# خرط — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B7/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%B7/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B7.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: خرط

باب الخاء والطاء والراء معهما
خ ط ر، خ ر ط، ط خ ر، ط ر خ مستعملات خطر: الخِطْر: القطيع الضَّخْم من الإبل ألف أو زيادة.
والخَطَر: ارتفاعُ المكانة والمنزلة والمال والشرف.
والخَطَر: السَّبَق الذي يتراهن عليه، يقال: وضعوا لهم خطراً أي ثوباً ونحوه. قال:
وعنده يُحرِزُ الأخطار والقصبا
والسابق يتناول قصبةً فيعلم أنه قد أحرَزَ الخَطَر.
ويقال: هذا خَطَر لهذا أي: مثل في القَدْر، ولا يكون إلا في الشيء المزيز. ولا يقال في الدُّون إلا للشيء السري، ويقال: ليس له خَطَر أي: نظير ومثل، وخطيره: نظيره.
وأُخطِرتُ بفلانٍ أي صيرت نظيره في الخطر، ويقال للرجل الشريف: هو عظيم الخطر.
وأخطرَني فلانٌ وهو مُخطِري، بالياء، إذا كان مثلك في الخَطَر.
والجُنْد يخطِرون حول قائدهم: يرونه منهم الجد.
وخَطَرَ يخطِرُ الشيطان من الرجل وقلبه أي أوصل وسوسةً إلى قلبه.
والإخطار: الإحراز في اللعب بالجوز.
والخَطير: الخَطَران عند الصَّولة والنشاط، وهو التطاوُل والوعيد، قال الطرماح:
بالوُا مخافتَها على نـيرانِـهـم		واستسلَمُوا بعد الخَطِير وأُخْمِدوا
ورجل خَطّار بالرمح: طعّان به، قال:
مَصاليتُ خَطّارون بالرُمح في الوَغَي
ورمحٌ خَطّار: ذو اهتزازٍ شديد، يخطِر خَطَراناً.
وخَطَر فلان بيده يخطِر كبراً في المشي، والناقة تخطِر بذنبها لنشاطها أي: تحرك.
وخَطَر على بالي وببالي، كله يخطِر خَطَراناً وخطوراً إذا وَقَع ذلك في بالك وهمك. وخَطَر الدّهر من خَطَرانه كقولك ضرب الدهر من ضَرَبانه.
والخَطْر: مكيال لأهل الشام ضخم.
والخَطّار: دهن يتخذ من زيت بأفاويه الطيب والعطر.
والخِطْر: نبات يجعل ورقه في الخضاب الأسود.
ويقال: ما لقيته إلا خَطْرةً بعد خَطْرة معناه الأحيان بعد الأحيان.
وخَاطَرَ بنفسه أي أشفاها على خَطَر هلك أو نيل ملكٍ.
والمَخاطِر: المرامي.
طخر: الطَّخاريرِ: سحابات متفرقة، الواحدة طُخْرورة، وفي المَطَر مثله. والناس طَخاريرُ أي متفرقون.
خرط: الخَرْط: قشرك الورقَ عن الشجرة اجتذاباً بكفك، ومنه خَرْطُ التَتاد، وقال مرار ابن منقذ.
ويُرَى دوني فما يسطيعنـي		خَرْطَ شوكٍ من قتادٍ مسمهر
أي شديد.
والخَروط من الدواب: الذي يجتذب رسنه من يد ممسكه ثم يمضي عائراً خارطاً. ويقول البائع للدابة: برئت إليك من الخِراط.
واستَخْرَطَ فلان: أشتد بكاؤه ولج فيه.
واختَرَطْتُ السيف: سللته.
ويكون قوم في أمرٍ فيقبل عليهم رجل بما يكرهون فتقول: انخَرَطَ عليهم، وهو الخَروط يقع في الأمر بجهل.
والخَروط: الفاجرة من النساء.
والإخريط نباتٌ من المرعي.
والخُراط والواحدة خُراطةٌ: شحمة تمتصخ من أصل البردي، ويقال: هو الخُراطَي والخُرَّيْطَي، ياؤه مثل حبلى.
وخَرِطَ الضرعُ: وقع فيه الخَرَطُ، وهو لبن يشوبه دمٌ، وأخْرَطَت الناقة أي صار بها ذاك، فهي مُخْرِط، فإذا كان ذلك عادةً فهي مِخراط.
والخَريطة مثل الكيس مشرج من أدمٍ أو خرقٍ لكتب العمال.
وإذا أذن المولى للعبد بأذى الناس قيل: خَرَّطَ عليهم عبده.
وإذا طال الطريق وامتد يقال: قد اخرَوَّطَ، قال:
عن حافتي أبلق مُخرَوِّطِ
ووَجْهٌ مَخْرُوطٌ، أي: فيه طولٌ.
وإذا انقلبت الشركة على الصيد فاعتلقت رجله قيل: اخرَوَّطَتْ في رجله، وهو امتداد انشوطتها.
وخَرَطها يخرِطُها خَرْطاً، أي: نكحها.
وناقة مُخْروِّطةٌ: سريعة.
وإذا أخَذَ الطائر الدهن بزمكائه من مدهنةٍ قلت: تَخَرَّط تَخُرُّطاً، ونَضَّدَ تنضيداً مثله.
طرخ: الطَّرْخةُ: ماء يجتمع كالحوض الواسع عند مخرج القناة يجتمع فيها ماء كثير ثم يفتح منها إلى المزارع، دخيل، ليس بعربية محضة.
وطَرْخان اسم رجل بلغة خراسان.

### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطاء** ve **الراء** ile birlikte

**خ ط ر**، **خ ر ط**، **ط خ ر**، **ط ر خ** kullanımdadırlar. **خطر**: **الخِطْر**: develerden bin yahut daha fazla olan iri sürü.
Ve **الخَطَر**: makamın, menzilenin, malın ve şerefin yükselişi.
Ve **الخَطَر**: üzerine bahse girilen öncülük; denir ki: onlar için bir **خَطَراً** yani bir elbise ve benzerini koydular. Dedi ki:
وعنده يُحرِزُ الأخطار والقصبا
Ve öne geçen, bir kamış alır; böylece **الخَطَر**’ı elde ettiğini bilir.
Ve denir ki: bu, bunun için **خَطَر**’dır; yani: kıymette benzer. Ve ancak üstün olan şeyde olur. Ve aşağı olanda ancak gizli şey için söylenir. Ve denir ki: onun **خَطَر**’ı yoktur; yani: benzeri ve misli yoktur; ve onun **خطير**’i: onun benzeridir.
Ve **أُخطِرتُ** falan kimse ile; yani kıymette onu benim için denk kıldım. Ve şerefli adama denir: o, kıymeti büyük olandır.
Ve falan kimse beni **أخطرَ** etti; ve o benim **مُخطِري**’mdir, **الياء** ile; eğer **الخَطَر**’da senin gibi ise.
Ve askerler, kumandanlarının etrafında **يخطِرون**: onlardan ciddiyeti görürler.
Ve **خَطَرَ يخطِرُ**: şeytan, adamdan ve onun kalbinden; yani kalbine bir vesvese ulaştırdı.
Ve **الإخطار**: cevizle oyunda elde ediş.
Ve **الخَطير**: saldırı ve canlılık anında **الخَطَران**; o, uzanma ve tehdit etmedir. **الطرماح** dedi ki:
بالوُا مخافتَها على نـيرانِـهـم		واستسلَمُوا بعد الخَطِير وأُخْمِدوا
Ve mızrakla **خَطّار** adam: onunla çok saplayandır. Dedi ki:
مَصاليتُ خَطّارون بالرُمح في الوَغَي
Ve **خَطّار** mızrak: şiddetli sallantılı olan; **خَطَراناً** olarak **يخطِر**.
Ve falan, yürüyüşte kibirle eliyle **خَطَرَ يخطِرُ**. Ve dişi deve, canlılığından kuyruğuyla **تخطِر**; yani hareket ettirir.
Ve **خَطَر** benim hatırıma ve benim hatırıma; hepsi, bu senin hatırına ve kaygına düştüğünde **خَطَراناً** ve **خطوراً** olarak **يخطِر**. Ve zamanın **خَطَر**’ı, onun **خَطَران**’ından; senin “zaman vurdu” demen gibi, onun “vuruş”undan.
Ve **الخَطْر**: Şam ehli için iri bir ölçek.
Ve **الخَطّار**: güzel koku ve ıtır baharatlarıyla zeytinyağından yapılan bir yağ.
Ve **الخِطْر**: yaprağı siyah boyada kullanılan bir bitki.
Ve denir ki: onu ancak **خَطْرةً** sonra **خَطْرة** olarak gördüm; manası: vakitler ardından vakitler.
Ve **خَاطَرَ** canıyla; yani onu, helâk tehlikesine yahut bir mülk elde etmeye yaklaştırdı.
Ve **المَخاطِر**: atış yerleri.

**طخر**: **الطَّخاريرِ**: dağınık bulutlar; teki **طُخْرورة**’dur. Ve yağmurda da onun gibisi. Ve insanlar **طَخاريرُ**’dür; yani dağınıktırlar.

**خرط**: **الخَرْط**: yaprağı ağaçtan, avucunla çekerek soyman. Ve ondan **خَرْطُ التَتاد**. Ve **مرار ابن منقذ** dedi:
ويُرَى دوني فما يسطيعنـي		خَرْطَ شوكٍ من قتادٍ مسمهر
Yani: şiddetli.
Ve hayvanlardan **الخَروط**: onu tutanın elinden yularını çekip alan, sonra ürkek olarak gidip **خارطاً** olan.
Ve satıcı, hayvana der ki: sana **الخِراط**’tan beri oldum.
Ve falan kimse **استَخْرَطَ**: ağlaması şiddetlendi ve onda ısrar etti.
Ve ben kılıcı **اختَرَطْتُ**: onu kınından çektim.
Ve bir topluluk bir işte olur da bir adam onlara hoşlanmadıkları şeyle gelirse, dersin ki: onların üzerine **انخَرَطَ**; ve o, cahillikle işe düşen **الخَروط**’tur.
Ve **الخَروط**: kadınlardan fahişe olan.
Ve **الإخريط**: otlaktan bir bitki.
Ve **الخُراط** ve teki **خُراطةٌ**: kamışın kökünden emilip çıkarılan bir iç yağ. Ve denir ki: o **الخُراطَي** ve **الخُرَّيْطَي**’dir; onun **ياء**’sı **حبلى** gibidir.
Ve meme **خَرِطَ**: onda **الخَرَطُ** meydana geldi; o, kana karışan süttür. Ve dişi deve **أخْرَطَت**; yani onda o oldu; o hâlde o **مُخْرِط**’tır. Eğer bu âdet olursa, o **مِخراط**’tır.
Ve **الخَريطة**: işçilerin yazıları için deriden yahut bezden yapılmış, ağzı büzgülü kese gibi.
Ve efendi, köleye insanlara eziyet için izin verirse denir ki: kölesini onların üzerine **خَرَّطَ**.
Ve yol uzayıp yayıldığında denir ki: **اخرَوَّطَ**. Dedi ki:
عن حافتي أبلق مُخرَوِّطِ
Ve **وَجْهٌ مَخْرُوطٌ**: yani onda bir uzunluk vardır.
Ve ortaklık av üzerine döndüğünde de, ayağına dolanırsa denir ki: ayağında **اخرَوَّطَتْ**; o, onun ipinin uzamasıdır.
Ve onu **خَرَطها يخرِطُها خَرْطاً**: yani onunla cinsel ilişkiye girdi.
Ve **مُخْروِّطةٌ** dişi deve: hızlı.
Ve kuş, bir yağlıktan gagasıyla yağı aldığında dersin ki: **تَخَرَّط تَخُرُّطاً**; ve **نَضَّدَ تنضيداً** onun gibidir.

**طرخ**: **الطَّرْخةُ**: kanalın çıkışında geniş havuz gibi toplanan su; onda çok su toplanır, sonra ondan ekinliklere açılır. Dâhildir; sırf Arapça değildir.
Ve **طَرْخان**: Horasan diliyle bir adam adıdır.
