في الجدب، إذا أتوا. والأعراب يخرون من البوادي إلى القرى، أي يسقطون. وخر القوم: جاءوا من بلد إلى آخر، وهم الخرار والخرارة. وخروا أيضا: مروا، وهم الخرارة لذلك. وجاءنا خرار من الناس وفرار، وهو مجاز، وكذا قولهم: عصفت ريح فخرت الأشجار للأذقان. وخررت عن يدي: خجلت، وهو كناية. وبه فسر حديث عمر. قال الحارث بن عبد الله:  خررت من يديك  . والخرارة: القوم المارة. وخر، بالضم مبنيا للمجهول، إذا أجري، عن ابن الأعرابي.

  ورجل خار: عاثر بعد استقامة. وخرخر، كهدهد: ناحية بالروم. والخر، بالضم: ماء بالشام لكلب، بالقرب من عاسم. وابن خرين، بضم الخاء فتشديد الراء المكسورة، هو يونس بن الحسين بن داوود الشاعر توفي سنة 596، ترجمة ابن النجار في تاريخه.

##### Türkçe

**الخرير**: suyun sesi; bunu el-Cevherî nakletti; ve rüzgâr (sesi); bunu es-Sağânî nakletti; ve **العقاب** (kartal) kanat çırptığında. el-Leys dedi ki: **خرير العقاب**: onun hafif (sesi)dir; **كالخرخر** gibi. Dedi ki: Kamışta ve benzerinde **الخرير**in süratini vehmettiğinde bazen (lafız) iki kat yapılır; böylece **الخرخرة**ya hamledilir. Suyun içinde ise ancak **خرخرة** denir; **يخر** (kesre ile), ve **يخر** (damme ile); o hâlde o **خار**dır; **المحكم**’de böyle. Şeyhimizin sözü: “iki vecih ancak **خر**’da ‘düştü’ mânâsında sarfın imamları tarafından zikredildi; ses ve başkasında ise hayır” (sözü) iyi değildir; gizli olmadığı üzere.

Ve **التهذيب**’de: Şiddetli bir akışla akan suya **خر يخر** denir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **خر الماء يخر** (kesre ile) **خرا**: akışı şiddetlendiği zaman. İbn Abbâs hadîsinde: “Kim iki parmağını iki kulağına sokarsa **خرير الكوثر**’u işitir.” **خرير الماء**: onun sesidir; **خرير الكوثر** sesine benzer (bir şeyi) murad etti. **الخرير**: uyuyanın **غطيط**’ıdır; ve adam uykusunda **خر** etti: **غط** etti; kedi ve kaplan da böyledir, **كالخرخرة**; **خر** ve **خرخر** denir. **والخرخرة** ayrıca: boğulanın sesi; ve kamışta **الخرير**in sürati. **الخرير**: iki tepecik arasında alçak yer; uzanır; çoğulu **أخرة**. Lebîd dedi ki:

بأخرة الثلبوت يربأ فوقـهـا                      قفر المراقب خوفها آرامها

Avam sana **بأحزة** der; **بالحاء المهملة والزاي** ile; o, yerinde zikredilmiştir; ancak o **بالخاء** iledir. **الخرير**: Yemâme’de **الوشم** taraflarından bir yer; orada **عكل** oturur. **والخر**: düşüştür; aslı, onunla birlikte bir ses işitilen düşüştür; اشتقاق erbabının dediği gibi; sonra çoğaldı da mutlak düşüşte kullanıldı. **خر البناء** denir: düştüğü zaman; **كالخرور** gibi, damme ile. Abdest hadîsinde: “Ancak hataları **خرت**.” yani düştü ve gitti. Ve Allah için secde edici olarak **خر** etti; **يخر خرورا**: yani düştü; yahut **الخر**: yukarıdan aşağıya meyletmedir; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Sanki gökten **خر** etti.” **يخر** (kesre ile) القياس üzere; ve **يخر** (damme ile) şâz üzere. Damme, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve taş **خر** eder **يخر** (damme ile): inişinde bir sestir. Ve adam ve başkası dağdan **خرورا** (ile) düştü. Ve taş, dağdan yuvarlandığı zaman **خر** eder; ve kesre ile ve damme ile, yukarıdan düştüğü zaman; **التهذيب**’de böyle. **الخر**: yarıktır; **خر الماء الأرض خرا** denir: onu yardığı zaman.

**الخر**: fark edilmeyen bir yerden hücumdur. “Falancaoğullarından insanlar üzerimize **خر** etti” denir; onlar **خارون**dur. **الخر**: ölümdür; çünkü adam öldüğü zaman artık **خر** etmiş ve düşmüştür. Hadîste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e, ancak ayakta iken **أخر** etmeyeceğime biat ettim.” Mânâsı: İslâm üzere sabit olmaktan başka ölmeyeceğim. İbrâhîm el-Harbî’ye bundan soruldu da dedi ki: Ancak şunu murad etti: ticaretim ve işlerimden bir şeyde ancak ona dimdik kalkmış olarak düşmeyeyim:

قلت: Hadis, Hakîm b. Hizâm’dan rivayet edilmiştir ve onda bir ziyade vardır: “Bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi ki: Bizden öncekilerden (olan) ise, ancak ayakta iken **تخر** edersin.” Ferrâ dedi ki: Hakîm b. Hizâm’ın sözünün mânâsı: ne aldanayım ne de aldatan olayım. Ve ölü **خر** eder **يخر خريرا**; o hâlde o **خار**dır. Yüce Allah’ın sözü: “Ne zaman **خر** etti, cinler anladı”: “düştü” mânâsında olması caizdir; “öldü” mânâsında da. **الخر** (damme ile): **اللهوة**’dir; o, elinle buğdayı içine attığın değirmen ağzıdır; **كالخري** gibi, şeddeli **ياء** ile. Râciz dedi ki:

وخذ بقعسريها
وأله في خريها
تطعمك من نفيها

**النفي** (fâ ile): undur. **القعسري** ile, değirmenin döndürüldüğü tahta kastedildi. Bu, el-Cevherî’nin sözüdür; es-Sağânî onu reddetmiştir de dedi ki: o bir yanlıştır; **اللهوة** ancak öğütücünün değirmen ağzına attığı şeydir; ve mu‘tel’de gelecektir. **الخر**: içinde az bir acılık bulunan, yuvarlak, sarı bir tanedir. Ebû Hanîfe dedi ki: o Farsçadır. **الخر**: bazı dillerde kulağın köküdür. “Onu kulağının **خر**’ına vurdu” denir; bunu İbn Düreyd nakletti. **الخر**: selin yerden oyduğu ve yardığı şeyin adıdır; çoğulu **خررة**; **عنبة** misali. Ve **وبهاء**: **يعقوب بن خرة الدباغ الخري**; Fars ehlindendir; o zayıftır. Dârakutnî dedi ki: hadiste kuvvetli değildi. Bize ondan Ebû Bekir el-Berbehârî ve Muhammed b. Mûsâ b. Sehl rivayet etti; o, Ezher b. Sa‘d es-Semmân ve Süfyân b. Uyeyne’den rivayet eder. Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed b. Ömer b. **خرة**: muhaddis; Ebû Bekir el-Hîrî ve başkasından rivayet etti; el-emîr. Ebû Nasr, milletin ziyası ve devletin bahası **خرة فيروز بن عضد الدولة البويهي الديلمي**.

**والخرارة** (şeddeli): yarım nal gibi bir çubuktur; bir iple bağlanır ve hareket ettirilir. Asıllarda olan: “ip hareket ettirilir ve tahta çekilir de ses çıkarır”; böyle, alttaki **ياء** ile; yani o çubuk. Bazı nüshalarda üstteki ikili ile; yani o **الخرارة**; bazı asıllarda açıkça vaki olduğu üzere. **الخرارة**: **الصرد**’dan daha büyük ve daha kalın bir kuştur; o sesle benzetme üzere; çoğulu **خرار**. Ve denildi ki: **الخرار** tekildir; buna Kurâ‘ gitti. **الخرارة**: Kûfe’de **السيلحين** yakınında bir yer; ve Arapça ve Acemce birçok yerlerde. **الخرار** (hâ’sız): **الجحفة** yakınında bir yer; Resûlullah صلى الله علبه وسلم Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ı bir seriyyede ona gönderdi.

**والخريان**, **كصليان**; yani kesreli **راء**’ın şeddelenmesiyle: korkaktır; **فعليان** vezninde, **خر**’dan; doğrulduktan sonra sendelediği zaman; Ebû Alî’den. **والخرخار** (fetha ile): şiddetli akışla akan sudur. **والخرخور** (damme ile): sütü bol deve; **كالخرخر** gibi (kesre ile); çoğulu **خراخر**. er-Râ‘î dedi ki:

خراخر تحسب الصقعي حتى                      يظل يقره الراعي السجـالا

**الخرخور** ayrıca: yiyeceğinde, içeceğinde, giysisinde ve döşeğinde nazlı adamdır. Adam **خر** eder **يخر**: nimet içinde yaşadığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den; **كالخرخر** gibi (kesre ile). Gizli değildir ki, ikisinde de “**كالخرخر** (kesre ile)” deseydi daha iyi olurdu. **والخرور**, **كصبور**: ön uzvunun suyu çok olan kadındır; o ayıplıdır; insanlardan kimi onu güzel bulur. **الخرور**: Hârizm’de, Sâvkân taraflarında bir yerdir; ondan Ebû Tâhir Muhammed b. el-Hüseyn **الخروري الخوارزمي**. **وساق خرخري وخرخرية** (ikisinde de kesre ile): zayıftır; **خر البناء**’dan: yıkılıp düştüğü zaman. **التكملة**’de olan: **ساق خرخرى وخرخرى**: zayıftır. **والخرخرة**: kaplanın uykusundaki sesidir. **يخرخر خرخرة** eder; ve **يخر خريرا** eder. Ve onun sesine **الخرير** ve **الهرير** ve **الغطيط** denir. **الخرخرة**: kedinin uykusundaki sestir; ve kedi **خرت** eder **تخر خريرا**; **كالخرور** gibi; bizde böyledir: **صبور** vezninde. **التكملة**’de damme iledir. Birincisine göre sıfat ve masdar olarak geldi: “**هرة خرور**” denir: uykusunda **الخرير**i çok olduğu zaman. Ve “kediye uykusunda **خرورر** vardır” denir.

Ve karnı **تخرخر** etti: kemikle birlikte çalkalandığı zaman. Ve denildi ki: o, zayıflıktan dolayı çalkalanmasıdır. el-Ca‘dî dedi ki:

فأصبح صفرا بطنه قد تخرخرا

**والانخرار**: gevşemedir; o, “onu **خر** etti de o **انخر** oldu”nun mutâvi‘idir. **والخريري**, **كزبيري**: Ecâ’da Benî Tayyi’ için bir su başıdır; o, Vâdî el-Haseneyn’deki büyük su başlarındandır. “Kılıçla eline vurdu da onu **فأخره** etti” denir: yani onu düşürdü; nüshalarda böyle. **التهذيب** ve başkasında olan: “kılıçla eline vurdu da onu **فأخرها** etti”: yani onu düşürdü; Ya‘kūb’dan. Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: “Onun, **أرض خوارة**’da **عين خرارة**’sı vardır.” Bunu **الأساس**’ta zikretti; İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti de dedi ki: **الخرارة**: akan su gözesi; suyun **خرير**inden dolayı adlandırıldı; o, onun sesidir. Kuss hadîsinde: “Ve ben, **عين خرارة** yanında idim.” yani akışı çok.

قلت: Avam onu, hamamlardan, mescitlerden ve başkalarından pisliklerin toplandığı ve yer altında denize ve başkasına menfezlerde akan lağımlar için kullanmıştır. Ve çocukların **بالخرارة** ile oynaması; o, topaçtır. **اللسان**’da: Çocuğun çevirdiği topaca **خرارة** denir; o, onun sesinin taklididir: **خرخر**. Mecazdandır: kıtlıkta insanlar çölden **خر** etti: geldikleri zaman. Ve bedevîler bozkırlardan köylere **يخرون** ederler: yani düşerler. Ve kavim **خر** etti: bir beldeden başka bir beldeye geldi; onlar **الخرار** ve **الخرارة**dır. Ve onlar ayrıca **خروا**: geçtiler; bu sebeple onlar **الخرارة**dır. Ve bize insanlardan **خرار** ve **فرار** geldi; o mecazdır. Keza onların sözü: “Bir rüzgâr esti de ağaçlar çenelere doğru **فخرت**.” Ve “elimden **خررت**”: utandım; o kinayedir. Bununla Ömer hadîsi tefsir edildi. el-Hâris b. Abdillah dedi ki: “Senin elinden **خررت**.” **والخرارة**: geçen kavimdir. Ve **خر** (damme ile), meçhul bina ile: akıtıldığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **رجل خار**: doğrulduktan sonra sendeleyen. Ve **خرخر** ( **كهدهد** gibi): Rum’da bir nahiyedir. Ve **الخر** (damme ile): Şam’da Kelb’e ait bir sudur; **عاسم** yakınında. Ve **ابن خرين** (hâ’nın dammesi, sonra kesreli **راء**’ın şeddelenmesiyle): o, şair Yûnus b. el-Hüseyn b. Dâvûd’dur; 596 yılında vefat etti; İbnü’n-Neccâr’ın tarihinde tercemesi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَرَّ
خَرَّ I ,  U ( n. ac. خَرِيْر 25 ),
a.  Murmured; gurgled; rustled; whizzed.

b.  Snored, purred ( cat ).

c.  ( n. ac. خَرّ 1 ,  خُرُوْر 27 ), Fell, fell down.

d.  [ La ], Prostrated himself before ( God ).

أَخْرَرَ
أَخْرَرَ IV ,
a.  Cut down.

خُرّ
خُرّ 3 ,  خُرِّيّ 3yi ,
a.  Hole in the millstone ( into which the corn is thrown ).

خَرِيْر
خَرِيْر 25 ,
a.  Murmuring, rippling ( water ).

b.  Snoring.

c.  ( pl. أَخْرِرَة 15t ), Plain lying between two ranges of hills.

خُرُوْر
خُرُوْر 27 ,
a.  Prostration.

b.  Snoring.

خَرَّاْر
خَرَّاْر 28 ,
a.  Murmuring, rippling ( water ).

b.  Snorer.

خَرَّاْرَة
خَرَّاْرَة 28t ,
a.  Cascade, water-fall.

b.  Top, humming-top.

##### Türkçe

خَرَّ
خَرَّ I , U ( mastar adı **خَرِيْر** 25 ),
a. Mırıldandı; guruldadı; hışırdadı; vızıldadı.

b. Horladı, mırıldandı (kedi).

c. ( mastar adı **خَرّ** 1 , **خُرُوْر** 27 ), Düştü, aşağı düştü.

d. [ **لا** ], (Allah’ın) önünde secde etti.

أَخْرَرَ
أَخْرَرَ IV ,
a. Kesti, devirdi.

خُرّ
خُرّ 3 , **خُرِّيّ** 3yi ,
a. Değirmen taşındaki delik (içine tahılın atıldığı).

خَرِيْر
خَرِيْر 25 ,
a. Mırıldanma, şırıltı (su).

b. Horlama.

c. ( çoğulu **أَخْرِرَة** 15t ), İki tepe silsilesi arasında uzanan düzlük.

خُرُوْر
خُرُوْر 27 ,
a. Secde.

b. Horlama.

خَرَّاْر
خَرَّاْر 28 ,
a. Mırıldanma, şırıltı (su).

b. Horlayan.

خَرَّاْرَة
خَرَّاْرَة 28t ,
a. Çağlayan, şelale.

b. Topaç, vızıldayan topaç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خرر
خَرَّ - يَخِرُّ
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن: يهوي ويقع ويسقط محدثاً صوتاً خشناً: يقع من علو (فينطبش) ويحدث صوتاً خشناً ناتجاً عن الصدمة أو عن تكسره وتفرطعه
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان: يهوي ويقع ويسقط من مكان عال محدثاً صوتاً خشناً
خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + من مكان + على كائن: يهوي ويقع من مكان عال فيسقط على كائن، محدثاً صوتاً خشناً
خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + لـِ كائن: يهوي ويقع به ولأجله: يهوي ويقع لأجل أن يهوي الكائن معه
﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾: يهوون ويقعون ويسقطون محدثين صوتاً خشناً بأذقانهم: يهوون لأجل أن تهوي أذقانهم خشوعاً وتذللاً
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + يفعل (أو فعلاً): يعمل كفعل مساعد: يهوي ويقع ويسقط محدثاً صوتاً خشناً وهو في ذات الوقت يفعل الفعل
﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾
﴿وتخر الجبال هدا﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الكائن ذاتياً من موقع بعيد فيه عدم الاستقرار الكامل، إلى موقع  قريب ومستقر نسبياُ وفيه حركة محدودة "، هي:
هَوَى - يَهْوِيْ، سَقَطَ - يَسْقُطُ، وَقَعَ - يَقَعُ، نَزَلَ - يَنْزِلُ، خَرَّ - يَخِرُّ، هَبَطَ - يَهْبِطُ
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن
 	﴿فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض تأكل منسأته فلما خر تبينت الجن أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب المهين (14)﴾ سبأ
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان:
 ﴿حنفاء لله غير مشركين به ومن يشرك بالله فكأنما خر من السماء فتخطفه الطير أو تهوي به الريح في مكان سحيق(31)﴾ الحج
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان + على كائن
 ﴿قد مكر الذين من قبلهم فأتى الله بنيانهم من القواعد فخر عليهم السقف من فوقهم وأتاهم العذاب من حيث لا يشعرون(26)﴾ النحل
خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + لـِ كائن أو شيء أو مكان
 ﴿قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا (107)﴾ الإسراء ﴿ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا (109)﴾ الإسراء
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + يفعل أو فعلاً
 ﴿تكاد السماوات يتفطرن منه وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا (90)﴾ مريم
 	﴿ولما جاء موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب أرني أنظر إليك قال لن تراني ولكن انظر إلى الجبل فإن استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا وخر موسى صعقا فلما أفاق قال سبحانك تبت إليك وأنا أول المؤمنين(143)﴾ الأعراف
 	﴿أولئك الذين أنعم الله عليهم من النبيين من ذرية آدم وممن حملنا مع نوح ومن ذرية إبراهيم وإسرائيل وممن هدينا واجتبينا إذا تتلى عليهم آيات الرحمان خروا سجدا وبكيا (58)﴾ مريم ﴿إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون (15)﴾ السجدة
 	﴿إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون (15)﴾ السجدة ﴿والذين إذا ذكروا بآيات ربهم لم يخروا عليها صما وعميانا (73)﴾ الفرقان
 	﴿قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك إلى نعاجه وإن كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم على بعض إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وقليل ما هم وظن داوود أنما فتناه فاستغفر ربه وخر راكعا وأناب (24)﴾ ص
 	﴿ورفع أبويه على العرش وخروا له سجدا وقال ياأبت هذا تأويل رؤياي من قبل قد جعلها ربي حقا وقد أحسن بي إذ أخرجني من السجن وجاء بكم من البدو من بعد أن نزغ الشيطان بيني وبين إخوتي إن ربي لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم(100)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [خرر] خ ر ر: الخَرِيرُ صوت الماء وقد خَرّ يخر الكسر خَرِيرا وعين خَرَّارةٌ و خَرَّ لله ساجدا يخر بالكسر خُرُوراً أي سقط و الخَرْخَرةُ صوت النائم والمختنق يقال خَرَّ عند النوم و خَرْخَرَ بمعنى
الراغب
خر
- }كأنما خر من السماء﴿[الحج/31]، وقال تعالى:﴾فلما خر تبينت الجن﴿[سبأ/14]، وقال تعالى:﴾فخر عليهم السقف من فوقهم﴿[النحل/26]، فمعنى خر سقط سقوطا يسمع منه خرير، والخرير يقال لصوت الماء والريح وغير ذلك مما يسقط من علو. وقوله تعالى:﴾خروا سجدا﴿[السجدة/15]، فاستعمال الخر تنبيه على اجتماع أمرين: السقوط، وحصول الصوت منهم بالتسبيح، وقوله من بعده:﴾وسبحوا بحمد ربهم{ [السجدة/15]، فتنبيه أن ذلك الخرير كان تسبيحا بحمد الله لا بشيء آخر.
ملخص اللسان
1.      الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ  ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛
2.     والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها،  وهو صوته.
3.     ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ يَخِرُّ؛
4.      وخَرَّ الرجلُ في  نومه: غَطَّ، وكذلك الهِرَّةُ والنَّمِرُ، وهي الخَرْخَرَةُ. والخَرْخَرَةُ:  صوتُ النائِم والمُخْتَنِقِ؛ يقال: خَرَّ عند النوم وخَرْخَرَ بمعنى.
5.       وخَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً: صَوَّتَ في انحداره، بضم الخاء، من  يَخُرُّ . وخَرَّ الرجلُ وغيره من الجبل خُرُوراً. وخَرَّ الحَجَرُ إِذا  تَدَهْدَى من الجبل.
6.      وخَرَّ الرجلُ يَخُرُّ إِذا تَنَعَّمَ.
7.     وخَرَّ  يَخُرُّ إِذا سقط،
8.     وخَرَّ البناء: سقط.
9.     إِلاَّ خَرَّت خطاياه؛ أَي سقطت وذهبت، ويروى جَرَتْ،  بالجيم، أَي جَرَتْ مع ماء الوضوء.
10.                        وخَرَّ يَخِرُّ خَرّاً: هَوَى من عُلْوٍ  إِلى أَسفل. غيره: خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ، بالكسر والضم، إِذا سقط من علو.
11.                        وخَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً  وخُرُوراً: وقع كذلك
12.                        وخَرَّ أَيضاً: مات، وذلك لأَن  الرجل إِذا ماتَ خَرَّ. وقوله: بايعتُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ  لا أَخرَّ إِلاَّ قائماً؛ معناه أَنْ لا أَمُوتَ لأَنه إِذا مات فقد  خَرَّ وسقط،
13.                       فلما  خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ؛ ويجوز أَن تكون خَرَّ هنا بمعنى وَقَعَ، ويجوز  أَن تكون بمعنى مات.
14.                         وخَرَّ الرجلُ: هجم عليك من مكان لا تعرفه. وخَرَّ القومُ:  جاؤوا من بلد إِلى آخر،
15.                         يقال: خَرِرْتُ عن يدِي أَي خَجِلْتُ، -
لسان العرب
● - خرر: الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ  ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ قال الليث: خَرِيرُ العُقاب  حَفِيفُه؛ قال: وقد يضاعف إِذا توهم سُرْعَة الخَرِيرِ في القَصَبِ ونحوه  فيحمل على الخَرْخَرَةِ، وأَما في الماء فلا يقال إِلاَّ خَرْخَرَةً.  والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها،  وهو صوته. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ يَخِرُّ؛ وقال  ابن الأَعرابي: خَرَّ الماءُ يَخِرُّ، بالكسر، خَرّاً إِذا اشتدّ جَرْيُه؛  وعينٌ خَرَّارَةٌ، وخَرَّ الأَرضَ خَرّاً. وفي حديث ابن عباس. من أَدخل  أُصْبُعَيْهِ في أُذنيه سَمِعَ خَرِيرَ الكَوْثَرِ؛ خَرِيرُ الماء:  صَوْتُه، أَراد مثل صوت خرير الكوثر. وفي حديث قُسٍّ: إِذا أَنا بعين  خَرَّارَةٍ أَي كثيرة الجَرَيانِ. وفي الحديث ذِكْرُ الخَرَّارِ، بفتح الخاء  وتشديد الراء الأُولى، موضع قُرْبَ الجُحْفَةِ بعث إِليه رسولُ الله، صلى الله  عليه وسلم، سَعْدَ بن أَبي وَقَّاصٍ في سَرِيَّةٍ. وخَرَّ الرجلُ في  نومه: غَطَّ، وكذلك الهِرَّةُ والنَّمِرُ، وهي الخَرْخَرَةُ. والخَرْخَرَةُ:  صوتُ النائِم والمُخْتَنِقِ؛ يقال: خَرَّ عند النوم وخَرْخَرَ بمعنى.  وهِرَّةٌ خَرُورٌ: كثيرة الخَرِيرِ في نومها؛ ويقال: للهِرَّةِ خُرُورٌ في  نومها. والخَرْخَرَةُ: صوتُ النَّمِر في نومه، يُخَرْخِرُ خَرْخَرَةً  ويَخِرُّ خَرِيراً؛ ويقال لصوته: الخَرِيرُ والهَرِيرُ والغَطِيطُ.  والخَرْخَرَةُ: سُرْعَةُ الخَرِير في القَصَب ونحوها. والخَرَّارَةُ: عود نحو نصف  النعل يُوثَقُ بخيط فَيُحَرَّكُ الخَيْطُ وتُجَرُّ الخَشَبَةُ  فَتَصَوِّتُ تلك الخَرَّارَةُ؛ ويقال لخُذْرُوف الصِّبِي التي يُدِيرُها:  خَرَّارَةٌ، وهو حكاية صوتها: خِرْخِرْ. والخَرَّارَةُ: طائر أَعظم من الصُّرَدِ  وأَغلظ، على التشبيه بذلك في الصوت، والجمع خَرَّارٌ؛ وقيل: الخَرَّارُ  واحِدٌ؛ وإِليه ذهب كراع.  وخَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً: صَوَّتَ في انحداره، بضم الخاء، من  يَخُرُّ . وخَرَّ الرجلُ وغيره من الجبل خُرُوراً. وخَرَّ الحَجَرُ إِذا  تَدَهْدَى من الجبل. وخَرَّ الرجلُ يَخُرُّ إِذا تَنَعَّمَ. وخَرَّ  يَخُرُّ إِذا سقط، قاله بضم الخاء؛ قال أَبو منصور وغيره: يقول خَرَّ يَخِرُّ،  بكسر الخاء.  والخُرْخُورُ: الرجل الناعم في طعامه وشرابه ولباسه وفراشه.  والخارُّ: الذي يَهْجُمُ عليك من مكان لا تعرفه؛ يقال: خَرَّ علينا ناسٌ  من بني فلان. وخَرَّ الرجلُ: هجم عليك من مكان لا تعرفه. وخَرَّ القومُ:  جاؤوا من بلد إِلى آخر، وهم الخَرَّارُ والخَرَّارَةُ. وخَرُّوا أَيضاً:  مَرُّوا، وهم الخَرَّارَةُ لذلك. وخَرَّ الناسُ من البادية في الجَدْبِ:  أَتوا. وخَرَّ البناء: سقط. وخَرَّ يَخِرُّ خَرّاً: هَوَى من عُلْوٍ  إِلى أَسفل. غيره: خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ، بالكسر والضم، إِذا سقط من علو.  وفي حديث الوضوء: إِلاَّ خَرَّت خطاياه؛ أَي سقطت وذهبت، ويروى جَرَتْ،  بالجيم، أَي جَرَتْ مع ماء الوضوء. وفي حديث عمر: قال الحرث بن عبدالله:  خَرِرْتَ من يديك أَي سَقَطْتَ من أَجل مكروه يصيب يديك من قطع أَو وجع،  وقيل: هو كناية عن الخجلِ؛ يقال: خَرِرْتُ عن يدِي أَي خَجِلْتُ، وسياق  الحديث يدل عليه، وقيل: معناه سَقَطْتَ إِلى الأَرض من سبب يديك أَي من  جنايتهما، كما يقال لمن وقع في مكروه: إِنما أَصابه ذلك من يده أَي من أَمر  عمله، وحيث كان العمل باليد أُضيف إليها. وخَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً  وخُرُوراً: وقع كذلك. وفي التنزيل العزيز: ويَخِرُّونَ للأَذقان يبكون.  وخَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُرُوراً أَي سقط. وقوله عز وجل: ورفع أَبويه على  العرش وخرُّوا له سُجَّداً؛ قيل: خَرُّوا لله سجداً، وقيل: إِنهم إِنما  خَرُّوا ليوسف لقوله في أَوّل السورة: إِني رأَيتُ أَحَدَ عَشَرَ كوكباً  والشمسَ والقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لي ساجدين؛ وقوله عز وجل: والذين إِذا  ذُكِّرُوا بآيات ربهم لم يَخِرُّوا عليها صُمّاً وعُمياناً؛ تأْويله: إِذا  تليت عليهم خَرُّوا سُجَّداً وبكياً سامعين مبصرين لما أُمروا به ونهوا  عنه؛ ومثله قول الشاعر:  بأَيْدِي رِجالٍ لم يَشِيمُوا سُيوفَهُمْ،  ولم تَكْثُر القَتْلَى بها حِينَ سُلَّتِ  أَي شَامُوا سيوفهم وقد كثرت القتلى.
وخَرَّ أَيضاً: مات، وذلك لأَن  الرجل إِذا ماتَ خَرَّ. وقوله: بايعتُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ  لا أَخرَّ إِلاَّ قائماً؛ معناه أَنْ لا أَمُوتَ لأَنه إِذا مات فقد  خَرَّ وسقط، وقوله إِلاَّ قائماً أَي ثابتاً على الإِسلام؛ وسئل إِبراهيم  الحَرْبِيُّ عن قوله: أَنْ لا أَخِرَّ إِلاَّ قائماً، فقال: إِني لا أَقع  في شيء من تجارتي وأُموري إِلاَّ قمتُ بها منتصباً لها. الأَزهري: وروي عن  حَكِيم بنِ حِزامٍ أَنه أَتى النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال: أُبايعك  أَنْ لا أَخِرَّ إِلاَّ قائماً، قال الفراء: معناه أَن لا أُغبن ولا  أَغبن، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم، لستَ تُغْبَنُ في دين الله ولا في  شيء من قِبَلِنا ولا بَيْعٍ؛ قال: وقول النبي، صلى الله عليه وسلم، أَما من  قِبَلِنَا فلست تخرّ إِلاَّ قائماً أَي لسنا ندعوك ولا نبايعك إِلاَّ  قائماً أَي على الحق؛ ومعنى الحديث: لا أَموت إِلاَّ متمسكاً بالإِسلام،  وقيل: معناه لا أَقع في شيء من تجارتي وأُموري إِلاَّ قمتُ منتصباً له؛  وقيل: معناه لا أُغبن ولا أَغبن؛ وخَرَّ الميتُ يَخِرُّ خَرِيراً، فهو  خارٌّ. وقوله تعالى: وخَرُّوا له سُجَّداً؛ قال ثعلب: قال الأَخفش: خَرَّ صار  في حال سجوده؛ قال: ونحن نقول، يعني الكوفيين، بضربين بمعنى سَجَدَ  وبمعنى مَرَّ من القوم الخَرَّارَةِ الذين هم المارَّةُ. وقوله تعالى: فلما  خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ؛ ويجوز أَن تكون خَرَّ هنا بمعنى وَقَعَ، ويجوز  أَن تكون بمعنى مات. وخُرَّ إِذا أُجْرِيَ.  ورجل خارٌّ: عاثِرٌ بعد استقامةٍ؛ وفي التهذيب: وهو الذي عَسَا بعد  استقامة. والخِرِّيانُ: الجَبَانُ، فِعْلِيانٌ منه؛ عن أَبي علي. والخَرِيرُ:  المكان المطمئن بين الرَّبْوَتَيْنِ ينقاد، والجمع أَخِرَّةٌ؛ قال لبيد:  بأَخِرَّةِ الثَّلَبُوتِ، يَرْبأْ فَوْقَها  قَفْرَ المراقِبِ خَوْفُها آرامُها  (* قوله: «بأَخرة الثلبوت» بفتح المثلثة واللام وضم الموحدة وسكون الواو  فمثناة فوقية: واد فيه مياه كثيرة لبني نصر بن قعين كما في ياقوت).  فأَما العامة فتقول أَحزَّة، بالحاء المهملة والزاي، وهو مذكور في  موضعه، وإِنما هو بالخاء.  والخُرُّ: أَصل الأُذن في بعض اللغات. والخُرُّ أَيضاً: حَبَّةٌ مدوّرةُ  صفَيْراءُ فيها عُلَيْقمَةٌ يسيرة؛ قال أَبو حنيفة: هي فارسية.  وتَخَرْخَرَ بَطْنُه إِذا اضطرب مع العِظَمِ، وقيل: هو اضطرابه من  الهزال؛ وأَنشد قول الجعدي:  فأَصْبَحَ صِفْراً بَطْنُه قد تَخَرْخَرَا  وضرب يده بالسيف فأَخَرَّها أَي أَسقطها؛ عن يعقوب.  والخُرُّ من الرَّحَى: اللَّهْوَةُ، وهو الموضع الذي تلقي فيه الحنطة  بيدك كالخُرِّيِّ؛ قال الراجز:  وخُذْ بِقَعْسَرِيِّها،  وأَلْهِ في خُرِّيّها،  تُطْعِمْكَ من نَفِيِّها  والنَّفِيُّ، بالفاء: الطحين، وعنى بالقَعْسَرِيّ الخشبة التي تدار بها  الرحى.
مقاييس اللغة:
(خر) الخاء والراء أصلٌ واحدٌ، وهو اضطرابٌ وسُقوطٌ مع صوتٍ. فالخَريرُ: صوتُ الماء. وعينٌ خَرّارة. وقد خَرَّتْ تخُِرّ. ويقال للرّجُل إذا اضطرَبَ بطنُه قد تخَرْخَر. وخَرَّ، إذا سقَطَ. قال أبو خراش، يصفُ سيفا:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])
قشيبٌ: قد خلِطَ له السّمُّ بِطُعْم؛ يقال قَشَب له، إذا خَلَطَ له السّمّ. وإنَّما يُفْعَل ذلك ليُصادَ به، ومثله لطفيل:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])
المقَشَّب: نَسْرٌ قد جُعِل له القَِشْبُ في الجِيَف ليُصادَ. ناهِضٌ: حديثُ السّنّ. والنَّسر إذا كَبِرَ اسوَدّ. وتقول: خرّ الماءُ الأرضَ: شَقّها. والأخِرَّةُ، واحدها، خَرير، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَّبْوَين تنقاد. وقال الأحمر:
سمِعت [بعض] العرب ينشد بيتَ لبيدٍ:
* بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
والخُرُّ من الرَّحى: الموضع الذي تُلقَى فيه الحنطة. وهو قياس الباب؛ لأنَّ الحبَّ يَخُِرّ فيه. وخُرُّ الأذُن: ثَقْبُها: مشبَّهٌ بذلك.
القاموس المحيط:
الخرِيرُ صَوْتُ الماءِ والرِّيحِ والعُقابِ إذا حَفَّتْ، كالخَرْخرِ، يَخِرُّ ويَخُرُّ، وغَطِيطُ النائِمِ، كالخَرْخَرَةِ، والمكانُ المُطْمئِنُّ بين الرَّبْوَتَيْنِ ج أخِرَّةٌ، وع باليَمامَةِ.والخَرُّ السُّقوطُ، كالخُرُورِ، أو من عُلْوٍ إلى سُفْلٍ، يَخِرُّ ويَخُرُّ، والشَّقُّ، والهُجومُ من مكانٍ لا يُعْرَفُ، والمَوْتُ، وبالضم فَمُ الرَّحَى،كالخُرِّيِّ، وحَبَّةٌ مُدَوَّرَةٌ، وأصلُ الأُذُنِ، وماخَدَّهُ السَّيْلُ من الأرضِ ج خِرَرَةٌ، وبهاءٍ يَعقُوبُ بنُ خُرَّةَ الدَّبَّاغُ ضَعيفٌ، وأحمدُ بنُ محمدِ بنِ عُمَرَ بنِ خُرَّةَ محدِّثٌ، وبَهاءُ الدَّوْلَةِ خُرَّةُ فَيْرُوزُ بنُ عَضُدِ الدَّوْلَةِ. والخَرَّارةُ، مُشَدَّدَةً عُوَيْدٌ يُوثَقُ بِخَيْطٍ، ويُحَرَّكُ الخَيْطُ، وتُجَرُّ الخَشَبَةُ، فَيُصَوِّت، وطائِرٌ أعْظَمُ من الصُّرَدِ ج خَرَّارٌ، وع قُرْبَ الكوفةِ، بِلا هاءٍ ع قُرْبَ الجُحْفَةِ. والخِرِّيانُ، كصِلِّيَانٍ الجَبانُ. والخَرْخارُ الماءُ الجاري.والخُرْخورُ الناقةُ الغَزيرةُ اللبَنِ، كالخِرْخِرِ، بالكسر، والرجلُ الناعِمُ في طَعامِهِ وشرابِهِ ولِباسِهِ وفِراشِهِ، كالخِرْخِرِ، بالكسر. والخَرُورُ الكثيرةُ ماءِ القُبُلِ، وة بِخُوارَزْمَ. وساقٌ خِرْخِرِيٌّ وخِرْخِرِيَّةٌ ضَعيفةٌ. والخَرْخَرَةُ صوتُ النَّمِرِ، وصوتُ النَّمِرِ، وصوتُ السِّنَّوْرِ، كالخَرُورِ. وتَخَرْخَرَ بَطْنُهُ اضْطَرَبَ مع العِظَمِ. والانْخِرارُ الاسْتِرْخاءُ. والخُرَيْرِيُّ، كزُبَيْرِيٍّ مَنْهَلٌ بِأَجَأٍ. وضَرَبَ يَدَهُ بالسَّيْفِ فأخَرَّهُ أسْقَطَهُ.
تاج العروس:
خرر
الخَرِيرُ : صَوْتُ المَاءِ نقله الجَوْهَرِيّ والرِّيحِ نقله الصَّغانِيّ والعُقَابِ إِذا حَفَّتْ قال اللَّيْث : خَرِيرُ العُقَاب : خَفِيفُه كالخَرْخَرِ قال : وقد يُضاعَف إِذا تُوُهِّمَ سُرْعَة الخرِير في القَصَب ونَحْوِه فيُحْمَل على الخَرْخَرَة . وأمَّا في الماءِ فلا يُقال إلا خَرْخَرَة يَخُّر بالكسْر ويَخُرُّ بالضَّمّ فهو خَارّ مكذَاٌ في المُحْكَم . فقَولُ شيخُنا : الوَجْهانِ إنَّما ذَكَرهُما أثِمَّةُ الصَّرفْ في خَرَّ بمعنَى سَقَطَ وأمَّا في الصَّوتِ وغَيْرِه فلا غيرُ جَيِّد كما لا يَخْفَى
وفي التَّهْذِيب : ويُقَال للماءِ الّذي جَرَى جَرْياً شَدِيداً خَرَّ يَخِرّ . وقال ابن الأعرابِيّ : خَرَّ الماءُ يَخِرّ بالكسر خَرّاً إذا اشْتَدَّ جَرْيُه . وفي حَدِيثِ ابنِ عَبّاس : " مَنْ أدْخَلَ أُصْبُعَيْه في أُذُنِيْه سَمعَ خَرِير الكَوْثَر " . خَرِيرُ الماءِ : صَوْتُه أرادَ مِثْلَ صَوت خَرِيرِ الكَوْثر . الخَرِيرُ : غَطِيطُ النَّائِمِ وقد خَرَّ الرَّجُل في نَوْمِه : غَطَّ وكذلك الهِرَّةُ والنَّمِرُ كالخَرْخَرَةِ يقال : خَرَّ وخَرْخَرَ . والخَرْخَرَةَ أيضاً : صَوتُ المُخْتَنِق وسُرْعَةُ الخَرِيرِ في القَصَب الخَرِيرُ : المَكَان المُطْمَئِنّ بَيْن الرَّبْوَتَيْن يَتْقادُ ج أَخِرَّةٌ قال لَبيد :
بأَخِرَّة الثَّلَبُوتِ يَرْبَأُ فَوْقَها ... قَفْرَ المَراقِبِ خَوْفَها آرامُها . والعامّة تَقُولك بأَحِزَّة بالحَاءِ المهملة والزَّاي وهو مَذْكُور في موضعه وإِنَّما هو بالخاءِ . الخَرِيرُ : ع باليَمَامَةِ من نَوَاحِي الوَشْم يَسْكُنه عُكْلٌ . والخَّرُّ : السُّقُوطُ وأَصلُه سُقُوطٌ يثسمَع معه صَوْتٌ كما قَالَهُ أَرْبَاب الاشْتِقَاق ثم كَثُرَ حتَّى استُعمِل في مُطْلَق السُّقُوط يقال : خَرَّ البِنَاءُ إِذا سَقَطَ كالخُرُورِ بالضَّمِّ . وفي حَدِيثِ الوُضُوءِ " إِلاَّ خَرَّت خَطَايَاه " أَي سَقَطَتْ وذَهَبَتْ . وخَرَّ للِه ساجِداً يَخِرُّ خُرُوراً أَي سَقَط أَو الخَرُّ هو الهُوِىُّ مِنْ عُلْو إِلى سُفْل ومنه قولُه تَعالى " فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ " يَخِرّ بالكَسْر على القياس وَيخُرُّ بالضَّمّ على الشُّذُوذِ . الضَّمُّ عن ابن الأَعرابِيّ وخَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ بالضَّمّ : صَوَّتَ في انحِدارِه . وخَرَّ الرَّجُلُ وغيره من الجَبَل خُرُوراً . وخَرَّ الحَجَر إِذا تَدَهْدَى من الجَبَلِ وبالكَسْرِ والضَّمّ إِذا سَقَط من عُلْوٍ كذا في التَّهْذِيب . الخَرُّ : الشَّقُّ يقال : خَرَّ الماءُ الأَرضَ خَراً إِذا شَقَّها
الخَرُّ : الهُجُومُ مِنْ مَكَانٍ لا يُرَفُ . يقال : خَرَّ علينا نَاسٌ مِنْ بَنِي فُلان وهم خَارُّونَ . الخَرُّ : المَوْتُ وذِلكَ لأَنّ الرَّجُلَ إِذَا ماتَ فقدْ خَرَّ وسَقَطَ . وفي الحَدِيث : " بَايَعْتُ رسُولَ الله صَلَّى الله عليه وسَلَّم أَن لا أَخِرَّ إِلاَّ قائِماً " . معناه أَن لا أَمُوتَ إِلاَّ ثابِتاً على الإِسلام . وسُئلِ إِبراهِيمُ الحَرْبِيّ عَنْ هَذا فَقال : إِنَّمَا أَرادَ أَن لا أَقَعَ في شَيْءٍ من تِجَارَتِي وأُمُوري إِلاَّ قُمتُ بِها مُنْتَصِباً لها :
قُلْتُ : والحَدِيث مَرْويٌّ عن حَكِيم بنِ جِزَام وفيه زِيادَة " فَقال النَّبيُّ صَلَّى الله عليه وسلّم : أَمّا مِنْ قِبَلِنَا فلَسْتَ تَخِرّ إِلاّ قَائِماً " . وقال الفَرَّاءُ : مَعْنَى قَوْلِ حَكِيم بنِ جِزَام : أَن لا أَغْبِنَ ولا أُغْبَنَ . وخَرَّ المَيتُ يَخِرّ خَرِيراً فهو خَارٌّ وقوله تعالى " فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنّ " : يجوز أَن يكون بمَعْنَى وَقَعَ وبمعَنى مَاتَ . الخُرُّ بالضَّمِّ : اللَّهْوَةُ وهو فَمْ الرَّحَى حَيْثُ تُلْقِي فيه الحِنْطَةَ بيَدِك كالخُرِّيِّ بِيَاءٍ مُشَدَّدَة . قال الراجز :
" وخُذْ بقَعْسَرِيِّهَا
" وأَلْهِ في خُرِّيِّها
" تُطعِمْك من نَفِيِّهَا . النَّفِيُّ بالفاءِ : الطَّحِين . وعنى بالقَعْسَرِيّ الخَشَبَةَ الَّتي تُدَارُ بها الرَّحَى . وهذا قَوْلُ الجَوْهَرِيّ قد رَدَّه الصَّغانِيّ فقال : هو غَلطٌ إِنَّمَا اللَّهْوة ما يُلقِيه الطَّاحِنُ في فَمِ الرَّحَى وسَيَأْتِي في المُعْتَلّ . الخُرُّ : حَبَّةٌ مُدَوَّرَةٌ صُفَيْراءُ فيها عُلَيْقِمَةٌ يَسيرةٌ . قال أَبو حَنِيفَة : هي فَارسية . الخُرُّ : أَصْلُ الأُذُنِ في بَعْضِ اللُّغات . يقال : ضَرَبَه على خُرِّ أُذُنِه نَقَله ابنُ دُرَيد . الخُرُّ : اسمُ ما خَدَّه السَّيْلُ مِنَ الأَرْضِ وشَقَّه ج خِرَرَةٌ مثَال عِنَبَة . وبهَاءٍ يَعْقُوبُ بْنُ خُرَّةَ الدَّبَّاغُ الخُرِّيّ من أَهْل فارِسَ وهو ضَعِيفٌ . وقال الدراقُطْنّي : لم يَكُن بالقَوِيّ في الحَديثِ حَدَّثَنا عنه أَبُو بَكْر البَرْبَهارِيّ ومُحَمَّدُ بنُ مُوسَى بْنَ سَهْل وهو يَرْوِي عن أَزْهَرَ بن سَعْدٍ السّمَّان وسُفْيَان بْن عُيَيْنَة . أَبُو نَصْر أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّد ابْنِ عُمَرَ بْنِ خُرَّةَ مُحَدِّثٌ حَدَّث عن أَبي بَكْرٍ الحِيرِيّ وغَيْره الأَمِيرُ . أبو نَصْرٍ ضِياءُ المِلَّة وبَهاءُ الدَّوْلَة خُرَّةُ فَيْرُوزُ بنُ عَضُدِ الدَّوْلة البُوَيْهِيّ الدَّيْلَمِيّ
والخَرَّارَةُ مُشَدَّدَةً : عُوَيْدٌ نحو نصْف النَّعْل يُوثَقُ بخَيْط ويُحِرَّك والذي في الأُصول : فيُحَرَّك الخَيْط وتُجَرُّ الخَشَبَةُ فيُصَوِّتُ هكذا بالياءِ التَّحْتِيَّة أي ذلك العُوَيْد وفي بَعْضِ النُّسَخ بالمُثَنّاة الفَوْقِيَّة أي تلْك الخَرَّارةُ كما وقع مُصَرَّحاً في بَعْضِ الأُصُول . الخَرَّارةُ : طائِرٌ أعْظَمُ من الصُّرَدِ وأغْلَظُ على التَّشْبِيه بِذلك الصَّوْت ج خَرَّارٌ وقيل الخَرَّارُ واحِدٌ وإلَيْه ذَهَب كُراع . الخَرَّارَةُ : ع بالكوفة قُرْبَ السَّيْلَحِين وفي عِدَّةِ مَواضِعَ عَربِيَّة وعَجَمِيَّة . الخَرَّار بلا هاءٍ : ع قُرْبَ الجُحْفَةِ بَعَث إليه رَسُولُ الله صلَى الله علبه وسلَم سَعْدَ بنَ أبي وَقَّاصٍ في سَرِيَّةٍ
والخِرَّيَانُ كصلِّيَان أي بتَشْدِيد الرَّاءِ المَكْسًورة : الجَبَانُ فِعْلِيانٌ من خَرَّ إذا عَثَرَ بعد اسْتِقامة عن أبِي عَلِيّ . والخَرْخَارُ بالفَتْح : المَاءُ الجارِي جَرْياً شَدِيداً . والخُرْخُورُ بالضَّمّ : النَّاقَةُ الغَزِيرَةُ اللَّبَنِ كالخِرْخِرِ بالكَسْرِ والجمع خَرَاخِرُ . قال الرَّاعي :
خَرَاخِرُ تُحْسِبُ الصَّقَعِيَّ حَتَّى ... يَظَلَّ يَقُرُّه الرَّاعي السِّجَالاَ
الخُرْخُورُ أيضاً : الرَّجُلُ النَّاعِمُ في طَعَامه وشَرَابِه ولِباسِه وفِرَاشِه وقد خَرَّ الرَّجُلُ يَخُرُّ إِذا تَنَعَّمَ عن ابنِ الأَعرابِيّ كالخِرْخِرِ بالكَسْرِ ولا يَخْفَى أَنَّه لَوْ قال كالخِرْخِرِ فِيهِما بالكَسْر كان أَحسن والخَرُورُ كصَبُورُ : المَرْأَةُ الكَثِيرَةُ مَاءِ القُبُلِ وه مَعِيبٌ ومن النَّاس من يَسْتَحْسِنه . الخَرُورُ : بخُوارَزْمَ بنواحي سَاوَكَان منها أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّد بنُ الحُسَيْنَ الخَرُورِيّ الخُوَارَزْمِيّ . وسَاقٌ خِرْخِرِيٌّ وخِرْخِرِيَّةٌ بالكَسْر فِيهما : ضَعِيفَةٌ من خَرَّ البِنَاءُ إِذا انْهَدَّ وسَقَطَ . والّذِي في التَّكْملة سَاقٌ خِرْخِرىّ وخِرْخِرَى : ضَعِيفٌ . والخَرْخَرَةُ : صَوْتُ النَّمِرِ في نَوْمِه . يُخَرْخِر خَرْخَرَةً ويَخِرُّ خَرِيراً . ويقال لصَوْتِه الخَرِيرُ والهَرِيرُ والغَطِيط . الخَرْخَرَةُ : صَوْتُ السِّنَّوْرِ في نَوْمِه وقد خَرَّتِ الهِرّة تَخِرُّ خَرِيراً كالخَرُورِ هكذا هو عِنْدَنَا على وَزْن صَبُور . وفي التَّكْمِلة بالضَّمِّ وعَلَى الأَوَّل جَاءَ وَصْفاً ومصْدَراً يقال : هِرَّة خَرُورٌ إِذا كانت كَثِيرَة الخَرِيرِ في نَوْمِها ويقال : للهِرَّة خَرُوررٌ في نَوْمِهَا
وتَخَرْخَرَ بَطْنُه إِذا اضْطَرَبَ معَ العِظَمِ وقيل : هو اضْطِرَابُه مِن الهُزَالِ . وقال الجَعْدِيّ :
" فَأَصْبح صِفْراً بَطْنُه قد تَخَرْخَرَا . والانْخِرَارُ . الاسْتِرْخَاءُ وهو مُطَاوِعُ خَرَّه فانْخَرَّ . والخُرَيْرِيُّ كزُبَيْرِيّ مَنْهَلٌ بأَجَإٍ لبَنِي طَيِّء وهو من المَنَاهِل العِظَامِ في وَادِي الحَسَنَيْن . يقال : ضَرَبَ يَدَه بالسَّيْف فأَخَرَّه أَي أَسْقَطَه هكذا في النُّسخ والذي في التَّهْذِيب وغَيْرِه : وضَرب يدََه بالسَّيْف فأَخَرَّهَا أي أسْقطَها عن يَعْقُوب . ومما يسْتَدْرَك عليه : له عَيْنٌ خَرَّارَة في أرْضٍ خَوَّارَة . أوْرَدَه في الأَساس وفَسَّره ابْنُ الأعْرابيّ فقال : الخَرَّارَةُ : عَيْنُ الماءِ الجارِيَة سُمِّيَتْ لخَرِيرِ مَائِها وهو صَوْتُه . وفي حَدِيث قُسّ : " وإذا أنَا بِعَيْن خَرَّارَة " أي كَثِيرة الجَرَيَانِ
قلت : وقد استَعْمَلَتْه العامَّة للبَلالِيع التي تَجْتَمع فيها النَّجاسَات من الحَمَّامَاتِ والمَسَاجد وغَيْرِهَا وتَجْرِي تَحْتَ الأَرْضِ في مَنافِذَ إلى البَحْرِ وغَيْره . ولَعِبَ الصِّبيانُ بالخَرَّارَة وهي الدَّوّامَة . وفي اللّسان : ويقال لخُذْرُوفِ الصَّبِيّ التي يُدِيرُها : خَرَّارَةٌ وهُو حِكايَةُ صَوْتِها : خَرْخَرْ ومن المَجاز : خَرَّ النّاسُ مِنَ البادِيَةِ في الجَدْب إذا أتَوا . والأَعرابُ يَخِرُّون من البَوَادي إلى القُرَى أي يَسْقُطُون . وخَرَّ القَوْمُ : جَاءُوا من بَلَد إلى آخَرَ وهم الخَرَّارُ والخَرَّارَةُ . وخَرُّوا أيضاً : مَرُّوا وهم الخَرَّارَةُ لِذلِك . وجاءَنا خَرَّارٌ من النّاس وفَرّارٌ وهو مَجَازٌ وكذا قَوْلهم : عَصَفَت رِيحٌ فخَرَّت الأَشْجَارُ للأَذْقَان . وخَرِرْتُ عن يَدِي : خَجِلْتُ وهو كِنَايَة . وبه فُسِّر حَدِيثُ عُمَر . قال الحارِثُ بْنُ عَبْدِ اللهِ : " خَرِرْتَ من يَدَيْك " . والخَرَّارَة : القَوُم المَارَّة . وخُرَّ بالضّمّ مَبْنِيّاً للمَجْهُول إذا أُجْرِيَ عن ابْنِ الأعْرابِيّ
" ورَجل خَارٌّ : عاثِرٌ بعد اسْتِقَامَة . وخُرْخُرُ كهُدْهُد : ناحِيَةٌ بالرُّوم . والخُرُّ بالضّمّ : ماءٌ بالشَّام لكَلْب بالقُرب من عَاسِم . وابن خُرِّينَ بضَمِّ الخَاءِ فتَشْدِيد الراءِ المكسورة هو يُونُس بنُ الحُسَيْنِ بنِ دَاوود الشَّاعرُ تُوفِّيَ سنة 596 ، ترجمة ابنُ النَّجَّار في تاريخه

##### Türkçe

خرر
**خَرَّ - يَخِرُّ**
Perşembe, 10 Şubat/Şubat 2011 10:55 yazar: Administrator
**خَرَّ - يَخِرُّ** + varlık: alçalır ve düşer ve sesli bir düşüşle düşer, kaba bir ses çıkararak: yükseklikten düşer (böylece parçalanır) ve çarpmanın yahut kırılıp çatırdamasının sonucu olan kaba bir ses meydana getirir.
**خَرَّ - يَخِرُّ** + varlık + bir yerden: yüksek bir yerden alçalır ve düşer ve sesli bir düşüşle düşer, kaba bir ses çıkararak.
**خَرَّ - يَخِرُّ** + varlık + bir yerden + bir varlığın üzerine: yüksek bir yerden alçalır ve düşer; böylece bir varlığın üzerine düşer, kaba bir ses çıkararak.
**خَرَّ - يَخِرُّ** + bir varlık + **لـِ** bir varlık: onunla ve onun için alçalır ve düşer: varlığın onunla birlikte alçalması için alçalır ve düşer.
﴿**ويخرون للأذقان يبكون**﴾: çeneleriyle kaba bir ses çıkararak alçalırlar ve düşerler ve düşüşle düşerler: çeneleri huşû ve zilletle alçalsın diye alçalırlar.
**خَرَّ - يَخِرُّ** + varlık + yapar (veya bir fiil): yardımcı fiil gibi iş görür: kaba bir ses çıkararak alçalır ve düşer ve düşüşle düşer; aynı zamanda fiili yapmaktadır.
﴿**ويخرون للأذقان يبكون**﴾
﴿**وتخر الجبال هدا**﴾
Ve lafız, “varlığın kendi kendine, tam istikrarsızlığın bulunduğu uzak bir konumdan, nispeten yakın ve nispeten istikrarlı ve içinde sınırlı hareket bulunan bir konuma hareketi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**هَوَى - يَهْوِيْ**، **سَقَطَ - يَسْقُطُ**، **وَقَعَ - يَقَعُ**، **نَزَلَ - يَنْزِلُ**، **خَرَّ - يَخِرُّ**، **هَبَطَ - يَهْبِطُ**

**خَرَّ - يَخِرُّ** + varlık
﴿**فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض تأكل منسأته فلما خر تبينت الجن أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب المهين (14)﴾** سبأ**

**خَرَّ - يَخِرُّ** + varlık + bir yerden:
﴿**حنفاء لله غير مشركين به ومن يشرك بالله فكأنما خر من السماء فتخطفه الطير أو تهوي به الريح في مكان سحيق(31)﴾** الحج**

**خَرَّ - يَخِرُّ** + varlık + bir yerden + bir varlığın üzerine
﴿**قد مكر الذين من قبلهم فأتى الله بنيانهم من القواعد فخر عليهم السقف من فوقهم وأتاهم العذاب من حيث لا يشعرون(26)﴾** النحل**

**خَرَّ - يَخِرُّ** + bir varlık + **لـِ** bir varlık veya bir şey veya bir yer
﴿**قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا (107)﴾** الإسراء** ﴿**ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا (109)﴾** الإسراء**

**خَرَّ - يَخِرُّ** + varlık + yapar veya bir fiil
﴿**تكاد السماوات يتفطرن منه وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا (90)﴾** مريم**

﴿**ولما جاء موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب أرني أنظر إليك قال لن تراني ولكن انظر إلى الجبل فإن استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا وخر موسى صعقا فلما أفاق قال سبحانك تبت إليك وأنا أول المؤمنين(143)﴾** الأعراف**

﴿**أولئك الذين أنعم الله عليهم من النبيين من ذرية آدم وممن حملنا مع نوح ومن ذرية إبراهيم وإسرائيل وممن هدينا واجتبينا إذا تتلى عليهم آيات الرحمان خروا سجدا وبكيا (58)﴾** مريم** ﴿**إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون (15)﴾** السجدة**

﴿**إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون (15)﴾** السجدة** ﴿**والذين إذا ذكروا بآيات ربهم لم يخروا عليها صما وعميانا (73)﴾** الفرقان**

﴿**قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك إلى نعاجه وإن كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم على بعض إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وقليل ما هم وظن داوود أنما فتناه فاستغفر ربه وخر راكعا وأناب (24)﴾** ص**

﴿**ورفع أبويه على العرش وخروا له سجدا وقال ياأبت هذا تأويل رؤياي من قبل قد جعلها ربي حقا وقد أحسن بي إذ أخرجني من السجن وجاء بكم من البدو من بعد أن نزغ الشيطان بيني وبين إخوتي إن ربي لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم(100)﴾** يوسف**

مختar es-Sıhâh
● [**خرر**] **خ ر ر**: **الخَرِيرُ** suyun sesidir; ve **خَرّ** **يخر** (kesre ile) **خَرِيرا**; ve **عين خَرَّارةٌ**; ve **خَرَّ لله ساجدا**: (kesre ile) **يخر** **خُرُوراً**; yani düştü. Ve **الخَرْخَرةُ** uyuyanın ve boğulanın sesidir; denir ki: **خَرَّ** uyku sırasında; ve **خَرْخَرَ** anlamca.

er-Râgıb
**خر**
- ﴿**كأنما خر من السماء**﴾ [**الحج/31**], ve Yüce Allah dedi: ﴿**فلما خر تبينت الجن**﴾ [**سبأ/14**], ve Yüce Allah dedi: ﴿**فخر عليهم السقف من فوقهم**﴾ [**النحل/26**]; öyleyse **خر**’un manası, ondan **خرير** işitilen bir düşüşle düşmektir. Ve **الخرير** suyun ve rüzgârın ve yükseklikten düşen bunun dışındaki şeylerin sesi için söylenir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**خروا سجدا**﴾ [**السجدة/15**]; öyleyse **الخر**’un kullanımı iki şeyin birleşmesine dikkat çekmedir: düşüş ve onlardan tesbih ile sesin meydana gelmesi. Ve ondan sonraki sözü: ﴿**وسبحوا بحمد ربهم**﴾ [**السجدة/15**]; öyleyse bu, o **الخرير**’in Allah’ın hamdiyle tesbih olduğunu, başka bir şeyle değil, bildirmeye dikkat çekmedir.

Lisân’ın özeti
1. **الخَرِيرُ**: suyun, rüzgârın ve kartalın (kanat çırptığında) sesidir; **خَرَّ يَخِرُّ** ve **يَخُرُّ** **خَرِيراً** ve **خَرْخَر**; o hâlde o **خارٌّ**dur;
2. **الخَرَّارَةُ**: akan suyun pınarıdır; suyunun **خَرِيرِ**’i sebebiyle **خَرَّارَةً** diye adlandırılmıştır; o da onun sesidir.
3. Şiddetli bir akışla akan su için denir: **خَرَّ يَخِرُّ**;
4. **وخَرَّ الرجلُ في نومه**: horladı; aynı şekilde kedi ve kaplan da; bu da **الخَرْخَرَةُ**’dir. Ve **الخَرْخَرَةُ**: uyuyanın ve boğulanın sesidir; denir ki: **خَرَّ** uyku sırasında ve **خَرْخَرَ** anlamca.
5. **وخَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً**: inişinde ses çıkardı; **يَخُرُّ**’dan, **الخاء**’ın dammesiyle. Ve adam ve başkası dağdan **خُرُوراً** (düşer). Ve taş, dağdan yuvarlandığında **خَرَّ**.
6. **وخَرَّ الرجلُ يَخُرُّ**: nimet içinde yaşadı.
7. **وخَرَّ يَخُرُّ**: düştü.
8. **وخَرَّ البناء**: bina düştü.
9. **إِلاَّ خَرَّت خطاياه**: yani düştü ve gitti; **جَرَتْ** diye de rivayet edilir; **الجيم** ile; yani abdest suyuyla birlikte aktı.
10. **وخَرَّ يَخِرُّ خَرّاً**: yükseklikten aşağıya doğru alçaldı. Başkası: **خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ**; kesre ve damme ile; yükseklikten düştüğünde.
11. **وخَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً وخُرُوراً**: böylece yere kapandı.
12. **وخَرَّ** ayrıca: öldü; çünkü adam öldüğünde **خَرَّ**. Ve sözü: “Resûlullah’a, sallallahu aleyhi ve sellem, ancak ayakta iken **أَخرَّ** etmeyeceğime biat ettim”; manası: ölmeyeceğim; çünkü öldüğünde gerçekten **خَرَّ** ve düştü.
13. **فلما خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ**; burada **خَرَّ**’ın **وَقَعَ** manasında olması caizdir; ve **مات** manasında olması da caizdir.
14. **وخَرَّ الرجلُ**: bilmediğin bir yerden üzerine saldırdı. **وخَرَّ القومُ**: bir beldeden diğerine geldiler.
15. Denir ki: **خَرِرْتُ عن يدِي** yani utandım, -

Lisânü’l-ʿArab

● - **خرر**: **الخَرِيرُ**: suyun, rüzgârın ve **العُقاب**’ın, **حَفَّتْ** (kanat çırptığında) sesi; **خَرَّ يَخِرُّ** ve **يَخُرُّ** **خَرِيراً** ve **خَرْخَر** (diye ses çıkardı); o hâlde o **خارٌّ**dur; **الليث** dedi ki: **خَرِيرُ العُقاب** onun **حَفِيفُه**’idir; dedi ki: ve bazen, kamışta ve benzerinde **الخَرِيرِ**’in süratini tasavvur ettiğinde, (lafız) ikilenir; böylece **الخَرْخَرَةِ** üzerine taşınır; suya gelince, onda ancak **خَرْخَرَةً** denir.

Ve **الخَرَّارَةُ**: akan suyun kaynağı; suyunun **خَرِيرِ**’inden dolayı **خَرَّارَةً** diye adlandırıldı; o, onun sesidir. Ve şiddetli bir akışla akan su için denir: **خَرَّ يَخِرُّ**; **ابن الأَعرابي** dedi ki: **خَرَّ الماءُ يَخِرُّ**—kesre ile—akışı şiddetlendiğinde **خَرّاً** (diye); ve **عينٌ خَرَّارَةٌ**; ve **خَرَّ الأَرضَ خَرّاً**.

Ve **ابن عباس** hadîsinde: Kim iki parmağını iki kulağına sokarsa **خَرِيرَ الكَوْثَرِ**’i işitir; **خَرِيرُ الماء**: onun sesidir; **الكوثر**’un **خرير** sesine benzer bir sesi kastetti. Ve **قُسٍّ** hadîsinde: “Bir de baktım ki **عين خَرَّارَةٍ** (vardı)”; yani akışı çok olan.

Ve hadîste **الخَرَّارِ**’ın zikri vardır—**الخاء**’ın fethi ve birinci **الراء**’ın şeddelenmesiyle—**الجُحْفَة** yakınında bir yer; Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, ona **سَعْدَ بن أَبي وَقَّاصٍ**’ı bir **سَرِيَّةٍ** içinde gönderdi.

Ve **خَرَّ الرجلُ** uykusunda: horladı; aynı şekilde **الهِرَّةُ** ve **النَّمِرُ** (de); bu da **الخَرْخَرَةُ**’dır. Ve **الخَرْخَرَةُ**: uyuyanın ve boğulanın sesi; denir ki: uyku sırasında **خَرَّ** ve **خَرْخَرَ** (aynı anlamda). Ve **هِرَّةٌ خَرُورٌ**: uykusunda **الخَرِيرِ**’i çok olan; ve denir ki: kedinin uykusunda **خُرُورٌ** vardır.

Ve **الخَرْخَرَةُ**: **النَّمِر**’in uykusundaki sesi; **يُخَرْخِرُ خَرْخَرَةً** ve **يَخِرُّ خَرِيراً**; ve onun sesi için denir: **الخَرِيرُ** ve **الهَرِيرُ** ve **الغَطِيطُ**. Ve **الخَرْخَرَةُ**: kamışta ve benzerlerinde **الخَرِير**’in sürati.

Ve **الخَرَّارَةُ**: yarım nalın yaklaşık yarısı kadar bir çubuk; bir iple bağlanır; sonra ip hareket ettirilir ve tahta sürüklenir; böylece o **الخَرَّارَةُ** ses çıkarır; ve çocukların çevirdiği topaç için denir: **خَرَّارَةٌ**; bu, onun sesinin taklididir: **خِرْخِرْ**.

Ve **الخَرَّارَةُ**: **الصُّرَدِ**’den daha büyük ve daha kalın bir kuş; seste buna benzetme üzere; çoğulu **خَرَّارٌ**; ve denildi ki: **الخَرَّارُ** tektir; **كراع** buna gitti.

Ve **خَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً**: inişinde ses çıkardı; **الخاء**’ın zammıyla; **يَخُرُّ**’dan. Ve **خَرَّ الرجلُ** ve başkası dağdan **خُرُوراً** (diye düştü). Ve **خَرَّ الحَجَرُ**: dağdan yuvarlandığında. Ve **خَرَّ الرجلُ يَخُرُّ**: nimet içinde yaşadığında. Ve **خَرَّ يَخُرُّ**: düştüğünde; bunu **الخاء**’ın zammıyla söyledi; **أَبو منصور** ve başkası dedi ki: **خَرَّ يَخِرُّ** der; **الخاء**’ın kesriyle.

Ve **الخُرْخُورُ**: yemeğinde, içeceğinde, giysisinde ve döşeğinde nazlı (rahatına düşkün) adam.

Ve **الخارُّ**: bilmediğin bir yerden üzerine ansızın gelen; denir ki: **خَرَّ علينا ناسٌ** falan oğullarından. Ve **خَرَّ الرجلُ**: bilmediğin bir yerden üzerine ansızın geldi. Ve **خَرَّ القومُ**: bir beldeden diğerine geldiler; onlar **الخَرَّارُ** ve **الخَرَّارَةُ**’dır. Ve **خَرُّوا** da: geçip gittiler; bu yüzden onlar **الخَرَّارَةُ**’dır. Ve kıtlıkta insanlar çölden **خَرَّ** (diye çıktılar): geldiler. Ve **خَرَّ البناء**: yıkıldı. Ve **خَرَّ يَخِرُّ خَرّاً**: yukarıdan aşağıya düştü. Başkası: **خَرَّ يَخِرُّ** ve **يَخُرُّ**—kesre ve zam ile—yüksekten düştüğünde.

Ve abdest hadîsinde: “Ancak günahları **خَرَّت**”; yani düştü ve gitti; **جَرَتْ** diye de rivayet edilir—**الجيم** ile—yani abdest suyuyla aktı.

Ve **عمر** hadîsinde: **الحرث بن عبدالله** dedi ki: **خَرِرْتَ من يديك**; yani ellerine isabet eden kesilme yahut ağrıdan dolayı bir hoşlanılmayan şey sebebiyle düştün; ve denildi ki: bu, utanmadan kinayedir; denir ki: **خَرِرْتُ عن يدِي**; yani utandım; hadîsin sevki buna delâlet eder; ve denildi ki: manası, ellerinin sebebinden, yani onların cinayetinden dolayı yere düştün; nitekim bir hoşlanılmayana düşen kimse için denir: “Ona bu, elinden isabet etti”; yani yaptığı işin işinden; iş el ile olduğundan ona nispet edildi.

Ve **خَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً وخُرُوراً**: böylece yüzüstü düştü. Ve aziz tenzilde: **ويَخِرُّونَ للأَذقان يبكون**. Ve **خَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُرُوراً**: yani düştü. Ve O’nun عز وجل sözü: **ورفع أَبويه على العرش وخرُّوا له سُجَّداً**; denildi ki: Allah’a secde ederek **خَرُّوا**; ve denildi ki: onlar ancak Yusuf’a **خَرُّوا**; sûrenin başındaki sözü sebebiyle: **إِني رأَيتُ أَحَدَ عَشَرَ كوكباً والشمسَ والقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لي ساجدين**.

Ve O’nun عز وجل sözü: **والذين إِذا ذُكِّرُوا بآيات ربهم لم يَخِرُّوا عليها صُمّاً وعُمياناً**; onun te’vîli: onlara okunduğunda, emrolunduklarını ve nehyolunduklarını işitip görerek, secde ve ağlayışla **خَرُّوا**. Ve bunun benzeri şairin sözü:

بأَيْدِي رِجالٍ لم يَشِيمُوا سُيوفَهُمْ،
ولم تَكْثُر القَتْلَى بها حِينَ سُلَّتِ

Yani: kılıçlarını **شَامُوا** (kınına soktular) ve (oysa) onunla öldürülenler çok olmuştu.

Ve **خَرَّ** ayrıca: öldü; bu, şundan dolayıdır ki adam öldüğü zaman **خَرَّ** (düşer). Ve onun sözü: “Allah’ın Resulü’ne, صلى الله عليه وسلم, biat ettim; ancak ayakta iken **أَخرَّ** etmeyeceğime”; bunun manası: “ölmeyeceğime”dir; çünkü o öldüğü zaman artık **خَرَّ** etmiş ve düşmüştür; ve onun sözü “ancak ayakta iken” yani İslam üzere sabit olarak. Ve İbrahim **الحَرْبِيُّ**’ye, “ancak ayakta iken **أَخِرَّ** etmeyeceğime” sözü hakkında soruldu; dedi ki: “Ben ticaretimden ve işlerimden bir şeyde ancak onunla dimdik durarak, ona doğrulmuş olarak düşerim.” **الأَزهري**: Ve **حَكِيم بنِ حِزامٍ**’dan rivayet edildi ki o Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, geldi, dedi ki: “Sana biat ediyorum; ancak ayakta iken **أَخِرَّ** etmeyeceğime.” **الفراء** dedi: Bunun manası: ne aldatılayım ne de aldatayım. Bunun üzerine Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Allah’ın dininde ve bizim tarafımızdan olan hiçbir şeyde ve hiçbir alışverişte sen aldatılmazsın.” Dedi ki: Ve Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, “bizim tarafımızdan ise, ancak ayakta iken **تخرّ** edersin” sözü: yani biz seni ancak ayakta iken çağırırız ve ancak ayakta iken sana biat ederiz; yani hak üzere. Hadisin manası: İslam’a tutunmuş olarak ölmekten başka (şekilde) ölmem. Ve denildi: manası, ticaretimden ve işlerimden bir şeyde ancak ona dimdik durarak düşmem. Ve denildi: manası, ne aldatılayım ne de aldatayım. Ve ölü **خَرَّ** eder, **يَخِرُّ** **خَرِيراً**; o halde o **خارٌّ**dur. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وخَرُّوا له سُجَّداً**; **ثعلب** dedi: **الأَخفش** dedi: **خَرَّ** (demek) secdesinin hâlinde oldu. Dedi ki: Ve biz, yani Kûfeliler, iki tarz üzere (söyleriz): **سَجَدَ** manasında ve **مَرَّ** manasında; **الخَرَّارَةِ** kavminden olanlar, onlar **المارَّةُ** (geçip gidenler)dir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فلما خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ**; caizdir ki burada **خَرَّ**, **وَقَعَ** manasında olsun; ve caizdir ki **مات** manasında olsun. Ve **خُرَّ**: akıtıldığı zaman.

Ve **رجل خارٌّ**: doğruluktan sonra tökezleyen; ve **التهذيب**’de: o, doğruluktan sonra sertleşen (kaba/katılaşan) kimsedir. Ve **الخِرِّيانُ**: korkak; ondan **فِعْلِيانٌ** veznindedir; Ebû Ali’den. Ve **الخَرِيرُ**: iki tepecik arasındaki alçak yer; akıp gider; çoğulu **أَخِرَّةٌ**; **لبيد** dedi:
بأَخِرَّةِ الثَّلَبُوتِ، يَرْبأْ فَوْقَها
قَفْرَ المراقِبِ خَوْفُها آرامُها

(* Onun sözü: “**بأَخرة الثلبوت**” (şöyledir): üç noktalının ve lâmın fethasıyla, bâ’nın dammasıyla ve vâvın sükûnuyla, sonra üstten ikili tâ: Nusr b. Ka‘în oğullarına ait, içinde çok sular bulunan bir vadi; Yâkût’ta olduğu gibi.)

Ama avam **أَحزَّة** der; ihmal edilmiş hâ ile ve zây ile; o, yerinde zikredilmiştir; ancak o, **الخاء** iledir.

Ve **الخُرُّ**: bazı lehçelerde kulağın aslı (kökü). Ve **الخُرُّ** ayrıca: içinde azıcık **عُلَيْقمَةٌ** bulunan, yuvarlak, sarımsı bir tane; Ebû Hanîfe dedi: o Farsçadır.

Ve **تَخَرْخَرَ** karnı: büyüklükle birlikte çalkalandığı zaman; ve denildi: zayıflıktan dolayı çalkalanmasıdır. Ve **الجعدي**’nin sözünü inşad etti:
فأَصْبَحَ صِفْراً بَطْنُه قد تَخَرْخَرَا

Ve elini kılıçla vurdu da onu **فأَخَرَّها**; yani onu düşürdü; Yakub’dan.

Ve değirmenden **الخُرُّ**: **اللَّهْوَةُ**’dir; o, elinle buğdayı attığın yerdir; **كالخُرِّيِّ**; **الراجز** dedi:
وخُذْ بِقَعْسَرِيِّها،
وأَلْهِ في خُرِّيّها،
تُطْعِمْكَ من نَفِيِّها

Ve **النَّفِيُّ**, fâ ile: un; ve **القَعْسَرِيّ** ile, değirmenin döndürüldüğü tahta kastedildi.

مقاييس اللغة:
(**خر**) **الخاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o, bir ses ile birlikte çalkalanma ve düşmedir. O halde **الخَريرُ**: suyun sesidir. Ve **عينٌ خَرّارة**. Ve **خَرَّتْ** **تخُِرّ**. Ve adama, karnı çalkalandığı zaman, “**قد تخَرْخَر**” denir. Ve **خَرَّ**: düştüğü zaman. Ebû Harâş dedi, bir kılıcı vasfeder:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])

**قشيبٌ**: ona zehir, bir tat ile karıştırılmıştır; “ona **قَشَب** etti” denir, ona zehri karıştırdığı zaman. Ancak bu, onunla avlansın diye yapılır; ve bunun benzeri, Tufeyl’in (şiiri):
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])

**المقَشَّب**: leşlerde ona **القَِشْبُ** yapılmış bir akbabadır ki onunla avlansın. **ناهِضٌ**: yaşça yeni. Ve akbaba yaşlandığı zaman kararır. Ve dersin: “**خرّ الماءُ الأرضَ**”: onu yardı. Ve **الأخِرَّةُ**, onun teki, **خَرير**’dir; o, iki tepecik arasındaki alçak yerlerdir; akıp gider. Ve **الأحمر** dedi:
Bazı Arapların, Lebîd’in beytini inşad ettiğini işittim:
* **بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ**([4]) *

Ve değirmenden **الخُرُّ**: buğdayın atıldığı yerdir. Ve o, babın kıyasıdır; çünkü tane onun içinde **يَخُِرّ** eder. Ve kulağın **خُرُّ**’u: onun deliğidir; buna benzetilmiştir.

القاموس المحيط:
**الخرِيرُ**: suyun, rüzgârın ve **العُقابِ**’ın (kartalın) kanat çırptığı zaman sesi; **كالخَرْخرِ**; **يَخِرُّ** ve **يَخُرُّ**; ve uyuyanın horultusu; **كالخَرْخَرَةِ**; ve iki tepecik arasındaki alçak yer; çoğulu **أخِرَّةٌ**; ve Yemâme’de bir yer. Ve **الخَرُّ**: düşüştür; **كالخُرُورِ**; yahut yukarıdan aşağıya; **يَخِرُّ** ve **يَخُرُّ**; ve yarıktır; ve bilinmeyen bir yerden baskındır; ve ölümdür. Ve damme ile: değirmenin ağzıdır; **كالخُرِّيِّ**; ve yuvarlak bir tanedir; ve kulağın aslıdır; ve selin yerden oyduğu şeydir; çoğulu **خِرَرَةٌ**. Ve hâ ile: **يَعقُوبُ بنُ خُرَّةَ الدَّبَّاغُ** zayıftır; ve **أحمدُ بنُ محمدِ بنِ عُمَرَ بنِ خُرَّةَ** bir muhaddistir; ve **بَهاءُ الدَّوْلَةِ خُرَّةُ فَيْرُوزُ بنُ عَضُدِ الدَّوْلَةِ**. Ve **الخَرَّارةُ**, şeddeli olarak: bir ip ile bağlanan küçük bir çubuktur; ip hareket ettirilir ve tahta çekilir, böylece ses çıkarır; ve **الصُّرَدِ**’den daha büyük bir kuştur; çoğulu **خَرَّارٌ**; ve Kûfe yakınında bir yer; hâ’sız olarak: Cuhfe yakınında bir yer. Ve **الخِرِّيانُ**, **كصِلِّيَانٍ**: korkak. Ve **الخَرْخارُ**: akan sudur. Ve **الخُرْخورُ**: sütü bol deve; **كالخِرْخِرِ** (kesra ile); ve yiyeceğinde, içeceğinde, giysisinde ve döşeğinde yumuşak (nazlı) adam; **كالخِرْخِرِ** (kesra ile). Ve **الخَرُورُ**: ön uzvunun suyu çok olan (dişi); ve **بِخُوارَزْمَ** bir yer. Ve **ساقٌ خِرْخِرِيٌّ** ve **خِرْخِرِيَّةٌ**: zayıf. Ve **الخَرْخَرَةُ**: kaplanın sesi; ve kaplanın sesi; ve kedinin sesi; **كالخَرُورِ**. Ve **تَخَرْخَرَ بَطْنُهُ**: büyüklükle birlikte çalkalandı. Ve **الانْخِرارُ**: gevşemedir. Ve **الخُرَيْرِيُّ**, **كزُبَيْرِيٍّ**: Ecâ’da bir su başıdır. Ve “elini kılıçla vurdu da onu **فأخَرَّهُ**”: onu düşürdü.

تاج العروس:
**خرر**
**الخَرِيرُ**: suyun sesi; bunu **الجَوْهَرِيّ** nakletti; ve rüzgârın (sesi); bunu **الصَّغانِيّ** nakletti; ve **العُقَابِ**’ın kanat çırptığı zaman (sesi). **اللَّيْث** dedi: **خَرِيرُ العُقَاب**: onun hafif sesidir; **كالخَرْخَرِ**. Dedi ki: Ve bazen, kamışta ve benzerinde **الخرِير**’in sürati vehmedildiği zaman, çoğaltılır; böylece **الخَرْخَرَة** üzerine taşınır. Ama suda, ancak **خَرْخَرَة** denir; **يَخُّر** kesra ile ve **يَخُرُّ** damme ile; o halde o **خَارّ**dır; **المُحْكَم**’de böyle (gelmiştir). Şeyhimizin sözü: iki vecih, ancak sarf imamları tarafından, **خَرَّ** “düştü” manasında zikredilmiştir; ama seste ve başkasında, ondan başkası iyi değildir; gizli olmadığı gibi.

Ve **التَّهْذِيب**’de: Şiddetli bir akışla akan suya **خَرَّ يَخِرّ** denir, denilir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **خَرَّ الماءُ يَخِرّ** kesre ile, akışı şiddetlendiği zaman, **خَرّاً** (diye) (denir). İbn Abbâs’ın hadîsinde: “Kim iki parmağını iki kulağına sokarsa **خَرِير الكَوْثَر**’i işitir.” **خَرِيرُ الماءِ**: onun sesidir; **خَرِيرِ الكَوْثر**’in sesi gibi (bir sesi) murad etti. **الخَرِيرُ**: uyuyanın horultusudur; adam uykusunda **خَرَّ** etti: horladı; kedi ve kaplan da böyledir; **الخَرْخَرَةِ** gibidir; **خَرَّ** ve **خَرْخَرَ** denir. **الخَرْخَرَةَ** ayrıca: boğulanın sesi ve kamışta **الخَرِيرِ**in sürati(dir). **الخَرِيرُ**: iki tepecik arasındaki alçak yer; çoğulu **أَخِرَّةٌ**; (bu) çekimlenir. Lebîd dedi:
بأَخِرَّة الثَّلَبُوتِ يَرْبَأُ فَوْقَها ... قَفْرَ المَراقِبِ خَوْفَها آرامُها .

Avam sana **بأَحِزَّة** der; **الحَاءِ** muhmelesi ve **الزَّاي** iledir; o, yerinde zikredilmiştir; ancak o **الخاءِ** iledir. **الخَرِيرُ**: Yemâme’de, Veşm taraflarından bir yer; orada Ukl oturur. **الخَّرُّ**: düşüştür; aslı, beraberinde bir ses işitilen düşüştür; bunu iştikak erbabı söyledi; sonra çoğaldı da mutlak düşüşte kullanıldı; **خَرَّ البِنَاءُ** denir, düştüğü zaman; **الخُرُورِ** gibi, damme ile. Abdest hadîsinde: “Ancak **خَرَّت خَطَايَاه**”; yani düştü ve gitti. Ve Allah için secde ederek **خَرَّ** eder; **يَخِرُّ خُرُوراً**; yani düştü; yahut **الخَرُّ**, yukarıdan aşağıya iniş(=yuvarlanış)tır; ondan, yüce sözünde: “**فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ**”; kıyasa göre kesre ile **يَخِرّ**, şâz olarak damme ile **يَخُرُّ**. Damme, İbnü’l-A‘râbî’dendir. **خَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ** damme ile: inişinde ses çıkardı. Adam ve başkası dağdan **خُرُوراً** (olarak) **خَرَّ** etti. **خَرَّ الحَجَر** dağdan yuvarlandığı zaman; ve kesre ile ve damme ile, yukarıdan düştüğü zaman; **التَّهْذِيب**’de böyledir. **الخَرُّ**: yarıktır; **خَرَّ الماءُ الأَرضَ خَراً** denir, onu yardığı zaman.

**الخَرُّ**: görülmeyen bir yerden hücumdur. **خَرَّ علينا نَاسٌ مِنْ بَنِي فُلان** denir; onlar **خَارُّونَ**dur. **الخَرُّ**: ölümdür; bu, çünkü adam öldüğü zaman artık **خَرَّ** etmiş ve düşmüştür. Hadîste: “Resûlullah’a -Allah ona salât ve selâm etsin- biat ettim: ancak ayakta iken **أَخِرَّ** etmeyeyim.” Manası: İslâm üzere sabit olmadıkça ölmeyeyim. İbrâhîm el-Harbî’ye bu soruldu da dedi: Ancak şunu murad etti: ticaretimden ve işlerimden bir şeyde düşmeyeyim; ancak ona dimdik kalkmış olayım:
قُلْتُ : ve hadîs, Hakîm b. Hizâm’dan rivayet edilmiştir; onda bir ziyade vardır: “Bunun üzerine Peygamber -Allah ona salât ve selâm etsin- dedi: ‘Bizim tarafımızdan ise, sen ancak ayakta iken **تَخِرّ** edersin.’” Ferrâ dedi: Hakîm b. Hizâm’ın sözünün manası: ne aldatayım ne aldanayım. **خَرَّ المَيتُ يَخِرّ خَرِيراً**; o hâlde o **خَارٌّ**dur. Ve yüce sözü: “**فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنّ**”: **وَقَعَ** manasında da, **مَاتَ** manasında da olabilir. **الخُرُّ** damme ile: **اللَّهْوَةُ**’dir; o, değirmenin ağzıdır; buğdayı elinle içine attığın yer; şeddeli **يَاء** ile **الخُرِّيِّ** gibi. Râciz dedi:
" وخُذْ بقَعْسَرِيِّهَا
" وأَلْهِ في خُرِّيِّها
" تُطعِمْك من نَفِيِّهَا .

**النَّفِيُّ** fâ ile: undur. **القَعْسَرِيّ** ile, değirmenin döndürüldüğü tahta parçasını kastetti. Bu, Cevherî’nin sözüdür; Sığânî onu reddetti ve dedi: Bu bir yanlıştır; **اللَّهْوة** ancak, değirmencinin değirmenin ağzına attığı şeydir; ve **المُعْتَلّ**de gelecektir. **الخُرُّ**: yuvarlak, sarımsı bir tanedir; içinde az bir **عُلَيْقِمَةٌ** vardır. Ebû Hanîfe dedi: o Farsçadır. **الخُرُّ**: bazı lehçelerde kulağın köküdür. **ضَرَبَه على خُرِّ أُذُنِه** denir; onu İbn Düreyd nakletti. **الخُرُّ**: selin yerden oyduğu ve yardığı şeyin adıdır; çoğulu **خِرَرَةٌ**, **عِنَبَة** misali. Ve (ravilerden) Ya‘kūb b. **خُرَّةَ** ed-Debbâğ el-**الخُرِّيّ**, Fars ehlindendir; o zayıftır. Dârakutnî dedi: hadîste kuvvetli değildi; bize ondan Ebû Bekr el-Berbehârî ve Muhammed b. Mûsâ b. Sehl rivayet etti; o, Ezher b. Sa‘d es-Semmân ve Süfyân b. Uyeyne’den rivayet eder. Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed b. Ömer b. **خُرَّةَ**, bir muhaddistir; Ebû Bekr el-Hîrî ve başkalarından, emir (olarak) rivayet etti. Ebû Nasr, milletin ziyası ve devletin behası, **خُرَّةُ فَيْرُوزُ** b. ‘Adudüddevle el-Büveyhî ed-Deylemî.

**الخَرَّارَةُ** şeddeli olarak: yarım nal gibi bir çubukçuktur; bir ip ile bağlanır ve hareket ettirilir. Asıllarda olan: ip hareket ettirilir ve tahta çekilir de ses çıkarır; böylece, alttaki **يَاء** ile; yani o çubukçuk. Bazı nüshalarda üstteki ikili harf ile; yani o **الخَرَّارةُ**; bazı asıllarda açıkça vaki olduğu üzere. **الخَرَّارةُ**: **الصُّرَدِ**’den daha büyük ve daha kalın bir kuştur; o sesle teşbih yoluyla; çoğulu **خَرَّارٌ**. Ve denildi ki **الخَرَّارُ** tektir; Kurâ‘ buna gitti. **الخَرَّارَةُ**: Kûfe’de, Seylehîn yakınında bir yer; ve Arapça ve Acemce birkaç yerde (de bir yer adıdır). **الخَرَّار** hâ’sız: Cuhfe yakınında bir yer; Resûlullah -Allah ona salât ve selâm etsin- Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ı bir seriyyede ona gönderdi.

**الخِرَّيَانُ** ( **صلِّيَان** gibi), yani kesreli **الرَّاءِ**’nin şeddelenmesiyle: korkaktır; Ebû Alî’den; **خَرَّ**’dan, doğruluktan sonra sendelediği zaman; **فِعْلِيانٌ** (vezninde). **الخَرْخَارُ** fetha ile: şiddetli bir akışla akan sudur. **الخُرْخُورُ** damme ile: sütü bol dişi devedir; kesre ile **الخِرْخِرِ** gibi; çoğulu **خَرَاخِرُ**. Râ‘î dedi:
خَرَاخِرُ تُحْسِبُ الصَّقَعِيَّ حَتَّى ... يَظَلَّ يَقُرُّه الرَّاعي السِّجَالاَ

**الخُرْخُورُ** ayrıca: yemeğinde, içeceğinde, giyiminde ve döşeğinde yumuşak (nazlı/rahatına düşkün) olan adamdır. Ve adam **خَرَّ** **يَخُرُّ** eder; yani İbnü’l-A‘râbî’den: **تَنَعَّمَ** ettiğinde; **الخِرْخِرِ** gibi, ikisinde de kesre ile. Ve gizli değildir ki, eğer “ikisinde de kesre ile **الخِرْخِرِ** gibi” deseydi daha iyi olurdu. Ve **الخَرُورُ** ( **صَبُورُ** gibi): önü (ferci) suyunun çokluğu olan kadındır; ve bu ayıptır; insanlardan onu güzel gören de vardır. **الخَرُورُ**: Hârizm’de, Sâvekân yörelerinde (bir yer); ondan: Ebû Tâhir Muhammed b. el-Hüseyn **الخَرُورِيّ** **الخُوَارَزْمِيّ**. Ve **سَاقٌ خِرْخِرِيٌّ** ve **خِرْخِرِيَّةٌ** — ikisinde de kesre ile —: zayıf (bacak); **خَرَّ البِنَاءُ** olduğundan; yani yıkıldığında ve düştüğünde. Ve Tekmile’de olan: **سَاقٌ خِرْخِرىّ** ve **خِرْخِرَى**: zayıf. Ve **الخَرْخَرَةُ**: uykusunda kaplanın sesi. **يُخَرْخِر** **خَرْخَرَةً** ve **يَخِرُّ** **خَرِيراً**. Ve onun sesine **الخَرِيرُ** ve **الهَرِيرُ** ve **الغَطِيط** denir. **الخَرْخَرَةُ**: uykusunda kedinin sesi. Ve kedi **خَرَّتِ** **تَخِرُّ** **خَرِيراً** etti; **الخَرُورِ** gibi; işte bu, bizde **صَبُور** vezni üzerinedir. Tekmile’de ise zamme iledir. Birincisine göre, vasıf ve mastar olarak gelmiştir; denir ki: **هِرَّة خَرُورٌ**; uykusunda **الخَرِيرِ**i çok olduğunda. Ve denir ki: kedinin uykusunda **خَرُوررٌ** vardır.

Ve karnı **تَخَرْخَرَ** etti; büyüklükle beraber çalkalandığında; ve denildi ki: bu, zayıflıktan dolayı onun çalkalanmasıdır. Ve el-Ca‘dî dedi ki:
" فَأَصْبح صِفْراً بَطْنُه قد تَخَرْخَرَا

Ve **الانْخِرَارُ**: gevşeme/çözülme (**الاسْتِرْخَاءُ**); ve o, **خَرَّه**’nin mutâvi‘idir; böylece **انْخَرَّ**. Ve **الخُرَيْرِيُّ** ( **زُبَيْرِيّ** gibi): Ece’ (dağı)nda Benî Tayy için bir su başıdır; ve o, Vâdî el-Haseneyn’de büyük su başlarındandır. Denir ki: kılıçla eline vurdu da onu **فأَخَرَّه**; yani onu düşürdü; nüshalarda böyledir. Tehzîb’de ve başkasında olan ise: “kılıçla eline vurdu da onu **فأَخَرَّهَا**”; yani onu düşürdü; Ya‘kûb’dan. Ve ona istidrâk olunanlardandır: gevşek bir arazide onun için **عَيْنٌ خَرَّارَة** vardır. Esâs’ta onu zikretti ve İbnü’l-A‘râbî onu açıkladı; şöyle dedi: **الخَرَّارَةُ**: akan su gözü; suyunun **خَرِيرِ**inden dolayı adlandırıldı; ve o, onun sesidir. Ve Kuss hadîsinde: " وإذا أنَا بِعَيْن خَرَّارَة " yani akışı çok olan.

Dedim ki: avam onu, hamamlardan, mescitlerden ve başkasından necasetlerin toplandığı ve yer altında denize ve başkasına menfezlerde akan lağımlar için kullanmıştır. Ve çocuklar **الخَرَّارَة** ile oynadı; o, topaçtır (**الدَّوّامَة**). Lisân’da: çocuğun çevirdiği topacına denir: **خَرَّارَةٌ**; ve o, onun sesinin taklididir: **خَرْخَرْ**. Ve mecazdandır: kıtlıkta geldiklerinde insanlar çölden **خَرَّ** etti. Ve bedevîler bozkırlardan köylere **يَخِرُّون**; yani düşerler (akın ederler). Ve **خَرَّ القَوْمُ**: bir beldeden diğerine geldiler; ve onlar **الخَرَّارُ** ve **الخَرَّارَةُ**dur. Ve ayrıca **خَرُّوا**: geçtiler; bu sebeple onlar **الخَرَّارَةُ**dur. Ve bize insanlardan bir **خَرَّارٌ** ve bir **فَرّارٌ** geldi; ve bu mecazdır. Yine onların sözü: bir rüzgâr esti de ağaçlar çeneler üzerine **فخَرَّت**. Ve elimden **خَرِرْتُ**: utandım; ve bu bir kinayedir. Ve bununla Ömer hadîsi tefsir edilmiştir. el-Hâris b. Abdillah dedi ki: " خَرِرْتَ من يَدَيْك " . Ve **الخَرَّارَة**: geçen topluluk. Ve **خُرَّ** — zamme ile — meçhule bina edilmiş olarak; İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olunduğunda.

" Ve **رَجل خَارٌّ**: doğruluktan sonra tökezleyen. Ve **خُرْخُرُ** ( **هُدْهُد** gibi): Rum diyarında bir yöre. Ve **الخُرُّ** — zamme ile —: Şam’da, Âsım’a yakın, Kelb’e ait bir sudur. Ve **ابن خُرِّينَ** — **الخَاءِ**’ın zammı ile, sonra kesreli **الراءِ**’nin şeddelenmesiyle — o, şair Yûnus b. el-Hüseyn b. Dâvûd’dur; 596 yılında vefat etti; İbnü’n-Neccâr onu tarihinde terceme etti.
