# خرع (خ-ر-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ر - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الخاء والراء
) خ ر ع مستعمل فقط( خرع: الخَرَعُ: رخاوة في كلِّ شَيء. ورجُل خَرِعُ العَظْمِ أي رِخْوُ العظم. قال:
لا خَرِعَ العَظْمِ ولا مُوَصَّمَا
ومنه اشْتُقَّ اسمُ الخِرْوِعِ، وهي شجرة تحمِلُ حبّاً كأنَّهُ بَيْضُ العصافِير يُسمَّى سِمْسِماً هِنْدياً.
والخَريعَةُ: المرأة التي لا تَمْنَعُ يد لامِسٍ فجوراً، وقد انْخرعتْ له ضَعْفاً وليناً. وانَخَرعَتْ أعضاء البعير: أي زالَتْ عن مواضعها. وتَخَرَّعَ الرَّجُلُ: انْكَسَرَ وضَعُفَ.والخَرْعُ: شَقُّكَ الثَّوْبَ. والتَّخَرُّعُ: التَّشَقُّقُ والتَّفَتُّتُ المُفْسِد، قال العجاج:
ومنْ غَمَزْنا رَأْسَهُ تَخَرَّعَا
أي تَفَتَّتَ من شدَّةِ الغَمْزِ. واخترع فلانٌ باطِلاً وكذباً أي اشْتَقَّهُ والخَريعُ: مِشْفَر البعير المُدَلَّى المُشَقَّق وجمعه خَرَائِع، قال الطرماح:
خَريعَ النَّعْو مُضْطَرِبَ النَّواحي		كأخلاق الغَريفَةِ ذا غُضُـونِ

##### Türkçe

باب العين و الخاء والراء
) **خ ر ع** sadece استعمال edilmiş (kullanılır)( **خرع**: **الخَرَعُ**: her şeyde bir gevşekliktir. Ve **رَجُل خَرِعُ العَظْمِ** yani kemiği gevşek olan (kimse). Dedi ki:
لا خَرِعَ العَظْمِ ولا مُوَصَّمَا
Ve ondan **الخِرْوِعِ** ismi türetilmiştir; o, serçe yumurtaları gibi bir tane taşıyan bir ağaçtır; ona **سِمْسِماً هِنْدياً** denilir.

Ve **الخَريعَةُ**: el sürenin elini fuhuş olarak engellemeyen kadındır; ve ona zayıflık ve yumuşaklıkla boyun eğmiştir. Ve **انْخرعتْ** devenin uzuvları: yani yerlerinden uzaklaştı. Ve **تَخَرَّعَ** adam: kırıldı ve zayıfladı. Ve **الخَرْعُ**: senin elbiseyi yırtmandır. Ve **التَّخَرُّعُ**: bozan çatlama ve parçalanmadır; **العجاج** dedi ki:
ومنْ غَمَزْنا رَأْسَهُ تَخَرَّعَا
yani sıkmanın şiddetinden parçalandı. Ve falan **اخترع** bir bâtıl ve yalan: yani onu uydurdu. Ve **الخَريعُ**: devenin sarkık, çatlamış dudağıdır; çoğulu **خَرَائِع**’dir. **الطرماح** dedi ki:
خَريعَ النَّعْو مُضْطَرِبَ النَّواحي		كأخلاق الغَريفَةِ ذا غُضُـونِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَرَعُ بالتحريك: الرَخاوة في الشيء؛ وقد خَرِعَ الرجلُ بالكسر، أي ضعف، فهو خَرِعٌ. وخَرِعَتِ النخلةُ، أي ذهب كَرَبُها. ويقال لِمشْفَرِ البعير إذا تدلَّى: خَريعٌ. والخَريعُ: الفاجرةُ. وأنكرهُ الأصمعيُّ، وقال: هي التي تتثنَّى من اللِينِ. والخَرْعُ: الشَقُّ: يقال: خَرَعْتُهُ فانْخَرَعَ. واخْتَرَعَ كذا، أي اشتقَّه، ويقال أنشأه وابتدعه. والخِرْوَعُ: نبتٌ معروف. ولم يجيءُ على هذا الوزن إلاَّ حرفان: خِرْوَعٌ وَعِتْوَدٌ. وهو اسمُ وادٍ. وكلُّ نبتٍ ضعيفٍ يتثنَّى، أيَّ نبتٍ كان، فهو خِرْوَعٌ. والخُراعُ بالضم: جُنونُ الناقة، عن الكسائي. يقال ناقةٌ مَخْروعَةٌ. وانْخَرَعَتْ كَتفه: لغةٌ في انخلعتْ. والخراعَةُ: لغةٌ في الخلاعة وهي الدَعارة.

##### Türkçe

**الخَرَعُ** (harekeli): şeydeki gevşekliktir; ve adam **خَرِعَ** (kesre ile), yani zayıfladı; o hâlde o **خَرِعٌ**dur. Ve hurma ağacı **خَرِعَتِ**; yani onun **كَرَبُها**sı gitti. Ve devenin **مِشْفَرِ**i sarktığı zaman ona **خَريعٌ** denir. Ve **الخَريعُ**: fâcire kadındır. Bunu **الأصمعيُّ** inkâr etti ve dedi ki: o, yumuşaklıktan dolayı kıvrılıp bükülendir. Ve **الخَرْعُ**: yarıktır; denir ki: onu **خَرَعْتُ** da o **انْخَرَعَ**. Ve **اخْتَرَعَ** şöyle-şöyle; yani onu türetti; ve denir ki: onu meydana getirdi ve onu icat etti. Ve **الخِرْوَعُ**: bilinen bir bitkidir. Bu vezin üzere ancak iki harf gelmiştir: **خِرْوَعٌ** ve **عِتْوَدٌ**. Ve o, bir vadinin adıdır. Ve her zayıf bitki kıvrılıp bükülürse, hangi bitki olursa olsun, o **خِرْوَعٌ**dur. Ve **الخُراعُ** (damme ile): kısrağın deliliğidir; **الكسائي**’den. Denir ki: **ناقةٌ مَخْروعَةٌ**. Ve onun küreği **انْخَرَعَتْ**: **انخلعتْ** hakkında bir lugattır. Ve **الخراعَةُ**: **الخلاعة** hakkında bir lugattır; o da fuhuşluktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والخاء مع الراء
خرع
استعمل من وجوهه :
خرع : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : ثوب مخرَّع : مصبوغ بالخِرِّيع ، وهو العُصْفر .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : الخرِيع : الفاجرة من النساء . قال شمر : وكان الأصمعي يكره أن تكون الخريع الفاجرة ، قال : وهي التي تتثنى من اللِّين . وأنشد لُعتْبة بن مرداس يَصِف مِشفر البعير :
تكفُّ شبا الأنياب عنها بِمشْفرٍ
خَريعٍ كسِبْتِ الأحوريّ المخصَّرِ
قال : والخَرَاعة : الرَّخاوة ، وكذلك الخَرَع . ومنه قيل لهذه الشجرة الخِرْوع ، لرخاوته ، وهي شجرة تحمل حَبّاً كأنّه بيضُ العصافير ، يسمَّى السِّمسم الهنديّ .
وقال غيره : يقال للمرأة الشابّة الناعمة اللينة خَرِيع . قال : وبعضهم يذهب بالمرأة الخَرِيع إلى الفجور . وقال كثير :
وفيهنَّ أشباه المها رعَت الملا
نواعمُ بيضٌ في الهوى غير خُرَّعِ
وإنَّما نَفى عنها المقابح لا الممادح . أراد غير فواجر .
ويقال : اخترعَ فلانٌ الباطل ، إذا اخترقه .
والخَرْع : الشقُّ ، يقال خرعته فانخرع ، أي شققته فانشقَّ . وانخرعت القناة ، إذا انشقّت . وانخرعت أعضاءُ البعير ، إذا زالت عن مواضعها . وقال العجاج :
ومن همزنا رأسَه تخرَّعا
ورُوي عن بعض التابعين أنه قال : ( لا يَجزي في الصَّدقة الخَرِع ) ، وهو الفصيل الضعيف . وكلُّ ضعيفٍ خَرِعٌ . وغُصن خَرِعٌ : ليّن ناعم .
وقال الراعي يذكر ماءً :
معانقاً ساق رَيّا ساقُها خَرِعُ
أبو عمرو : الخَرَاوِيع من النساء : الحِسان . وامرأة خِرْوعة : رَخْصة ليّنة .
وقال أبو سعيد : الاختراع والاختزاع : الخيانة والأخذ من المال . وقال ابن شميل : الاختراع : الاستهلاك . وفي الحديث : ( إن المُغيبةَ يُنفَق عليها من مال زَوجها ما لم تخترع مالَه ) . وتقول : اختزع فلانٌ عُوداً من الشجرة ، إذا كسرها .
أبو عبيد عن الكسائيّ : من أدواء الإبل الخُراع ، وهو جنونُها . وناقة مخروعة . وقال غيره : ناقة خريع ومخروعة ، وهي التي أصابَها خُراع ، وهو انقطاعٌ في ظهرها فتصبح باركةً لا تقوم . قال : وهو مرضٌ يفاجئها فإذا هي مخروعة .
وقال شِمر : قال ابن بزرج : الجنون ، والطُّوفان ، والثَّوَلُ ، والخُراع ، واحد .
وروى أبو سعيد الخُدريّ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لو سمع أحدكم ضغطةَ القبر لجزِع ) أو ( لخَرِع ) . قال شِمر : من رواه خرِع فمعناه انكسر وضعف . قال : وكلُّ رِخْو ضَعيف خَرِيع وخَرِع . وأنشد لرؤبة :
لا خرِعَ العظم ولا موصَّما
قال : وقال أبو عمرو : الخرِيع : الضَّعيف . وقال أبو النجم يصف جارية :
فهي تَمَطَّى في شباب خِروَعِ
أي ناعم .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : خَرِعَ الرجلُ إذا استرخى رأيه بعد قوّة ، وضُعف جسمهُ بعدَ صلابة . وقيل : الخرَع الدهَش . وقد خرِع خَرَعاً إذا دَهِش .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الخاء** ile **الراء**

**خرع**

Yüzlerinden (kullanımlarından) kullanılmıştır:

**خرع**: Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ثوب مخرَّع**: **الخِرِّيع** ile boyanmış; o da **العُصْفر**’dır.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den dedi ki: **الخرِيع**: kadınlardan fâcire olan. Şemmer dedi ki: el-Asmaʿî, **الخريع**’in fâcire olmasını hoş görmezdi; dedi ki: o, yumuşaklıktan dolayı salınarak yürüyen (kadın)dır. Ve Luʿtbe b. Mirdâs’tan, devenin dudağını vasfederek, şu beyit okundu:
تكفُّ شبا الأنياب عنها بِمشْفرٍ
خَريعٍ كسِبْتِ الأحوريّ المخصَّرِ

Dedi ki: ve **الخَرَاعة**: gevşekliktir; aynı şekilde **الخَرَع** da (böyledir). Bundan dolayı bu ağaca **الخِرْوع** denilmiştir; gevşekliğinden dolayı. O, serçelerin yumurtası gibi bir tane taşıyan bir ağaçtır; **السِّمسم الهنديّ** diye adlandırılır.

Başkası dedi ki: genç, nazik, yumuşak kadına **خَرِيع** denir. Dedi ki: bazısı, **المرأة الخَرِيع**’i fuhşa götürür. Kesîr dedi ki:
وفيهنَّ أشباه المها رعَت الملا
نواعمُ بيضٌ في الهوى غير خُرَّعِ

Ancak onlardan ayıpları nefyetti, övgüleri değil. Fâcire olmayanları kastetti.

Ve denir ki: falan, bâtılı **اخترع** etti; onu delip geçtiği zaman.

Ve **الخَرْع**: yarıktır; “onu **خرعته** de **فانخرع**” denir; yani “onu yardım da yarıldı.” Ve mızrak **انخرعت** oldu; yarıldığı zaman. Ve devenin uzuvları **انخرعت**; yerlerinden çıktığı zaman. el-ʿAccâc dedi ki:
ومن همزنا رأسَه تخرَّعا

Bazı tâbiînden rivayet olundu ki dedi: “(Sadakada **الخَرِع** câiz olmaz)”; o, zayıf yavru devedir. Ve her zayıf **خَرِع**’dir. Ve **غُصن خَرِع**: yumuşak, naziktir.

er-Râʿî, bir suyu anarak dedi ki:
معانقاً ساق رَيّا ساقُها خَرِعُ

Ebû ʿAmr: kadınlardan **الخَرَاوِيع**: güzellerdir. Ve **امرأة خِرْوعة**: gevşek, yumuşaktır.

Ebû Saʿîd dedi ki: **الاختراع** ve **الاختزاع**: hıyanet ve maldan almaktır. İbn Şümeyl dedi ki: **الاختراع**: tüketmedir. Hadiste: “(Şüphesiz kocası yanında olmayan kadına, kocasının malından, onun malını **تخترع** etmedikçe nafaka verilir)” (vardır). Ve dersin ki: falan, ağaçtan bir dalı **اختزع** etti; onu kırdığı zaman.

Ebû ʿUbeyd, el-Kisâî’den: develerin hastalıklarından **الخُراع** (vardır); o, onların deliliğidir. Ve **ناقة مخروعة**. Başkası dedi ki: **ناقة خريع** ve **مخروعة**: ona **خُراع** isabet etmiş olandır; o da sırtında bir kopmadır; böylece çökmüş olarak sabahlar, kalkamaz. Dedi ki: o, onu ansızın yakalayan bir hastalıktır; bir de bakarsın ki o **مخروعة**’dır.

Şemmer dedi ki: İbn Büzerc dedi ki: delilik, **الطُّوفان**, **الثَّوَل** ve **الخُراع** birdir.

Ebû Saʿîd el-Hudrî, Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet etti ki dedi: “(Sizden biriniz kabir sıkmasını işitseydi elbette ürperirdi)” yahut “(elbette **لَخَرِع** olurdu).” Şemmer dedi ki: onu **خرِع** diye rivayet edenin manası: kırıldı ve zayıfladı. Dedi ki: her gevşek zayıf **خَرِيع** ve **خَرِع**’dir. Rüʾbe’den şu beyit okundu:
لا خرِعَ العظم ولا موصَّما

Dedi ki: Ebû ʿAmr dedi ki: **الخرِيع**: zayıftır. Ebû’n-Necm, bir cariyeyi vasfederek dedi ki:
فهي تَمَطَّى في شباب خِروَعِ

Yani: nazik (yumuşak).

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti; dedi ki: adam **خَرِعَ** olur; kuvvetten sonra görüşü gevşediği ve sağlamlıktan sonra bedeni zayıfladığı zaman. Ve denildi ki: **الخرَع** şaşkınlıktır. Ve **خرِع** olur, **خَرَعاً**; şaşırdığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والراء وما يثلثهما)
  (خرز)  الخاء والراء والزاء يدلُّ على جَمْع الشَّيء إلى الشيء وضَمِّه إليه. فمنه خَرْزُ الجِلْدِ. ومنه الخَرَزُ، وهو معروف، لأنه يُنْظم ويُنْضَدُ بعضُه إلى بعض.
وفَقَار الظَّهر خَرَزٌ لانتظامه، وخَرَزاتُ الملك، كان الملك منهم كلمَّا مَلَكَ عاماً زِيدت في تاجه خَرَزة؛ ليُعلَم بذلك عددُ سِنِي مُلْكِه. قال:
رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ والشيب شاملُ([1])  (خرس)  الخاء والراء والسين أصولٌ ثلاثة: الأول جِنْسٌ من الآنية، والثاني عدم النُّطق، والثالث نوعٌ من الطعام.
  فالأوّل: الخَِرْسُ بسكون الراء، وهو الدَّنُّ، ويقال لصانِعِه الخَرّاس.
  والثاني: الخَرَسُ في اللِّسَان، وهو ذَهاب النُّطق. ويُحمَل على ذلك فيقال كتيبة خَرْساء، إذا صَمَتَتْ من كثرة الدُّروع، فليس لها قعْقعةُ سِلاح. ويقال لبنٌ أخْرَسٌ: خاثِرٌ لا صوتَ له في الإناء عند الحَلْب. وسحابةٌ خَرْساءُ: ليس فيها رعد.
  والثالث: الخُرْس والخُرْسة، وهو طعامٌ يتَّخَذ للوالِدِ من النِّساء([2])، وتلكَ خُرسَتُها. قال:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها *** طَعاماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُها([3])  وزعم ناسٌ أنَّ البِكْرَ تُدْعى في أوَّل حَمْلها خَرُوساً. وأنشدوا:
شرُّكمْ حَاضرٌ ودَرُّكُمُ دَ *** رُّ خَرُوسٍ من الأرانب بِكْرِ([4])  ويقال الخَروس القليلةُ الدَّرِّ.
  (خرش)  الخاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ، يدل على انتفاخٍ في الشيء وخُرُوق.
  الأصلُ الخِرشاءُ، وهو سَلْخُ الحيّة، ثم يشبَّه به كلُّ شيءٍ يكون فيه تلك الصِّفة، فيقال للرُِّغوة: الخِرشاء. قال مزرِّد:
إذا مَسَّ خِرشَاءَ الثُّمَالةِ أنفُه *** ثَنَى مِشْفَريه للصَّريح فأقْنَعَا([5])  ويقال طلعت الشَّمسُ في خِرْشَاءَ، أي في غَبَرَة. وألَقى الرّجُل خَراشِيَّ صدرِه، أي بُصاقاً خاثراً. فهذا هو الأَصل.
  فأمّا قولهم كلبُ خِرَاشٍ، فهو عندنا من باب الإبدال، قال الراجز:
كأنّ طُبْيَيْهَا إذا ما دَرَّا ***
كَلْبَا خِرَاشٍ خُورِشا فَهَرَّا  ويجوز أن يكون من خَرَشْتُ الشيءَ، إذا خدشْتَه؛ وهو من الأوّل كأنّه إذا خُرِش نَفَر ورَبَا وتخرّق*. فأمّا قولهم اخترشت الشيءَ، إذا كسَبْته، فهو عندنا أيضاً من باب الإبدال، إنّما هو اقترش. وقد ذُكِر في بابه. وكان ابنُ الأعرابيّ يقول: اختَرَش كَسَبَ. وكان يروي كلاماً تلك([6]): "رُبَّ ثَدْيٍ افترش، ونهب اخْتَرَش، وضبٍّ احتَرَش". وغيره يَروِي: "ونهبٍ اقترش". والخِراش: سِمَةٌ خفيفة. والخَرَشة: ضربٌ من الذُّباب، ولعلّه مِن بعض ما مضى ذكرُه.
   (خرص)  الخاء والراء والصاد أصولٌ متباينة جدَّاً.
  فالأوّل الخَرْص، وهو حَزْرُ الشَّيء، يقال خَرَصْتُ النَّخْلَ، إذا حَزَرْتَ ثمرَه. والخرَّاصُ: الكذاب، وهو من هذا، لأنّه يقول ما لا يعلم ولا يَحُقُّ.
  وأصلٌ آخر، يقال للحَلْقة من الذَّهب خُرْصٌ.
  وأصلٌ آخر، وهو كل ذي شُعْبَةٍ من الشَّيء ذي الشُّعَب. فالخَريص من البحر: الخليجُ منه. والخُِرْص: كل قضيبٍ من شجرة، وجمعُه خِرصان. قال:
ترَى قِصَد المُرَّانِ تُلْقَى كأنّه *** تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدي الشَّواطِبِ([7])  ومن هذا الأصل تسميتُهم الرُّمحَ الخُِرْص. قال:
  *عَضَّ الثِّقافِ الخُرُصَ الخطيَّا([8]) *
  ومنه الأخراصُ، وهي عيدانٌ تكون مع مُشْتار العَسَل.
  وأصلٌ آخر، وهو الخَرَصُ، وهو صفة الجائع المقرور، يقال خَرِصَ خَرصاً.
  (خرض)  الخاء والراء والضاد. زعم ناسٌ أنّ الخريضَ الجاريةُ الحديثة السنِّ الحسنة. وهذا ممّا لا يعوَّل على مثله، ولا قياسَ له.
  (خرط)  الخاء والراء والطاء أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطَّرد، وهو مُضيُّ الشَّيء، وانسلاله. وإليه يرجعُ فروع الباب، فيقال اخترطْتُ السيفَ مِن غِمْده، وخَرَطت عن الشَّجرةِ ورقَها، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك فكأنَّ الشجرةَ قد انسلَّت منه. وقال قومٌ: الخَرْط قشْر العُود؛ وهو من ذلك. والخَرُوط من الدوابّ: الذي يَجْتَذِبُ رَسَنَه من يد مُمْسِكه ويمضي. ويقال اخروَّط بهم السَّير، إذا امتدَّ. والمخروط: الرجل الطَّويل الوجْه([9]). واستخْرَط الرجل [في([10])] البكاء، وذلك إذا ألحَّ ولجَّ فيه مستمرَّا. والخَرَط: داءٌ يصيب ضَرْع الشاة فيخرُج لبنُها متعقِّداً كأنه قِطَع الأوتار. وهي شاةٌ مُخْرِطٌ([11])، فإنْ كان ذلك عادتَها فهي مِخْراط. ويقال المخَاريط الحيّاتُ إذا انسلخَتْ جلودُها. قال:
إنّي كسانِي أبو قابُوسَ مُرْفَلَةً *** كأنّها سَلْخُ أبْكارِ المخاريطِ([12])  [و] رجلٌ خَرُوطٌ: مُتَهَوِّرٌ يركبُ رأسَه، وهو القياس. ويقال انخرَط علينا، إذا انْدرَأ بالقول السَّيِّئ، وانخرَط جسمُ فلانٍ، إذا دَقَّ، وذلك كأنّه انسلَّ من لحمه انسلالاً. ويقال خرَطْتُ الفحل في الشَّول، إذا أرسلتَه فيها.
  (خرع)  الخاء والراء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو يدل على الرَّخاوة، ثم يُحْمل عليه. فالْخِرْوَع نباتٌ ليِّنٌ؛ ومنه اشتقاق المرأة الخَرِيع، وهي الليِّنة. وكان الأصمعي يُنكِر أن يكون الخَريعُ الفاجرةَ، وكان يقول: هي التي تَثَنَّى من اللِّين. ويقال لمِشْفَر البعير إذا تدلَّى خَريع. قال:
خَريعَ النَّعو مضطربَ النَّواحِي *** كأخلاق الغَرِيفة ذا غُضُونِ([13])  وأخذه من عتيبة بن مرداس في قوله:
تكفُّ شَبَا الأنْيابِ عنها بمشفرٍ *** خَريعٍ كسِبْت الأحوَرِيِّ المُخَصَّرِ([14])  والخَرَع: لينٌ في المفاصل. ويقال الخُرَاع جُنون النّاقة؛ وهو من الباب. وممَّا حمل على الخَرْع الشَّقُّ، تقول خَرعته فانخَرَع. واختَرَع الرجُل كَذِباً، أي اشتقّه. وانخرَعَتْ أعضاءُ البعير، إذا زَالتْ مِن مواضعها. ويقال المُخَرَّع المختلف الأخلاق. وفيه نظرٌ، فإنْ صحَّ فهو من خُرَاعِ النُّوق([15]). ويقال خَرِعَتِ النّخلةُ، إذا ذَهَبَ كَرَبُها، تَخْرَعُ.
  (خرف)  الخاء والراء والفاء أصلان: أحدهما أن يُجْتَنَى الشيءُ، والآخَرُ الطَّريق.
  فالأوّل قولهم اخترفْتُ الثَّمرة، إذا اجتَنَيْتَها. والخريف: الزَّمان الذي يُخْتَرَف* فيه الثِّمار. وأرضٌ مخروفة: أصابها مطرُ الخَريف. والمِخْرَف: الذي يُجْتَنَى فيه. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله: "عائِد المريض على مَخارف الجنّة حتى يرجع([16])". والعرب تقول: اخْرُفْ لنا، أي اجْنِ. والمَخْرَف بفتح الميم: الجماعة من النَّخْل. وقال بعضُ أهلِ اللغة: إن الخَروفَ يسمَّى خَروفاً لأنّه يَخْرُف مِن هاهنا وهاهنا.
  والأصل الآخر: المَخْرَفَة: الطريق. وفي الحديث: "تُرِكتُم على مثل مَخْرَفَةِ النَّعَمِ"، أي على الطَّريق الواضح المستقيم. وقال:
فضربْتَهُ بأفَلَّ تحسَِبُ إثْرَهُ *** نَهْجاً إبان بِذي فَرِيغٍ مَخْرَفِ([17])  ومن هذا الباب الإخْرَافُ، وهو أنْ تُنْتَج الناقةُ في مثل الوقت الذي حَمَلتْ فيه. وهو القياس: لأنّها كأنّها لزمت ذلك القَصْدَ فلم تعوّج عنه.
وبقيت في الباب كلمةٌ هي عندنا شاذّة من الأصل، وهو الْخَرَف، والخَرَف: فسادُ العَقْل من الكبر.
  (خرق) الخاء والراء والقاف أصلٌ واحد، وهو مَزق الشَّيء وجَوْبُه، إلى ذلك يرجع فروعه. فيقال: خَرَقْتُ الأرضَ، أي جُبْتُها. واخترَقَتِ الرِّيح الأرضَ، إذا جابَتْها. والمخْتَرَق: الموضع الذي يَخترقه الرِّياح. قال رؤبة:
  * وقاتِمِ الأعماق خاوِي المخْتَرَقْ([18]) *
  والخَرْق: المَفَازة، لأنّ الرّياح تخترقُها. والخِرْق: الرجُل السخِيّ، كأنَّه يتخرَّق بالمعروف. والخرْق: نقيض الرِّفق، كأنَّ الذي يفعلُه مُتَخًَرِّق. والتَّخَرُّق: خَلْقُ الكذب. وريحٌ خرقاءُ: لا تدوم في الهبوب على جهةٍ. والخَرْقاء: المرأة لا تُحسِن عملاً. قال:
خَرْقاءُ بالخَير لا تَهْدِي لِوجْهَتِهِ *** وهْي صَناعُ الأذى في الأهل والجارِ  والخَرقاء من الشَّاءِ وغيرها: المثقوبة الأذُن. وبعيرٌ أخرق: يقع مَنْسِمُه بالأرض قبلَ خُفِّه. والخِرْقة معروفةٌ، والجمع خِرَق. وذو الخِرَقِ الطُّهويُّ سمِّي بذلك لقوله:
  * عليها الرِّيش والخِرَقُ([19]) *
  والخِرْقة من الجراد: القطعة. قال:
قد نَزَلَتْ بساحةِ ابنِ واصلِ *** خِرْقةُ رِجْلٍ من جرادٍ نازلِ([20])  قال الفرَّاء: يقال: "مررتُ بِخَرِيقٍ من الأرض بين مَسْحَاوين"، وهي التي اتَّسعت واتَّسع نباتها. والجمع خُرُق. قال:
  * في خُرقٍ تَشْبَعُ مِنْ رَمْرَامِها([21]) *
  ومن الباب الخَرَق، وهو التحيُّر والدَّهَش. ويقال خَرِق الغزالُ، إذا طافَ به الصَّائد فدَهِش ولَصِق بالأرض. ويقال مثل ذلك تشبيهاً: خَرِق الرَّجُل في بيته؛ إذا لم يَبرَح. والخُرَّقُ: طائرٌ يلصَق بالأرض. ثم يُتَّسعُ في ذلك فيقال الخَرَقُ الحَياء. وحُكِي عن بعض العرب: "ليس بها طُولٌ يَذِيمُها، ولا قِصرٌ يُخرقُها"، أي لا تستحْيِي منه فتَخْرَق. والمخاريق: [ما تلعب به الصِّبيان من الخِرق المفتولة([22])]. قال:
  * مخاريقٌ بأيدِي لاعبينا([23]) *
  (خرم) الخاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو ضرب من الاقتطاع. يقال خَرَمْتُ الشَّيءَ. واختَرمَهُم الدَّهر. وخُرِم الرجُل، إذا قُطِعَتْ وتَرَةُ أنفِه، لا يبلُغ الجدْعَ. والنَّعت أخرمُ. وكلُّ مُنْقَطَعِ طَرَفِ شيءٍ مَخْرِم. يقال لمنقطَعِ أنف الجبل مَخْرِم.
  والخوْرَمة: أرنبة الإنسان؛ لأنَّها منقطَع الأنف وآخره. وأَخْرَمُ الكتف: طرف عَيْرِه([24]). ويمينٌ ذاتُ مخارِمَ، أي ذاتُ مخارج، واحدها مَخْرِم؛ وذلك أنّ اليمين التي لا يمكن تأوُّلها بوجهٍ ولا كفّارةٍ فلا مخرج لعينها، ولا انقطاع لحكمها، فإذا كانت بخلاف ذلك فقط صارت لها مخارِم، أي مخارجُ ومنافذ، فصارت كالشَّيء فيه خروق. قال:
لا خير في مالٍ عليه ألِيَّةٌ *** ولا في يمينٍ غيرِ ذاتِ مَخارِمِ  يريد التي لا كَفَّارة لها، فهي محْرجة مضيّقة. والخَوْرم: صخرةٌ فيها خُروق. ومما يجري كالمثل والتشبيه، قولهم: "تَخرَّم زَنْد فلان"، إذا سكنَ غضبُه.
  (خرب)  الخاء والراء والباء أصلٌ يدل على التثلُّم والتثقُّب. فالخُرْبةُ: الثُّقْبة. والعبد الأخرَب: المثقوب الأذن*. والخُرْبُ: ثَقْب الورِك. والخُرْبة: عُروة المزادة.
  ومن الباب، وهو الأصل، الخَراب: ضدّ العمارة. والخُرْب: منقَطَع الجُمْهور من الرَّمل. فأمَّا الخارب فسارقُ الإبل خاصَّةً؛ وهو القياس، لأن السَّرِق. إيقاع ثُلْمةٍ في المال.
  ومما شذَّ عن الباب الخَرَب، وهو ذكر الحُبارى، والجمع خِرْبان. وأَخْرُب: موضعٌ. [قال]:
خَرجنا نُغالي الوحش بينَ ثُعَالةٍ *** وبين رُحَيَّاتٍ إلى فَجِّ أَخْرُبِ([25])  (خرت)  الخاء والراء والتاء أصلٌ يدلُّ على تثقُّبٍ وشِبْهه. فالخُرْت: ثَقْب الإبرة والأخرات: الحَلَقَ في رؤوس النُّسُوع. والخِرِّيتُ: الرجلُ الدّليلُ الماهر بالدَّلالة. وسُمِّي بذلك لشقِّه المَفازةَ، كأنّه يدخُل في أخْرَاتِها([26]). ويقال خَرَتْنا الأرض، إذا عَرَفْناها فلم تَخْفَ علينا طرقُها.
  (خرث)  الخاء والراء والثاء كلمةٌ واحدة، وهو أَسقاط الشَّيء. يقال لأسقاط أثاث البيت خُرْثِيٌّ. قال:
  * وعَادَ كلُّ أثاثِ البيت خُرْثِيّا *
  (خرج)  الخاء والراء والجيم أصلان، وقد يمكن الجمعُ بينهما، إلاّ أنّا سلكْنا الطّريقَ الواضح. فالأول: النّفاذُ عن الشَّيء. والثاني: اختلافُ لونَين.
  فأمّا الأول فقولنا خَرَج يخرُج خُروجاً. والخُرَاج بالجسد. والخَراج والخَرْج: الإتاوة؛ لأنّه مالٌ يخرجه المعطِي. والخَارجيُّ: الرَّجل المسوَّد بنفْسه، من غير أن يكون له قديم، كأنّه خَرَجَ بنفسه، وهو كالذي يقال:
  * نفْسُ عصامٍ سوّدَتْ عِصاما([27]) *
  والخُروج: خُروج السحابة؛ يقال ما أحسن خُروجَها. وفلان خِرِّيجُ فلانٍ، إذا كان يتعلَّم منه، كأنّه هو الذي أخرجَه من حدِّ الجهل. ويقال ناقة مُخْتَرِجَةٌ، إذا خرجت على خِلْقة الجَمل. والخَرُوج: الناقةُ تخرُج من الإبل، تبرُك ناحية؛ وهو من الخُروج. والخَرِيج فيما يقال: لُعبةٌ لِفتيان العرب، يقال فيها: خَرَاجِ خَرَاجِ. قال الهذلي([28]):
أرِقْتُ لـه ذاتَ العِشاءِ كأنّه *** مخاريقُ يُدعَى بينهن خَرِيجُ  وبنو الخارجِيَّة: قبيلة، والنِّسبة إليه خارجيٌّ.
  وأمّا الأصل الآخر: فالخَرَجُ لونانِ بين سوادٍ وبياض؛ يقال نعامةٌ خَرْجاءُ وظليمٌ أخرج. ويقال إِنّ الخَرْجاء الشّاة تبيضّ رِجْلاها إلى خاصرتها.
  ومن الباب أرض مخَرَّجَة، إذا كان نَبْتُها في مكانٍ دونَ مكان.
  وخَرّجت الراعيةُ المَرْتَعَ، إذا أكلَتْ بعضاً وتركَتْ بعضاً. وذلك ما ذكرناه من اختلاف اللّونين.
  (خرد)  الخاء والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو صَوْن الشَّيْء عن المَسِيس. فالجارية الخَريدة هي التي لم تُمَسَّ قطُّ. وحكى ابنُ الأعرابيّ: لؤلؤةٌ خريدة: لم تُثْقَب. قال وكلُّ عذْراءَ فهي خريدة. وجاريةٌ خَرُودٌ: خَفِرَةٌ؛ وهي من الباب. قال ابن الأعرابيِّ: أخردَ الرّجُلُ: إذَا أقلَّ كلامَه. يقال: مالك مُخْرِداً. وهو قياسُ ما ذكرناه؛ لأنّ في ذلك صَوْنَ الكلام واللسان.
----------------------------------------------------------------------ـ
([1]) للبيد يذكر الحارث بن أبي شمر الغساني. انظر ديوانه 32 طبع 1881 واللسان (خرز). والكلمتان الأوليان من عجز البيت ساقطتان من الأصل.
([2]) يقال للمرأة والدة على الفعل، ووالد على النسب، كما يقال لابن وتامر. وفي الأصل: "للولد من النساء".
([3]) البيت للأعلم الهذلي كما في اللسان (خرس، حتر). والرواية فيه: "غلاماً" بدل "طعاماً".
([4]) البيت لعمرو بن قمينة، كما في الحيوان (5: 73). وأنشده في اللسان (خرس) بدون نسبة.
([5]) البيت في المجمل واللسان (خرش).
([6]) كذا وردت هذه الكلمة. وفي المجمل: "وفي كلام بعضهم: رب ثدي افترشته، ونهب اخترشته، وضب احترشته".
([7]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 والمجمل واللسان (خرص).
([8]) لحميد بن ثور. وقبله كما في اللسان (خرص). * يعض منها الظلف الدئيا *
([9]) في الأصل: "الواحد"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) التكملة من اللسان والقاموس، وهي ساقطة من الأصل والمجمل أيضاً.
([11]) في الأصل: "مخرطة"، صوابه من المجمل واللسان.
([12]) البيت في اللسان (رفل)، وعجزه في المجمل.
([13]) البيت للطرماح في ديوانه 179 واللسان (خرع، غرف، نعا). وقبله:
تمر على الوراك إذا المطايا *** تقايست النجاد من الوجين([14]) أنشده في اللسان (خرع، حور).
([15]) في الأصل: "وهو من الذي من خراع النوق".
([16]) ليس شاهداً للمخرف الذي يجتنى فيه، بل هو شاهد لما سيأتي أن المخرف جماعة النخل.
([17]) لأبي كبير الهذلي من قصيدة في نسخة الشنقيطي من الهذليين 61. وأنشده في اللسان (خرف، فرغ). وسيعيده في (فرغ) برواية: "فأجزته".
([18]) ديوان رؤبة 104.
([19]) البيت بتمامه كما في اللسان:
لما رأت إبلي هزلى حمولتها *** جاءت عجافا عليها الريش والخرق([20]) الرجز في اللسان (خرق) والمخصص (8: 174) والجمهرة (2: 213). وكلمة "خرقة" ساقطة من الأصل.
([21]) من رجز لأبي محمد الفقعسي. اللسان (خرق 364).
([22]) هذه التكملة من اللسان.
([23]) عجز بيت لعمرو بن كلثوم في معلقته. وصدره: * كأن سيوفنا منا ومنهم *
([24]) العير بالفتح: العظم الناتئ. وفي الأصل: "غيره"، تحريف.
([25]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (أخرب).
([26]) الأخرات: جمع خرت، بضم الخاء وفتحها، وفي الأصل: "أخرتها"، تحريف.
([27]) عصام هذا، هو عصام بن شهر الجرمي، حاجب النعمان بن المنذر. انظر اللسان (عصم) والاشتقاق 317. وبعده في اللسان:
وعلمته الكرَّ والإقداما *** وصيرته ملكا هماما([28]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 53.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **الراء** ve ikisini üçlü kılan şeyler)
  (**خرز**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الزاء**, bir şeyi bir şeye toplama ve onu ona katma üzerine delâlet eder. Bundan: **خَرْزُ الجِلْدِ** (derinin dikilmesi). Ve bundan: **الخَرَزُ**, ve o bilinir; çünkü onun bir kısmı bir kısmına dizilir ve yan yana sıralanır.
Ve sırtın omurları **خَرَزٌ**dur; onun düzenli oluşu sebebiyle. Ve **خَرَزاتُ الملك**: onlardan kral, her ne zaman bir yıl hüküm sürse, tacına bir **خَرَزة** artırılırdı; bununla mülkünün yıllarının sayısı bilinsin diye. Dedi:
رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ والشيب شاملُ([1])  (**خرس**)  **الخاء** ve **الراء** ve **السين** üç asıldır: birincisi kap-kacak cinsinden bir tür, ikincisi konuşmamanın yokluğu, üçüncüsü bir tür yiyecek.
  Birincisi: **الخَِرْسُ** ( **الراء**’ın sükûnu ile), ve o **الدَّنُّ**dur; ve onun yapıcısına **الخَرّاس** denir.
  İkincisi: dilde **الخَرَسُ**, ve o konuşmanın gitmesidir. Buna hamledilir de şöyle denir: **كتيبة خَرْساء**; eğer zırhların çokluğundan sustuysa, onun için silah şakırtısı yoktur. Ve denir: **لبنٌ أخْرَسٌ**: koyu, sağım sırasında kap içinde onun sesi olmayan. Ve **سحابةٌ خَرْساءُ**: onda gök gürültüsü olmayan.
  Üçüncüsü: **الخُرْس** ve **الخُرْسة**; ve o, kadınlardan doğurana yapılan bir yemektir([2]); ve şu onun **خُرسَتُها**sıdır. Dedi:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها *** طَعاماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُها([3])  Ve birtakım kimseler, **البِكْرَ**’ın hamlinin başında **خَرُوساً** diye çağrıldığını iddia etti. Ve şu beyti okudular:
شرُّكمْ حَاضرٌ ودَرُّكُمُ دَ *** رُّ خَرُوسٍ من الأرانب بِكْرِ([4])  Ve denir: **الخَروس** sütü az olan.
  (**خرش**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; bir şeyde şişkinliğe ve yırtıklara delâlet eder.
  Asıl **الخِرشاءُ**dır; ve o, yılanın soyulmuş derisidir; sonra bu sıfatın bulunduğu her şeye onunla benzetme yapılır; köpüğe **الخِرشاء** denir. **مزرِّد** dedi:
إذا مَسَّ خِرشَاءَ الثُّمَالةِ أنفُه *** ثَنَى مِشْفَريه للصَّريح فأقْنَعَا([5])  Ve denir: güneş **خِرْشَاءَ** içinde doğdu; yani bir toz içinde. Ve adam göğsünün **خَراشِيَّ**sini attı; yani koyu bir tükürük. İşte bu asıldır.
  Ama onların “**كلبُ خِرَاشٍ**” sözü, bizce ibdâl babındandır. **الراجز** dedi:
كأنّ طُبْيَيْهَا إذا ما دَرَّا ***
كَلْبَا خِرَاشٍ خُورِشا فَهَرَّا  Ve “**خَرَشْتُ الشيءَ**”den olması da câizdir; eğer onu çizdiysen; ve o birincidendir: sanki o çizilince ürker, kabarır ve yırtılır*. Ama onların “**اخترشت الشيءَ**” sözü, eğer onu kazandıysan, bizce bu da ibdâl babındandır; ancak o **اقترش**’tir. Ve kendi babında zikredilmiştir. Ve **ابنُ الأعرابيّ** şöyle derdi: **اختَرَش** kazandı. Ve şu sözü rivayet ederdi([6]): “**رُبَّ ثَدْيٍ افترش، ونهب اخْتَرَش، وضبٍّ احتَرَش**”. Başkası ise “**ونهبٍ اقترش**” diye rivayet eder. Ve **الخِراش**: hafif bir damgadır. Ve **الخَرَشة**: sinekten bir türdür; belki de geçmişte zikri geçenlerin bir kısmındandır.
   (**خرص**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الصاد** çokça birbirinden ayrı asıllardır.
  Birincisi **الخَرْص**tur; ve o, şeyin tahminî ölçümüdür; denir: **خَرَصْتُ النَّخْلَ**, eğer onun meyvesini tahminî ölçtüysen. Ve **الخرَّاصُ**: yalancıdır; ve o bundandır; çünkü bilmediğini söyler ve haklı olmaz.
  Ve başka bir asıl: altından halkaya **خُرْصٌ** denir.
  Ve başka bir asıl: dalları olan şeyin her dallı olanı. O hâlde denizden **الخَريص**: ondan körfezdir. Ve **الخُِرْص**: bir ağaçtan her çubuktur; çoğulu **خِرصان**. Dedi:
ترَى قِصَد المُرَّانِ تُلْقَى كأنّه *** تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدي الشَّواطِبِ([7])  Ve bu asıldan onların mızrağa **الخُِرْص** adını vermeleri. Dedi:
  *عَضَّ الثِّقافِ الخُرُصَ الخطيَّا([8]) *
  Ve ondan **الأخراصُ**; ve onlar, bal satın alanla birlikte bulunan çubuklardır.
  Ve başka bir asıl: **الخَرَصُ**; ve o, aç ve üşümüş olanın sıfatıdır; denir: **خَرِصَ** **خَرصاً**.
  (**خرض**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الضاد**. Bir takım kimseler, **الخريضَ**’in yaşı küçük güzel cariye olduğunu iddia etti. Bu, benzeri üzerine dayanılmayacak şeylerdendir; ve onun kıyası yoktur.
  (**خرط**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الطاء** tek bir asıldır; ölçülü, düzenli; ve o, şeyin geçip gitmesi ve sıyrılıp çıkmasıdır. Babın dalları ona döner. Denir: **اخترطْتُ السيفَ مِن غِمْده**; ve **خَرَطت عن الشَّجرةِ ورقَها**; ve bu, sen bunu yaptığında sanki ağaç ondan sıyrılıp çıkmış gibidir. Ve bir kavim dedi: **الخَرْط** dalın kabuğunu soymaktır; ve o bundandır. Ve hayvanlardan **الخَرُوط**: onu tutanın elinden yularını çekip alan ve giden. Ve denir: **اخروَّط بهم السَّير**; eğer uzayıp gittiyse. Ve **المخروط**: yüzü uzun adamdır([9]). Ve adam ağlamada **استخْرَط** [**في**([10])] etti; bu, onda ısrar edip inatla sürdürdüğünde, devamlı olarak. Ve **الخَرَط**: koyunun memesine isabet eden bir hastalıktır; onun sütü pıhtılaşmış olarak çıkar; sanki kiriş parçaları gibidir. Ve o, **شاةٌ مُخْرِطٌ**dur([11]); eğer bu onun âdeti ise o **مِخْراط**tır. Ve denir: **المخَاريط** yılanlardır; derileri soyulduğunda. Dedi:
إنّي كسانِي أبو قابُوسَ مُرْفَلَةً *** كأنّها سَلْخُ أبْكارِ المخاريطِ([12])  Ve adam **خَرُوطٌ**: atılgan, başına buyruk davranan; ve o kıyastır. Ve denir: **انخرَط علينا**; eğer kötü sözle saldırdıysa. Ve **انخرَط جسمُ فلانٍ**; eğer inceldiyse; bu, sanki etinden sıyrılıp çıkmış gibi bir sıyrılıştır. Ve denir: **خرَطْتُ الفحل في الشَّول**; eğer onu onların içine saldıysan.
  (**خرع**)  **الخاء** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; ve o, gevşekliğe delâlet eder; sonra ona hamledilir. O hâlde **الْخِرْوَع** yumuşak bir bitkidir; ve ondan **المرأة الخَرِيع**’in اشتقاق’ı; ve o, yumuşak olandır. Ve **الأصمعي** **الخَريعُ**’in fahişe olmasını inkâr ederdi; ve derdi: o, yumuşaklıktan dolayı kıvrılıp bükülendir. Ve devenin dudağı sarktığında ona **خَريع** denir. Dedi:
خَريعَ النَّعو مضطربَ النَّواحِي *** كأخلاق الغَرِيفة ذا غُضُونِ([13])  Ve onu **عتيبة بن مرداس**’ın şu sözünden aldı:
تكفُّ شَبَا الأنْيابِ عنها بمشفرٍ *** خَريعٍ كسِبْت الأحوَرِيِّ المُخَصَّرِ([14])  Ve **الخَرَع**: eklemlerde yumuşaklıktır. Ve denir: **الخُرَاع** dişi devenin deliliğidir; ve o babdandır. Ve **الخَرْع** üzerine taşınan şeylerden: yarma; dersin: **خَرعته** de **فانخَرَع**. Ve adam bir yalanı **اختَرَع** etti; yani onu türetti. Ve devenin uzuvları **انخرَعَتْ**; eğer yerlerinden çıktıysa. Ve denir: **المُخَرَّع** ahlâkları farklı olan. Ve bunda bakış vardır; eğer sahihse o, **خُرَاعِ النُّوق**tandır([15]). Ve denir: hurma ağacı **خَرِعَت**; eğer onun **كَرَب**’ı gittiyse; **تَخْرَعُ**.
  (**خرف**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الفاء** iki asıldır: birisi şeyin devşirilmesi, diğeri yol.
  Birincisi onların “**اخترفْتُ الثَّمرة**” sözüdür; eğer onu devşirdiysen. Ve **الخريف**: meyvelerin onda devşirildiği zamandır. Ve **أرضٌ مخروفة**: **الخَريف** yağmuruna uğramış. Ve **المِخْرَف**: onda devşirilen şey. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله dedi: “**عائِد المريض على مَخارف الجنّة حتى يرجع([16])**”. Ve Araplar der: “**اخْرُفْ لنا**”; yani devşir. Ve mîm’in fethiyle **المَخْرَف**: hurma ağaçlarından topluluk. Dil ehlinden bazıları dedi: **الخَروف**’a **خَروف** denmesi, onun buradan buraya **يَخْرُف** etmesi sebebiyledir.
  Diğer asıl: **المَخْرَفَة**: yol. Ve hadiste: “**تُرِكتُم على مثل مَخْرَفَةِ النَّعَمِ**”; yani açık, dosdoğru yol üzere. Dedi:
فضربْتَهُ بأفَلَّ تحسَِبُ إثْرَهُ *** نَهْجاً إبان بِذي فَرِيغٍ مَخْرَفِ([17])  Ve bu babdandır **الإخْرَافُ**; ve o, dişi devenin, hamile kaldığı vakte benzer vakitte doğurmasıdır. Ve o kıyastır: çünkü sanki o kastı gerekli kılmış da ondan sapmamış gibidir.
Ve babda bir kelime kaldı; o, bizce asıldan şâzdır; ve o **الْخَرَف**’tir. Ve **الخَرَف**: yaşlılıktan aklın bozulmasıdır.
  (**خرق**) **الخاء** ve **الراء** ve **القاف** tek bir asıldır; ve o, şeyin yırtılması ve delinmesidir; dalları ona döner. Denir: **خَرَقْتُ الأرضَ**; yani onu delip geçtim. Ve rüzgâr yeri **اخترَقَت**; eğer onu delip geçtiyse. Ve **المخْتَرَق**: rüzgârların delip geçtiği yer. **رؤبة** dedi:
  * وقاتِمِ الأعماق خاوِي المخْتَرَقْ([18]) *
  Ve **الخَرْق**: çöldür; çünkü rüzgârlar onu deler geçer. Ve **الخِرْق**: cömert adamdır; sanki iyilikle yırtılıp açılır. Ve **الخرْق**: **الرِّفق**’in zıddıdır; sanki onu yapan **مُتَخًَرِّق**tir. Ve **التَّخَرُّق**: yalan uydurmadır. Ve **ريحٌ خرقاءُ**: esmede bir yönde devam etmez. Ve **الخَرْقاء**: bir işi iyi yapmayan kadındır. Dedi:
خَرْقاءُ بالخَير لا تَهْدِي لِوجْهَتِهِ *** وهْي صَناعُ الأذى في الأهل والجارِ  Ve koyundan ve başkasından **الخَرقاء**: kulağı delinmiş olan. Ve **بعيرٌ أخرق**: tırnağı, ayağının altından önce yere düşer. Ve **الخِرْقة** bilinir; çoğulu **خِرَق**. Ve **ذو الخِرَقِ الطُّهويُّ** ona, şu sözü sebebiyle böyle adlandırıldı:
  * عليها الرِّيش والخِرَقُ([19]) *
  Ve çekirgeden **الخِرْقة**: parça. Dedi:
قد نَزَلَتْ بساحةِ ابنِ واصلِ *** خِرْقةُ رِجْلٍ من جرادٍ نازلِ([20])  **الفرَّاء** dedi: denir: “**مررتُ بِخَرِيقٍ من الأرض بين مَسْحَاوين**”; ve o, genişleyen ve bitkisi genişleyen yerdir. Çoğulu **خُرُق**. Dedi:
  * في خُرقٍ تَشْبَعُ مِنْ رَمْرَامِها([21]) *
  Ve babdandır **الخَرَق**; ve o, şaşkınlık ve hayrettir. Ve denir: ceylan **خَرِق** etti; eğer avcı onu dolaşıp da o şaşırdı ve yere yapıştıysa. Benzer şekilde teşbihen denir: adam evinde **خَرِق** etti; eğer ayrılmadıysa. Ve **الخُرَّقُ**: yere yapışan bir kuştur. Sonra bunda genişletilir de **الخَرَقُ** hayâ denir. Ve bazı Araplardan hikâye edildi: “**ليس بها طُولٌ يَذِيمُها، ولا قِصرٌ يُخرقُها**”; yani ondan utanıp da **تَخْرَق** etmez. Ve **المخاريق**: [çocukların bükülmüş bezlerden oynadığı şeyler([22])]. Dedi:
  * مخاريقٌ بأيدِي لاعبينا([23]) *
  (**خرم**) **الخاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; ve o, koparıp alma türünden bir şeydir. Denir: **خَرَمْتُ الشَّيءَ**. Ve zaman onları **اختَرم** etti. Ve adam **خُرِم** oldu; eğer burnunun **وَتَرَة**’si kesildiyse; **الجدْع**’a ulaşmaz. Sıfatı **أخرمُ**dur. Ve bir şeyin ucunun kopmuş olan her şeyi **مَخْرِم**dir. Dağın burnunun kopmuş yerine **مَخْرِم** denir.
  Ve **الخَوْرَمة**: insanın burun ucu; çünkü o, burnun kopuk yeri ve sonudur. Ve **أَخْرَمُ الكتف**: onun **عَيْر**’inin ucu([24]). Ve **يمينٌ ذاتُ مخارِمَ**: yani çıkışları olan; onun teki **مَخْرِم**dir. Bu, şu sebepledir: hiçbir yönden te’vili ve kefâreti mümkün olmayan yemin, onun aynına çıkış yoktur ve hükmünün kesilmesi yoktur; eğer bunun aksine olursa, o zaman onun **مخارِم**i olur; yani çıkışlar ve geçitler; böylece onda delikler bulunan şey gibi olur. Dedi:
لا خير في مالٍ عليه ألِيَّةٌ *** ولا في يمينٍ غيرِ ذاتِ مَخارِمِ  Kefâreti olmayanı kasteder; o, sıkıştırıcı dardır. Ve **الخَوْرم**: içinde delikler olan kayadır. Ve mesel ve teşbih gibi yürüyen şeylerdendir onların sözü: “**تَخرَّم زَنْد فلان**”; eğer onun öfkesi sakinleştiyse.
  (**خرب**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الباء** bir asıldır; çentiklenmeye ve delinmeye delâlet eder. O hâlde **الخُرْبةُ**: deliktir. Ve **العبد الأخرَب**: kulağı delinmiş olan*. Ve **الخُرْبُ**: kalçanın deliği. Ve **الخُرْبة**: su tulumunun kulpudur.
  Ve babdandır, ve o asıldır, **الخَراب**: imarın zıddı. Ve **الخُرْب**: kumdan cemaatin kesik yeri. Ama **الخارب** ise özellikle deve hırsızıdır; ve o kıyastır; çünkü hırsızlık, malda bir gedik açmaktır.
  Ve babdan şâz olan şeylerden: **الخَرَب**; ve o, toy kuşunun erkeğidir; çoğulu **خِرْبان**. Ve **أَخْرُب**: bir yerdir. [Dedi]:
خَرجنا نُغالي الوحش بينَ ثُعَالةٍ *** وبين رُحَيَّاتٍ إلى فَجِّ أَخْرُبِ([25])  (**خرت**)  **الخاء** ve **الراء** ve **التاء** bir asıldır; delinmeye ve benzerine delâlet eder. O hâlde **الخُرْت**: iğnenin deliğidir. Ve **الأخرات**: kayışların başlarındaki halkalardır. Ve **الخِرِّيتُ**: yol göstericilikte mahir kılavuz adamdır. Ve ona bu ad verildi; çölü yarması sebebiyle; sanki onun **أخْرَات**’ına girer([26]). Ve denir: yer bizi **خَرَتْنا**; eğer onu bildiysek de yolları bize gizli kalmadıysa.
  (**خرث**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الثاء** tek bir kelimedir; ve o, şeyin döküntüsüdür. Evin eşyasının döküntüsüne **خُرْثِيٌّ** denir. Dedi:
  * وعَادَ كلُّ أثاثِ البيت خُرْثِيّا *
  (**خرج**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الجيم** iki asıldır; ve ikisini birleştirmek mümkün olabilir; ancak biz açık yolu tuttuk. Birincisi: şeyden çıkıp geçmedir. İkincisi: iki rengin farklılığıdır.
  Birinciye gelince: sözümüz **خَرَج** **يخرُج** **خُروجاً**. Ve bedende **الخُرَاج**. Ve **الخَراج** ve **الخَرْج**: vergi; çünkü o, verenin çıkardığı maldır. Ve **الخَارجيُّ**: kendisiyle sivrilen adamdır; kendisinin bir eskisi olmaksızın; sanki kendisiyle çıkmıştır; ve o, şu denilen gibidir:
  * نفْسُ عصامٍ سوّدَتْ عِصاما([27]) *
  Ve **الخُروج**: bulutun çıkışı; denir: onun **خُروج**u ne güzeldir. Ve “falanca, falancanın **خِرِّيجُ**udur”; eğer ondan öğreniyorsa; sanki onu cehalet sınırından çıkaran odur. Ve denir: **ناقة مُخْتَرِجَةٌ**; eğer devenin yaratılışı üzere çıktıysa. Ve **الخَرُوج**: develerden çıkan dişi devedir; bir yana çöker; ve o **الخُروج**dandır. Ve denildiğine göre **الخَرِيج**: Arap gençlerinin bir oyunudur; onda “**خَرَاجِ خَرَاجِ**” denir. **الهذلي**([28]) dedi:
أرِقْتُ لـه ذاتَ العِشاءِ كأنّه *** مخاريقُ يُدعَى بينهن خَرِيجُ  Ve **بنو الخارجِيَّة**: bir kabiledir; ona nisbet **خارجيٌّ**dur.
  Diğer asla gelince: **الخَرَجُ** siyah ile beyaz arasında iki renktir; denir: **نعامةٌ خَرْجاءُ** ve **ظليمٌ أخرج**. Ve denir: **الخَرْجاء** koyun, bacakları kalçasına kadar beyazlayan koyundur.
  Ve babdandır: **أرض مخَرَّجَة**; eğer bitkisi bir yerde olup bir yerde değilse.
  Ve çoban kadın merayı **خَرّجت**; eğer bir kısmını yiyip bir kısmını bıraktıysa. Bu, bizim zikrettiğimiz iki rengin farklılığıdır.
  (**خرد**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; ve o, şeye dokunmaktan onu korumaktır. O hâlde **الجارية الخَريدة**: hiç dokunulmamış olandır. **ابنُ الأعرابيّ** hikâye etti: **لؤلؤةٌ خريدة**: delinmemiş. Dedi: her bakire **خريدة**dir. Ve **جاريةٌ خَرُودٌ**: hayâlıdır; ve o babdandır. **ابن الأعرابيِّ** dedi: adam **أخردَ** etti; eğer sözünü azalttıysa. Denir: sana ne oluyor, **مُخْرِداً**. Ve bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü bunda sözün ve dilin korunması vardır.
----------------------------------------------------------------------ـ
([1]) Lebîd’indir; Hâris b. Ebî Şemir el-Gassânî’yi zikreder. Dîvânına bak: 32, 1881 baskısı; ve Lisân (**خرز**). Beytin ikinci mısraının ilk iki kelimesi asıldan düşmüştür.
([2]) Kadına fiil bakımından **والدة**, nesep bakımından **والد** denir; **ابن** ve **تامر** için denildiği gibi. Asılda: “**للولد من النساء**”.
([3]) Beyit, Lisân’da (**خرس**، **حتر**) olduğu üzere el-A‘lem el-Huzelî’nindir. Rivayetinde: “**غلاماً**”, “**طعاماً**” yerine.
([4]) Beyit, el-Hayevân’da (5: 73) olduğu üzere Amr b. Kumeyne’nindir. Lisân’da (**خرس**) nisbesiz okuttu.
([5]) Beyit, el-Mücmel ve Lisân’da (**خرش**).
([6]) Bu kelime böyle vârid olmuştur. El-Mücmel’de: “**وفي كلام بعضهم: رب ثدي افترشته، ونهب اخترشته، وضب احترشته**”.
([7]) Beyit, Dîvânında 12; el-Mücmel ve Lisân’da (**خرص**) olduğu üzere Kays b. el-Hatîm’indir.
([8]) Humeyd b. Sevr’indir. Ondan önce, Lisân’da (**خرص**) olduğu üzere: * يعض منها الظلف الدئيا *
([9]) Asılda: “**الواحد**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([10]) Bu tekmile Lisân ve Kâmûs’tandır; asıldan ve el-Mücmel’den de düşmüştür.
([11]) Asılda: “**مخرطة**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([12]) Beyit, Lisân’da (**رفل**); ikinci mısraı el-Mücmel’dedir.
([13]) Beyit, Dîvânında 179; Lisân’da (**خرع**، **غرف**، **نعا**) olduğu üzere et-Tırimmâh’ındır. Ondan önce:
تمر على الوراك إذا المطايا *** تقايست النجاد من الوجين([14]) Lisân’da (**خرع**، **حور**) okuttu.
([15]) Asılda: “**وهو من الذي من خراع النوق**”.
([16]) **المخرف**’in “onda devşirilen” olduğuna şâhid değildir; bilakis, biraz sonra gelecek olan “**المخرف** hurma topluluğudur”a şâhiddir.
([17]) Ebu Kebîr el-Huzelî’nindir; eş-Şinkîtî nüshasında el-Huzeliyyîn’den 61’de bir kasidedendir. Lisân’da (**خرف**، **فرغ**) okuttu. Ve (**فرغ**)da “**فأجزته**” rivayetiyle onu iade edecektir.
([18]) Ru’be Dîvânı 104.
([19]) Beyit, Lisân’da tamamıyla:
لما رأت إبلي هزلى حمولتها *** جاءت عجافا عليها الريش والخرق([20]) Recez, Lisân’da (**خرق**) ve el-Muhassas’ta (8: 174) ve el-Cemhere’de (2: 213). “**خرقة**” kelimesi asıldan düşmüştür.
([21]) Ebû Muhammed el-Fak‘asî’nin bir recezindendir. Lisân (**خرق** 364).
([22]) Bu tekmile Lisân’dandır.
([23]) Amr b. Kulthûm’un Muallakasından bir beytin ikinci mısraıdır. İlk mısraı: * كأن سيوفنا منا ومنهم *
([24]) **العير** fetha ile: çıkıntı yapan kemik. Asılda: “**غيره**”; tahriftir.
([25]) Beyit, Mu‘cemü’l-Büldân’da (**أخرب**) olduğu üzere İmru’ül-Kays’ındır.
([26]) **الأخرات**: **خرت**’in çoğuludur; **الخاء**’ın zammı ve fethiyle. Asılda: “**أخرتها**”; tahriftir.
([27]) Bu **عصام**, Nu‘mân b. el-Münzir’in hâcibi Cermî **عصام بن شهر**’dir. Lisân (**عصم**) ve el-İştiḳāḳ 317’ye bak. Ondan sonra Lisân’da:
وعلمته الكرَّ والإقداما *** وصيرته ملكا هماما([28]) O, Ebû Züeyb el-Huzelî’dir. Dîvânı 53.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ر ع
في العود خرجـع أي ليـن ورخـاوة وعـود خـرع وشـيء خريـع‏:‏ ليـن متثـن ومنـه قيـل للفاجـرة الخريع‏.‏
قال‏:‏ يزيـن جمـال الـدلّ منها رزانة وحلم إذا خف النساء الخرائـع وتقـول‏:‏ هـو خلع‏:‏ بين الخلاعة وامرأته خريع‏:‏ بيّنة الخراعة وهو رخو كالخروع‏.‏
واخترع باطلاً‏:‏ اخترصه‏.‏
واخترع الله الأشياء‏:‏ ابتدعها من غير سبب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ في فلان خرع أي جبن وخور‏.‏
وعيش خروع وشباب خروع‏:‏ ناعم‏.‏
قال‏:‏ فظـل أصحابـي بعيـش خـروع بين النشيل الرخص والمشعشـع وقال أبو النجم‏:‏ فهي تمطّى فـي شبـاب خـروع وغصن خرعوب‏:‏ متثن‏.‏
وامرأة خرعوبة‏.‏

##### Türkçe

خ ر ع
**في العود خرجع**: yani yumuşaklık ve gevşeklik; ve **عود خرع** ve **شيء خريع**: yumuşak, bükülen; bundan dolayı fahişeye **الخريع** denilmiştir.
Dedi ki:
“Kadınların **الخرائع** (yumuşak ve gevşek olanlar) hafiflediğinde, ondan nazın güzelliğini bir ağırbaşlılık ve bir hilm süsler.”
Ve der ki: **هو خلع**: **الخلاعة** arasında (yani onunla **الخلاعة** arasında); ve onun karısı **خريع**: **الخراعة**sı açık-seçik (belli)dir; ve o, **الخروع** gibi gevşektir.

**واخترع باطلاً**: onu uydurdu.
**واخترع الله الأشياء**: onları bir sebep olmaksızın ilk defa var etti.

Mecazdan: falanda **خرع** vardır; yani korkaklık ve zayıflık.

**وعيش خروع** ve **شباب خروع**: yumuşak (nazik).
Dedi ki:
“Böylece arkadaşlarım, ucuz **النشيل** ile **المشعشع** arasında, yumuşak bir yaşayışta kaldılar.”
Ve Ebû’n-Necm dedi ki:
“Şu hâlde o, yumuşak bir gençlik içinde gerinir.”
Ve **غصن خرعوب**: bükülen.
Ve **امرأة خرعوبة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَرَعُ، بالتحريك، والخَراعةُ: الرخاوةُ في الشيء، خَرِعَ خَرَعاً وخَراعةً، فهو خَرِعٌ وخَرِيعٌ؛ ومنه قيل لهذه الشجرة الخِرْوَع لرَخاوته، وهي شجرة تَحْمل حَبًّا كأَنه بيضُ العصافِير يسمى السِّمْسم الهندي، مشتق من التَّخرُّعِ، وقيل: الخِرْوَعُ كل نبات قَصيفٍ رَيّانَ من شجر أَو عُشْب، وكلّ ضعيفٍ رِخْو خَرِعٌ وخَرِيعٌ؛ قال رؤبة:
لا خَرِعَ العظْمِ ولا مُوَصَّما
وقال أَبو عمرو: الخَرِيعُ الضعيف. قال الأَصمعي: وكلّ نَبْتٍ ضعيفٍ يتثنى خِرْوَعٌ أَيَّ نَبت كان؛ قال الشاعر:
تُلاعِبُ مَثْنَى حَضْرَمِيٍّ، كأَنّه
تعَمُّجُ شَيْطانٍ بذِي خِرْوَعٍ قَفْر
ولم يجئ على وزن خِرْوَعٍ إِلاَّ عِتْوَدٌ، وهو اسم وادٍ، ولهذا قيل للمرأَة الليِّنةِ الحسْناء: خَرِيعٌ، وكذلك يقال للمرأَة الشابّة الناعمة اللينة.
وتَخَرَّع وانخرَع: استرْخَى وضَعُفَ ولان، وضَعُف الخوّار. والخَرَعُ: لينُ المَفاصِل. وشَفة خَرِيعٌ: ليّنةٌ. ويقال لِمِشْفَرِ البعير إِذا تدلَّى: خَرِيعٌ؛ قال الطرمّاح:
خَرِيعَ النَّعْوِ مُضْطَرِبَ النَّواحِي،
كأَخْلاقِ الغَرِيفةِ ذي غُضونِ
(* قوله «ذي غضون» كذا في الأصل والصحاح أَيضا في عدة مواضع، وقال شارح القاموس في مادة غرف: قال الصاغاني كذا وقع في النسخ ذي غضون، والرواية ذا غضون منصوب بما قبله.)
وانخَرَعَت كَتِفُه: لغة في انْخَلَعَت. وانْخَرَعَت أَعضاء البعير وتخرَّعت: زالت عن موضعها؛ قال العجاج:
ومَن هَمَزْنا عِزَّه تخرَّعا
وفي حديث يحيى بن كثير أَنه قال: لا يُجزئ في الصدقة الخَرِعُ، وهو الفَصِيل الضعيف، وقيل: هو الصغير الذي يَرْضَع. وكلُّ ضعيف خرِعٌ. وانخرع الرجل: ضعف وانكسر، وانخرَعْتُ له: لِنْتُ. وفي حديث أَبي سعيد الخدري: لو سمع أَحدكم ضَغْطةَ القبر لخَرِعَ أَو لَجَزِعَ. قال ابن الأَثير: أَي دَهِشَ وضعُف وانكسر. والخَرَعُ: الدَّهَشُ، وقد خَرِعَ خَرَعاً أَي دَهِشَ. وفي حديث أَبي طالب: لولا أَنَّ قريشاً تقول أَدركه الخَرَعُ لقلتها، ويروى بالجيم والزاي، وهو الخَوْف. قال ثعلب: إِنما هو الخَرَعُ، بالخاء والراء. والخَرِيعُ: الغُصْن في بعض اللغات لنَعمَتِه وتَثَنِّيه. وغُصْنٌ خَرِعٌ: لَيِّنٌ ناعِمٌ؛ قال الراعي يذكر ماء:
مُعانِقاً ساقَ رَيّا ساقُها خَرِع
والخَرِيعُ من النساء: الناعمةُ، والجمع خُورعٌ وخَرائعُ؛ حكاهما ابن الأَعرابي. وقيل: الخَرِيعُ والخَرِيعةُ المتكسرة التي لا تَرُدّ يدَ لامِس كأَنها تَتخَرَّع له؛ قال يصف راحلته:
تَمْشِي أَمامَ العِيسِ، وهي فيها،
مَشْيَ الخَرِيعِ تركَتْ بَنِيها
وكلُّ سرِيع الانكِسارِ خَرِيعٌ. وقيل: الخَرِيعُ الناعمةُ مع فُجور، وقيل: الفاجِرةُ من النساء، وقد ذهب بعضهم بالمرأَة الخَرِيع إِلى الفُجور؛ قال الراجز:
إِذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحُذَمهْ،
يَؤُرُّها فَحْلٌ شَدِيدُ الصُّمَمهْ
وقال كثير:
وفيهنَّ أَشْباهُ المَها رَعَتِ المَلا،
نَواعمُ بِيضٌ في الهَوَى غَيْرُ خُرَّعِ
وإِنما نفى عنها المَقابِحَ لا المَحاسِن أَراد غير فواجِرَ وأَنكر الأَصمعي أَن تكون الفاجِرةَ، وقال: هي التي تَـَثنَّى من اللِّين؛ وأَنشد لعُتَيْبةَ بن مِرْداس في صفة مِشْفر بعير:
تَكُفُّ شبا الأَنيابِ عنها بِمشْفَرٍ
خَرِيعٍ، كسِبْتِ الأَحْوريّ المُخَصَّرِ
وقيل: هي الماجِنةُ المَرِحةُ. والخَراوِيعُ من النساء: الحِسان. وامرأَة خِرْوعةٌ: حسَنةٌ رَخْصةٌ لَيِّنةٌ؛ وقال أَبو النجم: فهي تَمَطَّى في شَبابٍ خِرْوَعِ
والخَرِيعُ: المُرِيبُ لأَن المُريب خائف فكأَنه خَوَّارٌ؛ قال: خَريع متى يَمْشِ الخَبيثُ بأَرضِه،
فإِنَّ الحَلالَ لا مَحالةَ ذائِقُهْ
والخَراعةُ: لغة في الخَلاعة، وهي الدَّعارةُ؛ قال ابن بري: شاهده قول ثعلبة بن أَوْس الكلابي:
إِنْ تُشْبِهيني تُشْبِهي مُخَرَّعا
خَراعةً مِنِّي ودِيناً أَخْضَعا،
لا تَصْلُح الخَوْدُ عليهنَّ مَعا
ورجل مُخَرّع: ذاهب في الباطل.
واخْتَرع فلان الباطل إِذا اخترقه. والخَرْعُ: الشقُّ. وخَرَعَ الجلدَ والثوبَ يَخْرَعه خَرْعاً فانْخرع: شقّه فانشقَّ. وانْخَرَعتِ القَناةُ إِذا انشقَّتْ، وخَرَعَ أُذنَ الشاةِ خَرْعاً كذلك، وقيل: هو شقُّها في الوسط. واخْتَرَع الشيء: اقتَطَعه واخْتَزَلَه، وهو من ذلك لأَن الشقَّ قطع. والاختِراعُ والاخْتِزاعُ: الخِيانةُ والأَخذُ من المالِ. والاختِراعُ: الاستِهلاكُ. وفي الحديث: يُنْفَقُ على المُغيبةِ من مال زوجها ما لم تَخترِعْ مالَه أَي ما لم تَقْتَطِعْه وتأْخذه؛ وقال أَبو سعيد: الاختراعُ ههنا الخيانة وليس بخارج من معنى القَطْع، وحكى ذلك الهروي في الغريبين. ويقال: اخْترعَ فلان عوداً من الشجرة إِذا كسرها. واخْترعَ الشيء: ارْتَجَلَه، وقيل: اخْترعه اشتقَّه، ويقال: أَنشأَه وابْتَدَعه، والاسم الخِرْعةُ.
ابن الأَعرابي: خَرِعَ الرجل إِذا استرخَى رأْيُه بعد قُوَّة وضَعُف جسمه بعد صَلابة.
والخُراعُ: داء يُصيب البعير فيَسْقُط ميتاً، ولم يَخُصّ ابن الأَعرابي به بعيراً ولا غيره، إِنما قال: الخُراعُ أَن يكون صحيحاً فيقع ميِّتاً. والخُراعُ: الجُنون، وقد خُرِعَ فيهما، وربما خُصَّ به الناقةُ فقيل: الخُراعُ جُنون الناقة. يقال: ناقة مَخْروعة. الكسائي: من أَدواء الإِبل الخُراعُ وهو جُنونُها، وناقة مَخْروعةٌ، وقال غيره: خَرِيعٌ ومَخْروعةٌ وهي التي أَصابها خُراع وهو انقطاع في ظهرها فَتُصبِح باركةً لا تقوم، قال: وهو مَرض يُفاجئُها فإِذا هي مَخروعةٌ. وقال شمر: الجُنونُ والطَّوَفانُ والثَّوَلُ والخُراعُ واحد. قال ابن بري: وحكى ابن الأَعرابي أَن الخُراعَ يُصِيبُ الإِبل إِذا رَعَتِ النَّدِيّ في الدَّمَن والحُشوش؛ وأَنشد لرجل هجا رجلاً بالجَهْل وقلة المعرفة:
أَبُوك الذي أُخْبرْتُ يَحْبِسُ خَيْلَه،
حِذارَ النَّدَى، حتى يَجِفَّ لها البَقْلُ
وصفَه بالجهل لأَنَّ الخيل لا يَضُرُّها الندى إِنما يَضرّ الإِبل والغنم.
والخَرِيعُ والخِرِّيعُ: العُصْفُر، وقيل: شجرةٌ. وثوب مُخَرَّع: مَصْبوغ بالخَرِيع وهو العُصْفر.
وابن الخَرِيع: أَحَدُ فُرْسان العرب وشُعرائها.
وخَرِعَت النخلة أَي ذهَب كَرَبُها.

##### Türkçe

**الخَرَعُ**, harekeli (yani fetha ile), ve **الخَراعةُ**: şeyde gevşekliktir; **خَرِعَ** **خَرَعاً** ve **خَراعةً**, artık o **خَرِعٌ** ve **خَرِيعٌ**’dir; bundan dolayı bu ağaca, gevşekliğinden ötürü **الخِرْوَع** denilmiştir; o, serçe yumurtaları gibi sanki taneler taşıyan bir ağaçtır; **السِّمْسم الهندي** diye adlandırılır; **التَّخرُّعِ**’dan türetilmiştir. Ve denildi ki: **الخِرْوَعُ** her türlü yumuşak, suya doymuş bitkidir; ağaçtan olsun yahut ottan; ve her zayıf, gevşek olan **خَرِعٌ** ve **خَرِيعٌ**’dir; Rü’be dedi ki:
لا خَرِعَ العظْمِ ولا مُوَصَّما
Ebû Amr dedi ki: **الخَرِيعُ** zayıftır. Asmaî dedi ki: Her zayıf bitki ki bükülür, hangi bitki olursa olsun **خِرْوَعٌ**’dır; şair dedi ki:
تُلاعِبُ مَثْنَى حَضْرَمِيٍّ، كأَنّه
تعَمُّجُ شَيْطانٍ بذِي خِرْوَعٍ قَفْر
**خِرْوَعٍ** vezni üzere yalnız **عِتْوَدٌ** gelmiştir; o, bir vadi adıdır; ve bunun için yumuşak, güzel kadına **خَرِيعٌ** denilmiştir; aynı şekilde genç, yumuşak, yumuşak (tenli) kadına da denilir.

**وتَخَرَّع** ve **انخرَع**: gevşedi, zayıfladı ve yumuşadı; ve böğürmesi zayıfladı. **الخَرَعُ**: eklemlerin yumuşaklığıdır. **وشَفة خَرِيعٌ**: yumuşaktır. Deve dudağı için, sarktığı zaman, **خَرِيعٌ** denilir; Tırimmâh dedi ki:
خَرِيعَ النَّعْوِ مُضْطَرِبَ النَّواحِي،
كأَخْلاقِ الغَرِيفةِ ذي غُضونِ
(* “ذي غضون” sözü: asılda ve Sıhâh’ta da birçok yerde böyledir; ve Kâmûs şârihi “غرف” maddesinde dedi ki: Sâğânî dedi: nüshalarda böyle vâki olmuştur “ذي غضون”; rivayet ise “ذا غضون”dur; öncesiyle mansuptur.)

**وانخَرَعَت كَتِفُه**: **انْخَلَعَت**’te bir dildir (lehçedir). Devenin uzuvları **انْخَرَعَت** ve **تخرَّعت**: yerinden çıktı; A‘câc dedi ki:
ومَن هَمَزْنا عِزَّه تخرَّعا
Yahyâ b. Kesîr hadîsinde: “Sadakada **الخَرِعُ** câiz olmaz” dediği rivayet edilmiştir; o, zayıf sütten kesilmemiş yavru devedir; ve denildi ki: o, emen küçük olandır. Her zayıf **خرِعٌ**’dır. Adam **انخرع**: zayıfladı ve kırıldı; ve ona karşı **انخرَعْتُ**: yumuşadım. Ebû Saîd el-Hudrî hadîsinde: “Sizden biri kabir sıkmasını işitseydi, **لَخَرِعَ** yahut **لَجَزِعَ** (zayıflardı yahut ürkerdi)” (vardır). İbnü’l-Esîr dedi ki: yani şaşırdı, zayıfladı ve kırıldı. **الخَرَعُ**: şaşkınlıktır; ve **خَرِعَ** **خَرَعاً**: yani şaşırdı. Ebû Tâlib hadîsinde: “Kureyş ‘ona **الخَرَعُ** erişti’ der diye olmasaydı, onu söylerdim”; ve **بالجيم والزاي** ile de rivayet edilir; o da korkudur. Sa‘leb dedi ki: ancak o **الخَرَعُ**’dır, **بالخاء والراء** ile. **الخَرِيعُ**: bazı dillerde, yumuşaklığı ve bükülmesi sebebiyle, daldır. **وغُصْنٌ خَرِعٌ**: yumuşak, naziktir; Râ‘î suyu zikrederek dedi ki:
مُعانِقاً ساقَ رَيّا ساقُها خَرِع
Kadınlardan **الخَرِيعُ**: yumuşak (kadın)dır; çoğulu **خُورعٌ** ve **خَرائعُ**; ikisini de İbnü’l-A‘râbî nakletti. Ve denildi ki: **الخَرِيعُ** ve **الخَرِيعةُ**, dokunanın elini geri çevirmeyen kırık dökük (kadın)dır; sanki ona karşı **تَتخَرَّع** eder; binitini vasfederek dedi ki:
تَمْشِي أَمامَ العِيسِ، وهي فيها،
مَشْيَ الخَرِيعِ تركَتْ بَنِيها
Her çabuk kırılan **خَرِيعٌ**’dir. Ve denildi ki: **الخَرِيعُ**, fısk ile beraber yumuşak olandır. Ve denildi ki: kadınlardan fâciredir; ve bazısı **المرأَة الخَرِيع** ile fıskı kastetmiştir; râciz dedi ki:
إِذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحُذَمهْ،
يَؤُرُّها فَحْلٌ شَدِيدُ الصُّمَمهْ
Kesîr dedi ki:
وفيهنَّ أَشْباهُ المَها رَعَتِ المَلا،
نَواعمُ بِيضٌ في الهَوَى غَيْرُ خُرَّعِ
O, onlardan çirkinlikleri değil güzellikleri nefyetmiştir; “fâcire olmayanlar”ı kastetmiştir. Asmaî, fâcire olmasını inkâr etti ve dedi ki: o, yumuşaklıktan bükülendir; ve Utaybe b. Mirdâs’tan, bir devenin dudağının sıfatında, okudu:
تَكُفُّ شبا الأَنيابِ عنها بِمشْفَرٍ
خَرِيعٍ، كسِبْتِ الأَحْوريّ المُخَصَّرِ
Ve denildi ki: o, şakacı, neşeli (kadın)dır. Kadınlardan **الخَراوِيعُ**: güzellerdir. **وامرأَة خِرْوعةٌ**: güzel, gevşek, yumuşaktır; Ebû’n-Necm dedi ki:
فهي تَمَطَّى في شَبابٍ خِرْوَعِ
**الخَرِيعُ**: şüphe uyandıran (kimsedir); çünkü şüphe uyandıran korkaktır; sanki o, ürkekmiş gibi; dedi ki:
خَريع متى يَمْشِ الخَبيثُ بأَرضِه،
فإِنَّ الحَلالَ لا مَحالةَ ذائِقُهْ
**الخَراعةُ**: **الخَلاعة**’ta bir dildir; o da fuhuş (dâ‘âra)dır; İbn Berrî dedi ki: şahidi, Sa‘lebe b. Evs el-Kilâbî’nin sözü:
إِنْ تُشْبِهيني تُشْبِهي مُخَرَّعا
خَراعةً مِنِّي ودِيناً أَخْضَعا،
لا تَصْلُح الخَوْدُ عليهنَّ مَعا
**ورجل مُخَرّع**: bâtılda giden (kimsedir).
Falan bâtılı **واخْتَرع** ettiğinde, onu delip geçtiği zaman (böyledir). **الخَرْعُ**: yarıktır. Deriyi ve elbiseyi **خَرَعَ**; onu **يَخْرَعه** **خَرْعاً**; sonra **فانْخرع**: onu yardı da yarıldı. Mızrak **انْخَرَعت**: yarıldığı zaman. Koyunun kulağını da **خَرَعَ** **خَرْعاً** böyledir; ve denildi ki: onun ortasından yarmaktır. Bir şeyi **واخْتَرَع**: onu kopardı ve kısalttı (parça kopardı); bu da ondandır; çünkü yarık kesmedir. **والاختِراعُ** ve **الاخْتِزاعُ**: hıyanet ve maldan almaktır. **والاختِراعُ**: tüketmedir. Hadîste: “Kocanın malından, gaib (kocası yok) kadına, onun malını **تَخترِعْ** etmedikçe harcanır”; yani onu koparıp kesmedikçe ve almadıkça. Ebû Saîd dedi ki: buradaki **الاختراعُ** hıyanettir; ve kesme mânâsından dışarı değildir; bunu Herevî “الغريبين”de nakletti. Ve denilir: falan ağaçtan bir dalı **اخْترعَ**: onu kırdığı zaman. Bir şeyi **واخْترع**: onu irticalen söyledi; ve denildi ki: onu türetti; ve denilir: onu meydana getirdi ve onu icat etti; isim **الخِرْعةُ**’dır.

İbnü’l-A‘râbî: adam **خَرِعَ**: görüşü kuvvetten sonra gevşediği ve bedeni sertlikten sonra zayıfladığı zaman.

**والخُراعُ**: deveye isabet eden bir hastalıktır; böylece ölü olarak düşer; İbnü’l-A‘râbî onu deveye yahut başkasına tahsis etmedi; ancak dedi ki: **الخُراعُ**, sağlıklı iken ölü düşmesidir. **والخُراعُ**: deliliktir; ikisinde de **خُرِعَ** olmuştur; ve bazen dişi deveye tahsis edilir de “**الخُراعُ** dişi devenin deliliğidir” denilir. Denilir: **ناقة مَخْروعة**. Kisâî: develerin hastalıklarından **الخُراعُ** vardır; o, onların deliliğidir; ve **ناقة مَخْروعةٌ**. Başkası dedi ki: **خَرِيعٌ** ve **مَخْروعةٌ**; o, kendisine **خُراع** isabet edendir; o da sırtında bir kopmadır; böylece çökmüş olarak sabahlar, kalkamaz; dedi ki: o, onu ansızın yakalayan bir hastalıktır; bir de bakarsın o **مَخروعةٌ**’dır. Şemmer dedi ki: delilik, dönüp durma, **الثَّوَلُ** ve **الخُراعُ** birdir. İbn Berrî dedi ki: İbnü’l-A‘râbî, **الخُراعَ**’ın, develer **النَّدِيّ**’yi **الدَّمَن** ve **الحُشوش** içinde otladığı zaman onlara isabet ettiğini nakletti; ve bir adamdan, cehalet ve bilginin azlığı ile bir adamı hicveden (şiiri) okudu:
أَبُوك الذي أُخْبرْتُ يَحْبِسُ خَيْلَه،
حِذارَ النَّدَى، حتى يَجِفَّ لها البَقْلُ
Onu cehaletle vasfetti; çünkü çiye atlar zarar görmez; ancak çiy develere ve koyunlara zarar verir.

**والخَرِيعُ** ve **الخِرِّيعُ**: serçedir; ve denildi ki: bir ağaçtır. **وثوب مُخَرَّع**: **الخَرِيع** ile boyanmış; o da aspurdur (**العُصْفر**).

**وابن الخَرِيع**: Arapların süvarilerinden ve şairlerinden biridir.

**وخَرِعَت النخلة**: yani onun **كَرَبُها**’sı gitti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ر ع * * الخَرَعُ * بفتحتين الرخاوة في الشيء وقد * خَرِعَ * الرجل من باب طرب أي ضعف فهو * خَرِعٌ * و * الخَرْعُ * الشق ويقال * خَرَعَهُ فانْخَرَع * و * اخْتَرَع * كذا أي اشتقه وقيل أنشأه وابتدعه

##### Türkçe

* خ ر ع * * **الخَرَعُ** * (iki fetha ile) şeydeki gevşekliktir; ve adam * **خَرِعَ** * “طرب” bâbından, yani zayıfladı; artık o * **خَرِعٌ** *dur. Ve * **الخَرْعُ** * yarıktır; ve denilir: * **خَرَعَهُ** *; böylece * **انْخَرَع** *. Ve * **اخْتَرَع** * şöyle-böyle; yani onu türetti; ve denildi: onu meydana getirdi ve onu icat etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخرع، كالمنع: الشق. يقال: خرعته فانخرع، كما في الصحاح.
 والخرع، بالتحريك: سمة في أذن الشاة، عن ابن عباد، وقد خرعها يخرعها خرعا من حد منع، أي شقها. وقيل: هو شقها في الوسط، وذلك أن يقطع أعلى أذنها في طولها فتصير الأذن ثلاث قطع، فتسترخي الوسطى على المحارة، وهي مخروعة.
 والخرع أيضا: لين المفاصل، عن ابن دريد. والرخاوة في الشيء. مصدره الخراعة، بالفتح، والخروع والخرع بضمهما، كذا في النسخ، والصواب: والخروعة والخرع، الأولى مع الخراعة نقلها ابن دريد، والأخيرة عن ابن عباد. وقد خرع ا لشيء، ككرم.
 وقال شمر: الخرع: هو الدهش، كما في الصحاح. ومنه قول أبي طالب لما أدركه الموت: لولا رهبة أن تقول قريش: دهره الخرع لفعلت. وفي أخرى: لقلتها. ويروى الجزع بالجيم والزاي، وهو الخوف. قال ثعلب: إنما هو الخرع، بالخاء والراء.
 وخرع الرجل كفرح: ضعف، ومنه حديث أبي سعيد الخدري: لو يسمع أحدكم ضغطة القبر لخرع أو لجزع قال ابن الأثير: أي دهش وضعف، فهو خرع، ككتف، كما في الصحاح. زاد في العباب: وكل ضعيف رخو خرع. وزاد أبو عمرو: خريع بمعنى ضعيف. وقال رؤبة:
  لا خرع العظم ولا موصما وأنشد الصاغاني:
  ولاتك مـن أخـدان كـل يراعة                      خريع كسقب البان جوف مكاسره وقيل في تفسير حديث أبي سعيد المتقدم لخرع، أي انكسر، عن الليث وخرعت النخلة: ذهب كربها، كما في الصحاح.
 والخريع، كأمير: المشفر المتدلي، أي مشفر البعير، كما في الصحاح، وأنشد للطرماح:
  خريع النعو مضطرب النواحي                      كأخلاق الغريفة ذي غضون هكذا هو في الصحاح. وهكذا وجد بخط الأزهري أيضا، وصواب إنشاده: ذا غضون، لأنه صفة خريع. وقبله:
  تمر على الوراك إذا المطايا                      تقايست النجاد من الوجـين وسيأتي ذكر ذلك في غ ر ف.
 وقال ابن فارس: سرقة من عتيبة ابن مرداس، حيث قال:
  تكف شبا الأنياب عنها بمشـفـر                      خريع كسبت الأحوري المخصر

  والخريع: الناقة التي بها خراع، بالضم، وهو داء يصيب البعير فيسقط ميتا، ولم يخص ابن الأعرابي به بعيرا ولا غيره، إنما قال: الخراع: أن يكون صحيحا فيقع ميتا.
 والخريع: المرأة الفاجرة. قال الجوهري: وأنكره الأصمعي.
 أو هي التي تتثنى لينا، وهو قول الأصمعي الذي نقله الجوهري، إلا أن قول الراجز يؤيد القول الأول:
  إذا الخريج العنقفير الحذمه
  يؤرها فحل شديد الصممه وكذا قول كثير الآتي ذكره في المستدركات، الخريعة، والخروع كسفينة وصبور، وهاتان عن ابن عباد. والخروع، كدرهم: نبت معروف لا يرعى. قال الجوهري: ولم يجيء على هذا الوزن إلا حرفان: خروع، وعتود، وهو اسم واد. قلت: وزيد: ذرود: اسم جبل، وعتور: اسم واد، وليس بتصحيف عتود، كما مر البحث فيه. وجدول لغة في الجدول. وقيل: خروع ملحق بدرهم. وقال شيخنا: إن كان خروعا على رأي من يجعله رباعيا ويلحقه بدرهم فالتمثيل ظاهر، وفيه: أن ذكره هنا يخالفه، وإن قصد أنه فعول والواو زائدة كما اقتضاه ذكره هنا، فالتمثيل به لا يخلو عن نظر انتهى. وقيل: سمي الخروع لرخاوته، وهي شجرة تحمل حبا كأنه بيض العصافير يسمى السمسم الهندي، مشتق من الخرع قال ابن جزلة: أجوده البحري، وخاصيته إسهال البلغم، وينفع من القولنج والفالج واللقوة، والبلغم، وقدر ما يؤخذ منه إلى مثقال.
 والخريع، كسكيت: العصفر، عن ابن الأعرابي وابن دريد والدينوري، كما في العباب. وزاد الأخير في ضبطه: كأمير، وهكذا ضبطه ابن جزلة أيضا، أو القرطم، عن ابن عباد.
 والخراع، كغراب: جنون الناقة، عن الكسائي: وقال شمر: الجنون، والطوفان، والثول، والخراع، واحد.
 وقيل: الخراع: انقطاع في ظهرها تصبح منه باركة لا تقوم، ولم يخص به ابن الأعرابي بعيرا ولا غيره، كما تقدم. وحكى ابن بري عن ابن الأعرابي أن الخراع يصيب الإبل إذا رعت الندى في الدمن والحشوش. وأنشد لرجل هجا رجلا بالجهل، وقلة المعرفة:
  أبوك الذي أخبرت يحبس خيلهحذار الندى حتى يجف لها البقل وصفه بالجهل، لأن الخيل لا يضرها الندى، إنما يضر الإبل والغنم.
 وخرعون، بالضم، وهو في التكملة مفتوح ضبطا بالقلم ويدل له أيضا إطلاق العباب: ة، بسمرقند.
 والخرع، ككتف: لقب عمرو ابن عبس بن وديعة بن عبد الله بن لؤي بن عمرو بن الحارث بن تيم ابن عبد مناة بن أد بن طابخة بن إلياس بن مضر، جد عوف بن عطية الشاعر الفارس.
 وقال ابن عباد: رجل مخرع، كمعظم: كثير الاختلاف في أخلاقه. وقال ابن فارس: المخرع: المختلف الأخلاق، وفيه نظر، كما في العباب. قلت: ولعل صوابه المجزع، بالجيم والزاي.
 واخترعه، أي الشيء: شقه واقتطعه واختزله. وفي الصحاح: اشتقه ويقال: أنشأه وابتدأه، هكذا في النسخ. والذي في الصحاح والعباب: وابتدعه.
 وفي الأساس: اخترع باطلا: اخترقه. واخترع الله الأشياء: ابتدعها بلا سبب.

  واخترع فلانا: إذا خانه وأخذ من ماله، كاختزعه، بالزاي. ومنه الحديث ينفق على المغيبة من مال زوجها ما لم تخترع ماله، أي ما لم تقتطعه وتأخذه. وقال أبو سعيد: الاختراع هنا الخيانة، وليس بخارج عن معنى القطع، وحكى ذلك الهروي في الغريبين.
 واخترعه: استهلكه، عن ابن شميل. وقال ابن عباد: اخترع الدابة، إذا تسخرها لغيره أياما ثم ردها.
 وانخرع: لغة في انخلع. وفي الصحاح: انخرعت كتفه لغة في انخلعت.
 وقال الليث: انخرع الرجل: انكسر وضعف. وانخرعت القناة انشقت وتفتتت.
 ومما يستدرك عليه: كل نبات قصيف ريان من شجر أو عشب فهو خروع، كدرهم. قال عدي بن زيد يصف بقر الوحش:
  والخنس يزجين في طوائفه                      يقر من خروع ريان أثمارا قال الصاغاني: يريد النبات الخوار من نعمته وريه. فأما الخروع المعروف فلا يرعاه شيء، كما تقدم. وقال الأصمعي: وكل نبت ضعيف يتثنى: خروع، أي نبت كان، نقله الجوهري وأنشد:
  تلاعب مثنى حضرمي كأنـه                      تعمج شيطان بذي خروع قفر والخريع، كأمير: المرأة الحسناء. وقيل: هي الشابة الناعمة. وقيل: هي الماجنة المرحة. والجمع خروع وخرائع، حكاهما ابن الأعرابي. وقيل: الخريع والخريعة: التي لا ترد يد لامس، كأنها تتخرع له. قال يصف راحلته:
  تمشي أمام العيس وهي فيها
  مشى الخريع تركت بنيها وكل سريع الإنكسار: خريع، وقال كثير:
  وفيهن أشباه المها رعت الـمـلا                      نواعم بيض في الهوى غير خرع أراد غير فواجر، لأنه إنما نفى عنها المقابح لا المحاسن. وفي هذا القول رد على الأصمعي.
 وتخرع الرجل: استرخى وضعف ولان. وفي فلان خرع، محركة، أي جبن وخور، وهو مجاز. وشفة خريع، كأمير: لينة.
 ونخرعت أعضاء البعير، وتخرعت: زالت عن موضعها. قال العجاج:
  ومن همزنا عزة تخرعا والخرع، ككتف: الفصيل الضعيف. وقيل: هو الصغير الذي يرضع.
 وانخرعت له: لنت. والخريع: الغصن، في بعض اللغات لنعمته وتثنيه.
 وغصن خرع: ناعم لين. قال الراعي يذكر ماء:
  معانقا ساق ريا ساقها خرع والخراويع من النساء: الحسان. وامرأة خروعة: حسنة رخصة لينة. وعيش خروع، وشباب خروع: أي ناعم. وهو مجاز. وقال أبو النجم:
  فهي تمطي في شباب خروع والخريع: المريب، لأن ا لمريب خائف، فكأنه خوار. قال:
  خريع متى يمش الخبيث بأرضه                      فإن الحلال لا محـالة ذائقـه والخراعة: لغة في الخلاعة، وهي الدعارة، قال ابن بري: شاهده قول ثعلبة بن أوس الكلابي:
  إن تشبهيني تشبهي مخرعا
  خراعة مني ودينا أخضعا
  لا تصلح الخود عليهن معا ورجل مخرع، كمعظم: ذاهب في الباطل. ويقال: اخترع عودا من الشجرة، إذا كسرها.

  واخترع الشيء: ارتجله، والاسم الخرعة، بالكسر. وقال ابن الأعرابي: خرع الرجل، كفرح: إذا استرخى رأيه بعد قوة، وضعف جسمه بعد صلابة. وخرع الرجل والبعير، كعني: إذا وقع أو جن. وناقة مخروعة: أصابها الخراع، وهو مرض يفاجئها. وثوب مخرع، كمعظم: مصبوغ بالعصفر.

##### Türkçe

**الخرع**، **كالمنع**: yarık. Denilir: **خرعته فانخرع**, **كما في الصحاح**.

Ve **الخرع**، harekeli olarak: koyunun kulağında bir nişan; İbn عباد’dan; onu **خرعها يخرعها خرعا** ( **من حد منع** ) yani onu yardı. Ve denildi: o, onu ortasından yarmaktır; bu da, kulağının üstünü boyuna kesmesidir; böylece kulak üç parça olur; ortadaki **المحارة** üzerine gevşeyip sarkar; o da **مخروعة**dır.

Ve **الخرع** ayrıca: eklemlerin yumuşaklığı; İbn دريد’den. Ve şeyde gevşeklik. Masdarı **الخراعة**dır, fetha ile; ve **الخروع** ve **الخرع** ikisinin dammesiyle; nüshalarda böyle; doğrusu: **والخروعة** ve **الخرع**; birincisini **الخراعة** ile birlikte İbn دريد nakletti, ikincisi İbn عباد’dan. Ve şey için **خرع** etti, **ككرم**.

Ve Şemmer dedi: **الخرع**: şaşkınlıktır, **كما في الصحاح**. Ondandır: Ebû Tâlib’in, ölüm ona yetiştiğinde sözü: “Kureyş ‘onu **الخرع** yıprattı’ demesin diye bir korku olmasaydı, yapardım.” Başka bir rivayette: “onu söylerdim.” **الجزع** ( **بالجيم والزاي** ) ile de rivayet olunur; o, korkudur. Sa‘leb dedi: ancak o **الخرع**dır, **بالخاء والراء**.

Ve adam **خرع** etti, **كفرح**: zayıfladı. Ondandır: Ebû Sa‘îd el-Hudrî hadisi: “Sizden biri kabir sıkmasını işitseydi, mutlaka **لخرع** yahut **لجزع** ederdi.” İbnü’l-Esîr dedi: yani şaşırdı ve zayıfladı; o halde o **خرع**tır, **ككتف**; **كما في الصحاح**. **العباب**’da artırdı: her zayıf gevşek **خرع**tır. Ebû Amr artırdı: **خريع** “zayıf” mânasınadır. Ru’be dedi:
  لا خرع العظم ولا موصما
Ve Sâgânî inşad etti:
  ولاتك مـن أخـدان كـل يراعة                      خريع كسقب البان جوف مكاسره
Ve Ebû Sa‘îd’in geçen hadisinin tefsirinde denildi: **لخرع** yani kırıldı; Leys’ten. Ve hurma ağacı **خرعت**: **كربها** gitti; **كما في الصحاح**.

Ve **الخريع**، **كأمير**: sarkık **المشفر**; yani devenin **مشفر**i; **كما في الصحاح**. Ve Tırmâh’tan inşad etti:
  خريع النعو مضطرب النواحي                      كأخلاق الغريفة ذي غضون
Bu, **الصحاح**’ta böyledir. Ezherî’nin hattıyla da böyle bulundu. Doğru inşadı: **ذا غضون**; çünkü o, **خريع**in sıfatıdır. Ondan önce:
  تمر على الوراك إذا المطايا                      تقايست النجاد من الوجـين
Bunun zikri **غ ر ف**’te gelecektir.

Ve İbn Fâris dedi: Utaybe b. Mirdâs’tan bir hırsızlıktır; zira o dedi ki:
  تكف شبا الأنياب عنها بمشـفـر                      خريع كسبت الأحوري المخصر

Ve **الخريع**: kendisinde **خراع** bulunan dişi deve; damme ile; o, deveye isabet eden bir hastalıktır; böylece ölü olarak düşer. İbnü’l-A‘râbî onu deveye yahut başkasına tahsis etmedi; sadece dedi: **الخراع**: sağlıklı iken olup da ölü düşmesidir.

Ve **الخريع**: fâhişe kadın. Cevherî dedi: Asma‘î onu inkâr etti.

Yahut o, yumuşakça salınarak kıvrılan kadındır; bu, Cevherî’nin naklettiği Asma‘î’nin sözüdür; ancak râcizin sözü birinci görüşü destekler:
  إذا الخريج العنقفير الحذمه
  يؤرها فحل شديد الصممه
Ve müstedreklerde zikri gelecek olan Kesîr’in sözü de böyledir. **الخريعة** ve **الخروع**، **كسفينة وصبور**; bu ikisi İbn عباد’dandır. Ve **الخروع**، **كدرهم**: bilinen bir bitki; otlanmaz. Cevherî dedi: bu vezin üzere yalnız iki lafız geldi: **خروع** ve **عتود**; o, bir vadinin adıdır. Dedim: ve eklendi: **ذرود**: bir dağın adı; ve **عتور**: bir vadinin adı; ve bu, **عتود**un tashîfi değildir; daha önce onda araştırma geçti. Ve **جدول** kelimesi **الجدول**’da bir lugattır. Ve denildi: **خروع** **بدرهم**e ilhak edilmiştir. Şeyhimiz dedi: eğer **خروعا** ise, onu rubâ‘î yapan ve **بدرهم**e ilhak edenin görüşüne göre, temsil açıktır; onda şu var ki, burada onu zikretmesi buna aykırıdır. Eğer kastı, onun **فعول** olması ve vâvın زائد olması ise—burada onu zikretmenin gerektirdiği üzere—o halde onunla temsil, nazardan hâlî değildir; bitti. Ve denildi: **الخروع** gevşekliğinden dolayı adlandırıldı; o, serçe yumurtaları gibi taneler taşıyan bir ağaçtır; ona **السمسم الهندي** denir; **الخرع**dan türemiştir. İbn Cezle dedi: en iyisi **البحري**dir; özelliği balgamı ishal ettirmektir; **القولنج** ve **الفالج** ve **اللقوة** ve balgama fayda verir; ondan alınacak miktar bir miskale kadardır.

Ve **الخريع**، **كسكيت**: aspir; İbnü’l-A‘râbî ve İbn Düreyd ve Dîneverî’den; **كما في العباب**. Sonuncusu onun ضبطında artırdı: **كأمير**; İbn Cezle de onu böyle ضبط etti. Yahut **القرطم**; İbn عباد’dan.

Ve **الخراع**، **كغراب**: dişi devenin deliliği; Kisâî’den. Şemmer dedi: delilik, ve tufan, ve **الثول**, ve **الخراع** birdir.

Ve denildi: **الخراع**: sırtında bir kopukluktur; ondan dolayı sabahleyin çökmüş olur, kalkamaz. İbnü’l-A‘râbî onu deveye yahut başkasına tahsis etmedi; daha önce geçtiği gibi. İbn Berrî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **الخراع** develere, gübre yığınları ve helâlarda çiyi otladıklarında isabet eder. Ve bir adamın, bir adamı cehalet ve az bilgi ile hicvettiği şiiri inşad etti:
  أبوك الذي أخبرت يحبس خيلهحذار الندى حتى يجف لها البقل
Onu cehaletle vasfetti; çünkü çiy ata zarar vermez; ancak develere ve koyunlara zarar verir.

Ve **خرعون**، damme ile; o, **التكملة**’de kalemle fetha olarak ضبط edilmiştir; **العباب**’ın إطلاقı da ona delâlet eder: **ة**; Semerkand’da.

Ve **الخرع**، **ككتف**: Amr b. Abs b. Vedi‘a b. Abdullâh b. Lüeyy b. Amr b. el-Hâris b. Teym b. Abd Menât b. Ed b. Tâbiha b. İlyâs b. Mudar’ın lakabıdır; şair süvari Avf b. Atiyye’nin ceddi.

Ve İbn عباد dedi: **رجل مخرع**، **كمعظم**: ahlâkında çok değişken. İbn Fâris dedi: **المخرع**: ahlâkı değişik olan; onda nazar vardır; **كما في العباب**. Dedim: belki doğrusu **المجزع**dır, **بالجيم والزاي**.

Ve **اخترعه** yani şeyi: onu yardı ve koparıp aldı ve ayırıp çıkardı. **الصحاح**’ta: onu türetti. Ve denilir: onu meydana getirdi ve başlattı; nüshalarda böyle. **الصحاح** ve **العباب**’da olan ise: ve onu icat etti.

Ve **الأساس**’ta: **اخترع باطلا**: onu delip geçti. Ve Allah eşyayı **اخترع** etti: onları sebepsiz icat etti.

**واخترع فلانا**: ona ihanet ettiği ve malından aldığı zaman; **كاختزعه** gibi, **بالزاي**. Bundan (şu) hadis: “Kocasının malından, onun malını **تخترع** etmedikçe, gaib olana harcar”; yani onu kesip koparmadıkça ve almadıkça. Ebû Saîd dedi: Burada **الاختراع** ihanet(tir); ve kesme mânâsının dışına çıkmış değildir; bunu Herevî **في الغريبين**’de hikâye etti.

**واخترعه**: onu tüketti; İbn Şümeyl’den. İbn Abbâd dedi: **اخترع الدابة**: onu başkası için günlerce angaryaya koşturduğun, sonra onu geri verdiğin zaman.

**وانخرع**: **انخلع**’da bir lugat. **وفي الصحاح**: “**انخرعت كتفه**”, “**انخلعت**”ta bir lugat(tir).

Leys dedi: **انخرع الرجل**: kırıldı ve zayıfladı. **وانخرعت القناة**: yarıldı ve ufalanıp dağıldı.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: Ağaçtan yahut ottan her **نبات قصيف ريان** bitki **خروع**’dur; **كدرهم**. Addî b. Zeyd, yaban sığırını vasfederek dedi:
  والخنس يزجين في طوائفه                      يقر من خروع ريان أثمارا
Sâğânî dedi: Nimetinden ve sululuğundan dolayı gevşek bitkiyi kasteder. Ama bilinen **الخروع**’a hiçbir şey otlamaz; daha önce geçtiği gibi. Asmaî dedi: Ve bükülüp kıvrılan her zayıf bitki: **خروع**; hangi bitki olursa olsun. Cevherî onu nakletti ve şu beyti inşâd etti:
  تلاعب مثنى حضرمي كأنـه                      تعمج شيطان بذي خروع قفر
**والخريع**، **كأمير**: güzel kadın. Ve denildi: o, yumuşak (tenli) genç kadındır. Ve denildi: o, edepsiz, şen kadındır. Çoğulu **خروع** ve **خرائع**; ikisini de İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Ve denildi: **الخريع** ve **الخريعة**: dokunanın elini geri çevirmeyen (kadın); sanki onun için **تتخرع** eder. (Şair) binitini vasfederek dedi:
  تمشي أمام العيس وهي فيها
  مشى الخريع تركت بنيها
Ve çabuk kırılan her şey: **خريع**. Kesîr dedi:
  وفيهن أشباه المها رعت الـمـلا                      نواعم بيض في الهوى غير خرع
“**غير خرع**” ile “fâhişe olmayanlar”ı kastetti; çünkü onlardan çirkinlikleri nefyetti, güzellikleri değil. Bu sözde Asmaî’ye bir reddiye vardır.

**وتخرع الرجل**: gevşedi, zayıfladı ve yumuşadı. Ve falanda **خرع** vardır, **محركة**: yani korkaklık ve gevşeklik; bu mecazdır. **وشفة خريع**، **كأمير**: yumuşak.

**ونخرعت أعضاء البعير، وتخرعت**: yerinden çıktı. A‘câc dedi:
  ومن همزنا عزة تخرعا
**والخرع**، **ككتف**: zayıf yavru deve. Ve denildi: o, emen küçük olandır.

**وانخرعت له**: yumuşadın. **والخريع**: dal; bazı lugatlarda, yumuşaklığı ve bükülmesi sebebiyle.

**وغصن خرع**: yumuşak, esnek. Râ‘î, bir sudan bahsederek dedi:
  معانقا ساق ريا ساقها خرع
**والخراويع من النساء**: güzeller. **وامرأة خروعة**: güzel, gevşek, yumuşak. **وعيش خروع، وشباب خروع**: yani yumuşak. Bu mecazdır. Ebû’n-Necm dedi:
  فهي تمطي في شباب خروع
**والخريع**: şüpheli (kimse); çünkü şüpheli olan korkaktır; sanki o, gevşekliktir. (Şair) dedi:
  خريع متى يمش الخبيث بأرضه                      فإن الحلال لا محـالة ذائقـه
**والخراعة**: **الخلاعة**’da bir lugat; o da fuhuş(tur). İbn Berrî dedi: Şahidi, Sa‘lebe b. Evs el-Kilâbî’nin sözü(dür):
  إن تشبهيني تشبهي مخرعا
  خراعة مني ودينا أخضعا
  لا تصلح الخود عليهن معا
**ورجل مخرع**، **كمعظم**: bâtılda ileri giden. Ve denilir: **اخترع عودا من الشجرة**: onu kırdığı zaman.

**واخترع الشيء**: onu irticâlen yaptı; isim **الخرعة**’dır, kesre ile. İbnü’l-A‘râbî dedi: **خرع الرجل**، **كفرح**: görüşü kuvvetten sonra gevşediği ve bedeni katılıktan sonra zayıfladığı zaman. **وخرع الرجل والبعير**، **كعني**: düştüğü yahut delirdiği zaman. **وناقـة مخروعة**: ona **الخراع** isabet etti; o, onu ansızın yakalayan bir hastalıktır. **وثوب مخرع**، **كمعظم**: aspirle boyanmış.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَرَعَهُ
1 خَرَعَهُ خرع خرعه خرعة , (S,) aor. خَرَعَ , (K,) inf. n. خَرْعٌ, (S, K,) He cut it, or divided it, lengthwise; slit it; split it; (S, K;) as also ↓ اخترعهُ. (K.) ― -b2- خَرَعَ أُذُنَ الشَّاةِ, aor. and inf. n. as above, He slit the ear of the sheep, or goat: or he slit it in the middle, cutting the upper part thereof lengthwise, so that it became three pieces, and the middle piece hung down upon the cavity of the ear. (TA.) -A2- خَرُعَ, aor. خَرُعَ , inf. n. خَرَاعَةٌ (IDrd, K) and خُرُوعَةٌ, (IDrd, TA,) in the K خُرُوعٌ, which is a mistake, (TA,) and خُرْعٌ, (Ibn-' Abbلd, K,) [and quasiinf. n. خَرَعٌ, which see below,] He was, or became, supple in the joints: (IDrd, K:) and it (a thing, TA) was, or became, soft, yielding, flaccid, flabby, lax, or fragile. (K.) ― -b2- خَرِعَ, (S, K,) aor. خَرَعَ , (K,) [inf. n. خَرَعٌ, app. signifies the same as خَرُعَ: (see خَرَعٌ, below:) and also] He (a man, S, IAth) was, or became, weak, or infirm; (S, IAth, K) as also ↓ انخرع: (Lth, K:) he was, or became, weak, or infirm, in body, after firmness, strength, or hardiness: (IAar:) and he (a man, Lth) was, or became, languid, or languishing, or broken in spirit; syn. اِنْكَسَرَ; as also ↓ انخرع: (Lth, K:) and [in like manner] ↓ تخرّع he (a man) was, or became, relaxed, or flaccid, and weak, or infirm, and soft, or tender. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) He (a man) was, or became, weak (اِسْتَرْخَى) in his opinion, after being strong. (IAar.) ― -b4- Also, (Sh, IAth,) inf. n. خَرَعٌ, (Sh, K,) (assumed tropical:) He (a man, Sh, IAth) became confounded, or perplexed, and unable to see his right course; or bereft of his reason or intellect, in consequence of shame, or fear, or grief, or the like. (Sh, IAth, K.) Hence the saying of Aboo-Tلlib, when death overtook him, [and he was urged to make profession of El-Islلm,] لَوْلَا رَهْبَةَ أَنْ تَقُولَ قُرَيْشٌ وَهَرَهُ الخَرَعُ لَفَعَلْتُ (assumed tropical:) [Were it not for fear that Kureysh would say, “ Confusion, ” &c. “ put him into a state from which there was no escape for him, “ I would do what thou desirest]. (TA.) ― -b5- خَرِعَتِ النَّخْلَةُ The palm-tree lost the stumps of its lopped branches [from its trunk, which thus became comparatively smooth]. (S, K.)

5 تَخَرَّعَ see 1: ― -b2- and 7.

انخرع
7 انخرع أنخرع انخرع ٱنخرع It became cut, or divided, lengthwise; it became slit, or split; it slit, or split. (S.) And انخرعت القَنَاةُ The spear-shaft split, and broke into pieces, or into small pieces. (K.) ― -b2- I. q. انخلع; (K;) a dial. var. of the latter; as in the phrase انخرعت كَتِفُهُ [His shoulder-blade became dislocated]. (S.) You say also, انخرعت أَعْضَآءُ البَعِيرِ The limbs of the camel became displaced; as also ↓ تخرّعت. (TA.) ― -b3- See also two significations above, voce خَرِعَ, in two places. ― -b4- [Whence,] اِنْخَرَعْتُ لَهُ (assumed tropical:) I became gentle, or mild, to him. (TA.)

اخترعهُ
8 اخترعهُ أخترعه اخترعه اخترعة ٱخترع ٱخترعه : see 1, first signification. ― -b2- He broke it off; namely a branch, or piece of wood, from a tree. (TA.) ― -b3- He cut it off for himself; or took it; namely, a man's property, &c. (TA.) ― -b4- He acted treacherously towards him, (Aboo-Sa'eed, K,) and took of his property; (K;) as also اختزعهُ, with ز (TA.) ― -b5- He expended it; exhausted it; caused it to pass away and come to an end, or to cease; or made an end of it. (ISh, K.) ― -b6- اخترع الدَّابَّةَ He made use of, or rode, the beast of another person for some days, and then restored it. (Ibn -' Abbلd, K.) -A2- He did it, or produced it, without premeditation; syn. اِرْتَجَلَهُ: (TA:) or اِشْتَقَّهُ [app. here meaning he constructed it, or founded it, (بَنَاهُ) without premeditation; this meaning being one assigned to اشتقّه in its proper art. in the TA]: (S:) or he originated it; invented it; devised it; excogitated it; innovated it; made it, did it, produced it, caused it to be or exist, or brought it into existence, newly, for the first time, it not having been or existed before, and not after the similitude of anything preexisting; syn. أَنْشَأَهُ, (S, O, K,) and اِبْتَدَعَهُ, (S, O,) or اِبْتَدَأَهُ. (K.) You say, اخترع اللّٰهُ الأَشْيَآءَ God originated, brought into existence, or created, the things [that exist], without any means, or second cause. (TA.) And اخترع بَاطِلًا He forged a falsehood. (A, TA.)

خَرَعٌ
خَرَعٌ خرع A mark in the ear of a sheep or goat; the upper part [أَعْلَى, for which we find in the CK عَلى,] of the animal's ears being cut (يُقْطَعُ, in the CK تُقَطَّعُ,) lengthwise, so that the ear becomes three pieces, and the middle piece hangs down upon the cavity of the ear. (K, TA.) -A2- Suppleness of the joints: (IDrd, K:) and softness, yieldingness, flaccidity, flabbiness, laxness, or fragility, (S, K,) in a thing. (S.) [See خَرُعَ.] ― -b2- (tropical:) Cowardice; and weakness, or feebleness, and languor, or languidness; in a man. (TA.) [See also خَرِعَ.]

خَرِعٌ
خَرِعٌ خرع (S, K) and ↓ خَرِيعٌ (K) Weak, or infirm; (S, K;) applied to a man: (S:) anything weak; and soft, yielding, flaccid, flabby, lax, or fragile: (O:) also the former, applied to a young camel, weak; or, as some say, small, that is [or may be] raised, or lifted: and, applied to a branch, soft, tender, or supple. (TA.)

خِرْعَةٌ
خِرْعَةٌ خرع خرعه خرعة a subst. from اِخْتَرَعَ الشَّىْءَ signifying اِرْتَجَلَهُ [&c.; app. meaning A thing done, or produced, without premeditation; &c.; like بِدْعَةٌ from اِبْتَدَعَهُ, a syn. of اِخْتَرَعَهُ, q. v.]. (TA.)

خَرُوعٌ
خَرُوعٌ خروع : see خَرِيعٌ.

خِرْوعٌ
خِرْوعٌ خروع Any weak, bending plant, of whatever kind it be: (As, S:) any plant weak, or fragile, (قَصِيف,) and sappy, whether it be a tree or a herb: (TA:) a plant weak by reason of its softness, or tenderness, and sappiness. (Sgh.) [See also خَرِعٌ.] ― -b2- Hence, as some say, (TA,) [The ricinus communis; common palma Christi; or castor-oil-plant;] a certain plant, (S, Msb, K,) well known, (S,) soft, tender, or pliant, (Msb,) not serving for pasturage, (K,) bearing a berry resembling sparrows' eggs, called السِّمْسِمُ الهِنْدِىُّ; accord to Ibn-Jezleh, the best thereof is that called البَحْرِىُّ; it has the property of loosening phlegm, and it is useful for counteracting the colic and palsy and the [disease in the face called] لَقْوَة, the dose extending to a مِثْقَال. (TA.) The word is of the measure فِعْوَلٌ; (Msb;) and J says [in the S] that there is no other word of the same measure except عِتْوَدٌ, which is the name of a certain valley; but to this have been added ذِرْوَدٌ, the name of a certain mountain; and عِتْوَرٌ, the name of a certain valley, and not a mistranscription of عِتْوَدٌ; and جِدْوَلٌ, a dial. var. of جَدْوَلٌ. (TA.) ― -b3- [Hence also] اِمْرَأَةٌ خِرْوَعَةٌ A beautiful, and soft, or tender, woman: and [the pl.] خَرَاوِيعُ, applied to women, signifies [the same, or merely] beautiful. (TA.) ― -b4- And خِرْوَعٌ is likewise applied to youth, or youthfulness, and to life, meaning (tropical:) Soft, or delicate. (TA.)

خَرِيعٌ
خَرِيعٌ خريع : see خَرِعٌ. ― -b2- Anything that quickly breaks. (TA.) ― -b3- Soft; applied to a lip (شَفَة): (TA:) and pendulous; applied to the lip of a camel. (S, K. *) ― -b4- Applied to a woman, (S, Msb, K, TA,) Youthful, and soft, tender, or delicate: or beautiful: (TA:) or that walks with an affected bending of the body, and with softness, or delicacy: (Msb:) or that affects a bending of the body by reason of softness, or delicacy; (As, S, K;) as also خِرِيعَةٌ and ↓ خَرُوعٌ: (Ibn-' Abbلd, K:) or (assumed tropical:) vitious; or immoral; or an adulteress; or a fornicatress; (S, K;) but this explanation is disallowed by As: (S:) or (assumed tropical:) that does not repel the hand of a feeler, or toucher; as though she were gentle, or mild, (تَنْخَرِعُ,) to him; as also with ة: or hard, or (assumed tropical:) impudent, not caring for what is said or done, and inordinately brisk, lively, or sprightly: pl. خُرُوعٌ and خَرَائِعُ and خُرَّعٌ. (TA.) Also (assumed tropical:) One who induces, or is an object of, suspicion; because such a person fears, and is therefore as though he were weak. (TA.) ― -b5- Also, [as a subst.,] A branch; because of its softness, or tenderness, and its bending. (TA.)

خَرَاعَةٌ
خَرَاعَةٌ خراعه خراعة a dial. var. of خَلَاعَةٌ, which is syn. with دَعَارَةٌ [i .e. Vice, or immorality; or vitious, or immoral, conduct; &c.]. (S.)

شَاةٌ مَخْرُوعَةٌ
شَاةٌ مَخْرُوعَةٌ ذ A sheep, or goat, having the mark termed خَرَعٌ [q. v.] in the ear. (K.)

##### Türkçe

**خَرَعَهُ**
1 **خَرَعَهُ** خرع خرعه خرعة, (S,) muzâri‘i **خَرَعَ**, (K,) mastarı **خَرْعٌ**, (S, K,) Onu boylamasına kesti; yahut boylamasına böldü; onu yardı; onu çatlattı; (S, K;) ve bunun gibi ↓ **اخترعهُ**. (K.) ― -b2- **خَرَعَ أُذُنَ الشَّاةِ**, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, Koyunun yahut keçinin kulağını yardı: yahut onu ortasından yardı; üst kısmını boylamasına keserek; böylece üç parça oldu ve orta parça kulağın oyuk kısmı üzerine sarktı. (TA.) -A2- **خَرُعَ**, muzâri‘i **خَرُعَ**, mastarı **خَرَاعَةٌ** (IDrd, K) ve **خُرُوعَةٌ**, (IDrd, TA,) K’da **خُرُوعٌ** [gelmiştir], bu ise hatadır, (TA,) ve **خُرْعٌ**, (Ibn-' Abbلd, K,) [ve şibh-mastar **خَرَعٌ**, aşağıda bak], Eklem yerlerinde yumuşak idi yahut yumuşak oldu: (IDrd, K:) ve o (bir şey, TA) yumuşak idi yahut yumuşak oldu; gevşek, salıverici, sarkık, etli-gevşek, lâçka, yahut kırılgan. (K.) ― -b2- **خَرِعَ**, (S, K,) muzâri‘i **خَرَعَ**, (K,) [mastarı **خَرَعٌ**, görünüşe göre **خَرُعَ** ile aynı mânâyı ifade eder: (aşağıdaki **خَرَعٌ**’a bak:) ve ayrıca] O (bir adam, S, IAth) zayıf idi yahut zayıf oldu; (S, IAth, K) ve bunun gibi ↓ **انخرع**: (Lth, K:) bedende, sağlamlık, kuvvet yahut dayanıklılıktan sonra, zayıf idi yahut zayıf oldu: (IAar:) ve o (bir adam, Lth) bitkin idi yahut bitkin oldu; yahut ruhen kırılmış; eş anlamlısı **اِنْكَسَرَ**; ve bunun gibi ↓ **انخرع**: (Lth, K:) ve [aynı şekilde] ↓ **تخرّع** o (bir adam) gevşemiş yahut gevşemiş oldu; sarkık, ve zayıf yahut zayıf düşmüş, ve yumuşak yahut nazik. (TA.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) O (bir adam) görüşünde, güçlü iken sonra, zayıf oldu (**اِسْتَرْخَى**). (IAar.) ― -b4- Ayrıca, (Sh, IAth,) mastarı **خَرَعٌ**, (Sh, K,) (mecaz kabul edilerek:) O (bir adam, Sh, IAth) şaşkın oldu yahut bocaladı ve doğru yolunu göremez oldu; yahut utanma, korku, keder ve benzeri sebebiyle aklından yahut idrakinden mahrum kaldı. (Sh, IAth, K.) Bundan dolayı Ebû Tâlib’in, ölüm kendisine yetiştiğinde [ve İslâm’ı ikrar etmeye teşvik edildiğinde] sözü: لَوْلَا رَهْبَةَ أَنْ تَقُولَ قُرَيْشٌ وَهَرَهُ الخَرَعُ لَفَعَلْتُ (mecaz kabul edilerek:) [“Kureyş ‘şaşkınlık’ vb. ‘onu, kendisi için kaçış olmayan bir hâle soktu’ der diye korkmasaydım, senin istediğini yapardım”]. (TA.) ― -b5- **خَرِعَتِ النَّخْلَةُ** Hurma ağacı, budanmış dallarının kütüklerini [gövdesinden] kaybetti [böylece gövdesi nispeten düzleşti]. (S, K.)

5 **تَخَرَّعَ** 1’e bak: ― -b2- ve 7’ye.

**انخرع**
7 **انخرع** أنخرع انخرع ٱنخرع Boylamasına kesilmiş yahut boylamasına bölünmüş oldu; yarılmış yahut çatlamış oldu; yarıldı yahut çatladı. (S.) Ve **انخرعت القَنَاةُ** Mızrak sapı yarıldı ve parçalara, yahut küçük parçalara, kırıldı. (K.) ― -b2- **انخلع** ile aynı mânâdadır; (K;) onun lehçe varyantıdır; **انخرعت كَتِفُهُ** [Onun kürek kemiği çıktı] ibaresinde olduğu gibi. (S.) Yine dersin ki, **انخرعت أَعْضَآءُ البَعِيرِ** Devenin uzuvları yerinden oynadı; ve bunun gibi ↓ **تخرّعت**. (TA.) ― -b3- Ayrıca, iki yerde, **خَرِعَ** maddesi altında yukarıda geçen iki mânâya bak. ― -b4- [Bundan,] **اِنْخَرَعْتُ لَهُ** (mecaz kabul edilerek:) Ona karşı yumuşak huylu yahut mülayim oldum. (TA.)

**اخترعهُ**
8 **اخترعهُ** أخترعه اخترعه اخترعة ٱخترع ٱخترعه : 1’in ilk mânâsına bak. ― -b2- Onu kopardı; yani bir dalı yahut bir odun parçasını, bir ağaçtan. (TA.) ― -b3- Onu kendisi için kesti; yahut aldı; yani bir adamın malını vb. (TA.) ― -b4- Ona hıyanet etti, (Aboo-Sa'eed, K,) ve malından aldı; (K;) ve bunun gibi **اختزعهُ**, **الزاي** ile. (TA.) ― -b5- Onu harcadı; tüketti; onu geçip gitmeye ve sona ermeye yahut kesilmeye sevk etti; yahut ona son verdi. (ISh, K.) ― -b6- **اخترع الدَّابَّةَ** Başkasının hayvanını birkaç gün kullandı yahut bindi, sonra onu geri verdi. (Ibn -' Abbلd, K.) -A2- Onu, önceden tasarlamaksızın yaptı yahut ortaya koydu; eş anlamlısı **اِرْتَجَلَهُ**: (TA:) yahut **اِشْتَقَّهُ** [burada görünüşe göre “önceden tasarlamaksızın onu inşa etti yahut kurdu” (بَنَاهُ) mânâsında; bu mânâ, TA’da kendi sanatında **اشتقّه**’ye verilen mânâlardan biridir]: (S:) yahut onu ilk defa ortaya çıkardı; icat etti; tasarladı; zihnen kurdu; yenilik yaptı; onu yaptı, işledi, ortaya koydu, var etti yahut varlığa getirdi; yeni olarak, ilk defa; daha önce olmamış yahut mevcut olmamış iken ve önceden mevcut olan herhangi bir şeyin benzeri üzere olmaksızın; eş anlamlısı **أَنْشَأَهُ**, (S, O, K,) ve **اِبْتَدَعَهُ**, (S, O,) yahut **اِبْتَدَأَهُ**. (K.) Dersin ki, **اخترع اللّٰهُ الأَشْيَآءَ** Allah, mevcut olan şeyleri, herhangi bir vasıta yahut ikinci sebep olmaksızın, var etti, varlığa getirdi yahut yarattı. (TA.) Ve **اخترع بَاطِلًا** Bir yalan uydurdu. (A, TA.)

**خَرَعٌ**
**خَرَعٌ** خرع Koyun yahut keçinin kulağında bir işaret; hayvanın kulaklarının üst kısmı boylamasına kesilerek (K’da **يُقْطَعُ**, CK’da **تُقَطَّعُ**,) kulak üç parça olur ve orta parça kulağın oyuk kısmı üzerine sarkar. (K, TA.) -A2- Eklem yerlerinin yumuşaklığı: (IDrd, K:) ve bir şeyde yumuşaklık, gevşeklik, sarkıklık, etli-gevşeklik, lâçkalık, yahut kırılganlık, (S, K,). (S.) [**خَرُعَ**’a bak.] ― -b2- (mecaz:) Bir adamda korkaklık; ve zayıflık yahut güçsüzlük, ve bitkinlik yahut bitkin oluş. (TA.) [Ayrıca **خَرِعَ**’a da bak.]

**خَرِعٌ**
**خَرِعٌ** خرع (S, K) ve ↓ **خَرِيعٌ** (K) Zayıf yahut güçsüz; (S, K;) bir adama söylenir: (S:) zayıf olan her şey; ve yumuşak, gevşek, sarkık, etli-gevşek, lâçka, yahut kırılgan: (O:) ayrıca birincisi, genç deveye uygulanır; zayıf; yahut bazılarına göre küçük, yani kaldırılabilir yahut kaldırılır: ve dala uygulanır; yumuşak, nazik, yahut esnek. (TA.)

**خِرْعَةٌ**
**خِرْعَةٌ** خرع خرعه خرعة **اِخْتَرَعَ الشَّىْءَ**’den bir isim; **اِرْتَجَلَهُ** mânâsında [&c.; görünüşe göre “önceden tasarlamaksızın yapılan yahut ortaya konan bir şey” vb.; **اِبْتَدَعَهُ**’dan **بِدْعَةٌ** gibi; o da **اِخْتَرَعَهُ**’nun bir eş anlamlısıdır, bkz.]. (TA.)

**خَرُوعٌ**
**خَرُوعٌ** خروع : **خَرِيعٌ**’e bak.

**خِرْوعٌ**
**خِرْوعٌ** خروع Her ne türden olursa olsun, zayıf, eğilen bitki: (As, S:) zayıf yahut kırılgan (**قَصِيف**) ve sulu her bitki; ister ağaç olsun ister ot: (TA:) yumuşaklığı yahut nazikliği ve sululuğu sebebiyle zayıf olan bir bitki. (Sgh.) [Ayrıca **خَرِعٌ**’a da bak.] ― -b2- Bundan, bazılarına göre, (TA,) [**ricinus communis**; yaygın “palma Christi”; yahut hintyağı bitkisi;] belli bir bitki, (S, Msb, K,) iyi bilinen, (S,) yumuşak, nazik yahut bükülebilir, (Msb,) otlak için elverişli olmayan, (K,) serçe yumurtalarına benzeyen bir tane taşıyan; buna **السِّمْسِمُ الهِنْدِىُّ** denir; İbn Cezle’ye göre bunun en iyisi **البَحْرِىُّ** denilenidir; balgamı söktürme özelliği vardır ve kolik ve felç ve [yüzdeki] **لَقْوَة** hastalığına karşı faydalıdır; dozu bir **مِثْقَال**’a kadar varır. (TA.) Kelime **فِعْوَلٌ** veznindedir; (Msb;) ve C [S’de] der ki, aynı vezinde başka kelime yoktur; yalnız **عِتْوَدٌ** vardır, o da belli bir vadinin adıdır; fakat buna **ذِرْوَدٌ** eklenmiştir, belli bir dağın adıdır; ve **عِتْوَرٌ**, belli bir vadinin adıdır ve **عِتْوَدٌ**’un yanlış yazımı değildir; ve **جِدْوَلٌ**, **جَدْوَلٌ**’un lehçe varyantıdır. (TA.) ― -b3- [Bundan ayrıca] **اِمْرَأَةٌ خِرْوَعَةٌ** Güzel ve yumuşak yahut nazik bir kadın: ve [çoğulu] **خَرَاوِيعُ**, kadınlara uygulanınca, [aynı mânâyı yahut sadece] güzel mânâsını ifade eder. (TA.) ― -b4- Ve **خِرْوَعٌ** gençliğe yahut gençlik hâline ve hayata da uygulanır; (mecaz:) yumuşak yahut ince mânâsında. (TA.)

**خَرِيعٌ**
**خَرِيعٌ** خريع : **خَرِعٌ**’a bak. ― -b2- Çabuk kırılan her şey. (TA.) ― -b3- Yumuşak; bir dudağa (**شَفَة**) uygulanır: (TA:) ve sarkık; devenin dudağına uygulanır. (S, K. *) ― -b4- Bir kadına uygulanır, (S, Msb, K, TA,) genç ve yumuşak, nazik yahut ince: yahut güzel: (TA:) yahut bedenini yapmacık bir eğilme ile ve yumuşaklık yahut incelikle yürüyen: (Msb:) yahut yumuşaklık yahut incelik sebebiyle bedenini eğmeyi yapan; (As, S, K;) ve bunun gibi **خِرِيعَةٌ** ve ↓ **خَرُوعٌ**: (Ibn-' Abbلd, K:) yahut (mecaz kabul edilerek:) kötü huylu; yahut ahlâksız; yahut zina eden kadın; yahut fahişe; (S, K;) fakat bu açıklama As tarafından reddedilmiştir: (S:) yahut (mecaz kabul edilerek:) elle yoklayanın yahut dokunanın elini geri çevirmeyen; sanki ona karşı yumuşak yahut mülayim (**تَنْخَرِعُ**) imiş gibi; ve bunun gibi **ة** ile: yahut sert; yahut (mecaz kabul edilerek:) küstah, söylenen ve yapılanı umursamayan ve aşırı derecede çevik, canlı yahut şen: çoğulu **خُرُوعٌ** ve **خَرَائِعُ** ve **خُرَّعٌ**. (TA.) Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Şüpheye sevk eden yahut şüphe konusu olan kimse; çünkü böyle kimse korkar ve bu yüzden sanki zayıf gibidir. (TA.) ― -b5- Ayrıca, [isim olarak,] bir dal; yumuşaklığı yahut nazikliği ve eğilmesi sebebiyle. (TA.)

**خَرَاعَةٌ**
**خَرَاعَةٌ** خراعه خراعة **خَلَاعَةٌ**’nın lehçe varyantıdır; o da **دَعَارَةٌ** ile eş anlamlıdır [yani kötülük yahut ahlâksızlık; yahut kötü yahut ahlâksız davranış; vb.]. (S.)

**شَاةٌ مَخْرُوعَةٌ**
**شَاةٌ مَخْرُوعَةٌ** ذ Kulağında **خَرَعٌ** [bkz.] denilen işaret bulunan koyun yahut keçi. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَرَعَ
خَرَعَ A ( n. ac. خَرْع 1 ),
a.  Slit, split, broke off.

خَرِعَ
خَرِعَ A ( n. ac. خَرَع 4 ),
a.  Was slit, split.

b.  Was, became feeble, languid.

c.  Was dislocated.

خَرُعَ
خَرُعَ U ( n. ac. خُرْع 3 ,  خَرَاْعَة 22t ,  خُرُوْعَة 27t ),
a.  Was languid; was soft, flabby, feeble in the limbs.

خَرَّعَ
خَرَّعَ II ,
a.  Relaxed, weakened, enfeebled.

b.  Discouraged.

اِنْخَرَعَ
اِنْخَرَعَ VII ,
a.  Was slit, split.

b.  Was feeble,   relaxed.

c.  Was dislocated.

اِخْتَرَعَ
اِخْتَرَعَ VIII ,
a.  Broke off.

b.  Squandered.

c.  Robbed, defrauded.

d.  Invented, devised; created, originated, produced.

خَرْع
خَرْع 1 ,
a.  Slit, incision ( in a sheep's ear ).

خَرَع
خَرَع 4 ,
a.  Feebleness, languor, flabbiness.

خَرِع
خَرِع 5 ,
a.  Feeble, infirm, languid.

b.  Tender; supple, flexible, binding.

خَرَاْعَة
خَرَاْعَة 22t ,
a.  Profligacy, lasciviousness.

خَرِيْع
خَرِيْع 25 ,  خَرِيْعَة 25t , ( pl. خُرَّع 11 ,  خُرُوْع 27 ,  خَرَاْئِعُ 46 ),
a.  Soft; tender; yielding.

b.  see 5 (a) .

اِخْتَرَعَ
N. Ac. اِخْتَرَعَ VIII ,
a.  Invention, discovery.

خِرْوَع
خِرْوَع ( pl. خَرَاْعِيْ٤ُ 67 ),
a.  Castor-oil plant: palma Christi.

خُرْعُوْب
خُرْعُوْب
a.  Comely, graceful. beautiful ( woman ).

##### Türkçe

**خَرَعَ**
**خَرَعَ** A (mast. isim **خَرْع** 1),
a. Yardı, yırttı, kopardı.

**خَرِعَ**
**خَرِعَ** A (mast. isim **خَرَع** 4),
a. Yarılmış, yırtılmış oldu.

b. Zayıf, bitkin oldu.

c. Çıkık oldu.

**خَرُعَ**
**خَرُعَ** U (mast. isim **خُرْع** 3, **خَرَاْعَة** 22t, **خُرُوْعَة** 27t),
a. Bitkin oldu; uzuvlarda yumuşak, gevşek, zayıf oldu.

**خَرَّعَ**
**خَرَّعَ** II,
a. Gevşetti, zayıflattı, güçsüzleştirdi.

b. Cesaretini kırdı.

**اِنْخَرَعَ**
**اِنْخَرَعَ** VII,
a. Yarılmış, yırtılmış oldu.

b. Zayıf oldu, gevşedi.

c. Çıkık oldu.

**اِخْتَرَعَ**
**اِخْتَرَعَ** VIII,
a. Kopardı.

b. Saçıp savurdu.

c. Soydu, dolandırdı.

d. İcat etti, ortaya koydu; yarattı, başlattı, üretti.

**خَرْع**
**خَرْع** 1,
a. Yarık, kesik (koyunun kulağında).

**خَرَع**
**خَرَع** 4,
a. Zayıflık, bitkinlik, gevşeklik.

**خَرِع**
**خَرِع** 5,
a. Zayıf, sakat, bitkin.

b. Narin; yumuşak, esnek, bağlayıcı.

**خَرَاْعَة**
**خَرَاْعَة** 22t,
a. Ahlâksızlık, şehvet düşkünlüğü.

**خَرِيْع**
**خَرِيْع** 25, **خَرِيْعَة** 25t, (çoğ. **خُرَّع** 11, **خُرُوْع** 27, **خَرَاْئِعُ** 46),
a. Yumuşak; narin; boyun eğen.

b. 5 (a)’ya bak.

**اِخْتَرَعَ**
Mast. isim **اِخْتَرَعَ** VIII,
a. İcat, keşif.

**خِرْوَع**
**خِرْوَع** (çoğ. **خَرَاْعِيْ٤ُ** 67),
a. Hint yağı bitkisi: palma Christi.

**خُرْعُوْب**
**خُرْعُوْب**
a. Güzel endamlı, zarif, güzel (kadın).
