# خرع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خرع

باب العين والخاء مع الراء
خرع
استعمل من وجوهه :
خرع : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : ثوب مخرَّع : مصبوغ بالخِرِّيع ، وهو العُصْفر .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : الخرِيع : الفاجرة من النساء . قال شمر : وكان الأصمعي يكره أن تكون الخريع الفاجرة ، قال : وهي التي تتثنى من اللِّين . وأنشد لُعتْبة بن مرداس يَصِف مِشفر البعير :
تكفُّ شبا الأنياب عنها بِمشْفرٍ
خَريعٍ كسِبْتِ الأحوريّ المخصَّرِ
قال : والخَرَاعة : الرَّخاوة ، وكذلك الخَرَع . ومنه قيل لهذه الشجرة الخِرْوع ، لرخاوته ، وهي شجرة تحمل حَبّاً كأنّه بيضُ العصافير ، يسمَّى السِّمسم الهنديّ .
وقال غيره : يقال للمرأة الشابّة الناعمة اللينة خَرِيع . قال : وبعضهم يذهب بالمرأة الخَرِيع إلى الفجور . وقال كثير :
وفيهنَّ أشباه المها رعَت الملا
نواعمُ بيضٌ في الهوى غير خُرَّعِ
وإنَّما نَفى عنها المقابح لا الممادح . أراد غير فواجر .
ويقال : اخترعَ فلانٌ الباطل ، إذا اخترقه .
والخَرْع : الشقُّ ، يقال خرعته فانخرع ، أي شققته فانشقَّ . وانخرعت القناة ، إذا انشقّت . وانخرعت أعضاءُ البعير ، إذا زالت عن مواضعها . وقال العجاج :
ومن همزنا رأسَه تخرَّعا
ورُوي عن بعض التابعين أنه قال : ( لا يَجزي في الصَّدقة الخَرِع ) ، وهو الفصيل الضعيف . وكلُّ ضعيفٍ خَرِعٌ . وغُصن خَرِعٌ : ليّن ناعم .
وقال الراعي يذكر ماءً :
معانقاً ساق رَيّا ساقُها خَرِعُ
أبو عمرو : الخَرَاوِيع من النساء : الحِسان . وامرأة خِرْوعة : رَخْصة ليّنة .
وقال أبو سعيد : الاختراع والاختزاع : الخيانة والأخذ من المال . وقال ابن شميل : الاختراع : الاستهلاك . وفي الحديث : ( إن المُغيبةَ يُنفَق عليها من مال زَوجها ما لم تخترع مالَه ) . وتقول : اختزع فلانٌ عُوداً من الشجرة ، إذا كسرها .
أبو عبيد عن الكسائيّ : من أدواء الإبل الخُراع ، وهو جنونُها . وناقة مخروعة . وقال غيره : ناقة خريع ومخروعة ، وهي التي أصابَها خُراع ، وهو انقطاعٌ في ظهرها فتصبح باركةً لا تقوم . قال : وهو مرضٌ يفاجئها فإذا هي مخروعة .
وقال شِمر : قال ابن بزرج : الجنون ، والطُّوفان ، والثَّوَلُ ، والخُراع ، واحد .
وروى أبو سعيد الخُدريّ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لو سمع أحدكم ضغطةَ القبر لجزِع ) أو ( لخَرِع ) . قال شِمر : من رواه خرِع فمعناه انكسر وضعف . قال : وكلُّ رِخْو ضَعيف خَرِيع وخَرِع . وأنشد لرؤبة :
لا خرِعَ العظم ولا موصَّما
قال : وقال أبو عمرو : الخرِيع : الضَّعيف . وقال أبو النجم يصف جارية :
فهي تَمَطَّى في شباب خِروَعِ
أي ناعم .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : خَرِعَ الرجلُ إذا استرخى رأيه بعد قوّة ، وضُعف جسمهُ بعدَ صلابة . وقيل : الخرَع الدهَش . وقد خرِع خَرَعاً إذا دَهِش .

### Türkçe

باب **العين** ve **الخاء** ile **الراء**

**خرع**

Yüzlerinden (kullanımlarından) kullanılmıştır:

**خرع**: Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ثوب مخرَّع**: **الخِرِّيع** ile boyanmış; o da **العُصْفر**’dır.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den dedi ki: **الخرِيع**: kadınlardan fâcire olan. Şemmer dedi ki: el-Asmaʿî, **الخريع**’in fâcire olmasını hoş görmezdi; dedi ki: o, yumuşaklıktan dolayı salınarak yürüyen (kadın)dır. Ve Luʿtbe b. Mirdâs’tan, devenin dudağını vasfederek, şu beyit okundu:
تكفُّ شبا الأنياب عنها بِمشْفرٍ
خَريعٍ كسِبْتِ الأحوريّ المخصَّرِ

Dedi ki: ve **الخَرَاعة**: gevşekliktir; aynı şekilde **الخَرَع** da (böyledir). Bundan dolayı bu ağaca **الخِرْوع** denilmiştir; gevşekliğinden dolayı. O, serçelerin yumurtası gibi bir tane taşıyan bir ağaçtır; **السِّمسم الهنديّ** diye adlandırılır.

Başkası dedi ki: genç, nazik, yumuşak kadına **خَرِيع** denir. Dedi ki: bazısı, **المرأة الخَرِيع**’i fuhşa götürür. Kesîr dedi ki:
وفيهنَّ أشباه المها رعَت الملا
نواعمُ بيضٌ في الهوى غير خُرَّعِ

Ancak onlardan ayıpları nefyetti, övgüleri değil. Fâcire olmayanları kastetti.

Ve denir ki: falan, bâtılı **اخترع** etti; onu delip geçtiği zaman.

Ve **الخَرْع**: yarıktır; “onu **خرعته** de **فانخرع**” denir; yani “onu yardım da yarıldı.” Ve mızrak **انخرعت** oldu; yarıldığı zaman. Ve devenin uzuvları **انخرعت**; yerlerinden çıktığı zaman. el-ʿAccâc dedi ki:
ومن همزنا رأسَه تخرَّعا

Bazı tâbiînden rivayet olundu ki dedi: “(Sadakada **الخَرِع** câiz olmaz)”; o, zayıf yavru devedir. Ve her zayıf **خَرِع**’dir. Ve **غُصن خَرِع**: yumuşak, naziktir.

er-Râʿî, bir suyu anarak dedi ki:
معانقاً ساق رَيّا ساقُها خَرِعُ

Ebû ʿAmr: kadınlardan **الخَرَاوِيع**: güzellerdir. Ve **امرأة خِرْوعة**: gevşek, yumuşaktır.

Ebû Saʿîd dedi ki: **الاختراع** ve **الاختزاع**: hıyanet ve maldan almaktır. İbn Şümeyl dedi ki: **الاختراع**: tüketmedir. Hadiste: “(Şüphesiz kocası yanında olmayan kadına, kocasının malından, onun malını **تخترع** etmedikçe nafaka verilir)” (vardır). Ve dersin ki: falan, ağaçtan bir dalı **اختزع** etti; onu kırdığı zaman.

Ebû ʿUbeyd, el-Kisâî’den: develerin hastalıklarından **الخُراع** (vardır); o, onların deliliğidir. Ve **ناقة مخروعة**. Başkası dedi ki: **ناقة خريع** ve **مخروعة**: ona **خُراع** isabet etmiş olandır; o da sırtında bir kopmadır; böylece çökmüş olarak sabahlar, kalkamaz. Dedi ki: o, onu ansızın yakalayan bir hastalıktır; bir de bakarsın ki o **مخروعة**’dır.

Şemmer dedi ki: İbn Büzerc dedi ki: delilik, **الطُّوفان**, **الثَّوَل** ve **الخُراع** birdir.

Ebû Saʿîd el-Hudrî, Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet etti ki dedi: “(Sizden biriniz kabir sıkmasını işitseydi elbette ürperirdi)” yahut “(elbette **لَخَرِع** olurdu).” Şemmer dedi ki: onu **خرِع** diye rivayet edenin manası: kırıldı ve zayıfladı. Dedi ki: her gevşek zayıf **خَرِيع** ve **خَرِع**’dir. Rüʾbe’den şu beyit okundu:
لا خرِعَ العظم ولا موصَّما

Dedi ki: Ebû ʿAmr dedi ki: **الخرِيع**: zayıftır. Ebû’n-Necm, bir cariyeyi vasfederek dedi ki:
فهي تَمَطَّى في شباب خِروَعِ

Yani: nazik (yumuşak).

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti; dedi ki: adam **خَرِعَ** olur; kuvvetten sonra görüşü gevşediği ve sağlamlıktan sonra bedeni zayıfladığı zaman. Ve denildi ki: **الخرَع** şaşkınlıktır. Ve **خرِع** olur, **خَرَعاً**; şaşırdığı zaman.
