# خرشم (خ-ر-ش-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B4%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%B4%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ر - ش - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الخاء والشين
شمخر: الشُّمَّخْرُ والشَّمِّخْرُ، والضُّمَّخْرُ والضِّمَّخْرُ: الجسيم من الفحول، قال روبة:
أَبناءُ كل مصعبٍ شِمَّخُرِ
سامٍ على رغم العدى ضِمَّخُرِ
ويقال: الشِّمَّخُر: العزيز النَّفسُ، والضِّمِّخُرُ: المُشَدِّخُ الضَّخْم، يَشْدَخُ كل شيء.
شندخ: الشُّنْدُخُ من الخيل: الوقاد المستقبل.
خشرم: الخَشْرَمُ: مأوى الزنابير والنحل، وبيتها ذو النخاريب.
وفي الحديث: لَتَرْكَبُنَّ سَنَنَ من كان قَبْلكم ذِراعاً بِذراعٍ وبَاعاً بِباعٍ حتى لو سلَكُوا خَشْرَم دَبْرٍ لَسَلَكْتُموهُ".
وقد جاء في الشعر الخَشْرَمُ اسماً لجماعة الزنابير، قال:
وكأنها خَلْفَ الطري?دَةِ خَشْرَمٌ متبددُ
يصف الكلاب.
والخَشْرمةُ: قُفٌّ حِجارتُها رَضْراضٌ حُمْرٌ مَنُثورةٌ، فِيها وُعورةٌ، غَيرُ جِدِّ غليظةٍ، وتحتها طين، وربما كانت بظهور الجبال. وحيثما كانت فإنها لا تطولُ ولا تعرضُ، وهي مركومٌ بعضها على بعضٍ.
فإن كانت الخَشْرمةُ مستويةً مع الأرض فهي من القفافِ، غير أن الإسم لها لازمٌ لما خالطها من اللبن والطين.
والإسم اللازم القف إذا كانت حجارةً مترادفةً، بعضها إلى بعض، ذاهبةٌ في الأرض، وبعضها منقلع عظامق. وحجارة الخَشْرَمَة أصغر منها، وأعظم حجارتها مثل قامة الرجل.
وغذا علا الرجل ظهر القف كانت فيه رايض وقيعان، إنما يعرف أنه قف للحجارة العظام المنقلعة فيه، وإنما قففته كثرة حجارته.
فإما الخَشْرمةُ، إذا كانت تحت التراب، فقد سقط عنها هذا الإسم، وهي في ذلك قف، وكل ذلك من الجبل.
خرشم: الخُرشُومُ: أنف الجبل المُشْرِفُ على وادٍ أو قاعٍ.
خرفش: والمُخرْنَفِش والمُخْرَنْشِمُ هو كالمغتاظ.
خرمش: الخَرْمَشَةُ: إفساد الكتاب والعَمَل ونحوه.
شمرخ: الشِّمْراخُ من الجبل مُستَدِقٌّ، طويل في أعلاه.
والشِّمْراخُ: عسقبة من عذق أو عنقود.
والشِّمْراخُ من الغُرَّة: ما سال على الأنْفِ.
والشُّمْرُوخُ: غصن دقيق في أعلى الغصن الغليظ، خرج من سنته دقيقا رخصا.
خنبش: والخُنابِشةُ من الأسود التي قد استبان حملها، والجميع الخُنابِشاتُ.
خنشل: ورجل خَنْشَلٌ وخَنْشَليلٌ أي: مُسِنٌّ قوي، وكذلك من الجمال والنوق، قال:
قد عَلِمَتْ جارية عطبـولُ		أني بنصل السيف خَنْشَليلُ
شخلب: مُشَخْلَبةٌ كلمة عرافية، ليس على بنائها شيء من العربية. وهو الذي يتخذ من الليف والخرز أمثال الحلي. وبدء هذا الاسم أن جارية كانت تتحلى به.
ومُشَخْلَبةُ اسم الجارية، رآها رجل، وعليها ذلك الحلي، وكانت ذات جمال، واسم الرجل حرملة، فقال لها: هل تباعين? فقالت: نعم، أنا وحدي بعشرة آلاف، ومعي مولاتي بألفين، فتزوج حرملة بمولاتها، فذهب حديثا في الناس، فقالوا: يا مُشَخْلَبَة ماذا الجَلَبَة، تزوج حَرْمَلَة بعجوز أرْمَلة. فتسمى الجارية مُشَخْلَبةً بما عليها من الحلي والخرز.
شمخر: الشَمَخْتَر: معرب، قال:
والأزذ أمسى نحبهم شَمَخْتَرا
شنخب: الشُّنْخُوبُ: رأس دهق من الجبل، وجمعه: شَناخيبُ، قال:
وأبْصَرَتْ شَخْصَه من رأس مرقبة		ودون موضعها منه شَنـاخـيبُ
أي عظيم الجسم والصدر.

##### Türkçe

**الخاء** ve **الشين**

شمخر: **الشُّمَّخْرُ** ve **الشَّمِّخْرُ**, ve **الضُّمَّخْرُ** ve **الضِّمَّخْرُ**: aygırlardan iri olan; Rûbe dedi ki:
Her çetin(in) oğulları **شِمَّخُرِ**
Düşmanların rağmına yüce, **ضِمَّخُرِ**
Ve denilir: **الشِّمَّخُر**: nefsi aziz olan; ve **الضِّمِّخُرُ**: iri, ezici olan; her şeyi ezer.

شندخ: Atlardan **الشُّنْدُخُ**: ateşli, karşılayan.

خشرم: **الخَشْرَمُ**: eşekarılarının ve bal arılarının barınağı ve evi; oyukları olan.
Ve hadiste: “Sizden öncekilerin yolunu mutlaka bineceksiniz; arşın arşına ve kulaç kulaça; hatta eğer onlar bir eşekarısı deliği **خَشْرَم**’ine girseler, siz de mutlaka ona girerdiniz.”
Ve şiirde **الخَشْرَمُ**, eşekarıları topluluğunun adı olarak gelmiştir; dedi ki:
Ve sanki o, avın arkasında, dağılmış bir **خَشْرَمٌ** gibidir
Köpekleri vasfeder.
Ve **الخَشْرمةُ**: taşları kırıntı kırıntı, kırmızı, saçılmış bir taşlık; onda engebelilik vardır; pek de kalın değildir; ve altında çamur vardır; bazen dağların sırtlarında olur. Nerede olursa olsun, ne uzar ne genişler; ve bir kısmı bir kısmı üzerine yığılmıştır.
Eğer **الخَشْرمةُ** yerle aynı seviyede olursa, o **القفاف**’dandır; ancak, süt ve çamurdan ona karışan şey sebebiyle isim ona lâzım olmuştur.
Ve lâzım isim, taşları ardışık olduğu zaman **القف**’tır: bir kısmı bir kısmına (bitişik), yere doğru giden; bir kısmı da kopmuş, iri. **الخَشْرَمَة**’nin taşları ondan daha küçüktür; ve onun en büyük taşları, adam boyu gibidir.
Adam **القف**’in sırtına çıktığında, onda düzlükler ve çukurlar olur; ancak, içindeki kopmuş iri taşlardan onun **قف** olduğu bilinir; onu **قف** yapan, taşlarının çokluğudur.
Ama **الخَشْرمةُ**, eğer toprağın altında olursa, bu isim ondan düşmüştür; o hâlde o **قف**’tur; bütün bunlar dağdandır.

خرشم: **الخُرشُومُ**: bir vadiye yahut bir düzlüğe nazır olan dağın burnu.

خرفش: Ve **المُخرْنَفِش** ve **المُخْرَنْشِمُ**: öfkelenmiş gibi olandır.

خرمش: **الخَرْمَشَةُ**: yazıyı ve işi ve benzerini bozmak.

شمرخ: Dağdan **الشِّمْراخُ**: ince, üst tarafında uzun.
Ve **الشِّمْراخُ**: bir salkımdan yahut bir üzüm salkımından bir sap.
Ve **الشِّمْراخُ** burundan akan şeydir.
Ve **الشُّمْرُوخُ**: kalın dalın üst tarafında ince bir dal; o yılından ince, yumuşak olarak çıkmıştır.

خنبش: Ve **الخُنابِشةُ**, hamileliği artık belli olmuş aslanlardandır; çoğulu **الخُنابِشاتُ**.

خنشل: Ve bir adam **خَنْشَلٌ** ve **خَنْشَليلٌ**, yani: yaşlı, güçlü; develerden ve dişi develerden de böyledir; dedi ki:
Uzun boylu cariye bilmiştir ki		ben kılıcın ağzıyla **خَنْشَليلُ**’üm

شخلب: **مُشَخْلَبةٌ** bir kâhinlik kelimesidir; onun yapısı üzere Arapçadan hiçbir şey yoktur. O, liften ve boncuktan, takı benzerleri yapılan şeydir. Bu ismin başlangıcı, bir cariyenin onunla süsleniyor olmasıdır.
Ve **مُشَخْلَبةُ**, cariyenin adıdır. Bir adam onu gördü; üzerinde o takı vardı; ve güzellik sahibiydi; adamın adı Harmele idi; ona dedi ki: “Satar mısın?” O dedi ki: “Evet; ben tek başıma on bin(e); ve benimle birlikte hanımım iki bin(e).” Bunun üzerine Harmele hanımıyla evlendi; bu, insanlar arasında bir söz olarak yayıldı; dediler ki: “Ey **مُشَخْلَبَة** bu gürültü nedir; Harmele dul bir kocakarıyla evlendi.” Böylece cariye, üzerindeki takı ve boncuk sebebiyle **مُشَخْلَبةً** diye adlandırıldı.

شمخر: **الشَمَخْتَر**: Arapçalaştırılmıştır; dedi ki:
Ve Ezd, onların ölüleri **شَمَخْتَرا** olarak akşamladı

شنخب: **الشُّنْخُوبُ**: dağdan bir tepenin başı; çoğulu: **شَناخيبُ**; dedi ki:
Bir gözetleme yerinin başından onun şahsını gördü		ve onunla kendi yeri arasında **شَنـاخـيبُ** vardır
Yani iri cüsseli ve göğüslü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الفرّاء: المُخْرَنْشِمُ: المتعظِّمُ المتكبّر في نفسه. والمُخْرَنْشِمُ أيضاً: المتغيِّر اللون الذاهبُ الشحم واللحم.

##### Türkçe

الفرّاء: **المُخْرَنْشِمُ**: kendi nefsinde büyüklük taslayan, kibirlenen. Ve **المُخْرَنْشِمُ** ayrıca: rengi değişmiş, yağı ve eti gitmiş olan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُرْشُومُ: أَنف الجبل المشرف على وادٍ أَو قاعٍ، وقيل: هو الجبل العظيم، وقيل: هو ما غَلظ من الأَرض. وخَرْشَمَ الرجلُ: كَرَّه وجهَه.والمُخْرَنْشِمُ: المتعظمِ المتكبر في نفسه؛ وقيل: الغضبان المتكبر. ابن الأَعرابي: اخْرَنْشَمَ الرجلُ إِذا انقبض وتقارب خَلْقُ بعضه من بعض؛ وأَنشد:
وفَخِذٍ طالت ولم تَخْرَنْشِمِ
والمُخْرَنْشِمُ كذلك. والمُخْرَنْشِمُ: المتغيرُ اللونِ الذاهب اللحم الضامر، وهو مذكور في الحاء؛ قال الأَزهري: أَنا واقف في هذا الحرف فإِنه روي بالجيم أَيضاً، قال: وقد جاءت حروف تَعاقبَ فيها الخاء والجيم كالزَّلَخان والزلَجانِ. وانْتَجَبْتُ الشيءَ وانْتَخَبْتُه إِذا اخترته. وأَرض خِرْشَمَّةٌ: يابسة صلبة، وجبل خِرْشَمٌ كذلك.

##### Türkçe

**الخُرْشُومُ**: vadiye yahut çukura yüksekten bakan dağın burnu; ve denildi ki: o, büyük dağdır; ve denildi ki: yerden kalın olan şeydir. Ve **خَرْشَمَ** adam: yüzünü çirkinleştirdi. Ve **المُخْرَنْشِمُ**: kendi nefsinde büyüklük taslayan kibirli; ve denildi ki: öfkeli kibirli. İbnü’l-A‘râbî: **اخْرَنْشَمَ** adam, içine kapanıp büzüldüğü ve yaratılışının bir kısmı bir kısmına yaklaştığı zaman; ve inşad etti:

Ve bir uyluk ki uzadı ve **تَخْرَنْشِمِ** etmedi

Ve **المُخْرَنْشِمُ** bunun gibidir. Ve **المُخْرَنْشِمُ**: rengi değişmiş, eti gitmiş, zayıflamış (cılız); ve o, **الحاء**’da zikredilmiştir; el-Ezherî dedi: Ben bu harfte duruyorum; çünkü o, **الجيم** ile de rivayet edilmiştir; dedi: ve **الخاء** ile **الجيم**’in birbirinin yerine geçtiği harfler gelmiştir; **الزَّلَخان** ve **الزلَجانِ** gibi. Ve **انْتَجَبْتُ** şeyi ve **انْتَخَبْتُه** onu, onu seçtiğim zaman. Ve **أَرض خِرْشَمَّةٌ**: kuru, sert; ve **جبل خِرْشَمٌ** da böyledir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B4%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الخُرشُوم بالضَّمّ : أَنفُ الجَبَل ) | المُشْرِف ( على وادٍ أو قاعٍ . و ) | قيل : هو ( الجَبلٍ العَظِيم . و ) قيل : | هو ( ما غَلُظ وصَلُب من الأَرض ) . | ولا يَخْفَى أنّ قولَه : وصَلُب فيه | تَكْرار مُخِل لاخْتِصاره ، | ( كالخِرْشَمَّة ، كَهِرْشَفَّة ) أي : بِكَسْر | فَسُكُون ففَتْح فتَشْدِيد . يقال : أرضٌ | خِرْشَمَّة : يابِسَة صُلْبة ، وجبل خِرْشَمٌّ | كذلك . | | ( والمُخْرَنْشِمُ : المُتعَاظِم المُتَكَبِّر | في نَفْسِه ) ، نَقلَه الجوهريُّ عن | الفَرَّاء . قال : ( و ) المُخْرَنْشِم | أيضاً ( المُتَغَيِّر اللَّون الذّاهِبُ | اللَّحْم ) ، عن أبي عَمْرِو . قال | الأزهرِيّ : أنا واقِفٌ في هذا | الحَرْف ؛ فإنه رُوِي بالجِيم أيضاً . | | قُلتُ : ورُوِي بالحَاءِ أيضاً . | | ( و ) المُخْرَنْشِمُ أيضاً : ( المُتَقَبِّضُ | المُتقارِبُ بَعضُ خَلْقِه من بَعْض ) . | | عن ابنِ الأَعْرابيّ ، وأنشد : | % ( وَفَخِذٍ طالَت ولم تَخْرَنْشِم % ) % | | والجِيمُ لُغَة فيه . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : |

| | خَرْشَمَ الرَّجلُ : كَرَّه وَجْهَه ، | والجِيمُ لُغَة فيه . | | والمُخْرَنْشِم : الغَضْبان . | | وَخَرْشَمَه خَرْشَمةً : أَصابَ أَنْفَه . |   عامِّيَّةٌ   . |

##### Türkçe

| | ( **الخُرشُوم** damme ile: dağın burnu ) | ( bir vadiye veya bir çukura ) nazır olan **المُشْرِف**. ( Ve ) | denildi: o, ( büyük dağdır. Ve ) denildi: | o, ( yerden kalınlaşıp sertleşen şeydir ). | Ve gizli değildir ki onun “ve sertleşti” sözü onda | kısaltmaya zarar veren bir tekrar vardır, | ( **كالخِرْشَمَّة** , **كَهِرْشَفَّة** ) yani: kesre ile | sonra sükûn sonra fetha sonra teşdîd. Denilir: bir yer | **خِرْشَمَّة**: kuru, sert; ve bir dağ **خِرْشَمٌّ** | aynı şekilde. | | ( Ve **المُخْرَنْشِمُ**: kendi nefsinde büyüklük taslayan kibirli ) , onu Cevherî | Ferrâ’dan nakletti. Dedi: ( Ve ) **المُخْرَنْشِم** | ayrıca ( rengi değişen, eti giden )dir, | Ebû Amr’dan. Ezherî dedi: ben bu | harfte duruyorum; çünkü cim ile de rivayet edildi. | | Dedim: hâ ile de rivayet edildi. | | ( Ve ) **المُخْرَنْشِمُ** ayrıca: ( büzülen, | yaratılışının bir kısmı bir kısmına yaklaşan )dır. | | İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti: | % ( وَفَخِذٍ طالَت ولم تَخْرَنْشِم % ) % | | Ve cim onda bir lugattır. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: |

| | **خَرْشَمَ** adam: yüzünü çirkinleştirdi, | ve cim onda bir lugattır. | | Ve **المُخْرَنْشِم**: öfkeli. | | Ve onu **خَرْشَمةً** ile **خَرْشَمَه**: burnuna isabet etti. |   âmmiye.   |
