# خرر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خرر

الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ قال الليث: خَرِيرُ العُقاب حَفِيفُه؛ قال: وقد يضاعف إِذا توهم سُرْعَة الخَرِيرِ في القَصَبِ ونحوه فيحمل على الخَرْخَرَةِ، وأَما في الماء فلا يقال إِلاَّ خَرْخَرَةً. والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها، وهو صوته. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ يَخِرُّ؛ وقال ابن الأَعرابي: خَرَّ الماءُ يَخِرُّ، بالكسر، خَرّاً إِذا اشتدّ جَرْيُه؛ وعينٌ خَرَّارَةٌ، وخَرَّ الأَرضَ خَرّاً. وفي حديث ابن عباس. من أَدخل أُصْبُعَيْهِ في أُذنيه سَمِعَ خَرِيرَ الكَوْثَرِ؛ خَرِيرُ الماء: صَوْتُه، أَراد مثل صوت خرير الكوثر. وفي حديث قُسٍّ: إِذا أَنا بعين خَرَّارَةٍ أَي كثيرة الجَرَيانِ. وفي الحديث ذِكْرُ الخَرَّارِ، بفتح الخاء وتشديد الراء الأُولى، موضع قُرْبَ الجُحْفَةِ بعث إِليه رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، سَعْدَ بن أَبي وَقَّاصٍ في سَرِيَّةٍ. وخَرَّ الرجلُ في نومه: غَطَّ، وكذلك الهِرَّةُ والنَّمِرُ، وهي الخَرْخَرَةُ. والخَرْخَرَةُ: صوتُ النائِم والمُخْتَنِقِ؛ يقال: خَرَّ عند النوم وخَرْخَرَ بمعنى. وهِرَّةٌ خَرُورٌ: كثيرة الخَرِيرِ في نومها؛ ويقال: للهِرَّةِ خُرُورٌ في نومها. والخَرْخَرَةُ: صوتُ النَّمِر في نومه، يُخَرْخِرُ خَرْخَرَةً ويَخِرُّ خَرِيراً؛ ويقال لصوته: الخَرِيرُ والهَرِيرُ والغَطِيطُ. والخَرْخَرَةُ: سُرْعَةُ الخَرِير في القَصَب ونحوها. والخَرَّارَةُ: عود نحو نصف النعل يُوثَقُ بخيط فَيُحَرَّكُ الخَيْطُ وتُجَرُّ الخَشَبَةُ فَتَصَوِّتُ تلك الخَرَّارَةُ؛ ويقال لخُذْرُوف الصِّبِي التي يُدِيرُها: خَرَّارَةٌ، وهو حكاية صوتها: خِرْخِرْ. والخَرَّارَةُ: طائر أَعظم من الصُّرَدِ وأَغلظ، على التشبيه بذلك في الصوت، والجمع خَرَّارٌ؛ وقيل: الخَرَّارُ واحِدٌ؛ وإِليه ذهب كراع.
وخَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً: صَوَّتَ في انحداره، بضم الخاء، من يَخُرُّ . وخَرَّ الرجلُ وغيره من الجبل خُرُوراً. وخَرَّ الحَجَرُ إِذا تَدَهْدَى من الجبل. وخَرَّ الرجلُ يَخُرُّ إِذا تَنَعَّمَ. وخَرَّ يَخُرُّ إِذا سقط، قاله بضم الخاء؛ قال أَبو منصور وغيره: يقول خَرَّ يَخِرُّ، بكسر الخاء.
والخُرْخُورُ: الرجل الناعم في طعامه وشرابه ولباسه وفراشه. والخارُّ: الذي يَهْجُمُ عليك من مكان لا تعرفه؛ يقال: خَرَّ علينا ناسٌ من بني فلان. وخَرَّ الرجلُ: هجم عليك من مكان لا تعرفه. وخَرَّ القومُ: جاؤوا من بلد إِلى آخر، وهم الخَرَّارُ والخَرَّارَةُ. وخَرُّوا أَيضاً: مَرُّوا، وهم الخَرَّارَةُ لذلك. وخَرَّ الناسُ من البادية في الجَدْبِ: أَتوا. وخَرَّ البناء: سقط. وخَرَّ يَخِرُّ خَرّاً: هَوَى من عُلْوٍ إِلى أَسفل. غيره: خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ، بالكسر والضم، إِذا سقط من علو. وفي حديث الوضوء: إِلاَّ خَرَّت خطاياه؛ أَي سقطت وذهبت، ويروى جَرَتْ، بالجيم، أَي جَرَتْ مع ماء الوضوء. وفي حديث عمر: قال الحرث بن عبدالله: خَرِرْتَ من يديك أَي سَقَطْتَ من أَجل مكروه يصيب يديك من قطع أَو وجع، وقيل: هو كناية عن الخجلِ؛ يقال: خَرِرْتُ عن يدِي أَي خَجِلْتُ، وسياق الحديث يدل عليه، وقيل: معناه سَقَطْتَ إِلى الأَرض من سبب يديك أَي من جنايتهما، كما يقال لمن وقع في مكروه: إِنما أَصابه ذلك من يده أَي من أَمر عمله، وحيث كان العمل باليد أُضيف إليها. وخَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً وخُرُوراً: وقع كذلك. وفي التنزيل العزيز: ويَخِرُّونَ للأَذقان يبكون. وخَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُرُوراً أَي سقط. وقوله عز وجل: ورفع أَبويه على العرش وخرُّوا له سُجَّداً؛ قيل: خَرُّوا لله سجداً، وقيل: إِنهم إِنما خَرُّوا ليوسف لقوله في أَوّل السورة: إِني رأَيتُ أَحَدَ عَشَرَ كوكباً والشمسَ والقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لي ساجدين؛ وقوله عز وجل: والذين إِذا ذُكِّرُوا بآيات ربهم لم يَخِرُّوا عليها صُمّاً وعُمياناً؛ تأْويله: إِذا تليت عليهم خَرُّوا سُجَّداً وبكياً سامعين مبصرين لما أُمروا به ونهوا عنه؛ ومثله قول الشاعر:
بأَيْدِي رِجالٍ لم يَشِيمُوا سُيوفَهُمْ،
ولم تَكْثُر القَتْلَى بها حِينَ سُلَّتِ
أَي شَامُوا سيوفهم وقد كثرت القتلى. وخَرَّ أَيضاً: مات، وذلك لأَن الرجل إِذا ماتَ خَرَّ. وقوله: بايعتُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ لا أَخرَّ إِلاَّ قائماً؛ معناه أَنْ لا أَمُوتَ لأَنه إِذا مات فقد خَرَّ وسقط، وقوله إِلاَّ قائماً أَي ثابتاً على الإِسلام؛ وسئل إِبراهيم الحَرْبِيُّ عن قوله: أَنْ لا أَخِرَّ إِلاَّ قائماً، فقال: إِني لا أَقع في شيء من تجارتي وأُموري إِلاَّ قمتُ بها منتصباً لها. الأَزهري: وروي عن حَكِيم بنِ حِزامٍ أَنه أَتى النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال: أُبايعك أَنْ لا أَخِرَّ إِلاَّ قائماً، قال الفراء: معناه أَن لا أُغبن ولا أَغبن، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم، لستَ تُغْبَنُ في دين الله ولا في شيء من قِبَلِنا ولا بَيْعٍ؛ قال: وقول النبي، صلى الله عليه وسلم، أَما من قِبَلِنَا فلست تخرّ إِلاَّ قائماً أَي لسنا ندعوك ولا نبايعك إِلاَّ قائماً أَي على الحق؛ ومعنى الحديث: لا أَموت إِلاَّ متمسكاً بالإِسلام، وقيل: معناه لا أَقع في شيء من تجارتي وأُموري إِلاَّ قمتُ منتصباً له؛ وقيل: معناه لا أُغبن ولا أَغبن؛ وخَرَّ الميتُ يَخِرُّ خَرِيراً، فهو خارٌّ. وقوله تعالى: وخَرُّوا له سُجَّداً؛ قال ثعلب: قال الأَخفش: خَرَّ صار في حال سجوده؛ قال: ونحن نقول، يعني الكوفيين، بضربين بمعنى سَجَدَ وبمعنى مَرَّ من القوم الخَرَّارَةِ الذين هم المارَّةُ. وقوله تعالى: فلما خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ؛ ويجوز أَن تكون خَرَّ هنا بمعنى وَقَعَ، ويجوز أَن تكون بمعنى مات. وخُرَّ إِذا أُجْرِيَ.
ورجل خارٌّ: عاثِرٌ بعد استقامةٍ؛ وفي التهذيب: وهو الذي عَسَا بعد استقامة. والخِرِّيانُ: الجَبَانُ، فِعْلِيانٌ منه؛ عن أَبي علي. والخَرِيرُ: المكان المطمئن بين الرَّبْوَتَيْنِ ينقاد، والجمع أَخِرَّةٌ؛ قال لبيد: بأَخِرَّةِ الثَّلَبُوتِ، يَرْبأْ فَوْقَها
قَفْرَ المراقِبِ خَوْفُها آرامُها
(* قوله: «بأَخرة الثلبوت» بفتح المثلثة واللام وضم الموحدة وسكون الواو فمثناة فوقية: واد فيه مياه كثيرة لبني نصر بن قعين كما في ياقوت). فأَما العامة فتقول أَحزَّة، بالحاء المهملة والزاي، وهو مذكور في موضعه، وإِنما هو بالخاء.
والخُرُّ: أَصل الأُذن في بعض اللغات. والخُرُّ أَيضاً: حَبَّةٌ مدوّرةُ صفَيْراءُ فيها عُلَيْقمَةٌ يسيرة؛ قال أَبو حنيفة: هي فارسية. وتَخَرْخَرَ بَطْنُه إِذا اضطرب مع العِظَمِ، وقيل: هو اضطرابه من الهزال؛ وأَنشد قول الجعدي:
فأَصْبَحَ صِفْراً بَطْنُه قد تَخَرْخَرَا
وضرب يده بالسيف فأَخَرَّها أَي أَسقطها؛ عن يعقوب.
والخُرُّ من الرَّحَى: اللَّهْوَةُ، وهو الموضع الذي تلقي فيه الحنطة بيدك كالخُرِّيِّ؛ قال الراجز:
وخُذْ بِقَعْسَرِيِّها،
وأَلْهِ في خُرِّيّها،
تُطْعِمْكَ من نَفِيِّها
والنَّفِيُّ، بالفاء: الطحين، وعنى بالقَعْسَرِيّ الخشبة التي تدار بها الرحى.

### Türkçe

**الخَرِيرُ**: suyun, rüzgârın ve **العُقاب**’ın, **حَفَّتْ** ettiği zaman sesi; **خَرَّ يَخِرُّ** ve **يَخُرُّ** **خَرِيراً** ve **خَرْخَر** (derler); o hâlde o **خارٌّ**dur. **الليث** dedi ki: **خَرِيرُ العُقاب** onun **حَفِيفُه**’idir; dedi ki: ve bazen, kamışta ve benzerinde **الخَرِيرِ**’in süratini vehmettiği zaman iki kat yapılır da **الخَرْخَرَةِ** üzerine taşınır; suya gelince, onda ancak **خَرْخَرَةً** denir.

Ve **الخَرَّارَةُ**: akan suyun gözü; suyunun **خَرِيرِ**’inden dolayı **خَرَّارَةً** diye adlandırıldı; o, onun sesidir. Ve şiddetli bir akışla akan su için denir: **خَرَّ يَخِرُّ**; ve **ابن الأَعرابي** dedi ki: **خَرَّ الماءُ يَخِرُّ**—kesre ile—akışı şiddetlendiği zaman **خَرّاً** (derler); ve **عينٌ خَرَّارَةٌ**; ve **خَرَّ الأَرضَ خَرّاً**. Ve **ابن عباس** hadîsinde: Kim iki parmağını iki kulağına sokarsa **الكَوْثَرِ**’in **خَرِيرَ**’ini işitir; suyun **خَرِيرُ**’i: onun sesidir; **الكوثر**’in **خرير** sesinin benzeri gibi bir sesi kastetti. Ve **قُسٍّ** hadîsinde: “Bir de baktım ki **عين خَرَّارَةٍ** (vardı)”; yani akışı çok olan. Ve hadîste **الخَرَّارِ**’ın zikri vardır—**الخاء**’ın fethi ve birinci **الراء**’ın şeddelenmesiyle—**الجُحْفَة** yakınında bir yer; Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, ona bir seriyyede **سَعْدَ بن أَبي وَقَّاصٍ**’ı gönderdi.

Ve adam uykusunda **خَرَّ**: horladı; kedi ve kaplan da böyledir; bu, **الخَرْخَرَةُ**’dir. Ve **الخَرْخَرَةُ**: uyuyanın ve boğulanın sesi; denir: uyku esnasında **خَرَّ** ve **خَرْخَرَ** (aynı mânâda). Ve **هِرَّةٌ خَرُورٌ**: uykusunda **الخَرِيرِ**’i çok olan; ve denir: kedinin uykusunda **خُرُورٌ** vardır. Ve **الخَرْخَرَةُ**: kaplanın uykusundaki sesi; **يُخَرْخِرُ خَرْخَرَةً** ve **يَخِرُّ خَرِيراً**; ve onun sesi için denir: **الخَرِيرُ** ve **الهَرِيرُ** ve **الغَطِيطُ**. Ve **الخَرْخَرَةُ**: kamışta ve benzerlerinde **الخَرِير**’in sürati.

Ve **الخَرَّارَةُ**: yarım nal kadar bir çubuk; bir ip ile bağlanır; sonra ip hareket ettirilir ve tahta çekilir de o **الخَرَّارَةُ** ses çıkarır. Ve çocukların çevirdiği topaç için denir: **خَرَّارَةٌ**; o, onun sesinin taklididir: **خِرْخِرْ**. Ve **الخَرَّارَةُ**: **الصُّرَد**’den daha büyük ve daha kalın bir kuş; seste buna benzetme üzere; çoğulu **خَرَّارٌ**’dır; ve denildi ki: **الخَرَّارُ** tektir; **كراع** buna gitti.

Ve taş **خَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً**: inişinde ses çıkardı—**الخاء**’ın zammıyla—**يَخُرُّ**’dan. Ve adam ve başkası dağdan **خُرُوراً** **خَرَّ**. Ve taş, dağdan yuvarlandığı zaman **خَرَّ**. Ve adam, nimet içinde yaşadığı zaman **خَرَّ الرجلُ يَخُرُّ**. Ve **خَرَّ يَخُرُّ** düştüğü zaman (denir); bunu **الخاء**’ın zammıyla söyledi. **أَبو منصور** ve başkaları dedi ki: **خَرَّ يَخِرُّ** der—**الخاء**’ın kesriyle.

Ve **الخُرْخُورُ**: yemeğinde, içeceğinde, giysisinde ve döşeğinde nazlı (rahatına düşkün) adam.

Ve **الخارُّ**: bilmediğin bir yerden üzerine ansızın gelen; denir: **خَرَّ علينا ناسٌ** filân oğullarından birtakım insanlar. Ve adam **خَرَّ**: bilmediğin bir yerden üzerine ansızın geldi. Ve kavim **خَرَّ**: bir beldeden diğerine geldiler; onlar **الخَرَّارُ** ve **الخَرَّارَةُ**’dir. Ve ayrıca **خَرُّوا**: geçip gittiler; bu sebeple onlar **الخَرَّارَةُ**’dir. Ve insanlar kıtlıkta çölden **خَرَّ**: geldiler. Ve bina **خَرَّ**: yıkıldı. Ve **خَرَّ يَخِرُّ خَرّاً**: yukarıdan aşağıya düştü. Başkası: **خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ**—kesr ve zamm ile—yüksekten düştüğü zaman.

Ve abdest hadîsinde: “Ancak günahları **خَرَّت**”; yani düştü ve gitti; **جَرَتْ** diye de rivayet edilir—**الجيم** ile—yani abdest suyuyla aktı. Ve **عمر** hadîsinde: **الحرث بن عبدالله** dedi ki: “**خَرِرْتَ من يديك**”; yani ellerine isabet eden kesilme yahut ağrıdan dolayı bir hoşlanılmayan şey sebebiyle düştün; ve denildi ki: bu, utançtan kinayedir; denir: “**خَرِرْتُ عن يدِي**”; yani utandım; hadîsin sevki buna delâlet eder. Ve denildi ki: mânâsı, ellerinin sebebinden, yani onların cinayetinden dolayı yere düştün; nitekim bir hoşlanılmayana düşen kimseye: “Bu ona ancak elinden isabet etti” denir; yani yaptığı işin işinden; iş el ile olduğundan ona nisbet edildi.

Ve **خَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً وخُرُوراً**: öylece yüzüstü düştü. Ve aziz tenzilde: “Ve ağlayarak çeneler üzerine **يَخِرُّونَ**.” Ve Allah için secde ederek **خَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُرُوراً**: yani düştü. Ve O’nun عز وجل sözü: “Ve anne-babasını arş üzerine yükseltti ve ona secde ederek **خرُّوا**”; denildi ki: Allah’a secde ederek **خَرُّوا**; ve denildi ki: ancak Yusuf’a **خَرُّوا**, sûrenin başındaki sözü sebebiyle: “Ben on bir yıldız ve güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde eder gördüm.” Ve O’nun عز وجل sözü: “Ve Rablerinin âyetleriyle kendilerine hatırlatıldıkları zaman onların üzerine sağır ve kör olarak **لم يَخِرُّوا**”; te’vîli: onlara okunduğu zaman, emrolunduklarını ve nehyolunduklarını işiten ve gören olarak secde ve ağlayışla **خَرُّوا**. Ve bunun benzeri şairin sözü:
بأَيْدِي رِجالٍ لم يَشِيمُوا سُيوفَهُمْ،
ولم تَكْثُر القَتْلَى بها حِينَ سُلَّتِ
Yani: kılıçlarını **شَامُوا**; ve kılıçlar çekildiği zaman onunla öldürülenler çok oldu.

Ve ayrıca **خَرَّ**: öldü; çünkü adam öldüğü zaman **خَرَّ**. Ve sözü: “Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, ancak ayakta olarak **أَنْ لا أَخرَّ** diye biat ettim”; mânâsı: ölmemek; çünkü öldüğü zaman **خَرَّ** ve düştü; ve “ancak ayakta” sözü: yani İslâm üzere sabit olarak. Ve **إِبراهيم الحَرْبِيُّ**’ye “**أَنْ لا أَخِرَّ إِلاَّ قائماً**” sözü soruldu da dedi ki: “Ticaretimden ve işlerimden bir şeyde ancak ona dimdik kalkmış olarak girişirim.” **الأَزهري**: **حَكِيم بنِ حِزامٍ**’dan rivayet edildi ki o, Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, geldi ve dedi ki: “Sana, ancak ayakta olarak **أَنْ لا أَخِرَّ** diye biat ederim.” **الفراء** dedi ki: mânâsı: ne aldanırım ne aldatırım. Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Allah’ın dininde ve bizden yana hiçbir şeyde ve hiçbir alışverişte aldanmazsın.” Dedi ki: ve Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, “Bizden yana olana gelince, ancak ayakta olarak düşmezsin” sözü: yani seni ancak ayakta, yani hak üzere, çağırırız ve sana ancak öyle biat ederiz. Hadîsin mânâsı: İslâm’a tutunmuş olarak ölmek. Ve denildi ki: mânâsı, ticaretimden ve işlerimden bir şeyde ancak ona dimdik kalkarım. Ve denildi ki: mânâsı, ne aldanırım ne aldatırım.

Ve ölü **خَرَّ الميتُ يَخِرُّ خَرِيراً**; o hâlde o **خارٌّ**dur. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve ona secde ederek **وخَرُّوا له سُجَّداً**”; **ثعلب** dedi ki: **الأَخفش** dedi: **خَرَّ** secdesinin hâlinde oldu. Dedi ki: ve biz—yani Kûfeliler—iki vecih ile söyleriz: **سَجَدَ** mânâsıyla ve **الخَرَّارَةِ** kavminden geçip gitti mânâsıyla; onlar ki geçip gidenlerdir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ne zaman **خَرَّ** oldu, cinler anladı”; burada **خَرَّ**’ın **وَقَعَ** mânâsında olması caizdir; ve **مات** mânâsında olması da caizdir. Ve **خُرَّ**: yürütüldüğü zaman (denir).

Ve **رجل خارٌّ**: doğruluktan sonra tökezleyen; ve **التهذيب**’de: doğruluktan sonra sertleşen (kaba/katılaşan) kimsedir. Ve **الخِرِّيانُ**: korkak; ondan **فِعْلِيانٌ** veznindedir; **أَبي علي**’den. Ve **الخَرِيرُ**: iki tepecik arasında uzanıp giden alçak yer; çoğulu **أَخِرَّةٌ**’dir; **لبيد** dedi ki:
بأَخِرَّةِ الثَّلَبُوتِ، يَرْبأْ فَوْقَها
قَفْرَ المراقِبِ خَوْفُها آرامُها
(* “**بأَخرة الثلبوت**” sözü: **المثلثة** ve **اللام** feth ile, **الموحدة** zamm ile ve **الواو** sükûn ile; sonra **فمثناة فوقية**: içinde çok sular bulunan bir vadi; **ياقوت**’ta olduğu üzere **بني نصر بن قعين**’e aittir).
Ama avam **أَحزَّة** der—**الحاء** **المهملة** ve **الزاي** ile—o, yerinde zikredilmiştir; ancak o **الخاء** iledir.

Ve **الخُرُّ**: bazı lehçelerde kulağın kökü. Ve **الخُرُّ** ayrıca: içinde az bir **عُلَيْقمَةٌ** bulunan, yuvarlak, sarımsı bir tane; **أَبو حنيفة** dedi ki: o Farsçadır.

Ve karnı, büyüklükle birlikte çalkalandığı zaman **تَخَرْخَرَ بَطْنُه**; ve denildi ki: zayıflıktan dolayı çalkalanmasıdır. Ve **الجعدي**’nin sözünü şahit getirdi:
فأَصْبَحَ صِفْراً بَطْنُه قد تَخَرْخَرَا

Ve elini kılıçla vurdu da onu **فأَخَرَّها**; yani onu düşürdü; **يعقوب**’dan.

Ve değirmenden **الخُرُّ**: **اللَّهْوَةُ**’dir; o, buğdayı elinle içine attığın yerdir; **الخُرِّيِّ** gibi. **الراجز** dedi ki:
وخُذْ بِقَعْسَرِيِّها،
وأَلْهِ في خُرِّيّها،
تُطْعِمْكَ من نَفِيِّها
Ve **النَّفِيُّ**—**الفاء** ile—un’dur. Ve **القَعْسَرِيّ** ile, değirmenin döndürüldüğü tahta kastedildi.
