# خرف (خ-ر-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B1%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ر - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء والفاء معهما
خ ر ف، ف خ ر، ف ر خ، ر خ ف، خ ف ر مستعملات خرف: خَرِفَ الشَّيْخُ خَرَفاً، وأخْرَفَه الهَرَمُ، فهو خَرِف.
وخَرَفَ الرجل يَخْرُفُ أي: أخذ من طُرَف الفواكه، والأسم الخُرْفة.
وأخرَفْتُه نخلةً: جعلتها خُرْفةٌ له يَخْتَرِفُها.
والمِخْرَف كالزَّبيل يُخْتَرَف فيه من أطايب التُرطَب، واسم تلك النَّخْلة التي تُعْزَلُ للخُرْفة الخَريفة، وتجمع خَرائِفَ.
وأَخْرَفَ النَّخْلُ وهو مُخرِفٌ مثل أجَزَّ البُرُّ.
والخروف: الحمل الذَّكَرُ، وجمعه الخِرفانُ، والعدد أخرفة، واشتقاقه أنه يخرُفُ من هنا وهنا وبه سُمِّيَ الخريف، لأنه يُخْرَفُ فيه كل شيء أي يُؤْخَذُ ويُجْتَنَي في حينه، فهو ثلاثة أشهر بين آخر القيظ وأول الشتاء.
وإذا مطر القوم في الخريف قيل: خُرِفُوا.
ومطر الخريف هو الخَزَفيّ، قال:
وجَوازِلٌ مَخْزُوفةٌ وبراغِزٌ		مَحْبُورَةٌ ومُكَلَّلانِ وعَوْهَجُ
والخُرافةُ: حدَّيثه مُسْتَمْلَحٌ كَذِبٌ.
وخَرَّفْتُ فلاناً: حدَّثته بالخُرافات.
ومَخْرَفة النعم. قال الهذلي:
فاجزته بأفل تحسـب أثـره		نهجاً أبان بذي فريغٍ مَخْرَفِ
رخف: الرَّخْفةُ: الزبدة، أسم لها، قال:
تضربُ دِرّاتها إذا شكرت		تأْقِطُها والرخاف تَسْلَؤُها
وسميت رَخْفة لرقتها.
وأرخَفْتُ العجين وأورَخْتُه إذا أكثرت ماءَه حتى يَستَرخي، وقد رَخِفَ يرخَفُ رَخَفاً ووَرِخَ ورَخاً، وأسم ذلك العجين الرَّخَفُ.
فرخ: فَرَّخَتِ الحَمامةُ تَفريخاً، واستَفْرَخْناها أي اتَّخَذْناها للفرخ.
وأفرَخَ الطائر: صارَ ذا فَرْخ، وأفرَخَ البَيْضُ: خَرَجَ فَرْخُه.
وأفْرَخَ الأمر وفَرَّخَ أي: استبان عاقبتُه بعدَ اشتباهٍ.
وأقْرَخَ الروعُ إذا أمن.
ويقال للفرق الرَّعْديد: فَرَّخ تَفريخاً، وكذاك الشَّيخْ إذا رعب، قال:
وما رأينا معشَراً فيَنْتَخـوا		من شَنَأ الأقوامِ إلا فَرَّخُوا
قوله: "فَيْنَتخوت" من النَّخْوة.
وفَرُّوخ من ولد إبراهيم - عليه السلام كَثُر نَسْلُه ونَمَى عدده، وهو الذي ولد العجم الذين هم في وسط البلاد يعني: العراق.
والفَرْخُ: الزرع إذا تهيأ للانشقاق، والزرع ما دام في البذر فهو الحب ثم الفَرْخُ فإذا طلع رأسه فهو الحَقْل، وقد أحقَلَ الزرع.
وإذا صارت الحَقْلَةُ حَقْلَتَيْن سمي مُشَعَّباً، وقد شَعَّبَ الزرع تشعيباً.
خفر: الخَفَرُ: شدة الحياء، وامرأة خَفِرة: حَيِيَّةٌ مُتَخَفِّرةٌ.
وخَفيرُ القوم: مُجيرُهم الذي هم في ضَمانهِ ما داموا في بلاده، قال: "لا يَجُوزَنَّ أرضنا مُضَريٌّ بخَفير ولا بغير خَفير".
قال الضرير: الخُفْرة الضَّمان، وخَفَرْتُ الرجل أي: أجَرْتُه، قال:
يُخَفِّرُني سيفي إذا لم أُخَفَّرِ
يقول: يمنعني.
وهو يَخفُرُ القوم خَفارةً، قال:
شمرُ تشمُّرَه وأخْفُرْ خَفارته		فإنَّ منْ مَنَع الجيرانَ خَفَارُ.
وقال:
كُلٌّ له جارةٌ يَحمي خَفارتَـهـا		والماءُ سِيّانِ مَمْجُوجٌ ومَشروبُ
ومَمْجوج: تَمُجُّه فتصُبُّه من فِيكَ.
والخِفَارة: الذمة، وانتهاكها: إخفارُها، وأَخْفَرَ الذَّمَّة أي: لم يَفِ لِمَنْ يُجيرُ.
والخُفُور: الإخفارُ نفسُه من نفسُه من قِبَل المُخفِر، ومن غير فِعْلٍ على "خَفَرَ يخْفُرُ"، قال:
فواعَدَني وأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنّـي		وبئسَ خليقةُ المَرْءِ الخُفُورُ
فخر: فَخيرُكَ: مُفاخِرُكَ كالخَصيم، تقول: فاخَرْتُه ففَخَرْتُه، وهو نَشُر المَناقب وذِكُر الكريم بالكرم.
ورجل فِخِّيرٌ: كثير الافتِخار، قال:
يمشي كمشي الفَرِحِ الفِخْيرِ
والفَخيرُ: المَفْخُور.
والفاخِرُ: الجيدُ.
والفاخُور: ضَرْبٌ من الريحانَ، له مروٌ، وما عَرُضَ ورقهُ، وخَرَجَتُ جَماميحُه، يعني رؤوسه، في وسطه كأطراف أذناب الثعالب، نورها أحمر، طيب الريح، يسميه أهل البصرة ريحان الشيوخ ويزعم أطباؤهم أنه يقطع السبات.
وناقةٌ فَخور أي غزيرة، تعطيك ما عندها من اللبن، ولا بقاء للبنها، بل يقال: هي العظيمة الضرع وليس بما يظن من لبن.
واسْتَفْخَرْتُ الثوب: اشتريته فاخراً، وكذلك في التزويج.
وأَفْخَرَتِ المرأة: ولدت فاخِراً، فقد يكون في الفخر من الفعل ما يكون في المجد إلا أنك لا تقول: "فخير" مكان "مجيد" ولكن فَخور، ولا "أفخَرْتُه" مكان "أمجدته".

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**خ ر ف**، **ف خ ر**، **ف ر خ**، **ر خ ف**، **خ ف ر** kullanılagelenlerdir. **خرف**: **خَرِفَ الشَّيْخُ خَرَفاً**: ihtiyar bunadı; ve **أخْرَفَه الهَرَمُ**: yaşlılık onu bunattı; o hâlde o **خَرِف**tir.

Ve **وخَرَفَ الرجل يَخْرُفُ** yani: meyvelerin uçlarından aldı; ismi **الخُرْفة**dır.

Ve **وأخرَفْتُه نخلةً**: onu bir hurma ağacıyla **خُرْفةٌ** yaptım; onu **يَخْتَرِفُها** (ondan devşirir).

Ve **والمِخْرَف** **كالزَّبيل**: içinde en iyi taze hurmalardan devşirilen (şey) için (kullanılan) sepet gibidir; ve o **النَّخْلة**nin ismi ki **تُعْزَلُ** (ayrılır) **للخُرْفة** için, **الخَريفة**dir; ve **خَرائِفَ** diye çoğul yapılır.

Ve **وأَخْرَفَ النَّخْلُ** ve o **مُخرِفٌ**dur; **مثل أجَزَّ البُرُّ** (buğdayın biçilmeye gelmesi gibi).

Ve **والخروف**: erkek kuzu; çoğulu **الخِرفانُ**; sayı (ismi) **أخرفة**; ve onun türetimi şudur: o, buradan ve buradan **يخرُفُ** (devşirir/otlanır); ve bununla **الخريف** adlandırıldı; çünkü onda her şey **يُخْرَفُ** yani vaktinde alınır ve derilir; o, yaz sıcağının sonu ile kışın başı arasında üç aydır.

Ve kavim sonbaharda yağmura tutulursa denir ki: **خُرِفُوا**.

Ve sonbahar yağmuru **الخَزَفيّ**dir. Dedi ki:
وجَوازِلٌ مَخْزُوفةٌ وبراغِزٌ		مَحْبُورَةٌ ومُكَلَّلانِ وعَوْهَجُ

Ve **والخُرافةُ**: onun sözü, hoş karşılanan bir yalandır.

Ve **وخَرَّفْتُ فلاناً**: ona **بالخُرافات** (hurafelerle) konuştum.

Ve **ومَخْرَفة النعم**. Hüzeli dedi ki:
فاجزته بأفل تحسـب أثـره		نهجاً أبان بذي فريغٍ مَخْرَفِ

**رخف**: **الرَّخْفةُ**: tereyağı; ona bir isimdir. Dedi ki:
تضربُ دِرّاتها إذا شكرت		تأْقِطُها والرخاف تَسْلَؤُها

Ve inceliğinden dolayı **رَخْفة** diye adlandırıldı.

Ve **وأرخَفْتُ العجين وأورَخْتُه**: suyunu çoğalttığımda, gevşeyinceye kadar; ve **وقد رَخِفَ يرخَفُ رَخَفاً ووَرِخَ ورَخاً**; ve o hamurun ismi **الرَّخَفُ**tur.

**فرخ**: **فَرَّخَتِ الحَمامةُ تَفريخاً**: güvercin yavruladı; ve **واستَفْرَخْناها** yani onu yavru için edindik.

Ve **وأفرَخَ الطائر**: yavrulu oldu; ve **وأفرَخَ البَيْضُ**: onun yavrusu çıktı.

Ve **وأفْرَخَ الأمر وفَرَّخَ** yani: bir karışıklıktan sonra onun âkıbeti belirgin oldu.

Ve **وأقْرَخَ الروعُ**: korku emniyete erdiğinde.

Ve titrek korkuya denir: **فَرَّخ تَفريخاً**; ve aynı şekilde ihtiyar da korktuğunda. Dedi ki:
وما رأينا معشَراً فيَنْتَخـوا		من شَنَأ الأقوامِ إلا فَرَّخُوا

Onun sözü: “**فَيْنَتخوت**” **النَّخْوة**dendir.

Ve **وفَرُّوخ** İbrahim’in evladındandır - ona selâm olsun - onun nesli çoğaldı ve sayısı arttı; ve o, memleketlerin ortasında olan Acem’i doğurandır; yani: Irak.

Ve **والفَرْخُ**: ekin, yarılmaya hazır olduğunda; ve ekin, tohumda kaldığı müddetçe o **الحب**dır; sonra **الفَرْخُ**; başı çıktığında o **الحَقْل**dir; ve ekin **أحقَلَ** olmuştur.

Ve **وإذا صارت الحَقْلَةُ حَقْلَتَيْن**: **مُشَعَّباً** diye adlandırılır; ve ekin **شَعَّبَ** **تشعيباً**.

**خفر**: **الخَفَرُ**: hayânın şiddeti; ve **امرأة خَفِرة**: hayâlı, örtünen.

Ve **وخَفيرُ القوم**: onların sığınmacılarına himaye verenidir; onlar onun ülkesinde kaldıkları müddetçe onun güvencesindedirler. Dedi ki: “**لا يَجُوزَنَّ أرضنا مُضَريٌّ بخَفير ولا بغير خَفير**”.

**قال الضرير**: **الخُفْرة** güvencedir; ve **وخَفَرْتُ الرجل** yani: onu himaye ettim. Dedi ki:
يُخَفِّرُني سيفي إذا لم أُخَفَّرِ

Der ki: beni engeller.

Ve o, kavmi **خَفارةً** (himaye ederek) **يَخفُرُ**. Dedi ki:
شمرُ تشمُّرَه وأخْفُرْ خَفارته		فإنَّ منْ مَنَع الجيرانَ خَفَارُ.

Ve dedi ki:
كُلٌّ له جارةٌ يَحمي خَفارتَـهـا		والماءُ سِيّانِ مَمْجُوجٌ ومَشروبُ

Ve **ومَمْجوج**: onu **تَمُجُّه** (ağzından atarsın) sonra onu ağzından dökersin.

Ve **والخِفَارة**: zimmettir; ve onun çiğnenmesi: onun **إخفارُها**sıdır; ve **وأَخْفَرَ الذَّمَّة** yani: himaye ettiği kimseye vefa etmedi.

Ve **والخُفُور**: **الإخفارُ**ın kendisidir; **من نفسُه من قِبَل المُخفِر** (bizzat ihlâl eden tarafından, kendi nefsinden); ve “**خَفَرَ يخْفُرُ**” üzere bir fiil olmaksızın. Dedi ki:
فواعَدَني وأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنّـي		وبئسَ خليقةُ المَرْءِ الخُفُورُ

**فخر**: **فَخيرُكَ**: seninle övüşenindir; hasım gibi. Dersin: **فاخَرْتُه ففَخَرْتُه**; ve o, menkıbeleri yaymaktır ve kerimi keremle anmaktır.

Ve **ورجل فِخِّيرٌ**: çok övünen. Dedi ki:
يمشي كمشي الفَرِحِ الفِخْيرِ

Ve **والفَخيرُ**: övünülen (kimse).

Ve **والفاخِرُ**: iyi olan.

Ve **والفاخُور**: reyhandan bir türdür; onun bir **مروٌ**su vardır; ve yaprağı enlemesine genişledi; ve onun **جَماميحُه** çıktı; yani başları; ortasında, tilki kuyruklarının uçları gibi; onun çiçeği kırmızıdır; güzel kokuludur; Basra ehli ona **ريحان الشيوخ** adını verir; ve onların tabipleri, onun uyku hâlini kestiğini iddia eder.

Ve **وناقةٌ فَخور** yani bol (sütlü); sana yanında olan sütü verir; ve onun sütüne kalıcılık yoktur; bilakis denir ki: o, büyük memelidir; zannedildiği gibi sütten (dolayı) değildir.

Ve **واسْتَفْخَرْتُ الثوب**: onu **فاخراً** olarak satın aldım; ve evlendirmede de böyledir.

Ve **وأَفْخَرَتِ المرأة**: **فاخِراً** doğurdu; böylece övünmede, fiilden olan şey, şerefte olan şey gibi olabilir; ancak sen “**فخير**”i “**مجيد**” yerine söylemezsin; fakat **فَخور** (dersin); ve “**أفخَرْتُه**”yi “**أمجدته**” yerine (söylemezsin).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخُرْفَةُ بالضم: ما يُجْتنى من الفواكه. يقال: التمر خُرْفَةُ الصائم. والمَخْرَفَةُ: البستانُ. والمَخْرَفَةُ والمَخْرَفُ أيضاً: الطريق. وفي حديث عمر رضي الله عنه: تركتكم على مَخْرَفَةِ النَعَمِ. والمِخْرَفُ بالكسر: ما تُجْتَنى فيه الثمارُ. والخروفُ: الحَمَلُ، وربَّما سمِّي المُهْرُ إذا بلغ ستَّةَ أشهر أو سبعةَ أشهر خَروفاً. وحكى أبو زيد: الخَرائِفُ: النخل اللاتي تُخْرَصُ. والخَرِيفُ: أحد فصول السنة تُخْتَرَفُ فيه الثمارُ أي تُجْتَنى. والنسبة إليه خَرْفيٌّ وخَرَفيٌّ أيضاً بالتحريك على غير قياس. والخَريفُ: المطرُ في ذلك الوقت وقد خُرِفْنا أي أصابنا مطر الخَريفِ. وخَرَفَتِ الأرضُ فهي مَخْروفَةٌ. قال الكسائي: يقال عاملتُهُ مُخارَفَةً من الخَريفِ، كالمشاهرة من الشهر. وخَرَفْتُ الثمارَ أَخْرُفُها بالضم، أي اجتنيتُها والثَمرُ مَخْروفٌ وخَريفٌ. والخَرَفُ بالتحريك: فساد العقل من الكِبَرِ. وقد خَرِفَ الرجل بالكسر، فهو خَرِفٌ. وأَخْرَفَتِ الشاةُ: ولدتْ في الخريف قال الشاعر:
تَلْقى الأمانَ على حِياضِ محمدٍثَوْلاءُ مُخْرِفَةٌ وذئبٌ أَطْلَـسُ
قال الأموي: إذا كان نِتاج الناقة في مثل الوقت الذي حَمَلتْ فيه من قابل قيل: قد أَخْرَفَتْ، فهي مُخْرِفٌ. وأَخْرَفَ القومُ: دخلوا في الخريف.

##### Türkçe

**الخُرْفَةُ** (ötre ile): meyvelerden devşirilen şey. Denir ki: hurma, oruçlunun **خُرْفَةُ**’sidir. Ve **المَخْرَفَةُ**: bahçe. Ve **المَخْرَفَةُ** ve **المَخْرَفُ** da: yol. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Sizi **مَخْرَفَةِ النَعَمِ** üzerinde bıraktım.” Ve **المِخْرَفُ** (kesre ile): meyvelerin devşirildiği şey. Ve **الخروفُ**: kuzu; bazen tay altı ay veya yedi aya ulaştığında **خَروفاً** diye adlandırılır. Ebû Zeyd nakletti: **الخَرائِفُ**: tahmin edilen (hurma) ağaçları. Ve **الخَرِيفُ**: senenin mevsimlerinden biri; onda meyveler **تُخْتَرَفُ** edilir, yani devşirilir. Ve ona nisbet **خَرْفيٌّ** ve yine hareke ile kıyas dışı olarak **خَرَفيٌّ**’dir. Ve **الخَريفُ**: o vakitteki yağmur; “**خُرِفْنا**” yani bize **الخَريفِ** yağmuru isabet etti. Ve yer **خَرَفَتِ**; o hâlde o **مَخْروفَةٌ**’dur. Kisâî dedi: “Onu **مُخارَفَةً** olarak **الخَريفِ**’ten muamele ettim” denir; ay’dan **المشاهرة** gibi. Ve meyveleri **خَرَفْتُ**; onları ötre ile **أَخْرُفُها**; yani onları devşirdim; meyve **مَخْروفٌ** ve **خَريفٌ**’dir. Ve **الخَرَفُ** (hareke ile): yaşlılıktan aklın bozulması. Adam kesre ile **خَرِفَ** olmuştur; o hâlde o **خَرِفٌ**’tir. Ve koyun **أَخْرَفَتِ**: sonbaharda doğurdu. Şair dedi ki:
تَلْقى الأمانَ على حِياضِ محمدٍثَوْلاءُ مُخْرِفَةٌ وذئبٌ أَطْلَـسُ

Ümeyyî dedi: deve(nin) doğumu, gelecek yılda hamile kaldığı vakit gibi bir vakitte olursa: “**أَخْرَفَتْ**” denir; o hâlde o **مُخْرِفٌ**’tir. Ve kavim **أَخْرَفَ**: **الخَريف**’e girdiler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ر ف
خرف ، خفر ، فرخ ، فخر ، رخف ، رفخ
استعمل منه : خرف ، خفر ، فرخ ، فخر ، رخف ، رفخ .
خرف : قال الليث : خَرِفَ الشيخُ . . يَخْرَفُ
خَرَفاً _ وأَخْرَفهُ الهَرَمُ ، فهو خَرِفٌ .
وفي الحديث : ) ( عَائِدُ الْمَرِيضِ عَلَى
مَخَارِفِ الْجَنَّةِ حتَّى يَرْجِعَ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ : واحد
الْمَخَارِفِ : مَخْرَفٌ ، وهو جنى النُّخلِ
_ وإنما سُمِّي مَخْرفاً لأنه يُخْتَرَفُ منه _
أي : يُجْتَنَى .
ولمَّا نزلَتْ ) من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا ( [ البَقَرَة : 245 ] الآية . قال أبو
طَلْحَة : ) ( إن لي مَخْرَفاً ، وإني قد جعلتُه
صَدَقَةً ) ( .
وقال غيرُه : الْمخْرَف والمَخْرَفةُ : الطريقُ .
فمعنى الحديث : ) ( عائدُ المريض على
طريق الجنة ) ( : أي _ تؤدِّيه العيادَةُ إلى
طَرِيقِ الجنّة .
ومنه قول عُمَر : ) ( تُرِكْتُمْ على مِثلِ مَخْرَفةِ
النَّعَم ) ( _ أي : على مثل طَرِيقها لوضوحها
واستِقامَتِها .
وقال أَبُو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
فَأَجَزْتُهُ بِأَفَلّ تحْسَبُ أَثْرَهُ
نَهْجاً أَبَانَ بِذِي فَرِيغٍ مَخْرَفِ
وقال أبو عمرو : يقال : اخْرُفْ لنا _ أي :
اجْنِ لنا ثَمَر النخل ، وقد خَرَفَ يَخْرُفُ .
وقال الليث : اَخْرَفْتُ فلانَا نخلَةً _ أي :
جَعَلتُها خُرْفَة له يختَرِف مِنها _ أي :
يَجتَنِي .
قال : والمِخْرَفُ : زَبِيلٌ صغير يُخْتَرَف فيه
من أطايب الرُّطَب .
قال : واسم النّخْلةِ _ التي تُعْزَل لِلْخُرْفَةِ _ :
خَريفةٌ . . وجَمْعها خَرَائِف . وأَخرَف
النَّخْلُ ، فهوَ مُخرِفٌ _ إذا حان خِرَافُه .
وقال الليث : الْخَرُوفُ : الحَمَلَ الذَّكَرُ
والعَدَد : أَخْرِفَةٌ ، والجميع خِرْفَانٌ .
قال : واشتقاقه : مِنْ أنّه يَخْرُفُ من هُنا
وههنا _ أي : يَرْتع .
وقال ابن السكِّيت : إذا نُتِجَتِ الفرس فإنه
يقال لوَلدها : مُهْرٌ وخَرُوفٌ فلا يَزال
كذلك حتى يحولَ عليه الحَوْلُ وأنشد :
ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنَانِ الْخَرُوفِ
قَدْ قَطَعَ الحَبْلَ بِالْمِرْوَدِ
يعني طَعْنَةً فارَ دَمُها باسْتِنَانٍ .
ويقال : سُمِّيَ الْحَمَلُ : خَرُوفاً ، لأنه بَلَغَ
أَنْ يُخْتَرفَ _ أي : يُذبحَ فيؤْكلَ لحمُهُ ، كما
يَبلغُ التمرُ الإختِرَافَ فيُجْنَى ويُؤْكَلُ .
وقال الليث : الْخَرِيفُ ثلاثةُ أشهر بَيْنَ آخِرِ
القَيْظِ وأوِّلِ الشتاء .
وإذا مُطِرَ الناسُ في الْخَرِيفِ قيل : قد
خُرِقُوا .
قال : ومطَرُ الْخَرِيفِ خَرَفِيٌّ .
قال : وسُمِّيَ هذا الفصلُ خَرِيفاً _ لأنه
يُختَرَفُ فيه الثمارُ .
أبو عُبيد _ عن الأصمعيِّ _ : أوَّلُ ما يبدأُ
المطر في إقبال الشتاء فاسمُه الخَرِيفُ ،
وهو الذي يأْتي عند صِرَامِ النَّخل ، ثم
الذي يَليه : الوَسْمِيُّ وهو أوَّلُ الربيع _ وهذا
عند دخول الشتاء . . ثم يليه الرَّبيعُ ، ثم
الصيفُ ثمَّ الحَمِيمُ .
قال أبو عُبيدٍ : وقال أبو عَمْرٍ و : مِثلَ ذلك
أو نحوَه .
قال : وهذا لأنَّ العربَ تجعلُ السَّنَةَ ستَّةَ
أَزْمِنَةٍ .
أبو عبيد _ عن الأُمَوِيِّ _ : يقال للناقة _ إذا
نُتِجَتْ في مِثْل الوقت الذي حَمَلت فيه من
قَابِلٍ _ : قد أَخْرَفَتْ ، فهي مُخْرِفٌ .
قال شمِرٌ : ولا أعرف ) ( أَخْرَفَتْ ) ( _ بهذا
المعنى _ إلا من الْخَرِيفِ ، تَحْمِلُ الناقةُ
فيه وتضعُ فيه .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَدْعُونَ
مَالِكاً _ خَازِنَ جَهَنَّمَ _ أَرْبَعِينَ خَرِيفاً فَلاَ
يُجِيبُهُمْ ) ( .
معناه : أربعينَ سنةً .
وقال الليث : الْخُرَافةُ : حَدِيث مُسْتَمْلَحٌ
كَذِبٌ . . وله حديث .
وقال غيرُه : كان خُرَافَةُ رجلاً استهوَتْه
الجنُّ فرجع بعجائبَ رآها فيهم فقِيلَ لكلِّ
عجِيبٍ كَذِبٍ : خُرَافَةٌ .
عمرو عن أبيه _ قال : الْخَرِيفُ : السَّاقِيَة ،
والْخَرِيفُ : الرُّطَبُ المُجْتَنَى ، والخَرِيفُ :
السَّنَةُ والْعامُ .
وفي الحديث : ) ( مَا بَيْنَ مَنْكِبَى الْخَازِنِ مِنْ
خَزَنَةِ جَهَنَّمَ : خَرِيفٌ ) ( .
أراد : من الْخَرِيفِ إلى الْخَرِيفِ ، وهو
السَّنَةُ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : أرضٌ
مَخْرُوفَةٌ : أصابها خَرِيفُ الْمَطَرِ . .
ومَرْبُوعَةٌ : أصابها الرَّبيع ، وهو المطر . .
ومَصِيفَةٌ : أصابها الصَّيف .
وقال أبو زيد : أول المَطَر : الوَسْمِيُّ ثم
الشَّتْوِيُّ ، ثم الدَّفَائِيُّ ، ثم الصَّيف ، ثم
الْحَمِيمُ ، ثم الْخَرِيفُ . ولذلك جُعِلَتِ
السنةُ ستَّة أزمنة .
رخف : أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : أَرْخَفْتُ
العَجِينَ وأَوْرَخْتُهُ _ إذا أكثرتَ ماءَه . . حتى
يسترخِيَ ، وقد رَخِف يَرْخَفُ رَخَفاً ،
ورَخَفَ يَرْخَفُ .
واسمُ ذلك العجين : الرَّخْفُ ، والوَرِيخَةُ .
وقال الفرَّاء : وهي الرَّخِيفَةُ ، والْمَرِيخَةُ
والْوَرِيخَةُ ، والأَنْبَخَانِيُّ : للعجين _ إذا
عُجِنَ رَقيقاً .
وقال الليث : الرَّخْفَةُ : الزُّبْدَة . . اسمٌ لها .
وأنشد :
تَضْرِبُ دِرَّاتِها إذَا شَكِرَتْ
تَأْقِطُهَا وَالرِّخَافَ تَسْلَؤُها
فرخ : أبو عبيد : مِنْ أَمْثَالهم المنتشرة في
كشف الكَرْبِ _ عند المخاوف عن الجبان _
قولُهُمْ : أَفْرَخَ رَوْعُكَ .
يقول : لِيَذْهَبْ رُعْبُك وفَزَعُك فإن الأمر
ليس على ما تُحَاذِرُ .
وأصل الإفْراخ : الإنكشافُ . . مأخوذٌ من
إِفرَاخِ البَيْض _ إذا انْقَاضَ عن الْفَرْخِ ،
فخرج منه .
وأخبرني المُنْذِرِيُّ _ عن أبي الهَيْثم _ أنه
كان يقول : أَفْرَخَ رُوعُه _ بضم الراء .
قال : والرُّوعُ : موضع الرَّوْعِ من قَلْبهِ .
قال : وأَفْرَخَ فؤادُ الرجل _ إذا خَرَجَ رَوْعُهُ
منه _ كما تُفْرخُ البَيْضَةُ إذا انفلقت عن
الْفَرْخِ _ فخرج منها .
قال : وقَلَبَهُ ذُو الرُّمَّةِ فقال _ لمعرفته
بالمعنى _ :
جَذْلاَنَ قَدْ أَفْرَخَتْ عَنْ رَوْعِهِ الكُرَبُ
قال : والرَّوْعُ في الفُؤاد : كالفَرْخِ في
البَيْضَة . . وأنشد :
فَقُلْ لِلْفُؤَاد إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
مِنَ الْخَوْفِ أَفْرِخْ أَكْثرُ الرَّوعِ بَاطِلُهْ
وقال أبو عبيدةَ : أَفْرَخَ رَوْعُه _ إذا دُعي له
أن يَسْكُن رَوْعُهُ ويذهب .
قال : وقالوا : ) ( أَفْرَخُوا بَيْضَتهم ) ( .
يقال ذلك لِلَّذي أَظْهَر أمره وأخرج
خَبَره . . لأنَّ إفْرَاخَ البَيْضِ : أن يخْرُجَ
فَرْخهُ .
الليث : فَرَّخَتِ الحمامَةُ تَفْرِيخاً
واسْتَفْرَخْنَاهاَ _ أي : اتخذناها لِلْفَرْخِ .
قال : وأَفْرَخَ الطائرُ : صار ذا فَرْخٍ ، وأَفْرَخَ
الأمرُ وفَرَّخَ _ إذا استبان عاقِبَتُه بعد
اشتباه .
قال : ويقال للفَرِقِ الرِّعْدِيدِ : فَرَّخَ
تَفْرِيخاً . . وأنشد :
وَمَا رَأيْنَا مَعْشراً فَيَنْتَخُوا
مِنْ شَنَإ الأقْوَامِ إلاّ فرَّخُوا
قلت معنى فَرَّخوا : أي : ضَعُفوا كأنهم
فِرَاخٌ . . مِنْ ضَعْفهم .
وقال الليث : وفَرَّوخُ : بَلَغَنا أنه كان من
وَلدِ إبراهيمَ ، وكان وُلِدَ بعد إسْحَاقَ
وإسْمَاعِيل ، وكَثر نسلُه ، ونما عَدَدُه فوَلَدَ
الْعَجَمَ الذين هم في وَسَطَ البلاد .
قال الليث : والزَّرْعُ ما دام في البَذْرِ فهو
الْحَبُّ ، فإِذا انشقَ الْحَبُّ عن الوَرَقَةِ فهو
الْفَرْخُ ، فإذا طَلَعَ رأسُه فهو الحقْلُ .
والعرب تقول : فُلاَنٌ فُرَيْخُ قومه _ إذا
كانوا يُعَظِّمُونه ويكَرِّمونه .
وصُغِّر . . على وجه المبالغة في كرامته .
شَمِرٌ _ عن الهَوَازِنيِّ _ : قال : إذا سَمِعَ
صاحِبُ الأَمَةِ صوتَ الرَّعْد أوالطَّحْن فَرِخَ
إلى الأرض _ أي : لَزِقَ بها . . يَفْرَخُ
فرَخاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : قال : فَرِخَ
الرجل _ إذا زَالَ فَزعُهُ واطمأَنَّ .
قال : والفَرِخُ : المُدَغْدَغُ من الرِّجال .
خفر : الليث : الْخَفرُ : شِدَّة الحَيَاء ، وامرأةٌ
خَفِرَةٌ : حَيِيِّةٌ .
وقال أبو عبيد : امرأةٌ خَفِرَةٌ ومُتَخَفِّرَةٌ :
شديدة الحيَاء .
وقال الليث : خَفِيرُ القوم : مُجِيرُهُم الذي
يكونون في ضَمَانه ، ما دَاموا في بلاده
وهو يَخْفُرُ القومَ خُفَارةً .
قال : والخَفَارَةُ : الذِّمَّةُ . . وانتهاكها :
إخْفَارٌ .
وفي الحديث : ) ( مَنْ صَلَّى الْغَدَاةَ فإِنَّهُ في
ذِمَّةِ الله فَلاَ يُخْفَرَنَّ الله في ذِمَّتِهِ ) ( .
وقال زهيرٌ :
فَإِنَّكُمُو وَقَوْماً أَخْفَرُوكُمْ
لَكَالدِّيبَاجِ مَالَ بِهِ الْعَبَاءُ
قال : والْخُفُورُ هو : الإخْفَارُ نَفسُه ، من
قِبَلِ المُخْفِرِ ، ومِن غير فِعْلٍ _ على خَفَرَ
يَخْفُرُ . . وأنشد :
فَوَاعَدَني وَأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنِّي
وبئْسَ خَلِيقةُ الْقَوْمِ الخُفُورُ
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : خَفَرْتُ
بالرجل وخَفَّرْتُ الرجلَ .
معناهما : أن تكون له خَفِيراً تَمْنَعُه .
وقال أبو جُنْدَبٍ الهُذَلِيُّ :
يخفِّرُنِي سيْفي إِذَا لَمْ اُخَفَّرِ
وَتَخَفَّرْتُ بفلان _ إذا استَجَرْتَ به وسألتَهُ
أن يكون لك خَفِيراً ، وأَخْفَرْتُ الرجُلَ _ إذا
نَقَضْتَ عهدَه وخِسْتَ به .
وقال أبو الْجَرَّاحِ العُقَيْليُّ : مَثْلَ ذلكَ كلِّه
_ إلا ) ( تَخَفَّرْتُ ) ( وحدها ، وزاد فيه :
أَخْفَرْتُ إذا بَعثتَ معه خَفِيراً .
والاسْمُ : الْخُفَارَةُ والْخَفَارَةُ _ بضم الخاء
وفتحها .
وقال : هذا خُفْرَتي _ يَعْنِي الخَفِيرَ الذي
يمنعه .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْخَافُورُ
نَبْتٌ .
وأنشد غيرُه لأبي النَّجْمِ :
وَأَتَتِ النّمْلُ الْقُرَى بِغيرِهَا
مِنْ حَسَكِ التّلْعِ وَمِنْ خَافُورِهَا
فخر : قال الليث : الفاخُورُ : ضَرْبٌ من
الرَّيْحاَنِ ، يقال له مَرْوٌ ، وهو : منه
ما عَرُضَ وَرَقُه . وخرجتْ له جَمَامِيحُ في
وَسَطه كأنه أطرافُ أَذْنابِ الثعالب ، عليها
نَوْرٌ أحمرُ في وسطه ، طيِّبُ الرِّيح يُسَمِّيه
أهل البَصْرةِ ) ( رَيْحَانَ الشيوخ ) ( ، يَزْعُمُ
أطِبِّاؤهم أنه يَقْطَعُ الشبابَ .
قال الليث : ويقال : هذا فَخِيرُكَ أي :
الذي يُفَاخِرُكَ . . نَحْوُ خَصِيمِكَ .
والفخرُ معروفُ ، وقد فاخَرْتُه ففَخَرْتُهُ
وهو نَشْرُ المناقبِ ، وذكْرُ الكِرامِ بالْكَرَمِ .
ورجلٌ فِخِّيرٌ : كثيرُ الإفتخارِ وأنشد :
يَمْشي كَمشْي الْمَرحِ الْفِخِّيرِ
والفَخِيرُ : المغلُوبُ بالفخْر .
والشيءُ الجيِّد يقال له : الفَاخِرُ .
أبو عُبَيْدٍ _ عن الأصمعيِّ - : يقال _ مِن
الكِبْرِ والفخرِ _ فَخَزَ الرجُلُ . . بالزاَّي .
قلتُ : جَعَلَ الفَخْزَ والْفَخْرَ واحداً .
وقال أبو عُبيدة : فرَسٌ فَيْخَرٌ وفَيْخَزٌ _ بالرَّاء
والزَّاي _ إذا كان عظيمَ الْجُرْدَانِ .
عمروٌ ، عن أبيه ، قال : الفاخِرُ : النَّبِيلُ من
كلِّ شيء .
ويقال : فَخَرَ الرجلُ يَفْخَرُ _ إذا عدَّدَ حسَبَه
ومَفَاخِرَه .
وقال ابن السِّكِّيت : أُفْخِرَ فلانٌ اليومَ على
فلانٍ في الشَّرَف والْجَلَدِ والمنطق _ أي :
فُضِّلَ عليه .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : فَخِرَ الرجلُ
يَفْخَرُ _ إذا أَنِفَ . . . وأنشد :
وَتَرَاهُ يَفْخَر أَنْ تُحَلَّ بُيُوتُهُ
بِمَحَلَّةِ الزَّمِرِ الْقَصِيرِ عِنَاناَ
الليث : ناقةُ فخُورٌ : تُعْطِيكَ ما عندها من
اللّبَنِ ، ولا بقاءَ للبنها .
وقال ابن شُمَيْلٍ : الفَخُورُ _ من النُّوق _
العظيمةُ الضَّرْعِ . . القليلةُ اللَّبَن .
ومِن الغنمِ : كذلك .
ونحوَ ذلك قال أبو زيد .
وقال الليث : الفَخَّارُ _ من الْجَرِّ _ :
معروفٌ ، قال الله جلّ وعزّ : ( مِن صَلْصَلٍ
كالْفَخَّارِ ( [ الرَّحمن : 14 ] .
قال : واسْتَفْخَرْتُ الثَّوْبَ _ أي : اشْتَرَيْتُه
فاخراً ، وكذلك في التّزْوِيجِ . . استَفْخَرَ
فلانٌ ما شاء .
وأَفْخَرَتِ المرأةُ _ إذا لمْ تلِد إلاَّ فاخراً .
فقد يَكون في الفخر من الفِعل ما يَكونُ
في المجْدِ ، إلاّ أَنّكَ لا تقول : ) ( فَخِيرٌ ) (
_ مكانَ ) ( مَجِيدٍ ) ( ، ولكِنْ ) ( فَخُور ) (
ولا ) ( أَفْخَرْتُهُ ) ( مكان ) ( أَمْجَدْتُه ) ( .
وقولُ الله _ جلّ وعزّ _ ) إن الله لا يحب كل مختال فخور ( [ لقمَان : 18 ] الفَخور :
المتكبّر ها هنا .

##### Türkçe

خ ر ف
**خرف** , **خفر** , **فرخ** , **فخر** , **رخف** , **رفخ**
Ondan kullanılan: **خرف** , **خفر** , **فرخ** , **فخر** , **رخف** , **رفخ** .

**خرف** : Leys dedi: **خَرِفَ الشيخُ** . . **يَخْرَفُ**
**خَرَفاً** _ ve **أَخْرَفهُ الهَرَمُ** , artık o **خَرِفٌ**’tir.
Hadiste: ) ( **عَائِدُ الْمَرِيضِ عَلَى مَخَارِفِ الْجَنَّةِ حتَّى يَرْجِعَ** ) ( .
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الْمَخَارِفِ**’in teki: **مَخْرَفٌ**’tur; o, hurma ağacının devşirilmesidir
_ ancak ona **مَخْرفاً** denildi; çünkü ondan **يُخْتَرَفُ** _
yani: devşirilir.
) **من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا** ( [ **البَقَرَة** : 245 ] âyeti indiğinde. Ebû
Talha dedi: ) ( Benim bir **مَخْرَفاً**’ım var; ve ben onu
**صَدَقَةً** kıldım ) ( .
Başkası dedi: **الْمخْرَف** ve **المَخْرَفةُ** : yol’dur.
Öyleyse hadisin manası: ) ( Hasta ziyaretçisi
cennet yolu üzerindedir ) ( : yani _ ziyaret, onu
cennetin yoluna ulaştırır.
Bundan, Ömer’in sözü: ) ( Sizi, **مِثلِ مَخْرَفةِ النَّعَم** gibi üzerinde bıraktınız ) ( _ yani: açıklığı
ve doğruluğu sebebiyle, onun yolu gibi üzerinde.
Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
فَأَجَزْتُهُ بِأَفَلّ تحْسَبُ أَثْرَهُ
نَهْجاً أَبَانَ بِذِي فَرِيغٍ مَخْرَفِ
Ebû Amr dedi: denir: **اخْرُفْ لنا** _ yani:
bize hurma ağacının meyvesini devşir; ve **خَرَفَ يَخْرُفُ** .
Leys dedi: **اَخْرَفْتُ** falana bir hurma ağacı _ yani:
onu, ondan **يختَرِف** diye ona bir **خُرْفَة** kıldım _ yani:
devşirir.
Dedi: **المِخْرَفُ** : küçük bir sepet; içinde, en iyi taze hurmadan devşirilir.
Dedi: **النّخْلةِ**’nin adı _ **لِلْخُرْفَةِ** için ayrılanın _ :
**خَريفةٌ** . . çoğulu **خَرَائِف** . Ve **أَخرَف**
hurma ağaçları, artık o **مُخرِفٌ**’tir _ onun **خِرَافُه** vakti gelince.
Leys dedi: **الْخَرُوفُ** : erkek kuzu;
sayı: **أَخْرِفَةٌ** , hepsi **خِرْفَانٌ**’dır.
Dedi: onun türeyişi: şundan dolayıdır ki o, buradan
ve şuradan **يَخْرُفُ** _ yani: otlar.
İbn es-Sikkît dedi: kısrak doğurduğunda,
yavrusuna denir: **مُهْرٌ** ve **خَرُوفٌ**; artık
üzerinden bir yıl geçinceye kadar böyle kalır. Ve okudu:
ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنَانِ الْخَرُوفِ
قَدْ قَطَعَ الحَبْلَ بِالْمِرْوَدِ
Yani: bir mızrak darbesi; kanı, bir **اسْتِنَانٍ** ile fışkırdı.
Ve denir: kuzuya **خَرُوفاً** adı verildi; çünkü o,
**أَنْ يُخْتَرفَ**’a ulaştı _ yani: kesilir de eti yenir; nasıl ki
hurma, **الإختِرَافَ**’a ulaşır da devşirilir ve yenir.
Leys dedi: **الْخَرِيفُ** , yaz sıcağının sonu ile kışın başı arasında üç aydır.
İnsanlara **الْخَرِيفِ**’te yağmur yağdırıldığında denir:
**خُرِقُوا** .
Dedi: **الْخَرِيفِ**’in yağmuru **خَرَفِيٌّ**’dir.
Dedi: bu mevsime **خَرِيفاً** adı verildi _ çünkü
onda meyveler **يُختَرَفُ** edilir.
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : kışın gelişinde yağmurun ilk başladığı şeyin adı **الخَرِيفُ**’tir;
o, hurma kesimi sırasında gelen şeydir; sonra
ondan sonra gelen: **الوَسْمِيُّ**’dir; o, ilkbaharın başıdır _ ve bu,
kışın girişindedir. . sonra onu **الرَّبيعُ** izler, sonra
**الصيفُ** sonra **الحَمِيمُ** .
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr da dedi: bunun gibi
yahut ona yakın.
Dedi: bu, şundandır ki Araplar yılı altı
zaman kılar.
Ebû Ubeyd _ Ümevî’den _ : deveye denir _ eğer
bir sonraki yılda, hamile kaldığı vakte benzer vakitte doğurursa _ :
**قد أَخْرَفَتْ** , artık o **مُخْرِفٌ**’tir.
Şemir dedi: bu manada _ **أَخْرَفَتْ**’i _
**الْخَرِيفِ**’ten başka bilmiyorum; deve onda hamile kalır
ve onda doğurur.
Hadiste: ) ( Cehennem ehlinin,
Cehennem’in bekçisi Mâlik’e _ kırk **خَرِيفاً** seslendikleri, fakat
onlara cevap vermediği ) ( .
Manası: kırk yıl.
Leys dedi: **الْخُرَافةُ** : hoş karşılanan bir yalan söz. . ve onun bir hadisi vardır.
Başkası dedi: **خُرَافَةُ** cinlerin aklını çeldiği bir adamdı; sonra onların içinde gördüğü acayipliklerle döndü; böylece her acayip yalana: **خُرَافَةٌ** denildi.
Amr, babasından: dedi: **الْخَرِيفُ** : su arkıdır;
ve **الْخَرِيفُ** : devşirilmiş taze hurmadır; ve **الخَرِيفُ** : yıl ve senedir.
Hadiste: ) ( Cehennem bekçilerinden bekçinin iki omzu arası: bir **خَرِيفٌ**’tir ) ( .
İstediği: **الْخَرِيفِ**’ten **الْخَرِيفِ**’e kadardır; o da yıldır.
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : **أرضٌ مَخْرُوفَةٌ** : **خَرِيفُ الْمَطَرِ**’in isabet ettiği (toprak). .
ve **مَرْبُوعَةٌ** : **الرَّبيع**’in isabet ettiği; o da yağmurdur. .
ve **مَصِيفَةٌ** : **الصَّيف**’in isabet ettiği.
Ebû Zeyd dedi: yağmurun ilki: **الوَسْمِيُّ** sonra
**الشَّتْوِيُّ** , sonra **الدَّفَائِيُّ** , sonra **الصَّيف** , sonra
**الْحَمِيمُ** , sonra **الْخَرِيفُ** . Bundan dolayı
yıl altı zaman kılındı.

**رخف** : Ebû Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : **أَرْخَفْتُ**
hamuru ve **أَوْرَخْتُهُ** _ suyunu çoğalttığında . . ta ki
gevşeyince; ve **رَخِف يَرْخَفُ رَخَفاً** olmuştur,
ve **رَخَفَ يَرْخَفُ** .
O hamurun adı: **الرَّخْفُ** , ve **الوَرِيخَةُ** .
Ferrâ dedi: o, **الرَّخِيفَةُ** , ve **الْمَرِيخَةُ**
ve **الْوَرِيخَةُ**’dir; ve **الأَنْبَخَانِيُّ** : hamur için _
ince yoğrulduğunda.
Leys dedi: **الرَّخْفَةُ** : tereyağıdır. . onun bir adıdır.
Ve okudu:
تَضْرِبُ دِرَّاتِها إذَا شَكِرَتْ
تَأْقِطُهَا وَالرِّخَافَ تَسْلَؤُها

**فرخ** : Ebû Ubeyd: onların, korkak hakkında korkular anında
sıkıntıyı gidermede yaygın darbımesellerinden,
şu sözleridir: **أَفْرَخَ رَوْعُكَ** .
Der ki: korkun ve dehşetin gitsin; çünkü iş,
sakındığın üzere değildir.
Ve **الإفْراخ**’ın aslı: açığa çıkmadır. . alınmıştır
yumurtanın **إِفرَاخِ**’ından _ **الْفَرْخِ**’ten ayrılıp
ondan çıktığında.
Bana Münzirî haber verdi _ Ebû’l-Heysem’den _ ki
şöyle derdi: **أَفْرَخَ رُوعُه** _ **الراء**’ın dammesiyle.
Dedi: **الرُّوعُ** : kalbinden korkunun yeri.
Dedi: ve adamın kalbi **أَفْرَخَ** etti _ onun korkusu ondan çıktığında _
nasıl ki yumurta **تُفْرخُ** eder; **الْفَرْخِ**’ten yarılıp
ondan çıktığında.
Dedi: Zû’r-Rumme onu ters çevirdi ve dedi _ manayı bilmesi sebebiyle _ :
جَذْلاَنَ قَدْ أَفْرَخَتْ عَنْ رَوْعِهِ الكُرَبُ
Dedi: **الرَّوْعُ** kalpte: yumurtadaki **الفَرْخِ** gibidir. . Ve okudu:
فَقُلْ لِلْفُؤَاد إِنْ نَزَا بِكَ نَزْوَةً
مِنَ الْخَوْفِ أَفْرِخْ أَكْثرُ الرَّوعِ بَاطِلُهْ
Ebû Ubeyde dedi: **أَفْرَخَ رَوْعُه** _ ona, korkusunun sakinleşmesi ve gitmesi için dua edildiğinde.
Dedi: ve dediler: ) ( **أَفْرَخُوا بَيْضَتهم** ) ( .
Bu, işini ortaya çıkaran ve
haberini çıkaran kimse için söylenir. . çünkü yumurtanın **إفْرَاخ**’ı:
**فَرْخُه**’nun çıkmasıdır.
Leys: güvercin **فَرَّخَت** **تَفْرِيخاً**
ve biz onu **اسْتَفْرَخْنَاهاَ** _ yani: onu yavru için edindik.
Dedi: ve kuş **أَفْرَخَ** etti: yavrulu oldu; ve iş **أَفْرَخَ** etti
ve **فَرَّخَ** _ karışıklıktan sonra akıbeti belirgin olduğunda.
Dedi: ve titrek korkağa denir: **فَرَّخَ**
**تَفْرِيخاً** . . Ve okudu:
وَمَا رَأيْنَا مَعْشراً فَيَنْتَخُوا
مِنْ شَنَإ الأقْوَامِ إلاّ فرَّخُوا
Dedim: **فَرَّخوا**’nun manası: yani zayıfladılar; sanki onlar
**فِرَاخٌ**’tır. . zayıflıklarından.
Leys dedi: ve **فَرَّوخُ** : bize ulaştı ki o, İbrahim’in evladındandı; İshak ve İsmail’den sonra doğmuştu;
nesli çoğaldı, sayısı arttı; böylece
ülkelerin ortasında olan Acemleri doğurdu.
Leys dedi: ekin, tohumda kaldığı müddetçe o **الْحَبُّ**’dır;
**الْحَبُّ** yapraktan yarılınca o **الْفَرْخُ**’tur;
başı çıkınca o **الحقْلُ**’dür.
Araplar der: falan, kavminin **فُرَيْخُ**’udur _
onu yücelttiklerinde ve ikram ettiklerinde.
Ve küçültüldü. . onun ikramında mübalağa yoluyla.
Şemir _ Hevâzinî’den _ : dedi:
cariyenin sahibi gök gürültüsü yahut öğütme sesi işittiğinde, yere **فَرِخَ** etti _ yani: ona yapıştı. . **يَفْرَخُ**
**فرَخاً** .
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : dedi: adam **فَرِخَ** etti _ korkusu gidip sakinleştiğinde.
Dedi: ve **الفَرِخُ** : erkeklerden gıdıklanan (yumuşak huylu) olan.

**خفر** : Leys: **الْخَفرُ** : hayânın şiddetidir; ve bir kadın **خَفِرَةٌ** : hayâlıdır.
Ebû Ubeyd dedi: bir kadın **خَفِرَةٌ** ve **مُتَخَفِّرَةٌ** : hayâsı şiddetli.
Leys dedi: kavmin **خَفِيرُ**’i: onların sığınak vereni; ülkelerinde bulundukları müddetçe onlar onun güvencesindedir;
ve o, kavmi **يَخْفُرُ** eder **خُفَارةً** .
Dedi: ve **الخَفَارَةُ** : zimmettir. . onu çiğnemek: **إخْفَارٌ**’dır.
Hadiste: ) ( Kim sabah namazını kılarsa, o Allah’ın zimmetindedir; öyleyse Allah, zimmetinde **يُخْفَرَنَّ** edilmesin ) ( .
Züheyr dedi:
فَإِنَّكُمُو وَقَوْماً أَخْفَرُوكُمْ
لَكَالدِّيبَاجِ مَالَ بِهِ الْعَبَاءُ
Dedi: ve **الْخُفُورُ** : **الإخْفَارُ**’ın kendisidir;
**المُخْفِرِ** tarafından; ve bir fiil olmaksızın _ **خَفَرَ**
**يَخْفُرُ** üzere. . Ve okudu:
فَوَاعَدَني وَأَخْلَفَ ثَمَّ ظَنِّي
وبئْسَ خَلِيقةُ الْقَوْمِ الخُفُورُ
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : **خَفَرْتُ**
adam ile ve adamı **خَفَّرْتُ** .
İkisinin manası: ona bir **خَفِيراً** olman; onu koruman.
Ebû Cündeb el-Hüzelî dedi:
يخفِّرُنِي سيْفي إِذَا لَمْ اُخَفَّرِ
Ve falanla **تَخَفَّرْتُ** _ ona sığındığında ve ondan, sana bir **خَفِيراً** olmasını istediğinde; ve adamı **أَخْفَرْتُ** _
ahdini bozduğunda ve ona hıyanet ettiğinde.
Ebû’l-Cerrâh el-Ukaylî dedi: bunun hepsinin benzeri
_ yalnız **تَخَفَّرْتُ** tek başına hariç; ve onda şunu artırdı:
**أَخْفَرْتُ** : onunla birlikte bir **خَفِيراً** gönderdiğinde.
İsim: **الْخُفَارَةُ** ve **الْخَفَارَةُ** _ **الخاء**’ın dammesiyle ve fethasıyla.
Ve dedi: bu benim **خُفْرَتي**’mdir; yani onu koruyan **الخَفِيرَ**.
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : **الْخَافُورُ**
bir bitkidir.
Başkası, Ebû’n-Necm için okudu:
وَأَتَتِ النّمْلُ الْقُرَى بِغيرِهَا
مِنْ حَسَكِ التّلْعِ وَمِنْ خَافُورِهَا

**فخر** : Leys dedi: **الفاخُورُ** : reyhandan bir tür; ona **مَرْوٌ** denir; o:
yaprağı geniş olanındandır. Ortasında, sanki tilki kuyruklarının uçları gibi, ona tomurcuklar çıktı;
üzerinde, ortasında kırmızı bir çiçek vardır; güzel kokuludur; Basra ehli ona ) ( **رَيْحَانَ الشيوخ** ) ( adını verir;
tabipleri, onun gençliği kestiğini iddia eder.
Leys dedi: ve denir: bu senin **فَخِيرُكَ**’dır; yani:
seninle övüşen. . senin **خَصِيمِكَ** gibi.
Ve **الفخرُ** bilinir; ben onunla **فاخَرْتُه** de, onu **فَخَرْتُهُ** de;
o, övünülecek şeyleri yaymaktır ve keremle kerem sahiplerini anmaktır.
Ve bir adam **فِخِّيرٌ** : çok övünen. Ve okudu:
يَمْشي كَمشْي الْمَرحِ الْفِخِّيرِ
Ve **الفَخِيرُ** : övünmede yenilmiş olan.
Ve iyi şeye **الفَاخِرُ** denir.
Ebû Ubeyd _ Asmaî’den - : denir _
kibir ve övünmeden _ adam **فَخَزَ** etti. . **الزاَّي** ile.
Dedim: **الفَخْزَ** ile **الْفَخْرَ**’ı bir kıldı.
Ebû Ubeyde dedi: bir at **فَيْخَرٌ** ve **فَيْخَزٌ** _ **الرَّاء**
ve **الزَّاي** ile _ **الْجُرْدَانِ**’ı büyük olduğunda.
Amr, babasından, dedi: **الفاخِرُ** : her şeyin seçkini.
Ve denir: adam **فَخَرَ** eder **يَفْخَرُ** _ soyunu
ve övünüleceklerini saydığında.
İbn es-Sikkît dedi: bugün falan, falana karşı
şeref, dayanıklılık ve konuşmada **أُفْخِرَ** edildi _ yani:
ona üstün kılındı.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : adam **فَخِرَ** eder
**يَفْخَرُ** _ kibirlendiğinde. . . Ve okudu:
وَتَرَاهُ يَفْخَر أَنْ تُحَلَّ بُيُوتُهُ
بِمَحَلَّةِ الزَّمِرِ الْقَصِيرِ عِنَاناَ
Leys: **فخُورٌ** bir deve: sana, yanında olan sütü verir; sütü için kalıcılık yoktur.
İbn Şümeyl dedi: **الفَخُورُ** _ develerden _
memesi büyük olan. . sütü az olan.
Koyundan da: böyledir.
Buna benzer şeyi Ebû Zeyd söyledi.
Leys dedi: **الفَخَّارُ** _ küpten _ :
bilinir; Allah, aziz ve celil, dedi: ( **مِن صَلْصَلٍ كالْفَخَّارِ** ( [ **الرَّحمن** : 14 ] .
Dedi: elbiseyi **اسْتَفْخَرْتُ** _ yani: onu
gösterişli olarak satın aldım; evlendirmede de böyledir. . falan, dilediğini **استَفْخَرَ** etti.
Ve kadın **أَفْخَرَتِ** _ yalnızca gösterişli (evlat) doğurduğunda.
Övünmede, fiilden, şan’da olan şey olabilir; ancak sen: ) ( **فَخِيرٌ** ) (
_ ) ( **مَجِيدٍ** ) ( yerine söylemezsin; fakat ) ( **فَخُور** ) (
ve ) ( **أَفْخَرْتُهُ** ) ( ) ( **أَمْجَدْتُه** ) ( yerine (demezsin).
Ve Allah’ın sözü _ aziz ve celil _ ) **إن الله لا يحب كل مختال فخور** ( [ **لقمَان** : 18 ] : **الفَخور** : burada kibirli olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والراء وما يثلثهما)
  (خرز)  الخاء والراء والزاء يدلُّ على جَمْع الشَّيء إلى الشيء وضَمِّه إليه. فمنه خَرْزُ الجِلْدِ. ومنه الخَرَزُ، وهو معروف، لأنه يُنْظم ويُنْضَدُ بعضُه إلى بعض.
وفَقَار الظَّهر خَرَزٌ لانتظامه، وخَرَزاتُ الملك، كان الملك منهم كلمَّا مَلَكَ عاماً زِيدت في تاجه خَرَزة؛ ليُعلَم بذلك عددُ سِنِي مُلْكِه. قال:
رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ والشيب شاملُ([1])  (خرس)  الخاء والراء والسين أصولٌ ثلاثة: الأول جِنْسٌ من الآنية، والثاني عدم النُّطق، والثالث نوعٌ من الطعام.
  فالأوّل: الخَِرْسُ بسكون الراء، وهو الدَّنُّ، ويقال لصانِعِه الخَرّاس.
  والثاني: الخَرَسُ في اللِّسَان، وهو ذَهاب النُّطق. ويُحمَل على ذلك فيقال كتيبة خَرْساء، إذا صَمَتَتْ من كثرة الدُّروع، فليس لها قعْقعةُ سِلاح. ويقال لبنٌ أخْرَسٌ: خاثِرٌ لا صوتَ له في الإناء عند الحَلْب. وسحابةٌ خَرْساءُ: ليس فيها رعد.
  والثالث: الخُرْس والخُرْسة، وهو طعامٌ يتَّخَذ للوالِدِ من النِّساء([2])، وتلكَ خُرسَتُها. قال:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها *** طَعاماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُها([3])  وزعم ناسٌ أنَّ البِكْرَ تُدْعى في أوَّل حَمْلها خَرُوساً. وأنشدوا:
شرُّكمْ حَاضرٌ ودَرُّكُمُ دَ *** رُّ خَرُوسٍ من الأرانب بِكْرِ([4])  ويقال الخَروس القليلةُ الدَّرِّ.
  (خرش)  الخاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ، يدل على انتفاخٍ في الشيء وخُرُوق.
  الأصلُ الخِرشاءُ، وهو سَلْخُ الحيّة، ثم يشبَّه به كلُّ شيءٍ يكون فيه تلك الصِّفة، فيقال للرُِّغوة: الخِرشاء. قال مزرِّد:
إذا مَسَّ خِرشَاءَ الثُّمَالةِ أنفُه *** ثَنَى مِشْفَريه للصَّريح فأقْنَعَا([5])  ويقال طلعت الشَّمسُ في خِرْشَاءَ، أي في غَبَرَة. وألَقى الرّجُل خَراشِيَّ صدرِه، أي بُصاقاً خاثراً. فهذا هو الأَصل.
  فأمّا قولهم كلبُ خِرَاشٍ، فهو عندنا من باب الإبدال، قال الراجز:
كأنّ طُبْيَيْهَا إذا ما دَرَّا ***
كَلْبَا خِرَاشٍ خُورِشا فَهَرَّا  ويجوز أن يكون من خَرَشْتُ الشيءَ، إذا خدشْتَه؛ وهو من الأوّل كأنّه إذا خُرِش نَفَر ورَبَا وتخرّق*. فأمّا قولهم اخترشت الشيءَ، إذا كسَبْته، فهو عندنا أيضاً من باب الإبدال، إنّما هو اقترش. وقد ذُكِر في بابه. وكان ابنُ الأعرابيّ يقول: اختَرَش كَسَبَ. وكان يروي كلاماً تلك([6]): "رُبَّ ثَدْيٍ افترش، ونهب اخْتَرَش، وضبٍّ احتَرَش". وغيره يَروِي: "ونهبٍ اقترش". والخِراش: سِمَةٌ خفيفة. والخَرَشة: ضربٌ من الذُّباب، ولعلّه مِن بعض ما مضى ذكرُه.
   (خرص)  الخاء والراء والصاد أصولٌ متباينة جدَّاً.
  فالأوّل الخَرْص، وهو حَزْرُ الشَّيء، يقال خَرَصْتُ النَّخْلَ، إذا حَزَرْتَ ثمرَه. والخرَّاصُ: الكذاب، وهو من هذا، لأنّه يقول ما لا يعلم ولا يَحُقُّ.
  وأصلٌ آخر، يقال للحَلْقة من الذَّهب خُرْصٌ.
  وأصلٌ آخر، وهو كل ذي شُعْبَةٍ من الشَّيء ذي الشُّعَب. فالخَريص من البحر: الخليجُ منه. والخُِرْص: كل قضيبٍ من شجرة، وجمعُه خِرصان. قال:
ترَى قِصَد المُرَّانِ تُلْقَى كأنّه *** تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدي الشَّواطِبِ([7])  ومن هذا الأصل تسميتُهم الرُّمحَ الخُِرْص. قال:
  *عَضَّ الثِّقافِ الخُرُصَ الخطيَّا([8]) *
  ومنه الأخراصُ، وهي عيدانٌ تكون مع مُشْتار العَسَل.
  وأصلٌ آخر، وهو الخَرَصُ، وهو صفة الجائع المقرور، يقال خَرِصَ خَرصاً.
  (خرض)  الخاء والراء والضاد. زعم ناسٌ أنّ الخريضَ الجاريةُ الحديثة السنِّ الحسنة. وهذا ممّا لا يعوَّل على مثله، ولا قياسَ له.
  (خرط)  الخاء والراء والطاء أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطَّرد، وهو مُضيُّ الشَّيء، وانسلاله. وإليه يرجعُ فروع الباب، فيقال اخترطْتُ السيفَ مِن غِمْده، وخَرَطت عن الشَّجرةِ ورقَها، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك فكأنَّ الشجرةَ قد انسلَّت منه. وقال قومٌ: الخَرْط قشْر العُود؛ وهو من ذلك. والخَرُوط من الدوابّ: الذي يَجْتَذِبُ رَسَنَه من يد مُمْسِكه ويمضي. ويقال اخروَّط بهم السَّير، إذا امتدَّ. والمخروط: الرجل الطَّويل الوجْه([9]). واستخْرَط الرجل [في([10])] البكاء، وذلك إذا ألحَّ ولجَّ فيه مستمرَّا. والخَرَط: داءٌ يصيب ضَرْع الشاة فيخرُج لبنُها متعقِّداً كأنه قِطَع الأوتار. وهي شاةٌ مُخْرِطٌ([11])، فإنْ كان ذلك عادتَها فهي مِخْراط. ويقال المخَاريط الحيّاتُ إذا انسلخَتْ جلودُها. قال:
إنّي كسانِي أبو قابُوسَ مُرْفَلَةً *** كأنّها سَلْخُ أبْكارِ المخاريطِ([12])  [و] رجلٌ خَرُوطٌ: مُتَهَوِّرٌ يركبُ رأسَه، وهو القياس. ويقال انخرَط علينا، إذا انْدرَأ بالقول السَّيِّئ، وانخرَط جسمُ فلانٍ، إذا دَقَّ، وذلك كأنّه انسلَّ من لحمه انسلالاً. ويقال خرَطْتُ الفحل في الشَّول، إذا أرسلتَه فيها.
  (خرع)  الخاء والراء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو يدل على الرَّخاوة، ثم يُحْمل عليه. فالْخِرْوَع نباتٌ ليِّنٌ؛ ومنه اشتقاق المرأة الخَرِيع، وهي الليِّنة. وكان الأصمعي يُنكِر أن يكون الخَريعُ الفاجرةَ، وكان يقول: هي التي تَثَنَّى من اللِّين. ويقال لمِشْفَر البعير إذا تدلَّى خَريع. قال:
خَريعَ النَّعو مضطربَ النَّواحِي *** كأخلاق الغَرِيفة ذا غُضُونِ([13])  وأخذه من عتيبة بن مرداس في قوله:
تكفُّ شَبَا الأنْيابِ عنها بمشفرٍ *** خَريعٍ كسِبْت الأحوَرِيِّ المُخَصَّرِ([14])  والخَرَع: لينٌ في المفاصل. ويقال الخُرَاع جُنون النّاقة؛ وهو من الباب. وممَّا حمل على الخَرْع الشَّقُّ، تقول خَرعته فانخَرَع. واختَرَع الرجُل كَذِباً، أي اشتقّه. وانخرَعَتْ أعضاءُ البعير، إذا زَالتْ مِن مواضعها. ويقال المُخَرَّع المختلف الأخلاق. وفيه نظرٌ، فإنْ صحَّ فهو من خُرَاعِ النُّوق([15]). ويقال خَرِعَتِ النّخلةُ، إذا ذَهَبَ كَرَبُها، تَخْرَعُ.
  (خرف)  الخاء والراء والفاء أصلان: أحدهما أن يُجْتَنَى الشيءُ، والآخَرُ الطَّريق.
  فالأوّل قولهم اخترفْتُ الثَّمرة، إذا اجتَنَيْتَها. والخريف: الزَّمان الذي يُخْتَرَف* فيه الثِّمار. وأرضٌ مخروفة: أصابها مطرُ الخَريف. والمِخْرَف: الذي يُجْتَنَى فيه. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله: "عائِد المريض على مَخارف الجنّة حتى يرجع([16])". والعرب تقول: اخْرُفْ لنا، أي اجْنِ. والمَخْرَف بفتح الميم: الجماعة من النَّخْل. وقال بعضُ أهلِ اللغة: إن الخَروفَ يسمَّى خَروفاً لأنّه يَخْرُف مِن هاهنا وهاهنا.
  والأصل الآخر: المَخْرَفَة: الطريق. وفي الحديث: "تُرِكتُم على مثل مَخْرَفَةِ النَّعَمِ"، أي على الطَّريق الواضح المستقيم. وقال:
فضربْتَهُ بأفَلَّ تحسَِبُ إثْرَهُ *** نَهْجاً إبان بِذي فَرِيغٍ مَخْرَفِ([17])  ومن هذا الباب الإخْرَافُ، وهو أنْ تُنْتَج الناقةُ في مثل الوقت الذي حَمَلتْ فيه. وهو القياس: لأنّها كأنّها لزمت ذلك القَصْدَ فلم تعوّج عنه.
وبقيت في الباب كلمةٌ هي عندنا شاذّة من الأصل، وهو الْخَرَف، والخَرَف: فسادُ العَقْل من الكبر.
  (خرق) الخاء والراء والقاف أصلٌ واحد، وهو مَزق الشَّيء وجَوْبُه، إلى ذلك يرجع فروعه. فيقال: خَرَقْتُ الأرضَ، أي جُبْتُها. واخترَقَتِ الرِّيح الأرضَ، إذا جابَتْها. والمخْتَرَق: الموضع الذي يَخترقه الرِّياح. قال رؤبة:
  * وقاتِمِ الأعماق خاوِي المخْتَرَقْ([18]) *
  والخَرْق: المَفَازة، لأنّ الرّياح تخترقُها. والخِرْق: الرجُل السخِيّ، كأنَّه يتخرَّق بالمعروف. والخرْق: نقيض الرِّفق، كأنَّ الذي يفعلُه مُتَخًَرِّق. والتَّخَرُّق: خَلْقُ الكذب. وريحٌ خرقاءُ: لا تدوم في الهبوب على جهةٍ. والخَرْقاء: المرأة لا تُحسِن عملاً. قال:
خَرْقاءُ بالخَير لا تَهْدِي لِوجْهَتِهِ *** وهْي صَناعُ الأذى في الأهل والجارِ  والخَرقاء من الشَّاءِ وغيرها: المثقوبة الأذُن. وبعيرٌ أخرق: يقع مَنْسِمُه بالأرض قبلَ خُفِّه. والخِرْقة معروفةٌ، والجمع خِرَق. وذو الخِرَقِ الطُّهويُّ سمِّي بذلك لقوله:
  * عليها الرِّيش والخِرَقُ([19]) *
  والخِرْقة من الجراد: القطعة. قال:
قد نَزَلَتْ بساحةِ ابنِ واصلِ *** خِرْقةُ رِجْلٍ من جرادٍ نازلِ([20])  قال الفرَّاء: يقال: "مررتُ بِخَرِيقٍ من الأرض بين مَسْحَاوين"، وهي التي اتَّسعت واتَّسع نباتها. والجمع خُرُق. قال:
  * في خُرقٍ تَشْبَعُ مِنْ رَمْرَامِها([21]) *
  ومن الباب الخَرَق، وهو التحيُّر والدَّهَش. ويقال خَرِق الغزالُ، إذا طافَ به الصَّائد فدَهِش ولَصِق بالأرض. ويقال مثل ذلك تشبيهاً: خَرِق الرَّجُل في بيته؛ إذا لم يَبرَح. والخُرَّقُ: طائرٌ يلصَق بالأرض. ثم يُتَّسعُ في ذلك فيقال الخَرَقُ الحَياء. وحُكِي عن بعض العرب: "ليس بها طُولٌ يَذِيمُها، ولا قِصرٌ يُخرقُها"، أي لا تستحْيِي منه فتَخْرَق. والمخاريق: [ما تلعب به الصِّبيان من الخِرق المفتولة([22])]. قال:
  * مخاريقٌ بأيدِي لاعبينا([23]) *
  (خرم) الخاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو ضرب من الاقتطاع. يقال خَرَمْتُ الشَّيءَ. واختَرمَهُم الدَّهر. وخُرِم الرجُل، إذا قُطِعَتْ وتَرَةُ أنفِه، لا يبلُغ الجدْعَ. والنَّعت أخرمُ. وكلُّ مُنْقَطَعِ طَرَفِ شيءٍ مَخْرِم. يقال لمنقطَعِ أنف الجبل مَخْرِم.
  والخوْرَمة: أرنبة الإنسان؛ لأنَّها منقطَع الأنف وآخره. وأَخْرَمُ الكتف: طرف عَيْرِه([24]). ويمينٌ ذاتُ مخارِمَ، أي ذاتُ مخارج، واحدها مَخْرِم؛ وذلك أنّ اليمين التي لا يمكن تأوُّلها بوجهٍ ولا كفّارةٍ فلا مخرج لعينها، ولا انقطاع لحكمها، فإذا كانت بخلاف ذلك فقط صارت لها مخارِم، أي مخارجُ ومنافذ، فصارت كالشَّيء فيه خروق. قال:
لا خير في مالٍ عليه ألِيَّةٌ *** ولا في يمينٍ غيرِ ذاتِ مَخارِمِ  يريد التي لا كَفَّارة لها، فهي محْرجة مضيّقة. والخَوْرم: صخرةٌ فيها خُروق. ومما يجري كالمثل والتشبيه، قولهم: "تَخرَّم زَنْد فلان"، إذا سكنَ غضبُه.
  (خرب)  الخاء والراء والباء أصلٌ يدل على التثلُّم والتثقُّب. فالخُرْبةُ: الثُّقْبة. والعبد الأخرَب: المثقوب الأذن*. والخُرْبُ: ثَقْب الورِك. والخُرْبة: عُروة المزادة.
  ومن الباب، وهو الأصل، الخَراب: ضدّ العمارة. والخُرْب: منقَطَع الجُمْهور من الرَّمل. فأمَّا الخارب فسارقُ الإبل خاصَّةً؛ وهو القياس، لأن السَّرِق. إيقاع ثُلْمةٍ في المال.
  ومما شذَّ عن الباب الخَرَب، وهو ذكر الحُبارى، والجمع خِرْبان. وأَخْرُب: موضعٌ. [قال]:
خَرجنا نُغالي الوحش بينَ ثُعَالةٍ *** وبين رُحَيَّاتٍ إلى فَجِّ أَخْرُبِ([25])  (خرت)  الخاء والراء والتاء أصلٌ يدلُّ على تثقُّبٍ وشِبْهه. فالخُرْت: ثَقْب الإبرة والأخرات: الحَلَقَ في رؤوس النُّسُوع. والخِرِّيتُ: الرجلُ الدّليلُ الماهر بالدَّلالة. وسُمِّي بذلك لشقِّه المَفازةَ، كأنّه يدخُل في أخْرَاتِها([26]). ويقال خَرَتْنا الأرض، إذا عَرَفْناها فلم تَخْفَ علينا طرقُها.
  (خرث)  الخاء والراء والثاء كلمةٌ واحدة، وهو أَسقاط الشَّيء. يقال لأسقاط أثاث البيت خُرْثِيٌّ. قال:
  * وعَادَ كلُّ أثاثِ البيت خُرْثِيّا *
  (خرج)  الخاء والراء والجيم أصلان، وقد يمكن الجمعُ بينهما، إلاّ أنّا سلكْنا الطّريقَ الواضح. فالأول: النّفاذُ عن الشَّيء. والثاني: اختلافُ لونَين.
  فأمّا الأول فقولنا خَرَج يخرُج خُروجاً. والخُرَاج بالجسد. والخَراج والخَرْج: الإتاوة؛ لأنّه مالٌ يخرجه المعطِي. والخَارجيُّ: الرَّجل المسوَّد بنفْسه، من غير أن يكون له قديم، كأنّه خَرَجَ بنفسه، وهو كالذي يقال:
  * نفْسُ عصامٍ سوّدَتْ عِصاما([27]) *
  والخُروج: خُروج السحابة؛ يقال ما أحسن خُروجَها. وفلان خِرِّيجُ فلانٍ، إذا كان يتعلَّم منه، كأنّه هو الذي أخرجَه من حدِّ الجهل. ويقال ناقة مُخْتَرِجَةٌ، إذا خرجت على خِلْقة الجَمل. والخَرُوج: الناقةُ تخرُج من الإبل، تبرُك ناحية؛ وهو من الخُروج. والخَرِيج فيما يقال: لُعبةٌ لِفتيان العرب، يقال فيها: خَرَاجِ خَرَاجِ. قال الهذلي([28]):
أرِقْتُ لـه ذاتَ العِشاءِ كأنّه *** مخاريقُ يُدعَى بينهن خَرِيجُ  وبنو الخارجِيَّة: قبيلة، والنِّسبة إليه خارجيٌّ.
  وأمّا الأصل الآخر: فالخَرَجُ لونانِ بين سوادٍ وبياض؛ يقال نعامةٌ خَرْجاءُ وظليمٌ أخرج. ويقال إِنّ الخَرْجاء الشّاة تبيضّ رِجْلاها إلى خاصرتها.
  ومن الباب أرض مخَرَّجَة، إذا كان نَبْتُها في مكانٍ دونَ مكان.
  وخَرّجت الراعيةُ المَرْتَعَ، إذا أكلَتْ بعضاً وتركَتْ بعضاً. وذلك ما ذكرناه من اختلاف اللّونين.
  (خرد)  الخاء والراء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو صَوْن الشَّيْء عن المَسِيس. فالجارية الخَريدة هي التي لم تُمَسَّ قطُّ. وحكى ابنُ الأعرابيّ: لؤلؤةٌ خريدة: لم تُثْقَب. قال وكلُّ عذْراءَ فهي خريدة. وجاريةٌ خَرُودٌ: خَفِرَةٌ؛ وهي من الباب. قال ابن الأعرابيِّ: أخردَ الرّجُلُ: إذَا أقلَّ كلامَه. يقال: مالك مُخْرِداً. وهو قياسُ ما ذكرناه؛ لأنّ في ذلك صَوْنَ الكلام واللسان.
----------------------------------------------------------------------ـ
([1]) للبيد يذكر الحارث بن أبي شمر الغساني. انظر ديوانه 32 طبع 1881 واللسان (خرز). والكلمتان الأوليان من عجز البيت ساقطتان من الأصل.
([2]) يقال للمرأة والدة على الفعل، ووالد على النسب، كما يقال لابن وتامر. وفي الأصل: "للولد من النساء".
([3]) البيت للأعلم الهذلي كما في اللسان (خرس، حتر). والرواية فيه: "غلاماً" بدل "طعاماً".
([4]) البيت لعمرو بن قمينة، كما في الحيوان (5: 73). وأنشده في اللسان (خرس) بدون نسبة.
([5]) البيت في المجمل واللسان (خرش).
([6]) كذا وردت هذه الكلمة. وفي المجمل: "وفي كلام بعضهم: رب ثدي افترشته، ونهب اخترشته، وضب احترشته".
([7]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 والمجمل واللسان (خرص).
([8]) لحميد بن ثور. وقبله كما في اللسان (خرص). * يعض منها الظلف الدئيا *
([9]) في الأصل: "الواحد"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) التكملة من اللسان والقاموس، وهي ساقطة من الأصل والمجمل أيضاً.
([11]) في الأصل: "مخرطة"، صوابه من المجمل واللسان.
([12]) البيت في اللسان (رفل)، وعجزه في المجمل.
([13]) البيت للطرماح في ديوانه 179 واللسان (خرع، غرف، نعا). وقبله:
تمر على الوراك إذا المطايا *** تقايست النجاد من الوجين([14]) أنشده في اللسان (خرع، حور).
([15]) في الأصل: "وهو من الذي من خراع النوق".
([16]) ليس شاهداً للمخرف الذي يجتنى فيه، بل هو شاهد لما سيأتي أن المخرف جماعة النخل.
([17]) لأبي كبير الهذلي من قصيدة في نسخة الشنقيطي من الهذليين 61. وأنشده في اللسان (خرف، فرغ). وسيعيده في (فرغ) برواية: "فأجزته".
([18]) ديوان رؤبة 104.
([19]) البيت بتمامه كما في اللسان:
لما رأت إبلي هزلى حمولتها *** جاءت عجافا عليها الريش والخرق([20]) الرجز في اللسان (خرق) والمخصص (8: 174) والجمهرة (2: 213). وكلمة "خرقة" ساقطة من الأصل.
([21]) من رجز لأبي محمد الفقعسي. اللسان (خرق 364).
([22]) هذه التكملة من اللسان.
([23]) عجز بيت لعمرو بن كلثوم في معلقته. وصدره: * كأن سيوفنا منا ومنهم *
([24]) العير بالفتح: العظم الناتئ. وفي الأصل: "غيره"، تحريف.
([25]) البيت لامرئ القيس، كما في معجم البلدان (أخرب).
([26]) الأخرات: جمع خرت، بضم الخاء وفتحها، وفي الأصل: "أخرتها"، تحريف.
([27]) عصام هذا، هو عصام بن شهر الجرمي، حاجب النعمان بن المنذر. انظر اللسان (عصم) والاشتقاق 317. وبعده في اللسان:
وعلمته الكرَّ والإقداما *** وصيرته ملكا هماما([28]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 53.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **الراء** ve ikisini üçlü yapan şeyler)

  (**خرز**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الزاء**, bir şeyi bir şeye toplama ve onu ona katma mânâsına delâlet eder. Bundan: **خَرْزُ الجِلْدِ** (derinin dikilmesi). Ve bundan: **الخَرَزُ**, o bilinen şeydir; çünkü onun bir kısmı bir kısmına dizilir ve yan yana sıralanır.

Ve sırtın omurları **خَرَزٌ**dur; onun intizamı sebebiyle. Ve **خَرَزاتُ الملك**: onlardan kral, her ne zaman bir yıl hüküm sürse, tacına bir **خَرَزة** artırılırdı; bununla onun mülkünün yıllarının sayısı bilinsin diye. Dedi ki:
رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ والشيب شاملُ([1])  (**خرس**)  **الخاء** ve **الراء** ve **السين** üç asıldır: birincisi kap-kacak cinsinden bir şey, ikincisi konuşmamanın yokluğu, üçüncüsü yiyecekten bir tür.

  Birincisi: **الخَِرْسُ** (râ sakin), o **الدَّنُّ**dur; ve onun yapıcısına **الخَرّاس** denir.

  İkincisi: dilde **الخَرَسُ**, o konuşmanın gitmesidir. Buna hamledilir de şöyle denir: **كتيبة خَرْساء**; zırhların çokluğundan sustuğu zaman; artık onun için silah şakırtısı yoktur. Ve denir: **لبنٌ أخْرَسٌ**: sağım esnasında kap içinde sesi olmayan, koyu. Ve **سحابةٌ خَرْساءُ**: onda gök gürültüsü yoktur.

  Üçüncüsü: **الخُرْس** ve **الخُرْسة**; o, kadınlardan doğurana yapılan bir yemektir([2]); ve şu onun **خُرسَتُها**sıdır. Dedi ki:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها *** طَعاماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُها([3])  Ve bir topluluk, **البِكْرَ**ın hamlinin başında **خَرُوساً** diye çağrıldığını iddia etti. Ve şu beyti okudular:
شرُّكمْ حَاضرٌ ودَرُّكُمُ دَ *** رُّ خَرُوسٍ من الأرانب بِكْرِ([4])  Ve denir: **الخَروس** sütü az olan.

  (**خرش**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; bir şeyde kabarma ve yırtıklar mânâsına delâlet eder.

  Asıl: **الخِرشاءُ**dır; o, yılanın soyulmuş derisidir; sonra onda o sıfat bulunan her şeye onunla benzetme yapılır; köpüğe **الخِرشاء** denir. Müzerrid dedi:
إذا مَسَّ خِرشَاءَ الثُّمَالةِ أنفُه *** ثَنَى مِشْفَريه للصَّريح فأقْنَعَا([5])  Ve denir: güneş **في خِرْشَاءَ** içinde doğdu; yani bir toz içinde. Ve adam göğsünün **خَراشِيَّ**lerini attı; yani koyu tükürük. İşte bu asıldır.

  Ama onların “**كلبُ خِرَاشٍ**” sözleri, bizce ibdâl babındandır. Râciz dedi:
كأنّ طُبْيَيْهَا إذا ما دَرَّا ***
كَلْبَا خِرَاشٍ خُورِشا فَهَرَّا
  Ve şu da câizdir: **خَرَشْتُ الشيءَ**dan olması; onu çizdiğin zaman; o birincidendir; sanki o çizilince ürker, kabarır ve yırtılır. Ama onların “**اخترشت الشيءَ**” sözleri, onu kazandığın zaman; bu da bizce ibdâl babındandır; aslında o **اقترش**tır. Kendi babında zikredilmiştir. İbnü’l-A‘râbî şöyle derdi: **اختَرَش** kazandı. Ve şu sözü rivayet ederdi([6]): “**رُبَّ ثَدْيٍ افترش، ونهب اخْتَرَش، وضبٍّ احتَرَش**”. Başkası ise “**ونهبٍ اقترش**” diye rivayet eder. Ve **الخِراش**: hafif bir damgadır. Ve **الخَرَشة**: sinekten bir türdür; belki de geçmişte zikri geçen şeylerin bir kısmındandır.

   (**خرص**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الصاد** pek çok birbirinden ayrı asıllardır.

  Birincisi **الخَرْص**tır; o, bir şeyi tahminle ölçmektir. Denir: **خَرَصْتُ النَّخْلَ**; meyvesini tahminle ölçtüğün zaman. Ve **الخرَّاصُ**: yalancıdır; bu bundandır; çünkü bilmediğini söyler ve haklı çıkmaz.

  Başka bir asıl: altından halkaya **خُرْصٌ** denir.

  Başka bir asıl: dallı-budaklı şeylerden her dallı olan. Denizden **الخَريص**: ondan körfez. Ve **الخُِرْص**: bir ağaçtan her çubuk; çoğulu **خِرصان**. Dedi ki:
ترَى قِصَد المُرَّانِ تُلْقَى كأنّه *** تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدي الشَّواطِبِ([7])  Ve bu asıldan onların mızrağa **الخُِرْص** adını vermeleri. Dedi ki:
  *عَضَّ الثِّقافِ الخُرُصَ الخطيَّا([8]) *
  Ve bundan **الأخراصُ**; onlar, bal satın alanla birlikte bulunan çubuklardır.

  Başka bir asıl: o **الخَرَصُ**tur; o, aç ve üşümüş kimsenin sıfatıdır. Denir: **خَرِصَ** **خَرصاً**.

  (**خرض**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الضاد**. Bir topluluk, **الخريضَ**in genç yaşta güzel cariye olduğunu iddia etti. Bu, benzeri üzerine dayanılmayacak şeylerdendir; onun kıyası yoktur.

  (**خرط**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الطاء** tek bir asıldır; ölçülü, düzenli; o, bir şeyin geçip gitmesi ve sıyrılıp çıkmasıdır. Babın dalları ona döner. Denir: **اخترطْتُ السيفَ مِن غِمْده**; ve **خَرَطت** ağaçtan yaprağını; çünkü sen bunu yaptığında sanki ağaç ondan sıyrılıp çıkmış olur. Bir topluluk dedi: **الخَرْط** dalın kabuğunu soymaktır; o da bundandır. Ve hayvanlardan **الخَرُوط**: onu tutanın elinden yularını çekip alır ve gider. Ve denir: **اخروَّط** onlarla yürüyüş; uzadığı zaman. Ve **المخروط**: yüzü uzun adamdır([9]). Ve adam **استخْرَط** ağlamada [**في**([10])]; bu, onda ısrar edip inatla devam ettiği zaman olur. Ve **الخَرَط**: koyunun memesine isabet eden bir hastalıktır; onun sütü pıhtılaşmış çıkar; sanki sinir parçaları gibidir. O, **شاةٌ مُخْرِطٌ**dur([11]); eğer bu onun âdeti ise o **مِخْراط**tır. Ve denir: **المخَاريط** yılanlardır; derilerini soydukları zaman. Dedi ki:
إنّي كسانِي أبو قابُوسَ مُرْفَلَةً *** كأنّها سَلْخُ أبْكارِ المخاريطِ([12])  Ve adam **خَرُوطٌ**: atılgan, başına buyruk davranan; bu kıyastır. Ve denir: **انخرَط علينا**; kötü sözle saldırdığı zaman. Ve **انخرَط جسمُ فلانٍ**; inceldiği zaman; bu, sanki etinden bir sıyrılışla sıyrılıp çıkmış gibidir. Ve denir: **خرَطْتُ الفحل في الشَّول**; onu onların içine saldığın zaman.

  (**خرع**)  **الخاء** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; o, yumuşaklığa delâlet eder; sonra ona hamledilir. **الْخِرْوَع** yumuşak bir bitkidir; bundan kadının **الخَرِيع**i türetilmiştir; o, yumuşak olan kadındır. Asma‘î, **الخَريعُ**un fâhişe olmasını inkâr ederdi; ve derdi: o, yumuşaklıktan kıvrılıp bükülendir. Devenin dudağı sarktığı zaman ona **خَريع** denir. Dedi ki:
خَريعَ النَّعو مضطربَ النَّواحِي *** كأخلاق الغَرِيفة ذا غُضُونِ([13])  Ve onu Utaybe b. Mirdâs’ın şu sözünden aldı:
تكفُّ شَبَا الأنْيابِ عنها بمشفرٍ *** خَريعٍ كسِبْت الأحوَرِيِّ المُخَصَّرِ([14])  Ve **الخَرَع**: eklemlerde yumuşaklıktır. Ve denir: **الخُرَاع** dişi devenin deliliğidir; o da babdandır. **الخَرْع** üzerine hamledilen şeylerden: yarma; dersin: **خَرعته** de **فانخَرَع**. Ve adam **اختَرَع** bir yalan; yani onu türetti. Ve devenin uzuvları **انخرَعَتْ**; yerlerinden çıktığı zaman. Ve **المُخَرَّع** farklı huylu denir. Bunda bir bakış vardır; eğer sahihse o, **خُرَاعِ النُّوق**tandır([15]). Ve denir: hurma ağacı **خَرِعَت**; onun **كَرَب**ı gittiği zaman; **تَخْرَعُ**.

  (**خرف**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الفاء** iki asıldır: birincisi bir şeyin devşirilmesidir, diğeri yol.

  Birincisi onların sözü: **اخترفْتُ الثَّمرة**; onu devşirdiğin zaman. Ve **الخريف**: meyvelerin devşirildiği zamandır. Ve **أرضٌ مخروفة**: ona **الخَريف** yağmuru isabet etmiş. Ve **المِخْرَف**: içinde devşirilen şey. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله dedi: “**عائِد المريض على مَخارف الجنّة حتى يرجع([16])**”. Ve Araplar der: “**اخْرُفْ لنا**”; yani devşir. Ve mîm’in fethiyle **المَخْرَف**: hurmalıklardan bir topluluktur. Dil ehlinden bazıları dedi: **الخَروفَ**a **خَروفاً** denilmiştir; çünkü o buradan buraya **يَخْرُف**.

  Diğer asıl: **المَخْرَفَة**: yoldur. Hadiste: “**تُرِكتُم على مثل مَخْرَفَةِ النَّعَمِ**”; yani açık, dosdoğru yol üzere. Ve dedi ki:
فضربْتَهُ بأفَلَّ تحسَِبُ إثْرَهُ *** نَهْجاً إبان بِذي فَرِيغٍ مَخْرَفِ([17])  Ve bu babdandır **الإخْرَافُ**; o, dişi devenin, hamile kaldığı vakte benzer vakitte doğurmasıdır. Ve o kıyastır; çünkü sanki o kastı tutmuş da ondan sapmamış gibidir.

Ve babda bir kelime kaldı; o, bizce asıldan şâzdır; o **الْخَرَف**tır. Ve **الخَرَف**: yaşlılıktan aklın bozulmasıdır.

  (**خرق**) **الخاء** ve **الراء** ve **القاف** tek bir asıldır; o, bir şeyi yırtmak ve delmektir; dalları ona döner. Denir: **خَرَقْتُ الأرضَ**; yani onu delip geçtim. Ve rüzgâr **اخترَقَتِ** yeri; onu delip geçtiği zaman. Ve **المخْتَرَق**: rüzgârların delip geçtiği yer. Ru’be dedi:
  * وقاتِمِ الأعماق خاوِي المخْتَرَقْ([18]) *
  Ve **الخَرْق**: çöldür; çünkü rüzgârlar onu delip geçer. Ve **الخِرْق**: cömert adamdır; sanki iyilikle yırtılıp açılır. Ve **الخرْق**: **الرِّفق**in zıddıdır; sanki onu yapan **مُتَخًَرِّق**tir. Ve **التَّخَرُّق**: yalan uydurmadır. Ve **ريحٌ خرقاءُ**: esmede bir yönde devam etmez. Ve **الخَرْقاء**: bir işi iyi yapmayan kadındır. Dedi ki:
خَرْقاءُ بالخَير لا تَهْدِي لِوجْهَتِهِ *** وهْي صَناعُ الأذى في الأهل والجارِ
  Ve koyundan ve başkasından **الخَرقاء**: kulağı delik olan. Ve **بعيرٌ أخرق**: tırnağı, ayağının tabanından önce yere düşer. Ve **الخِرْقة** bilinen şeydir; çoğulu **خِرَق**. Ve **ذو الخِرَقِ الطُّهويُّ** ona, şu sözü sebebiyle bu ad verilmiştir:
  * عليها الرِّيش والخِرَقُ([19]) *
  Ve çekirgeden **الخِرْقة**: parçadır. Dedi ki:
قد نَزَلَتْ بساحةِ ابنِ واصلِ *** خِرْقةُ رِجْلٍ من جرادٍ نازلِ([20])  Ferrâ dedi: denir: “**مررتُ بِخَرِيقٍ من الأرض بين مَسْحَاوين**”; o, genişleyen ve bitkisi genişleyen yerdir. Çoğulu **خُرُق**. Dedi ki:
  * في خُرقٍ تَشْبَعُ مِنْ رَمْرَامِها([21]) *
  Ve babdandır **الخَرَق**; o, şaşkınlık ve hayrettir. Denir: ceylan **خَرِق**; avcı onu dolaştığı zaman şaşırır ve yere yapışır. Benzetme olarak bunun gibi denir: adam evinde **خَرِق**; ayrılmadığı zaman. Ve **الخُرَّقُ**: yere yapışan bir kuştur. Sonra bunda genişletilir de **الخَرَقُ** hayâ denir. Bazı Araplardan hikâye edilmiştir: “**ليس بها طُولٌ يَذِيمُها، ولا قِصرٌ يُخرقُها**”; yani ondan utanıp **تَخْرَق** etmez. Ve **المخاريق**: [çocukların bükülmüş bezlerden oynadıkları şeylerdir([22])]. Dedi ki:
  * مخاريقٌ بأيدِي لاعبينا([23]) *

  (**خرم**) **الخاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; o, bir çeşit koparmadır. Denir: **خَرَمْتُ الشَّيءَ**. Ve zaman onları **اختَرمَهُم**. Ve adam **خُرِم**; burnunun perdesi kesildiği zaman; **الجدْع**a ulaşmaz. Sıfatı **أخرمُ**dur. Ve bir şeyin ucunun kopmuş olan her yanı **مَخْرِم**dir. Dağın burnunun kopmuş yerine **مَخْرِم** denir.

  Ve **الخَوْرَمة**: insanın burun ucu; çünkü o, burnun kopmuş yeri ve sonudur. Ve **أَخْرَمُ الكتف**: onun **عَيْر**inin ucu([24]). Ve **يمينٌ ذاتُ مخارِمَ**: yani çıkışları olan; tekili **مَخْرِم**; çünkü hiçbir yönden te’vili ve kefâreti mümkün olmayan yemin, onun kendisi için bir çıkış yoktur ve hükmünün kesilmesi yoktur; eğer bunun aksine olursa, ancak o zaman onun **مخارِم**i olur; yani çıkışlar ve menfezler; böylece o, içinde delikler bulunan şey gibi olur. Dedi ki:
لا خير في مالٍ عليه ألِيَّةٌ *** ولا في يمينٍ غيرِ ذاتِ مَخارِمِ
  Kefâreti olmayanı kasteder; o, sıkıştırıcı dardır. Ve **الخَوْرم**: içinde delikler olan kayadır. Mesel ve teşbih gibi yürüyen şeylerdendir: “**تَخرَّم زَنْد فلان**”; öfkesi sakinleştiği zaman.

  (**خرب**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الباء** bir asıldır; çentiklenme ve delinmeye delâlet eder. **الخُرْبةُ**: deliktir. Ve **العبد الأخرَب**: kulağı delinmiş olan. Ve **الخُرْبُ**: kalçanın deliği. Ve **الخُرْبة**: su tulumunun kulp halkasıdır.

  Ve babdandır, o asıldır: **الخَراب**; imarın zıddı. Ve **الخُرْب**: kumdan cemaatin koptuğu yer. Ama **الخارب**: özellikle deve hırsızıdır; bu kıyastır; çünkü hırsızlık, malda bir gedik açmaktır.

  Babdan şâz olan şeylerdendir: **الخَرَب**; o, toy kuşunun erkeğidir; çoğulu **خِرْبان**. Ve **أَخْرُب**: bir yerdir. [Dedi ki]:
خَرجنا نُغالي الوحش بينَ ثُعَالةٍ *** وبين رُحَيَّاتٍ إلى فَجِّ أَخْرُبِ([25])  (**خرت**)  **الخاء** ve **الراء** ve **التاء** bir asıldır; delinmeye ve benzerine delâlet eder. **الخُرْت**: iğnenin deliğidir. Ve **الأخرات**: kayışların başlarındaki halkalardır. Ve **الخِرِّيتُ**: yol göstericilikte mahir kılavuz adamdır. Ona bu ad, çölü yarması sebebiyle verilmiştir; sanki onun **أخْرَات**larına girer([26]). Ve denir: yer bize **خَرَتْنا**; onu bildiğimiz zaman; yolları bize gizli kalmadığı zaman.

  (**خرث**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الثاء** tek bir kelimedir; o, bir şeyi döküntü kılmaktır. Evin eşyasının döküntüsüne **خُرْثِيٌّ** denir. Dedi ki:
  * وعَادَ كلُّ أثاثِ البيت خُرْثِيّا *

  (**خرج**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الجيم** iki asıldır; ikisini birleştirmek mümkün olabilir; ancak biz açık yolu tuttuk. Birincisi: bir şeyden çıkıp geçmektir. İkincisi: iki rengin farklılığıdır.

  Birinciye gelince: sözümüz **خَرَج يخرُج خُروجاً**. Ve bedendeki **الخُرَاج**. Ve **الخَراج** ve **الخَرْج**: vergi; çünkü o, verenin çıkardığı maldır. Ve **الخَارجيُّ**: kendisiyle sivrilen adamdır; kendisi için eski bir dayanak olmaksızın; sanki kendisiyle çıkmıştır. Ve bu, şu denilen gibidir:
  * نفْسُ عصامٍ سوّدَتْ عِصاما([27]) *
  Ve **الخُروج**: bulutun çıkışı; denir: onun **خُروج**u ne güzeldir. Ve falan, falanın **خِرِّيجُ**idir; ondan öğreniyor olduğu zaman; sanki onu cehalet sınırından çıkaran odur. Ve denir: **ناقة مُخْتَرِجَةٌ**; devenin yaratılışı üzere çıktığı zaman. Ve **الخَرُوج**: develerden ayrılıp bir yana çöken dişi deve; bu, **الخُروج**dandır. Ve denildiğine göre **الخَرِيج**: Arap gençlerinin bir oyunudur; onda “**خَرَاجِ خَرَاجِ**” denir. Hüzeli([28]) dedi:
أرِقْتُ لـه ذاتَ العِشاءِ كأنّه *** مخاريقُ يُدعَى بينهن خَرِيجُ
  Ve **بنو الخارجِيَّة**: bir kabiledir; ona nisbet **خارجيٌّ**dur.

  Diğer asla gelince: **الخَرَجُ** siyah ile beyaz arasında iki renktir; denir: **نعامةٌ خَرْجاءُ** ve **ظليمٌ أخرج**. Ve denir: **الخَرْجاء** koyun, bacakları kalçasına kadar beyazlayan koyundur.

  Ve babdandır: **أرض مخَرَّجَة**; bitkisi bir yerde olup bir yerde olmadığı zaman.

  Ve çoban kadın merayı **خَرّجت**; bir kısmını yiyip bir kısmını bıraktığı zaman. Bu, bizim iki rengin farklılığından zikrettiğimiz şeydir.

  (**خرد**)  **الخاء** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; o, bir şeyi dokunmadan korumaktır. **الجارية الخَريدة**: hiç dokunulmamış olandır. İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **لؤلؤةٌ خريدة**: delinmemiş. Dedi: her bakire **خريدة**dir. Ve **جاريةٌ خَرُودٌ**: hayâlı; o da babdandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **أخردَ**; sözünü azalttığı zaman. Denir: sana ne oluyor, **مُخْرِداً**. Bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü bunda sözün ve dilin korunması vardır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ر ف
خرف الثمار واخترفها‏:‏ اجتناها‏.‏
واخرفي لنا يا جارية‏.‏
وخرجوا إلى المخارف بالمخارف جمـع مخـرف ومخـرف أي إلـى البساتيـن بالزبـل‏.‏
وأتحفـه بخرافـة نخلتـه وخرفتهـا وهـي ما اخترف منها‏.‏
وخرفـت الـأرض وربعت‏:‏ مطرت‏.‏
وأخرفنا بها‏:‏ أقمنا في الخريف‏.‏
وعندنا خروف وخرفان‏.‏
وفي مثل‏:‏ ‏"‏ كالخروف أينما اتكأ اتكأ على صوف ‏"‏ يضرب لذي الرفاهية‏.‏

##### Türkçe

خ ر ف
**خرف الثمار** ve **اخترفها**: onu (meyveleri) topladı.
Ve: “Bizim için topla, ey cariye.”
Ve **المخارف**’e **بالمخارف** ile çıktılar; **المخارف**: **مخرف** ve **مخرف**’in çoğuludur; yani gübre ile bostanlara.
Ve ona, hurma ağacının **خرافة**’sı ile armağan verdi; ve onu **خرفتهـا**; o, ondan **اخترف** ettiği şeydir.
Ve **خرفت الأرض** ve **ربعت**: yağmur yağdı.
Ve onunla **أخرفنا**: sonbaharda ikamet ettik.
Ve yanımızda **خروف** ve **خرفان** vardır.
Ve bir meselde: “**كالخروف أينما اتكأ اتكأ على صوف**”; refah sahibi kimse için darb-ı mesel yapılır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَرَفُ، بالتحريك: فَسادُ العَقْلِ من الكِبَرِ. وقد خَرِفَ الرجُل، بالكسر، يَخْرَفُ خَرَفاً، فهو خَرِفٌ: فَسَدَ عَقْلُه من الكِبَرِ، والأُنثى خَرِفةٌ، وأَخْرَفَه الهَرَمُ؛ قال أَبو النَّجْم العِجْليّ: أَقْبَلْتُ من عِنْدِ زِيادٍ كالخَرِفْ، تَخُطُّ رِجْلايَ بخَطٍّ مُخْتَلِفْ،
وتَكْتُبانِ في الطَّريقِ لام الِف
(* قوله «وتكتبان» رواه في الصحاح بدون واو من التكتيب.)
نَقَلَ حركةَ الهمزة من الأَلف على الميم الساكنة من لام فانفتحت، ومثله قولهم في العدد: ثلاثةَ اربعة. والخَريفُ: أَحَدُ فُصُولِ السنةِ، وهي ثلاثة أَشْهر من آخر القَيْظِ وأَوَّل الشتاء، وسمي خَريفاً لأَنه تُخْرَفُ فيه الثِّمار أَي تُجْتَنى. والخَريفُ: أَوَّلُ ما يَبدأُ من المطر في إقْبالِ الشتاء. وقال أَبو حنيفة: ليس الخريفُ في الأَصل باسم الفصل، وإنما هو اسم مطر القيظ، ثم سمي الزمن به، والنَّسَبُ إليه خَرْفيٌّ وخَرَفيٌّ، بالتحريك، كلاهما على غير قياس.
وأَخْرَفَ القومُ: دخلوا في الخريف، وإذا مُطِرَ القومُ في الخريف قيل: قد خُرِفُوا، ومَطَرُ الخريف خَرْفيٌّ. وخُرِفَتِ الأَرضُ خَرْفاً: أَصابها مطرُ الخريف، فهي مَخْروفةٌ، وكذلك خُرِفَ الناسُ. الأَصمعي: أَرضٌ مخْروفةٌ أَصابها خَريفُ المطر، ومَرْبُوعةٌ أَصابها الربيعُ وهو المطر، ومَصِيفةٌ أَصابها الصيفُ. والخَريفُ: المطر في الخريف؛ وخُرِفَتِ البهائم: أَصابها الخريفُ أَو أَنْبَتَ لها ما تَرْعاه؛ قال الطِّرمَّاح: مِثْلَ ما كافَحْتَ مَخْرُوفةً
نَصَّها ذاعِرُ رَوْعٍ مُؤام
يعني الظبْيةَ التي أَصابها الخَريفُ. الأَصمعي: أَوّل ماء المطر في إقْبالِ الشتاء اسمه الخرِيفُ، وهو الذي يأْتي عند صِرامِ النخْل، ثم الذي يَلِيه الوَسْميّ وهو أَوَّلُ الرَّبيعِ، وهذا عند دخول الشتاء، ثم يليه الرَّبيع ثم الصيفُ ثم الحَمِيمُ، لأَن العرب تجعل السنة ستة أَزْمِنة. أَبو زيد الغَنَوِيُّ: الخَريفُ ما بين طُلُوعِ الشِّعْرى إلى غُرُوبِ العَرْقُوَتَيْنِ، والغَوْرُ ورُكْبةُ والحِجازُ، كله يُمْطَرُ بالخريف، ونَجْدٌ لا تُمْطَرُ في الخَريف، أَبو زيد: أَوّلُ المطر الوسْمِيّ ثم الشَّتْوِيُّ ثم الدَّفَئِيُّ ثم الصيفُ ثم الحَمِيمُ ثم الخَريفُ، ولذلك جُعِلت السنةُ ستةَ أَزْمِنةٍ. وأَخْرَفوا: أَقامُوا بالمكان خَرِيفَهم. والـمَخْرَفُ: موضع إقامَتِهم ذلك الزَّمَنَ كأَنه على طَرْحِ الزائد؛ قال قَيْسُ بن ذُرَيْح:
فَغَيْقةُ فالأَخْيافُ، أَخْيافُ ظَبْيةٍ،
بها من لُبَيْنى مَخْرَفٌ ومَرابِعُ
وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: إذا رأَيت قوماً خَرَفُوا في حائطِهم أَي أَقامُوا فيه وقْتَ اخْتِرافِ الثِّمارِ، وهو الخريف، كقولك صافُوا وشَتَوْا إذا أَقاموا في الصيْف والشتاء، وأَما أَخْرَفَ وأَصافَ وأَشْتَى فمعناه أَنه دخل في هذه الأَوقات. وفي حديث الجارود: قلت يا رسول اللّه ذَوْدٌ نأْتي عليهنّ في خُرُف فَنَسْتَمْتِعُ من ظُهورِهنَّ وقد عَلِمْتَ ما يَكْفِينا من الظَّهْر، قال: ضالَّةُ المؤْمِن حَرَقُ النارِ؛ قيل: معنى قوله في خُرُف أَي في وقت خُروجهنَّ إلى الخريف.
وعامَلَه مُخارَفةً وخِرافاً من الخَريفِ؛ الأَخيرة عن اللحياني، كالـمُشاهَرَةِ من الشهر. واسْتَأْجَره مُخارَفةً وخِرافاً؛ عنه أَيضاً. وفي الحديث: فُقَراءُ أُمتي يدخلون الجنة قبل أَغنيائهم بأَربعين خريفاً؛ قال ابن الأَثير: وهو الزمان المعروف من فصول السنة ما بين الصيْف والشتار، ويريد به أَربعين سنة لأَن الخريف لا يكون في السنة إلا مرَّة واحدة، فإذا انقضى أَربعون خريفاً فقد مضت أَربعون سنة؛ ومنه الحديث: إن أَهل النار يَدْعون مالكاً أَربعين خريفاً؛ وفي حديث سَلَمَة بن الأَكوع ورجزه: لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا رَغِيفُ،
لكِنْ غَذاها لَبَنُ الخَريفِ
(* في هذا الشطر إقواء.)
قال الأَزهري: اللبن يكون في الخَريفِ أَدْسَمَ. وقال الهروي: الرّواية اللبنُ الخَريفُ، قال: فيُشْبِه أَنه أَجْرى اللبن مُجْرى الثِّمار التي تُخْتَرَفُ على الاستعارة، يريد الطَّريَّ الحَديثَ العَهْدِ بالحَلَبِ. والخَريفُ: الساقِيةُ. والخريفُ: الرُّطَبُ الـمَجْنيّ. والخَريف: السنةُ والعامُ. وفي الحديث: ما بين مَنْكِبَي الخازِنِ من خَزَنة جهنم خَريفٌ؛ أَراد مسافةً تُقْطَعُ من الخريف إلى الخريف وهو السنة.
والـمُخْرِفُ: الناقة التي تُنْتَجُ في الخريف. وقيل: هي التي نُتِجَتْ في مثل الوقت الذي حَمَلَتْ فيه من قابل، والأَوّل أَصحّ لأَن الاشْتِقاق يَمُدُّه، وكذلك الشاة؛ قال الكميت يمدح محمد بن سليمان الهاشميّ: تَلْقى الأَمانَ، على حِياضِ مُحمدٍ،
ثَوْلاءُ مُخْرِفةٌ، وذِئْبٌ أَطْلَسُ
لا ذِي تَخافُ، ولا لذلِك جُرْأَةٌ،
تُهْدى الرَّعِيّةُ ما اسْتَقامَ الرَّيِّسُ
وقد أَخْرَفَتِ الشاةُ: وَلَدَتْ في الخَريف، فهي مُخْرِفٌ. وقال شمر: لا أَعرف أَخرفت بهذا المعنى إلا من الخريف، تَحْمِلُ الناقةُ فيه وتَضَعُ فيه.
وخَرَفَ النخلَ يَخْرُفُه خَرْفاً وخَرافاً وخِرافاً واخْتَرَفَه: صَرَمَه واجْتَناه. والخَرُوفَةُ: النخلة يُخْرَفُ ثمَرُها أَي يُصْرَمُ، فَعُولةٌ بمعنى مَفْعولة. والخرائفُ: النخل اللاَّئي تُخْرَصُ. وخَرَفْتُ فلاناً أَخرفُه إذا لَقَطْتَ له الثَّمرَ. أَبو عمرو: اخْرُفْ لنا ثمَرَ النخلِ، وخَرَفْتُ الثِّمار أَخْرُفُها، بالضم، أَي اجْتَنَيْتُها، الثمر مَخْرُوفٌ وخَريف. والمِخْرَف: النخلة نَفْسُها، والاخْتِرافُ: لَقْطُ النخل، بُسْراً كان أَو رُطَباً؛ عن أَبي حنيفة. وأَخْرَفَ النخلُ: حانَ خِرافُه. والخارِفُ: الحافِظُ في النخلِ، والجمع خُرّافٌ. وأَرسلوا خُرَّافَهم أَي نُظَّارَهم. وخَرَفَ الرجلُ يَخْرُفُ: أَخَذَ من طُرَفِ الفَواكِهِ، والاسم الخُرْفةُ. يقال: التمْرُ خُرْفة الصائم. وفي الحديث: إن الشجَرَ أَبْعَدُ من الخارِف، وهو الذي يَخْرُفُ الثَّمَر أَي يَجْتَنِيه. والخُرْفةُ، بالضم: ما يُجْتَنى من الفَواكِه. وفي حديث أَبي عَمْرةَ: النخلة خُرْفةُ الصائم أَي ثَمَرتُه التي يأْكلها، ونَسَبَها إلى الصائم لأَنه يُسْتَحَبُّ الإفْطارُ عليه. وأَخْرَفَه نَخلةً: جعلَها له خُرْفةً يَخْتَرِفُها. والخَرُوفةُ: النخلةُ. والخَريفةُ: النخلة التي تُعْزَلُ للخُرْفةِ. والخُرافةُ: ما خُرِفَ من النخل.
والـمَخْرَفُ: القِطْعة الصغيرة من النخل سِتّ أَو سبْعٌ يشتريها الرجل للخُرْفةِ، وقيل هي جماعة النخل ما بَلَغَتْ. التهذيب: روى ثوْبانُ عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه قال: عائدُ الـمَريضِ في مَخْرَفَةِ الجنة حتى يَرْجِعَ. قال شمر: الـمَخْرَفةُ سِكّةٌ بين صَفَّيْن من نخل يَخْتَرِفُ من أَيِّهِما شاء أَي يجتني، وجمعها الـمَخارِفُ. قال ابن الأَثير: الـمَخارِفُ جمع مَخْرَفٍ، بالفتح، وهو الحائطُ من النخل أَي أَنّ العائدَ فيما يَحُوزُه من الثواب كأَنـَّه على نخل الجنة يَخْتَرِفُ ثِمارَها.والمِخْرَفُ، بالكسر: ما يُجْتَنى فيه الثِّمارُ، وهي الـمَخارِفُ، وإنما سمِّي مِخْرَفاً لأَنه يُخْتَرَفُ فيه أَي يُجْتَنَى. ابن سيده: المِخْرَفُ زَبيلٌ صغير يُخْتَرَفُ فيه من أَطايِبِ الرُّطَب. وفي الحديث: أَنه أَخذ مِخْرَفاً فأَتَى عِذْقاً؛ المِخْرَفُ، بالكسر: ما يجتنى فيه الثمر، والـمَخْرَفُ: جَنَى النخلِ. وقال ابن قُتيبة فيما ردَّ على أَبي عبيد: لا يكون الـمَخْرفُ جَنى النخل، وإنما الـمَخْرُوفُ جنَى النخل، قال: ومعنى الحديث عائدُ المريض في بساتين
(* قوله «في بساتين إلخ» هذا يناسب
رواية النهاية عائد المريض على مخارف الجنة بصيغة الجمع لا الرواية هنا في مخرفة الجنة بالافراد.) الجنة؛ قال ابن الأَنباري: بل هو الـمُخْطئُ لأَن الـمَخْرَفَ يقع على النخل وعلى الـمَخْرُوفِ من النخل كما يقع المشْرَب على الشُرْبِ والموضعِ والـمَشْرُوبِ، وكذلك الـمَطْعَمُ يقع على الطعام المأْكول، والـمَرْكَبُ يقعُ على المركوب، فإذا جاز ذلك جاز أَن تقع الـمَخارِفُ على الرطب الـمَخْرُوف، قال: ولا يجهل هذا إلا قليل التفتيش لكلام العرب؛ قال نُصَيْبٌ:
وقد عادَ عَذْبُ الماءِ بَحْراً، فزادَني
إلى ظَمَئي أَنْ أَبْحَرَ الـمَشْرَبُ العَذْبُ
وقال آخر:
وأُعْرِضُ عن مَطاعِمَ قَدْ أَراها
تُعَرَّضُ لي، وفي البَطْنِ انْطواء
قال: وقوله عائد المريض على بساتين الجنة لأَن على لا تكون بمعنى في، لا يجوز أَن يقال الكِيسُ على كُمِّي يريد في كُمِّي، والصِّفاتُ لا تُحْمَلُ على أَخواتها إلا بأَثر، وما روى لُغَوِيّ قطُّ أَنهم يَضَعُون على موضع في. وفي حديث آخر: على خُرْفةِ الجنة؛ والخُرفة، بالضم: ما يُخْتَرَفُ من النخل حين يُدْرِكُ ثمره. ولما نزلت: مَن ذا الذي يُقْرِضُ اللّه قرضاً حسناً، الآية؛ قال أَبو طلحة: إنَّ لي مَخْرَفاً وإني قد جعلته صَدَقَةً أَي بُسْتاناً من نخل. والمخرف، بالفتح: يقع على النخل والرطب. وفي حديث أَبي قَتَادة: فابْتَعْتُ به مَخْرَفاً أَي حائطاً يُخْرَفُ منه الرطب. ويقال للنخلة التي يأْخذها الرجل للخُرْفَة يَلقُطُ ما عليها من الرُّطَب: الخَرُوفَةُ. وقد اشْتَمَلَ فلان خَرائفَه إذا لَقَطَ ما عليها من الرطب إلا قلِيلاً، وقيل: معنى الحديث عائد المريض على طريق الجنة أَي يؤدِّيه ذلك إلى طرقها؛ وقال أَبو كبير الهذلي يصف رجلاً ضربه ضربة: ولقد تُحِينُ الخِرْقَ يَرْكُدُ عِلْجُه،
فَوْقَ الإِكامِ، إدامَةَ الـمُسْتَرْعِفِ
فأجَزْتُه بأَفَلَّ تَحْسَبُ أَثْرَه
نَهْجاً، أَبانَ بِذِي فَريغٍ مَخْرَفِ
فَريغ: طريق واسع. وروي أَيضاً عن عليّ، عليه السلام، قال: سمعت النبي، صلى اللّه عليه وسلم، يقول: مَن عادَ مَريضاً إيماناً باللّه ورسوله وتصديقاً لكِتابه كان ما كان قاعِداً في خِرافِ الجنةِ، وفي رواية أُخرى: عائدُ المريضِ في خِرافة الجنة أَي في اجْتِناء ثمرها من خَرَفْت النخلةَ أَخْرُفُها، وفي رواية أُخرى: عائد المريض له خَرِيفٌ في الجنة أَي مَخْرُوفٌ من ثمرها، فَعِيلٌ بمعنى مَفْعُولٍ.
والـمَخْرَفةُ: البستان. والـمَخْرَفُ والـمَخْرَفَةُ: الطريق الواضحُ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: تركتكم على مَخْرَفةِ
(* قوله «تركتكم على
مخرفة» الذي في النهاية: تركتم على مثل مخرفة.) النَّعَمِ أَي على مِثْلِ طريقِها التي تُمَهِّدُها بأَخْفافِها. ثعلب: الـمَخارِفُ الطُّرُقُ ولم يعين أَية الطُّرُق هي.
والخُرافةُ: الحديثُ الـمُسْتَمْلَحُ من الكذِبِ. وقالوا: حديث خُرافةَ، ذكر ابن الكلبي في قولهم حديثُ خُرافة أَنَّ خُرافةَ من بني عُذْرَةَ أَو من جُهَيْنةَ، اخْتَطَفَتْه الجِنُّ ثم رجع إلى قومه فكان يُحَدِّثُ بأَحاديثَ مـما رأى يَعْجَبُ منها الناسُ فكذَّبوه فجرى على أَلْسُنِ الناس. وروي عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه قال: وخُرافَةُ حَقٌّ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: قال لها حَدِّثِيني، قالت: ما أُحَدِّثُكَ حَدِيثَ خُرافةَ، والراء فيه مخففة، ولا تدخله الأَلف واللام لأَنه معرفة إلا أَن يريد به الخُرافاتِ الموضوعةَ من حديث الليل، أَجْرَوْه على كل ما يُكَذِّبُونَه من الأَحاديث، وعلى كل ما يُسْتَمْلَحُ ويُتَعَجَّبُ منه. والخَرُوفُ: ولد الحَمَلِ، وقيل: هو دونَ الجَذَعِ من الضأْنِ خاصّة، والجمع أَخْرفةٌ وخِرفان، والأَنثى خَرُوفَةٌ، واشْتِقاقُه أَنه يَخْرُفُ من ههنا وههنا أَي يَرْتَعُ. وفي حديث المسيح: إنما أَبْعَثُكُم كالكِباشِ تَلْتَقِطون خِرْفان بني إسرائيل؛ أَراد بالكِباش الكِبارَ العُلَماء، وبالخِرْفان الصِّغارَ الجُهّالَ. والخَرُوفُ من الخيل ما نُتِجَ في الخَريفِ. وقال خالد بن جَبَلَة: ما رَعى الخَريفَ، وقيل: الخَرُوفُ ولَدُ الفرس إذا بلغ ستة أَشْهر أَو سبعة؛ حكاه الأَصمعي في كتاب الفَرس؛ وأَنشد لرجل من بني الحرث:
ومُسْتَنّةٍ كاسْتِنانِ الخَرُو
فِ، قد قَطَعَ الحَبْلَ بالمِرْوَدِ
دَفُوعِ الأَصابعِ، ضَرْحَ الشَّمُو
سِ نَجْلاء، مُؤيسة العُوَّدِ
أَرادَ مع المِرْودِ. وقوله ومُسْتَنَّةٍ يعني طَعْنة فار دَمُها باسْتِنانٍ. والاسْتِنانُ والسَّنُّ: الـمَرُّ على وجهه، يريد أَن دَمَها مرَّ على وجهه كما يمضي الـمُهْرُ الأَرِنُ؛ قال الجوهري: ولم يعرفه أَبو الغوث؛ وقوله دَفُوع الأَصابع أَي إذا وضَعْتَ أَصابعكَ على الدَّم دَفَعها الدم كضَرْحِ الشَّمُوسِ برِجْلِه؛ يقول: يَئِسَ العُوّادُ من صَلاحِ هذه الطَّعْنة، والمِرْوَدُ: حديدة تُوتَدُ في الأَرض يُشَدُّ فيها حبلُ الدابةِ؛ فأَما قول امرئ القيس:
جَوادَ الـمَحَثّةِ والمَرْوَدِ
(* قوله «جواد إلخ» صدره كما في رود من الصحاح:
وأعددت للحرب وثابة)
والـمَرْوِد أَيضاً، فإنه يريد جَواداً في حالتَيْها إذا
اسْتَحْثَثْتَها وإذا رفَقْتَ بها. والـمُرْوَدُ: مُفْعَلٌ من الرَّوْدِ وهو الرِّفْقُ، والـمَرْوَدُ مَفْعَلٌ منه، وجمعه خُرُفٌ؛ قال:
كأَنـَّها خُرُفٌ وافٍ سَنابِكُها،
فَطأْطَأَتْ بُؤَراً في صَهْوَةٍ جَدَدِ
ابن السكيت: إذا نُتِجَت الفرَسُ يقال لولدها مُهْر وخَروف، فلا يزال كذلك حتى يحول عليه الحول.
والخَرْفى مَقْصُورٌ: الجُلْبانُ والخُلَّرُ؛ قال أَبو حنيفة: هو فارسي. وبنو خارِفٍ: بَطْنان. وخارِفٌ ويامٌ: قَبيلَتان من اليمن، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الخَرَفُ**, harekeli olarak: yaşlılıktan aklın bozulmasıdır. Ve **خَرِفَ** adam, kesre ile, **يَخْرَفُ** **خَرَفاً**, o hâlde o **خَرِفٌ**: yaşlılıktan aklı bozuldu; dişisi **خَرِفةٌ**’dir; ve onu ihtiyarlık **أَخْرَفَه**; Ebû’n-Necm el-İclî dedi ki:

أَقْبَلْتُ من عِنْدِ زِيادٍ كالخَرِفْ، تَخُطُّ رِجْلايَ بخَطٍّ
مُخْتَلِفْ،
وتَكْتُبانِ في الطَّريقِ لام الِف

(* Sözü «**وتكتبان**»ı Sıhâh’ta **واو**suz, **التكتيب**’den olarak rivayet etti.)

Hemzenin harekesini **الأَلف**’ten, **لام**’ın sâkin **الميم**’i üzerine nakletti de (mîm) açıldı; bunun benzeri onların sayıdaki sözleridir: üçe dört. Ve **الخَريفُ**: senenin mevsimlerinden biridir; o, yaz sıcağının sonundan ve kışın başından üç aydır; ona **خَريفاً** adı verildi, çünkü onda meyveler **تُخْرَفُ** edilir; yani toplanır. Ve **الخَريفُ**: kışın gelişinde yağmurdan başlayan ilk şeydir. Ebû Hanîfe dedi: **الخريفُ** aslında mevsimin adı değildir; ancak o, yaz sıcağının yağmurunun adıdır; sonra zaman onunla adlandırıldı; ona nisbet **خَرْفيٌّ** ve **خَرَفيٌّ**’dir, harekeli olarak; ikisi de kıyasa göre değildir.

Ve kavim **أَخْرَفَ** etti: sonbahara girdiler; kavme sonbaharda yağmur yağdırılırsa: “onlar **خُرِفُوا**” denir; ve sonbahar yağmuru **خَرْفيٌّ**’dir. Ve yer **خُرِفَتِ** **خَرْفاً**: ona sonbahar yağmuru isabet etti; o hâlde o **مَخْروفةٌ**’dur; insanlar da böyledir: **خُرِفَ**. el-Asmaî: **أَرضٌ مخْروفةٌ**: ona yağmurun **خَريفُ**’i isabet etmiş; ve **مَرْبُوعةٌ**: ona bahar isabet etmiş, o da yağmurdur; ve **مَصِيفةٌ**: ona yaz isabet etmiş. Ve **الخَريفُ**: sonbaharda yağmurdur; ve hayvanlar **خُرِفَتِ**: onlara **الخريفُ** isabet etti yahut onlar için otlayacağı şeyi bitirdi; et-Tırimmâh dedi ki:

مِثْلَ ما كافَحْتَ مَخْرُوفةً
نَصَّها ذاعِرُ رَوْعٍ مُؤام

Yani sonbaharın isabet ettiği ceylanı. el-Asmaî: kışın gelişinde yağmur suyunun ilki adı **الخرِيفُ**’tir; o, hurma kesimi vaktinde gelen şeydir; sonra onu izleyen **الوَسْميّ**’dir, o baharın ilkidir; bu, kışın girişinde olur; sonra onu **الرَّبيع** izler, sonra yaz, sonra **الحَمِيمُ**; çünkü Araplar seneyi altı zaman kılarlar. Ebû Zeyd el-Ganevî: **الخَريفُ**, **الشِّعْرى**’nın doğuşu ile **العَرْقُوَتَيْنِ**’in batışı arasındadır; ve **الغَوْرُ** ile **رُكْبةُ** ve **الحِجازُ**’ın hepsi sonbaharda yağmur alır; **نَجْدٌ** ise sonbaharda yağmur almaz. Ebû Zeyd: yağmurun ilki **الوسْمِيّ**’dir, sonra **الشَّتْوِيُّ**, sonra **الدَّفَئِيُّ**, sonra yaz, sonra **الحَمِيمُ**, sonra **الخَريفُ**; bunun için sene altı zaman kılındı. Ve **أَخْرَفوا**: yerlerinde sonbaharlarını ikamet ettiler. Ve **الـمَخْرَفُ**: o zamanda ikamet ettikleri yerdir; sanki fazlalığı atma üzerinedir; Kays b. Zurayh dedi ki:

فَغَيْقةُ فالأَخْيافُ، أَخْيافُ ظَبْيةٍ،
بها من لُبَيْنى مَخْرَفٌ ومَرابِعُ

Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Bir kavmi görürsen ki bahçelerinde **خَرَفُوا** ettiler” yani meyveleri toplama vakti olan, o da **الخريف** olan zamanda orada ikamet ettiler; senin “yazladılar” ve “kışladılar” demen gibi; yaz ve kışta ikamet ettiklerinde. Ama **أَخْرَفَ** ve **أَصافَ** ve **أَشْتَى**’nın manası: bu vakitlere girdi demektir. el-Cârûd hadîsinde: “Dedim: ey Allah’ın Resûlü, bir **ذَوْدٌ** (birkaç deve) var; onlara **خُرُف** içinde geliriz de sırtlarından faydalanırız; hâlbuki sen, sırt (yük) bakımından bize yetecek şeyi bilmişsindir.” Dedi ki: “Mü’minin yitiği ateşin yakmasıdır.” Denildi: “Onun ‘**في خُرُف**’ sözü, onların sonbahara çıkış vakti içinde demektir.”

Onunla **مُخارَفةً** ve **خِرافاً** olarak, **الخَريف**’ten muamele etti; sonuncusu el-Lihyânî’dendir; ay’dan **الـمُشاهَرَة** gibi. Ve onu **مُخارَفةً** ve **خِرافاً** olarak ücretle tuttu; ondan da. Hadiste: “Ümmetimin fakirleri, zenginlerinden kırk **خريفاً** önce cennete girerler.” İbnü’l-Esîr dedi: O, senenin mevsimlerinden bilinen zamandır; yaz ile kış arasındadır; bununla kırk sene kasteder; çünkü **الخريف** senede ancak bir kere olur; kırk **خريف** geçince kırk sene geçmiş olur. Ve ondan hadistir: “Cehennem ehli, Mâlik’e kırk **خريفاً** seslenirler.” Ve Seleme b. el-Ekva‘ın hadisi ve recezi:

لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا رَغِيفُ،
لكِنْ غَذاها لَبَنُ الخَريفِ

(* Bu mısrada **إقواء** vardır.)

el-Ezherî dedi: Süt, **الخَريف**’te daha yağlı olur. el-Herevî dedi: rivayet “**اللبنُ الخَريفُ**”tir. Dedi: Bu, sanki sütü, mecaz yoluyla, **تُخْتَرَفُ** edilen meyveler yürüyüşüne yürütmüştür; yani taze, sağımı yeni olanı kasteder. Ve **الخَريفُ**: su arkıdır. Ve **الخريفُ**: toplanmış taze hurmadır. Ve **الخَريف**: sene ve yıldır. Hadiste: “Cehennem bekçilerinden haznedarın iki omzu arası bir **خَريفٌ**’tir.” Bir mesafe kastetti; **الخريف**’ten **الخريف**’e kat edilen, o da senedir.

Ve **الـمُخْرِفُ**: sonbaharda doğuran dişi devedir. Denildi: O, bir sonraki yılda, hamile kaldığı vaktin benzeri vakitte doğurandır; birincisi daha sahihdir; çünkü iştikak onu destekler; koyun da böyledir; el-Kumeyt, Muhammed b. Süleyman el-Hâşimî’yi överken dedi ki:

تَلْقى الأَمانَ، على حِياضِ مُحمدٍ،
ثَوْلاءُ مُخْرِفةٌ، وذِئْبٌ أَطْلَسُ
لا ذِي تَخافُ، ولا لذلِك جُرْأَةٌ،
تُهْدى الرَّعِيّةُ ما اسْتَقامَ الرَّيِّسُ

Ve koyun **أَخْرَفَتِ**: sonbaharda doğurdu; o hâlde o **مُخْرِفٌ**’tir. Şemmer dedi: Bu manada **أَخرفت**’i, **الخريف**’ten başka bilmiyorum; deve onda hamile kalır ve onda doğurur.

Ve hurmayı **خَرَفَ** eder, **يَخْرُفُه** **خَرْفاً** ve **خَرافاً** ve **خِرافاً**; ve onu **اخْتَرَفَه**: onu kesti ve topladı. Ve **الخَرُوفَةُ**: meyvesi **يُخْرَفُ** edilen, yani kesilen hurma ağacıdır; **فَعُولةٌ** vezninde, **مَفْعولة** manasındadır. Ve **الخرائفُ**: tahmin edilen hurma ağaçlarıdır. Ve “falancayı **خَرَفْتُ** **أَخرفُه**”: ona meyve topladığında (denir). Ebû Amr: “Bizim için hurmanın meyvesini **اخْرُفْ**.” Ve “meyveleri **خَرَفْتُ** **أَخْرُفُها**”, damme ile: yani onları topladım. Meyve **مَخْرُوفٌ** ve **خَريف**’tir. Ve **المِخْرَف**: hurma ağacının kendisidir; ve **الاخْتِرافُ**: hurmayı toplamak; ister **بُسْراً** olsun ister **رُطَباً**; Ebû Hanîfe’den. Ve hurma **أَخْرَفَ** etti: onun **خِرافُه** vakti geldi. Ve **الخارِفُ**: hurmalıkta bekçidir; çoğulu **خُرّافٌ**’dır. Ve “**خُرَّافَهم** gönderdiler”: yani gözcülerini. Ve adam **خَرَفَ** eder, **يَخْرُفُ**: meyvelerin uçlarından aldı; adı **الخُرْفةُ**’dir. Denir: “Hurma, oruçlunun **خُرْفة**’sidir.” Hadiste: “Ağaç, **الخارِف**’ten daha uzaktır”; o, meyveyi **يَخْرُفُ** eden, yani toplayandır. Ve **الخُرْفةُ**, damme ile: meyvelerden toplanan şeydir. Ebû Amra hadîsinde: “Hurma ağacı, oruçlunun **خُرْفة**’sidir”; yani onun yediği meyvesidir; onu oruçluya nisbet etti; çünkü onunla iftar etmek müstehaptır. Ve “Ona bir hurma ağacını **أَخْرَفَه**”: onu, ondan **يَخْتَرِفُ** edeceği bir **خُرْفة** kıldı. Ve **الخَرُوفةُ**: hurma ağacıdır. Ve **الخَريفةُ**: **الخُرْفة** için ayrılan hurma ağacıdır. Ve **الخُرافةُ**: hurmadan **خُرِفَ** edilen şeydir.

Ve **الـمَخْرَفُ**: hurmadan küçük parça; altı yahut yedi (ağaç); adam onu **الخُرْفة** için satın alır; denildi: o, hurma topluluğudur, ne kadar olursa. **التهذيب**: Sevbân, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet etti: “Hasta ziyaretçisi, dönünceye kadar cennetin **مَخْرَفَة**’sindedir.” Şemmer dedi: **الـمَخْرَفةُ**, iki hurma sırası arasında bir yoldur; hangisinden isterse ondan **يَخْتَرِفُ** eder, yani toplar; çoğulu **الـمَخارِفُ**’tir. İbnü’l-Esîr dedi: **الـمَخارِفُ**, fetha ile **مَخْرَفٍ**’in çoğuludur; o, hurmalık duvardır; yani ziyaretçi, sevaptan elde ettiği şey içinde, sanki cennet hurmalarında onun meyvelerini **يَخْتَرِفُ** eder gibidir. Ve **المِخْرَفُ**, kesre ile: meyvelerin toplandığı şeydir; o da **الـمَخارِفُ**’tir; ona **مِخْرَفاً** adı verildi; çünkü onda **يُخْتَرَفُ** edilir, yani toplanır. İbn Sîde: **المِخْرَفُ**, en iyi taze hurmalardan içinde **يُخْتَرَفُ** edilen küçük bir sepettir. Hadiste: “Bir **مِخْرَفاً** aldı da bir salkıma geldi”; **المِخْرَفُ**, kesre ile: meyvenin toplandığı şeydir; ve **الـمَخْرَفُ**: hurmanın toplanmasıdır. İbn Kuteybe, Ebû Ubeyd’e reddinde dedi: **الـمَخْرفُ** hurmanın toplanması olmaz; ancak **الـمَخْرُوفُ** hurmanın toplanmasıdır. Dedi: Hadisin manası: hasta ziyaretçisi cennetin bahçelerinde

(* Sözü «في بساتين إلخ»; bu, Nihâye rivayetine uygundur: “**على مخارف الجنة**” çoğul sigasıyla; buradaki rivayete değil: “**في مخرفة الجنة**” tekil ile.)dır. İbnü’l-Enbârî dedi: Bilakis hata eden odur; çünkü **الـمَخْرَفَ** hurmaya da, hurmadan **الـمَخْرُوف** olana da denir; tıpkı **المشْرَب**’ın içmeye, yere ve içilene denmesi gibi; ve **الـمَطْعَمُ**’ın yenilen yemeğe denmesi gibi; ve **الـمَرْكَبُ**’ın binilene denmesi gibi; bu caiz olunca, **الـمَخارِفُ**’in toplanmış taze hurmaya denmesi de caiz olur. Dedi: Bunu, Arapların sözünü az araştıran dışında kimse bilmez. Nusayb dedi ki:

وقد عادَ عَذْبُ الماءِ بَحْراً، فزادَني
إلى ظَمَئي أَنْ أَبْحَرَ الـمَشْرَبُ العَذْبُ

Bir başkası dedi ki:

وأُعْرِضُ عن مَطاعِمَ قَدْ أَراها
تُعَرَّضُ لي، وفي البَطْنِ انْطواء

Dedi: “Hasta ziyaretçisi cennetin bahçeleri üzerinedir” sözü; çünkü **على**, **في** manasında olmaz; “kese kolumun üzerindedir” denmesi caiz değildir; “kolumun içinde” kastederek. Ve sıfatlar, bir eser olmaksızın kardeşleri üzerine taşınmaz; hiçbir lugavî, onların **على**’yı **في** yerinde koyduklarını asla rivayet etmemiştir. Başka bir hadiste: “Cennetin **خُرْفة**’si üzerinedir”; **الخُرفة**, damme ile: meyvesi olgunlaştığında hurmadan **يُخْتَرَفُ** edilen şeydir. “Kim Allah’a güzel bir borç verir” ayeti inince; Ebû Talha dedi: “Benim bir **مَخْرَفٌ**’ım var ve ben onu sadaka kıldım”; yani hurmadan bir bahçe. Ve **المخرف**, fetha ile: hurmaya ve taze hurmaya denir. Ebû Katâde hadîsinde: “Onunla bir **مَخْرَفاً** satın aldım”; yani ondan taze hurma **يُخْرَفُ** edilen bir duvar/bahçe. Ve adamın **الخُرْفَة** için aldığı, üzerinde olan taze hurmayı topladığı hurma ağacına: **الخَرُوفَةُ** denir. Ve “falanca **خَرائفَه**’ini kuşandı”: üzerinde olan taze hurmayı, az bir şey hariç, topladı; denildi: hadisin manası: hasta ziyaretçisi cennetin yolu üzerinedir; yani bu onu onun yollarına ulaştırır. Ebû Kebîr el-Hüzelî, bir adamı bir darbeyle vurmayı vasfederken dedi ki:

ولقد تُحِينُ الخِرْقَ يَرْكُدُ عِلْجُه،
فَوْقَ الإِكامِ، إدامَةَ الـمُسْتَرْعِفِ
فأجَزْتُه بأَفَلَّ تَحْسَبُ أَثْرَه
نَهْجاً، أَبانَ بِذِي فَريغٍ مَخْرَفِ

**فَريغ**: geniş yoldur. Ali’den de, عليه السلام, rivayet olundu: Peygamber’i, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şöyle derken işittim: “Kim Allah’a ve Resûlüne iman ederek ve kitabını tasdik ederek bir hastayı ziyaret ederse, oturduğu müddetçe cennetin **خِراف**’ında olur.” Başka bir rivayette: “Hasta ziyaretçisi cennetin **خِرافة**’sindedir”; yani onun meyvesini toplamadadır; “Hurma ağacını **خَرَفْتُ** **أَخْرُفُها**”dan. Başka bir rivayette: “Hasta ziyaretçisinin cennette bir **خَرِيفٌ**’i vardır”; yani onun meyvesinden bir **مَخْرُوفٌ**; **فَعِيلٌ** vezninde, **مَفْعُولٍ** manasındadır.

Ve **الـمَخْرَفةُ**: bahçedir. Ve **الـمَخْرَفُ** ve **الـمَخْرَفَةُ**: açık yoldur. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Sizi **مَخْرَفةِ**

(* Sözü «تركتكم على مخرفة»; Nihâye’de olan: “**تركتكم على مثل مخرفة**”.) hayvanların” üzerinde bıraktım”; yani onların toynaklarıyla düzledikleri yolunun benzeri üzerinde. Sa‘leb: **الـمَخارِفُ** yollardır; hangi yollar olduğunu tayin etmedi.

Ve **الخُرافةُ**: yalandan hoş karşılanan sözdür. Ve “**حديث خُرافةَ**” dediler. İbnü’l-Kelbî, onların “**حديثُ خُرافة**” sözünde zikretti ki: **خُرافةَ**, Benî **عُذْرَة**’den yahut **جُهَيْنة**’dendir; cinler onu kaçırdı, sonra kavmine döndü; gördüğü şeylerden insanları hayrete düşüren hadisler anlatırdı; onu yalanladılar; böylece insanların dillerinde dolaştı. Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet olundu: “Ve **خُرافَةُ** haktır.” Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Ona dedi ki: “Bana anlat.” Dedi: “Sana **حَدِيثَ خُرافةَ** anlatmam.” Oradaki **الراء** hafifletilmiştir; ve ona **الأَلف واللام** girmez; çünkü o bir özel addır; ancak bununla gecenin uydurulmuş **الخُرافات**’ını kastederse (başka); onu, yalanladıkları her hadis üzerine ve hoş karşılanan ve hayret edilen her şey üzerine yürüttüler.

Ve **الخَرُوفُ**: kuzunun yavrusudur; denildi: özellikle koyundan **الجَذَع**’dan aşağı olandır; çoğulu **أَخْرفةٌ** ve **خِرفان**’dır; dişisi **خَرُوفَةٌ**’dir; onun iştikakı: o, buradan buraya **يَخْرُفُ** eder; yani otlar. Mesih hadîsinde: “Ben sizi ancak koçlar gibi gönderiyorum; Benî İsrail’in **خِرْفان**’ını toplarsınız.” Koçlarla büyük âlimleri, **الخِرْفان** ile küçük cahilleri kastetti. Ve **الخَرُوفُ** atlardan, sonbaharda doğandır. Hâlid b. Cebele dedi: “**الخَريفَ** otlamadı.” Denildi: **الخَرُوفُ**, atın yavrusu altı yahut yedi aya ulaştığında; el-Asmaî bunu **كتاب الفَرس**’te nakletti; ve Benî’l-Hâris’ten bir adam için şu beyiti okudu:

ومُسْتَنّةٍ كاسْتِنانِ الخَرُو
فِ، قد قَطَعَ الحَبْلَ بالمِرْوَدِ
دَفُوعِ الأَصابعِ، ضَرْحَ الشَّمُو
سِ نَجْلاء، مُؤيسة العُوَّدِ

**المِرْوَد** ile birlikteyi kastetti. Ve “**ومُسْتَنَّةٍ**” sözü: kanı **اسْتِنانٍ** ile akan bir mızrak darbesi demektir. Ve **الاسْتِنانُ** ve **السَّنُّ**: yüzü üzerinde geçip gitmektir; kanının, yüzü üzerinde, tıpkı **الـمُهْرُ الأَرِنُ**’in geçip gitmesi gibi geçtiğini kasteder. el-Cevherî dedi: Ebû’l-Gavs onu bilmedi. Ve “**دَفُوع الأَصابع**” sözü: parmaklarını kanın üzerine koyduğunda, kan onları iter; tıpkı huysuz atın ayağıyla itmesi gibi. Der ki: ziyaretçiler bu darbenin iyileşmesinden ümit kestiler. Ve **المِرْوَدُ**: yere çakılan bir demirdir; hayvanın ipi onda bağlanır. Ama İmru’ul-Kays’ın sözü:

جَوادَ الـمَحَثّةِ والمَرْوَدِ

(* Sözü «جواد إلخ»; Sıhâh’ta **رود** maddesinde başı şöyledir:
وأعددت للحرب وثابة)

Ve **الـمَرْوِد** de; o, onu iki hâlinde de (kasteder): onu koşturduğunda ve ona yumuşak davrandığında. Ve **الـمُرْوَدُ**: **مُفْعَلٌ** vezninde, **الرَّوْد**’dan; o da yumuşaklıktır; ve **الـمَرْوَدُ** ondan **مَفْعَلٌ**’dir; çoğulu **خُرُفٌ**’tur; (şu beyitte olduğu gibi):

كأَنـَّها خُرُفٌ وافٍ سَنابِكُها،
فَطأْطَأَتْ بُؤَراً في صَهْوَةٍ جَدَدِ

İbnü’s-Sikkît: Kısrak doğurduğunda, yavrusuna **مُهْر** ve **خَروف** denir; üzerinden bir yıl geçinceye kadar böyle kalır.

Ve **والخَرْفى** maksûr: **الجُلْبانُ** ve **الخُلَّرُ**’dır; Ebû Hanîfe dedi: o Farsçadır. Ve **بنو خارِفٍ**: iki batındır. Ve **خارِفٌ** ve **يامٌ**: Yemen’den iki kabiledir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ر ف * * المَخْرَفةُ * بوزن المتربة الطريق وهو في حديث عمر رضي الله تعالى عنه و * الخَرُوفُ * الحمل و * الخَرِيفُ * أحد فصول السنة * تُخْتَرَفُ * فيه الثمار أي تُجتنى والنسبة إليه * خَرْفِيٌّ * و * خَرَفِيٌّ * بسكون الراء وفتحها و * خُرَافَةُ * اسم رجل من عذرة استهوته الجن فكان يُحدث بما رأى فكذبوه وقالوا حديث خرافة ويُروى عن النبي ]ص[ أنه قال خرافة حق { والراء فيه مخففة ولا تدخله الألف واللام لأنه معرفة إلا أن تريد به الخرافات الموضوعة من حديث الليل و * خَرَفَ * الثمار اجتناها وبابه نصر والثمر * مَخْرُوفٌ * و * خَرِيفٌ * و * الخَرَفُ * بفتحتين فساد العقل من الكبر وبابه طرب فهو * خَرِفٌ

##### Türkçe

* خ ر ف * * **المَخْرَفةُ** * **المتربة** vezninde: yol; ve bu, Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisindedir. Ve * **الخَرُوفُ** *: kuzu. Ve * **الخَرِيفُ** *: senenin fasıllarından biri; onda meyveler * **تُخْتَرَفُ** *; yani toplanır. Ve ona nisbet: * **خَرْفِيٌّ** * ve * **خَرَفِيٌّ** *; **الراء**’nın sükûnuyla ve fethasıyla. Ve * **خُرَافَةُ** *: عذرة’den bir adamın adıdır; cinler onu kendine düşürmüştü; gördüğü şeylerle haber verirdi; onu yalanladılar ve “**حديث خرافة**” dediler. Ve Peygamber’den ]ص[ rivayet olunur ki o şöyle dedi: “**خرافة** haktır.” { Ve onda **الراء** hafifletilmiştir; ve ona **الألف واللام** girmez; çünkü o bir marifedir; ancak onunla, gecenin konuşmasından uydurulmuş **الخرافات**’ı kastetmen müstesna. Ve * **خَرَفَ** * meyveleri: onları topladı; ve babı **نصر**’dır. Ve meyve: * **مَخْرُوفٌ** * ve * **خَرِيفٌ** *. Ve * **الخَرَفُ** * iki fetha ile: yaşlılıktan aklın bozulması; ve babı **طرب**’dır; o hâlde o * **خَرِفٌ** *.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خرف الثمار، يخرفها، خرفا، بالفضتح، ومخرفا كمقعد، وخرافا، ويكسر: جناه هكذا في النسخ، والصواب: جناها، وفي المحكم: خرف النخل يخرفه خرفا وخرافا: صرمه، واجتناه، كاخترفه وقال أبو حنيفة: الاختراف: لقط النخل بسرا كان أو رطبا. وقال شمر خرف فلانا، يخرفه، خرفا: لقط له التمر، هكذا بفتح التاء وسكون الميم، وفي بعض الأصول الثمر بالمثلثة محركة.
 والمخرفة، كمرحلة: البستان، نقله الجوهري، وقيده بعضهم من النخل. وقال شمر: المخرفة: سكة بين صفين من نخل يخترف المخترف من أيهما شاء، أي يجتني، وبه فسر حديث ثوبان رضي اللهث عنه، رفعه: عائد المريض على مخرفة الجنة ويروى: مخارف الجنة حتى يرجع، أي: أن العائد فيما يحوزه من الثواب كأنه على نخل الجنة يخترف ثمارها، قاله ابن الأثير.
 قلت: وقد روي أيضا عن علي رضي الله عنه، رفعه: من عاد مريضا إيمانا بالله ورسوله، وتصديقا لكتابه، كأنما كان قاعدا في خراف الجنة وفي رواية أخرى: عائد المريض له خريف في الجنة أيك مخزوف من ثمارها، وفي أخرى: على خرفة الجنة.
 والمخرفة: الطريق اللاحب الواضح، ومنه قول عمر رضي الله عنه: تركتكم على مثل مخرفة النعم، فاتبعوا ولا تبتدعوا. قال الأصمعي: أراد تركتكم على منهاج واضح، كالجادة التي كدتها النعم بأخفافها، حتى وضحت واستبانت، وبه أيضا فسر بعضهم الحديث المتقدم، والمعنى: عائد المريض على طريق الجنة، أي: يؤديه ذلك إلى طرقها، كالمخرف، كمقعد فيهما، أي: في سكة النخل، والطريق.
 فمن الأول حديث أبي قتادة رضي الله عنه، لما أعطاه رسول الله صلى الله عليه وسلم سلب القتيل، قال: فبعته، فابتعت به مخرفا، فهو أول مال تأثلته في الإسلام ورواية الموطأ: فإنه لأول مال تأثلته، ويروى: اعتقدته، أي اتخذت منه عقدة، كما في الروض، قال: ومعناه: البستان من النخل، هكذا فسروه، وفسره الحربي وأجاد في تفسيره، فقال: المخرف: نخلة واحدة، أو نخلات يسيرة إلى عشرة، فما فوق ذلك فهو بستانق أو حديقة، قال: ويقوي هذا القول ما قاله أبو حنيفة من أن المخرف مثل المخروفة، وهي النخلة يخترفها الرجل لنفسه وعياله، وأنشد:
  مثل المخارف من جيلان أو هجرا وفي اللسان: المخرف: القطعة الصغيرة من النخل، ست أو سبع، يشتريها الرجل للخرفة، وقيل: هي جماعة النخل ما بلغت. وقال ابن الأثير: المخرف: الحائط من النخلن وبه فسر أيضا حديث أبي طلحة: إن لي مخرفا، وإني قد جعلته صدقة فقال صلى الله عليه وسلم: اجعله في فقراء قومك.

  وقال أبو عبيد، في تفسيرحديث: عائد المريض ما نصه: قال الأصمعي: المخارف: جمع مخرف، كمقعد، وهو جنى النخل، وإنما سمي مخرفا لأنه يخرف منه، أي: يجتنى.
 وقال ابن قتيبة، فيما رد على أبي عبيد: لا يكون المخرف جنى النخل، وإنما المخرف النخل، قال: ومعنى الحديث: عائد المريض في بساتين الجنة. قال ابن الأنباري: بل هو المخطىء، لأن المخرف يقع على النخل، وعلى المخروف من النخل، كما يقع المشرف على الشرب، والموضع، والمشروب، وكذلك المطعم، والمركب، يقعان على الطعام المأكول، وعلى المركوب، فإذا جاز ذلك جاز أن يقع المخرف على الرطب المخروف، قال: ولا يجهل هذا إلا قليل التفتيش لكلام العرب، قال الشاعر:
  وأعرض عن مطاعم قد أراها                      تعرض لي وفي البطن انطواء قال: وقوله: عائد المريض على بساتين الجنة، لأن على لا تكون بمعنى في، لا يجوز أن يقال: الكيس على كمي، يريد: في أخواتها إلا بأثر، وما روى لغوي قط أنهم يضعون على موضع في. انتهى ومن المخرف بمعنى الطريق قول أبي كبير الهذلي، يصف رجلا ضربه ضربة:
  فأجزته بأفل تحسـب أثـره                      نهجا أبان بذي فريغ مخرف ويروى: مجرف، كمنبر بالجيم والراء، أي: يجرف كل شيء، وهي رواية ابن حبيب، وقد تقدم.
 وقال ثعلب: المخارف: الطريق، ولم يعين أية الطرق هي. والمخرف، كمنبر: زنبيل صغير يخترف فيه من أطايب الرطب، هذا نص العباب، وأخضر منه عبارة الروض: المخرف، بكسر الميم: الآلة التي تخترف بها الثمار، وأخضر منه عبارة الجوهري: المخرف، بالكسر: ما تجتنى فيه الثمار، ومن سجعات الأساس: خرجوا إلى المخارف بالمخارف، أي: إلى البساتين بالزبل.
 والخرفة، كهمزة: ة بين سنجار ونصيبين، منها: أبو العباس أحمد بن المبارك بن نوفل النصيبي الخرفي المقرىء، وله تصانيف، مات في رجب سنة 664، ويفهم من سياق الحافظ في التبصير أنه بالضم فالسكون.
 والإمام أبو علي ضياء ابن أحمد بن أبي علي بن أبي القاسم بن الخريف، كزبير: محدث، عن القاضي أبي بكر محمد بن عبد الباقي بن محمد البزار النصري الأنصاري، وعنه الأخوان: النجيب عبد اللطيف، والعز عبد العزيز، ابنا عبد المنعم الحراني، وقد وقع لنا طريقه عاليا، في كتاب شرف أصحاب الحديث، للحافظ أبي بكر الخطيب.
 والخروفة: النخلة يخرف ثمرها، أي: يصرم، فعولة بمعنى مفعولة، وقال أبو حنيفة: وكذلك الخريفة: هي النخلة يخترفها الرجل لنفسه وعياله، وفي العباب: نخلة تأخذها لتلقط رطبها. قاله شمر: وقيل: الخريفة: هي التي تعزل للخرفة، جمعها خرائف، أو الخرائف: النخل التي، ونص الصحاح: اللاتي تخرص، نقله الجوهري عن أبي زيد.
 والخروف كصبور: ولد الحمل، وقال الليث: هو الذكر من أولاد الضأن، أو إذا رعى وقوي منه خاصة، وهو دون الجذع، وهي خروفة، وقد خالف هنا قاعدته، وهو قوله: والأنثى بهاء، فليتنبه لذلك، ج: أخرفة، في أدنى العدد، وخرفان، بالكسر، في الجميع، وإنما اشتقاقه من أنه يخرف من ههنا وههنا، أي: يرتع.

  وقد يراد بالخرفان: الصغار والجهال، كما يراد بالكباش: الكبار والعلماء، ومنه حديث المسيح عليه السلام: إنما أبعثكم كالكباش تلتقطون خرفان بني إسرائيل. والخروف: مهر الفرس إلى مضي الحول، نقله ابن السكيت، وأنشد رجل من بلحارث بن كعب يصف طعنة:
  ومستنة كاستنان الـخـرو                      ف قد قطع الحبل بالمرود
  دفوع الأصابع ضرح الشمو                      س نجلاء مؤيسة الـعـود مستنة: يعني طعنة فار دمها، واستن: أي مر على وجهه، كما يمضي المهر الأرن، وبالمرود: أي مع المرود، قال الجوهري: ولم يعرفه أبو الغوث. أو الخروف: ولد الفرس إذا بلغ ستة أشهر أو سبعة، حكاه الأصمعي، في كتاب الفرس، وأنشد البيت المتقدم، نقله الجوهري، وأنشد السهيلي، في الروض هذا البيت، وقال: قيل: الخروف هنا: المهر، وقال قوم: الفرس يسمى خروفا.
 قلت: في اللسان: الخروف من الخيل: ما نتج في الخريف، وقال خالد بن جبلة: ما رعى الخريف. ثم قال السهيلي: ومعناه عندي في هذا البيت: أنه صفة من خرفت الثمرة، إذا جنيتها، فالفرس خروف للشجر والنبات، لا تقول: إن الفرس يسمى خروفا في عرف اللغة، ولكن خروف، في معنى أكول، لأنه يخرف، أي: يأكل، فهو صفة لكل من فعل ذلك الفعل من الدواب.
 والخارف: حافظ النخل، ومنه حديث أنس رضي الله عنه، رفعه: أي الشجرة أبعد من الخارف? قالوا: فرعها، قال: فكذلك الصف الأول. وجمع الخارف: خراف، ويقال: أرسلوا خرافهم: أي نظارهم. وخارف، بلا لام: لقب مالك ابن عبد الله بن كثير، أبي قبيلة من همدان وفي اللسان: خارف ويام، وهما قبيلتان، وقد نسب إليهما المخلاف باليمن.
 والخرفة، بالضم: المخترف، والمجتنى من الثمار والفواكه، ومنه حديث أبي عمرة: النخلة خرفة الصائم: أي ثمرته التي يأكلها، وفي حديث آخر: في التمر خرفة الصائم، وتحفة الكبير ونسبه للصائم، وتحفة الكبير ونسبه للصائم لأنه يستحب الإفطار عليه.
 كالخرافة، ككناسة وهو: ما خرف من النخل. والخرائف: النخل التي تخرص، وهذا قد تقدم للمصنف قريبا، فهو تكرار، وأسبقنا أنه نقله الجوهري، عن أبي زيد.
 والخريف، كأمير: أحد فصول السنة الذي تخترف فيه الثمار، قال الليث: هو ثلاثة أشهر، بين آخر القيظ وأول الشتاء، سمي خريفا لأنه تخترف فيها الثمار، والنسبة إليه خرفي بالفتح، ويكسر، ويحرك، كل ذلك على غير قياس.
 والخريف: المطر في ذلك الفصل، والنسبة كالنسبة، قال العجاج:
  جر السحاب فوقه الخرفي
  ومردفات المزن والصيفي أو هو أول المطر في أول الشتاء، وهو الذي يأتي عند صرام النخل، ثم الذي يليه الوسمي، وهو عند دخول الشتاء، ثم يليه الربيع، ثم يليه الصيف، ثم الحميم، قاله الأصمعي. وقال الغنوي: الخريف: ما بين طلوع الشعري إلى غروب العرقوتين، والغور، وركبة، والحجاز، كله يمطر بالخريف، ونجد لا تمطر فيه.

  وقال أبو زيد: أول المطر الوسمي، ثم الشتوي، ثم الخريف، ثم الحميم، ثم الخريف، ولذلك جعلت السنة ستة أزمنة. وقال أبو حنيفة: ليس الخريف في الأصل باسم للفصل، وإنما هو اسم مطر القيظ، ثم سمي الزمن به. ويقال: خرفنا، مجهولا، أي: أصابنا ذلك المطر، فنحن مخروفون، وكذا خرفت الأرض، خرفا: إذا أصابها مطر الخريف.
 وقال الأصمعي: أرض مخروفة: أصابها خريف المطر، ومربوعة: أصابها الربيع، وهو المطر، ومصيفة: أصابها الصيف. والخريف: الرطب المجني، فعيل بمعنى مفعول. وقال أبو عمر,: الخريف: الساقية.
 والخريف: السنة والعام، ومنه الحديث: فقراء أمتي يدخلون الجنة قبل أغنيائهم بأربعين خريفا. قال ابن الأثير: هو الزمان المعروف في فصول السنة، ما بين الصيف والشتاء، ويريد أربعين سنة، لأن الخريف لا يكون في السنة إلا مرة واحدة، فإذا انقضى أربعون خريفا، فقد مضت أربعون سنة.
 ومنه الحديث الآخر: إن أهل النار يدعون مالكا أربعين خريفا. وفي حديث آخر: ما بين منكبي الخازن من خزنة جهنم خريف، أراد مسافة تقطع من الخريف إلى الخريف، وهو السنة، ثم إنه ذكر العام والسنة وإن كان أحدهما يغني عن الآخر إشارة إلى ما فيهما من الفرق الذي ذكره أئمة الفقه من اللغة، الذي ذكره أئمة الفقه من اللغة، وفصله السهيلي في الروض، وسنذكره في موضعه، إن شاء الله تعالى. وقيس، هكذا في النسخ، والصواب على ما سبق له في ق ق س قاقيس بن صعصعة ابنش أبي الخريف، محدث روى عن أبيه، وأضاف في إسناد حديثه، على ما أسلفنا ذكره في السين، فراجعه.
 والخريفة، كسفينة: أن يحفر للنخلة في البطحاء، وهي مجرى السيل الذي فيه الحصى حتى ينتهى إلى الكدية، ثم يحشى رملا، وتوضع فيه النخلة، كما في العباب. والخزفي، كسكرى: الجلبان، بتشديد اللام، وتخفيفها غير فصيح.

  قال أبو حنيفة: وهو اسم لحب م معروف، وهو معرب، وأصله فارسي، من القطاني، وفارسيته: خربا، وخلر، نقله الجوهري. وخرافة، كثمامة: رجل من عذرة، كما في الصحاح، أو من جهينة، كما لابن الكلبي، استهوته الجن، واختطفته، ثم رجع إلى قومه، فكان يحدث بما رأى أحاديث يعجب منها الناس، فكذبوه فجرى على ألسن الناس، وقالوا: حديث خرافة، قال الجوهري: والراء مخففة، ولا يدخله الألف واللام، لأنه معرفة، إلا أن تريد به الخرافات الموضوعة من حدث الليل، أو هي حديث مستملح كذب، نقله الليث، والذي ذكره الجوهري، وابن الكلبي، فقد استنبطه الحربي في غريب الحديث من تأليفه أن عائشة رضي الله عنها قالت: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: حدثيني، قلت: ما أحدثك حديث خرافة? قال: أما إنه قد كان. والخرف، محركة: الشيص من التمر، نقله أبو عمرو. والخرف، بضمتين في قول الجارود بن المنذر بن معلى الأزدي رضي الله تعالى عنه، قال: قلت: يا رسول الله قد علمت ما يكفينا من الظهر ذود نأتي عليهن في خرف فنستمتع من ظهورهن. قال: ضالة المؤمن خرق النار، أراد: في وقت خروجهم هكذا نص العباب، وفي النهاية: خروجهن إلى الخريف.
 والخراف، كسحاب، ويكسر: وقت اختراف الثمار، كالحصاد والحصاد، نقله الكسائي. وخرف الرجل، كنصر، وفرح، وكرم، وعلى الثانية اقتصر الجوهري، والصاغاني، وصاحب اللسان، فهو خرف، ككتفك فسد عقله من الكبر، كما في الصحاح، والأنثى خرفة، وقال عبد الله بن طاوس: العالم لا يخرف، وأنشد الجوهري لأبي النجم:
  أتيت من عند زياد كالخرف
  تخط رجلاي بخط مختلف
  وتكتبان في الطريق لام الف قال الصاغاني: ورواه بعضهم: تكتبان بالكسرات، وهي لغة لبغضهم، وقال آخر:
  مجهال رأد الضحى حتى يورعها                      كما يورع عن تهذائه الخـرفـا وخرف الرجل، كفرح: أولع بأكل الخرفة، بالضم، وهي جنى النخلة. وأخرفه الدهر: أفسده، وأخرف النخل: حان له أن يخرف، أي يجنى، كقولك: أحصد الزرع، ولو قال حان خرافه، كان أخضر.
 وأخرفت الشاة: ولدت في الخريف، نقله الجوهري، وأنشد للكميت:
  تلقى الأمان على حياض محمد                      ثولاء مخرفة وذئب أطلـس قال الصاغاني: ولم أجده في شعره: قلت: ويروى بعده:
  لاذي تخاف ولا لذلـك جـرأة                      تهدى الرعية ما استقام الريس يمدح محمد بن سليمان الهاشمي، وقد مر ذكره في حوض وفي رأس. وأخرف القوم: دخلوا فيه، أي: في الخريف، نقله الجوهري، وكذلك: أصافوا، وأشتوا، إذا دخلوا في الصيف والشتاء. وأخرفت الذرة: طالت جدا، نقله ابن عباد.
 وقال الليث: أخرف فلانا نخلة: إذا جعلها له خرفة يخترفها. وفي الصحاح: قال الأموي: أخرفت الناقة: ولدت في مثل الوقت الذي حملت فيه من قابل، وهي مخرف، وقال غيره: المخرف: الناقة التي تنتج في في الخريف، وهذا أصح، لأن الاشتقاق يمده، وكذلك الشاة.

  وخرفه، تخريفا: نسبه إلى الخرف، أي: فساد العقل. وخارفه، مخارفة: عامله بالخريف، وفي العباب: من الخريف، كالمشاهرة، من الشهر. ورجل مخارف، بفتح الراء، أي: محروم محدود، والجيم والحاء لغتان فيه.
 ومما يستدرك عليه: أرض مخروفة: أصابها مطر الخريف. وخرقت البهائم، بالضم: أصابها الخريف، أو أنبت لها ما ترعاه، قال الطرماح:
  مثل ما كافحت مخروفة                      نصها ذاعر روع مؤام يعي الظبية التي أصابها الخريف. وأخرفوا: أقاموا بالمكان خريفهم. والمخرف، كمقعد: موضع إقامتهم ذلك الزمن، كأنه على طرح الزائد، قال قيس بن ذريح:
  فغيقة فالأخياف أخياف ظبية                      بها من لبينى مخرف ومرابع وخرفوا في حائطهم: أقاموا فيه وقت اختراف الثمار، وقد جاء ذلك في حديث عمر رضي الله عنه، كقولك: صافوا وشتوا، إذا أقاموا في الصيف والشتاء. وعامله مخارفة، وخرافا: من الخريف، الأخيرة عن اللحياني، وكذا استأجره مخارفة وخرافا، عنه أيضا.
 واللبن الخريف: الطريف الحديث العهد بالحلب، أجري مجرة الثمار التي تخترف، على الاستعارة، وبه فسر الهروي رجز سلمة بن الأكوع:
  لم يغذها مد ولا نصيف
  ولا تميرات ولا رغيف
  لكن غذاها اللبن الخريف ورواه الأزهري: لبن الخريف وقال: اللبن يكون في الخريف أدسم. والمخرف، كمقعد: النخلة نفسها، نقله الجوهري. وخرف الرجل، يخرف، من حد نصر: أخذ من طرف الفواكه. والمخرف، كمجلس: لغة في المخرف، كمقعد، بمعنى البستان من النخل، نقله السهيلي في الروض، في تفسير حديث أبي قتادة.
 والخريفة، كسفينة: النخلة تعزل للخرفة. والمخرف، كمقعد: الرطب. وخرفته أخاريف. نقله ابن عباد. ومن أمثالهم: كالخروف، أينما أتكأ أتكأ على الصوف، يضرب لذي الرفاهية.
 والإمام جار الله أبو عبد الله محمد بن أبي الفضل، خروف، الأنصاري التونسي، نزيل فاس، توفي بها سنة 966 للهجرة، أخذ عن محمد ابن علي الطويل القادري، والشمس اللقاني، وأخيه ناصر الدين، وعنه محمد بن قاسم القصار، وأبو المحاسن يوسف بن محمد الفاسي.

##### Türkçe

**خرف** meyveleri, onu **يخرفها**, **خرفا**, **بالفضتح** ile, ve **مخرفا** ( **كمقعد** gibi), ve **خرافا**, ve ( **ويكسر** ): onu topladı; nüshalarda böylece (gelmiştir); doğrusu: onu topladı (dişil), ve **المحكم**’de: **خرف النخل يخرفه خرفا وخرافا**: onu kesti (hasat etti), ve onu topladı; **كاخترفه** gibi. Ebû Hanîfe dedi: **الاختراف**: hurmayı toplamak; ister **بسرا** olsun ister **رطبا**. Şemmer dedi: **خرف فلانا، يخرفه، خرفا**: onun için hurmayı topladı; böylece **بفتح التاء وسكون الميم** ile; bazı asıllarda **الثمر** (üç noktalı ile) harekeli (olarak).

Ve **المخرفة** ( **كمرحلة** gibi): bostan; onu Cevherî nakletti; bazıları onu hurmadan (olmak üzere) kayıtladı. Şemmer dedi: **المخرفة**: iki hurma sırası arasında bir yol; **المخترف** hangisinden isterse ondan **يخترف**; yani toplar; bununla Sevbân رضى اللهث عنه hadisi açıklanmıştır, onu merfû olarak: “Hasta ziyaretçisi cennet **مخرفة**si üzerindedir”; ve rivayet olunur: “cennet **مخارف**leri (üzerindedir) dönünceye kadar”; yani: ziyaretçi, sevaptan elde ettiği şey bakımından sanki cennet hurmaları üzerinde, meyvelerini topluyor gibidir; bunu İbnü’l-Esîr söyledi.

Dedim: Ali رضى الله عنه’dan da rivayet olunmuştur, onu merfû olarak: “Kim Allah’a ve Resûlü’ne iman ederek, kitabını tasdik ederek bir hastayı ziyaret ederse, sanki cennet **خراف**ında oturmuş gibidir”; başka bir rivayette: “Hasta ziyaretçisinin cennette bir **خريف**i vardır”; yani: onun meyvelerinden toplanmış (bir pay); bir diğerinde: “cennet **خرفة**si üzerindedir”.

Ve **المخرفة**: açık, belirgin ana yol; ondan Ömer رضى الله عنه’nun sözü: “Sizi, develerin **مخرفة**si gibi bir şey üzerinde bıraktım; öyleyse uyun, bid‘at çıkarmayın.” Asmaî dedi: “Sizi açık bir yol üzere bıraktım”ı kastetti; develerin toynaklarıyla dövdüğü cadde gibi; ta ki açığa çıktı ve belirginleşti. Bununla da bazıları önce geçen hadisi açıkladı; mana: hasta ziyaretçisi cennet yolundadır; yani bu onu onun yollarına ulaştırır; **المخرف** gibi ( **كمقعد** gibi) ikisinde de; yani: hurma yolunda ve yolda.

Birinciden Ebû Katâde رضى الله عنه hadisi: Resûlullah صلى الله عليه وسلم ona öldürülenin **سلب**ini verdiğinde, dedi ki: “Onu sattım; onunla bir **مخرف** satın aldım; o, İslâm’da kökleştirdiğim ilk maldır.” **الموطأ** rivayeti: “Şüphesiz o, kökleştirdiğim ilk maldır”; ve rivayet olunur: “**اعتقدته**”; yani ondan bir düğüm edindim; **الروض**’da olduğu gibi. Dedi ki: manası: hurma bostanı; onu böyle tefsir ettiler. Harbî onu tefsir etti ve tefsirinde güzel yaptı; dedi ki: **المخرف**: tek bir hurma ağacı; yahut az sayıda hurma ağacı, ona kadar; bunun üstü ise **بستانق** yahut bahçedir. Dedi ki: Bu görüşü, Ebû Hanîfe’nin şu sözü güçlendirir: **المخرف** **المخروفة** gibidir; o da, kişinin kendisi ve ailesi için meyvesini topladığı hurma ağacıdır. Ve şu beyti okudu:
مثل المخارف من جيلان أو هجرا
Ve **اللسان**’da: **المخرف**: hurmadan küçük parça; altı yahut yedi; kişi onu **للخرفة** için satın alır. Ve denildi: o, ulaştığı kadar hurma topluluğudur. İbnü’l-Esîr dedi: **المخرف**: hurmadan duvarla çevrili bahçe; bununla Ebû Talha hadisi de tefsir edildi: “Benim bir **مخرف**im var; onu sadaka yaptım.” Bunun üzerine صلى الله عليه وسلم dedi: “Onu kavminin fakirlerine ver.”

Ebû Ubeyd, “hasta ziyaretçisi” hadisinin tefsirinde, lafzı şu olmak üzere dedi: Asmaî dedi: **المخارف**: **مخرف**in çoğulu, **كمقعد** gibi; o, hurmanın toplanmış ürünüdür; ona ancak **مخرفا** adı verildi, çünkü ondan **يخرف** olunur; yani: toplanır.

İbn Kuteybe, Ebû Ubeyd’e reddettiği şeyde dedi: **المخرف** hurmanın toplanmış ürünü olmaz; **المخرف** ancak hurmadır. Dedi ki: hadisin manası: hasta ziyaretçisi cennet bostanlarındadır. İbnü’l-Enbârî dedi: bilakis hata eden odur; çünkü **المخرف** hurmaya da, hurmadan **المخروف** olana da vâki olur; tıpkı **المشرف**in içeceğe, mekâna ve içilene vâki olması gibi; aynı şekilde **المطعم** ve **المركب** de yenilen yemeğe ve binilene vâki olur. Bu caiz olunca, **المخرف**in toplanmış **الرطب**a vâki olması da caiz olur. Dedi ki: bunu ancak Arapların sözünü az araştıran bilmez. Şair dedi ki:
وأعرض عن مطاعم قد أراها                      تعرض لي وفي البطن انطواء
Dedi ki: “Hasta ziyaretçisi cennet bostanları üzerindedir” sözüne gelince; çünkü **على** “**في**” manasında olmaz; “kese kolumun üzerindedir” denilmesi caiz değildir; “kız kardeşlerinin içinde”yi kastederek; ancak bir eserle (nakille) olur. Hiçbir lugat âlimi rivayet etmemiştir ki onlar **على**yı **في** yerine koysunlar. Bitti. Ve **المخرف**in “yol” manasında oluşundan, Hüzeylî Ebû Kebîr’in sözü; bir adamı bir darbeyle vurmayı vasfeder:
فأجزته بأفل تحسـب أثـره                      نهجا أبان بذي فريغ مخرف
Ve rivayet olunur: **مجرف**; **كمنبر** gibi, **بالجيم والراء** ile; yani her şeyi süpürür; bu, İbn Habîb’in rivayetidir; ve daha önce geçti.

Sa‘leb dedi: **المخارف**: yol; hangi yollar olduğunu tayin etmedi. Ve **المخرف** ( **كمنبر** gibi): seçkin **الرطب**tan içinde toplama yapılan küçük sepet; bu, **العباب**’ın nassıdır. Ondan daha açık olan **الروض** ibaresi: **المخرف** (mîm’in kesresiyle): meyvelerin onunla toplandığı âlet. Ondan daha açık olan Cevherî ibaresi: **المخرف** (kesre ile): meyvelerin içinde toplandığı şey. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “**خرجوا إلى المخارف بالمخارف**”; yani: sepetlerle bostanlara çıktılar.

Ve **الخرفة** ( **كهمزة** gibi): Sincâr ile Nasîbîn arasında bir yer; ondan: Ebü’l-Abbâs Ahmed b. el-Mübârek b. Nevfel en-Nasîbî **الخرفي** kıraat âlimi; onun tasnifleri vardır; Receb 664 yılında öldü. Hâfızın **التبصير**’deki siyakından anlaşılır ki o, damme sonra sükûn iledir.

Ve imam Ebû Ali Ziyâ b. Ahmed b. Ebî Ali b. Ebî’l-Kâsım b. **الخريف** ( **كزبير** gibi): muhaddis; kadı Ebû Bekir Muhammed b. Abdülbâkî b. Muhammed el-Bezzâr en-Nasrî el-Ensârî’den (rivayet etti); ondan da iki kardeş: en-Necîb Abdüllatîf ve el-İzz Abdülazîz, Abdülmün‘im el-Harrânî’nin iki oğlu (rivayet etti). Onun tariki bize âlî olarak vâki oldu; Hâfız Ebû Bekir el-Hatîb’in **شرف أصحاب الحديث** kitabında.

Ve **الخروفة**: meyvesi **يخرف** olunan hurma ağacı; yani: kesilir (hasat edilir). **فعولة** vezninde, **مفعولة** manasındadır. Ebû Hanîfe dedi: **الخريفة** de böyledir: kişinin kendisi ve ailesi için meyvesini topladığı hurma ağacıdır. **العباب**’da: “**رطب**unu toplamak için aldığın bir hurma ağacı.” Bunu Şemmer söyledi. Ve denildi: **الخريفة**: **للخرفة** için ayrılan (ağaç)tır; çoğulu **خرائف**. Yahut **الخرائف**: **الصحاح** nassı: **اللاتي تخرص** olan hurma ağaçlarıdır; Cevherî onu Ebû Zeyd’den nakletti.

Ve **الخروف** ( **كصبور** gibi): kuzunun yavrusu. Leys dedi: o, koyun yavrularının erkeğidir; yahut otlayıp güçlendiğinde, özellikle ondan; o, **الجذع**dan aşağıdır. Dişisi **خروفة**dır. Burada kaidesine muhalefet etti; o da şu sözüdür: “dişisi **بهاء** iledir”; buna dikkat edilsin. Çoğulu: en az sayıda **أخرفة**; hepsinde **خرفان** (kesre ile). Türetimi ancak şundandır: o, buradan buraya **يخرف** eder; yani: otlar.

Ve **الخرفان** ile küçükler ve cahiller kastedilebilir; tıpkı **الكباش** ile büyükler ve âlimler kastedildiği gibi. Ondan Mesîh عليه السلام hadisi: “Sizi ancak koçlar gibi gönderiyorum; Benî İsrâîl’in **خرفان**ını topluyorsunuz.” Ve **الخروف**: atın tayı, bir yıl geçinceye kadar; İbnü’s-Sikkît onu nakletti. Belhâris b. Ka‘b’dan bir adam, bir mızrak darbesini vasfederek okudu:
ومستنة كاستنان الـخـرو                      ف قد قطع الحبل بالمرود
دفوع الأصابع ضرح الشمو                      س نجلاء مؤيسة الـعـود
**مستنة**: yani kanı fışkıran bir darbe. Ve **استن**: yani yüzü üzerinde geçti; tıpkı **المهر**in **الأرن** olarak geçmesi gibi. Ve **بالمرود**: yani **مع المرود**. Cevherî dedi: Ebû’l-Gavs onu bilmedi. Yahut **الخروف**: altı ay yahut yedi ayı bulduğunda at yavrusu; Asmaî bunu **كتاب الفرس**’te hikâye etti; ve önceki beyti okudu; Cevherî onu nakletti. Süheylî **الروض**’da bu beyti okudu ve dedi: denildi ki: burada **الخروف**: taydır. Ve bir kavim dedi: at **خروفا** diye adlandırılır.

Dedim: **اللسان**’da: atlardan **الخروف**: sonbaharda doğan (tay)dır. Hâlid b. Cebele dedi: sonbaharı otlayan (dır). Sonra Süheylî dedi: bu beyitte manası, benim yanımda: o, **خرفت الثمرة**den bir sıfattır; onu topladığında. At, ağaç ve bitki için **خروف**tur. “At, lugat örfünde **خروف** diye adlandırılır” deme; fakat **خروف**, **أكول** manasındadır; çünkü o **يخرف** eder; yani yer. O halde o, o fiili yapan her hayvan için bir sıfattır.

Ve **الخارف**: hurmanın koruyucusu. Ondan Enes رضى الله عنه hadisi, merfû olarak: “Hangi ağaç **الخارف**ten daha uzaktır?” Dediler: “Dal(lar)ı.” Dedi: “İşte birinci saf da böyledir.” **الخارف**in çoğulu: **خراف**. Ve denilir: “**أرسلوا خرافهم**”; yani gözcülerini. Ve **خارف** (lâmsız): Hemdân’dan bir kabilenin babası olan Mâlik b. Abdullâh b. Kesîr’in lakabıdır. Ve **اللسان**’da: **خارف** ve **يام**; ikisi iki kabiledir; Yemen’de **المخلاف** onlara nispet edilmiştir.

Ve **الخرفة** (damme ile): **المخترف**; ve meyvelerden ve yemişlerden toplanan şey. Ondan Ebû Umre hadisi: “Hurma ağacı, oruçlunun **خرفة**sidir”; yani yediği meyvesidir. Başka bir hadiste: “Hurmada oruçlunun **خرفة**si vardır”; ve büyüğün hediyesi; ve onu oruçluya nispet etti; çünkü onunla iftar etmek müstehaptır.

**كالخرافة** ( **ككناسة** gibi): o, hurmadan **خرف** olunan şeydir. Ve **الخرائف**: **تخرص** olunan hurma ağaçlarıdır; bu, musannif için az önce geçti; o halde tekrardır. Ve daha önce geçirdik ki Cevherî onu Ebû Zeyd’den nakletmiştir.

Ve **الخريف** ( **كأمير** gibi): yılın meyvelerin toplandığı mevsimlerinden biri. Leys dedi: o, üç aydır; yaz sıcağının sonu ile kışın başı arasındadır. Ona ancak **خريفا** adı verildi; çünkü onda meyveler toplanır. Ona nispet: **خرفي** (fetha ile); ve kesrelenir ve harekelenir; bunların hepsi kıyasa aykırı olarak.

Ve **الخريف**: o mevsimdeki yağmur; nispet de nispet gibidir. Accâc dedi:
جر السحاب فوقه الخرفي
Yahut o, kışın başındaki ilk yağmurdur; o, hurmanın kesimi sırasında gelir; sonra ondan sonra gelen **الوسمي**dir; o, kışa girişte olur; sonra onu **الربيع** izler; sonra onu **الصيف** izler; sonra **الحميم**. Bunu Asmaî söyledi. Ğanevî dedi: **الخريف**: **الشعري**nin doğuşu ile **العرقوتين**’in batışı arasındadır. Ve **الغور** ve **ركبة** ve **الحجاز**ın hepsi **بالخريف** yağmur alır; **نجد** ise onda yağmur almaz.

وقال أبو زيد: Yağmurun ilki **الوسمي**’dir, sonra **الشتوي**, sonra **الخريف**, sonra **الحميم**, sonra **الخريف**; bundan dolayı yıl altı zaman kılındı. وقال أبو حنيفة: **الخريف** aslında mevsimin adı olarak bir isim değildir; ancak o, **القيظ** yağmurunun adıdır; sonra zaman onunla adlandırıldı. Ve denir: **خرفنا**, meçhul (edilgen), yani: o yağmur bize isabet etti; biz de **مخروفون**’uz. Yine böyle: **خرفت الأرض**, **خرفا**: **الخريف** yağmuru ona isabet ettiğinde.

وقال الأصمعي: **أرض مخروفة**: yağmurun **خريف**’i ona isabet etti; ve **مربوعة**: **الربيع** ona isabet etti, o da yağmurdur; ve **مصيفة**: **الصيف** ona isabet etti. Ve **الخريف**: toplanmış taze hurmadır; **فعيل** vezninde, **مفعول** manasındadır. وقال أبو عمر,: **الخريف**: su arkıdır.

Ve **الخريف**: yıl ve senedir. Ondan hadis: “Ümmetimin fakirleri, zenginlerinden kırk **خريفا** önce cennete girer.” قال ابن الأثير: O, yılın mevsimlerinde bilinen zamandır; **الصيف** ile **الشتاء** arasındadır; ve kırk sene kasteder; çünkü **الخريف** senede ancak bir kere olur; kırk **خريفا** geçince, kırk sene geçmiş olur.

Ve ondan diğer hadis: “Cehennem ehli, Mâlik’i kırk **خريفا** çağırırlar.” Ve başka bir hadiste: “Cehennem bekçilerinden bekçinin iki omzu arası bir **خريف**tir”; **الخريف**’ten **الخريف**’e kat edilen mesafeyi kastetti; o da senedir. Sonra o, yıl ve seneyi zikretti; ikisinden biri diğerinden müstağni kıldığı hâlde; bunda, dil bakımından fıkıh imamlarının zikrettiği farkın bulunduğuna işaret vardır; onu Süheylî **الروض**’da ayırıp açıklamıştır; biz de onu yerinde zikredeceğiz, yüce Allah dilerse. Ve **قيس**, nüshalarda böyledir; doğrusu, daha önce onun için **ق ق س**’de geçtiği üzere: **قاقيس بن صعصعة ابنش أبي الخريف**; bir muhaddistir, babasından rivayet etti; ve hadisinin isnadına ilâve etti; daha önce **السين**’de zikrettiğimiz üzere; ona müracaat et.

Ve **الخريفة**, **سفينة** gibi: **البطحاء**’da hurma ağacı için kazılmasıdır; o, içinde çakıl bulunan sel yatağıdır; **الكدية**’ye varıncaya kadar; sonra kumla doldurulur; hurma ağacı onun içine konur; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الخزفي**, **سكرى** gibi: **الجلبان**’dır; **اللام**’ın şeddeli olmasıyla; hafifletilmesi fasih değildir.

قال أبو حنيفة: O, bilinen bir **حب**’ın adıdır; o, muarrebdir; aslı Farsçadır; **القطاني**’dandır; Farsçası: **خربا** ve **خلر**’dır; onu Cevherî nakletti. Ve **خرافة**, **ثمامة** gibi: **عذرة**’den bir adamdır, **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut **جهينة**’dendir, İbnü’l-Kelbî’ye göre; cinler onu aklını çeldi; onu kaçırdı; sonra kavmine döndü; gördükleriyle insanları hayrete düşüren hadisler anlatırdı; onu yalanladılar; böylece insanların dillerinde dolaştı; “**حديث خرافة**” dediler. قال الجوهري: **الراء** hafiftir; ve ona **الألف واللام** girmez; çünkü o marifedir; ancak gece konuşmasından uydurulmuş **الخرافات**’ı kastetmek istersen; yahut o, hoş bulunan bir yalan hadistir; onu Leys nakletti. Cevherî’nin ve İbnü’l-Kelbî’nin zikrettiğini ise Harbî, kendi telif ettiği **غريب الحديث**’te şu şekilde istinbat etmiştir: Âişe رضي الله عنها dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “Bana anlat.” Dedim: “Sana **حديث خرافة** mı anlatayım?” Dedi: “Evet, o gerçekten olmuştu.” Ve **الخرف**, harekeli: hurmadan **الشيص**’tır; Ebû Amr nakletti. Ve **الخرف**, iki dammeyle, Cârûd b. Münzir b. Muallâ el-Ezdî رضي الله تعالى عنه sözünde; dedi ki: Dedim: “Ey Allah’ın Resûlü, öğleden bize yetecek şeyi bildim: bir **ذود**; onları bir **خرف** içinde getiririz; sırtlarından faydalanırız.” Dedi: “Müminin yitiği cehennem yırtığıdır”; kastetti: onların çıkış vakti içinde; **العباب**’ın nassı böyledir; **النهاية**’de ise: onların **الخريف**’e çıkışı.

Ve **الخراف**, **سحاب** gibi, ve kesrelenir: meyveleri toplama vakti; **الحصاد** ve **الحصاد** gibi; Kisâî nakletti. Ve **خرف الرجل**, **نصر** gibi, ve **فرح** gibi, ve **كرم** gibi; ikinciye Cevherî, Sâgânî ve **اللسان** sahibi iktisar etti; o hâlde o **خرف**’tır; **كتف** gibi: yaşlılıktan aklı bozuldu; **الصحاح**’ta olduğu gibi; dişisi **خرفة**’dir. Ve Abdullah b. Tâvûs dedi: “Âlim **يخرف** olmaz.” Ve Cevherî, Ebû’n-Necm’den şu beyti inşad etti:
  **أتيت من عند زياد كالخرف**
  **تخط رجلاي بخط مختلف**
  **وتكتبان في الطريق لام الف**
قال الصاغاني: Bazıları onu şöyle rivayet etti: **تكتبان** kesrelerle; o, onların dili (lehçesi)dir. Ve bir başkası dedi:
  **مجهال رأد الضحى حتى يورعها                      كما يورع عن تهذائه الخـرفـا**
Ve **خرف الرجل**, **فرح** gibi: **الخرفة** yemeye düşkün oldu; dammeyle; o, hurma ağacının devşirmesidir. Ve **أخرفه الدهر**: onu bozdu. Ve **أخرف النخل**: onun **يخرف** olması, yani devşirilmesi vakti geldi; “**أحصد الزرع**” demen gibi. Eğer “**حان خرافه**” deseydi, daha güzel olurdu.

Ve **أخرفت الشاة**: **الخريف**’te doğurdu; Cevherî nakletti. Ve Kumeyt’e şu beyti inşad etti:
  **تلقى الأمان على حياض محمد                      ثولاء مخرفة وذئب أطلـس**
قال الصاغاني: Onu şiirinde bulmadım. Dedim: Ondan sonra şöyle rivayet edilir:
  **لاذي تخاف ولا لذلـك جـرأة                      تهدى الرعية ما استقام الريس**
Muhammed b. Süleyman el-Hâşimî’yi medheder; onun zikri **حوض**’da ve **رأس**’ta geçmişti. Ve **أخرف القوم**: ona girdiler; yani: **الخريف**’e; Cevherî nakletti. Ve yine böyledir: **أصافوا** ve **أشتوا**; **الصيف** ve **الشتاء**’a girdiklerinde. Ve **أخرفت الذرة**: çok uzadı; İbn Abbâd nakletti.

Ve Leys dedi: **أخرف فلانا نخلة**: ona, ondan devşireceği bir **خرفة** kıldığında. Ve **الصحاح**’ta: Ümevî dedi: **أخرفت الناقة**: gelecek yıldan, hamile kaldığı vaktin benzerinde doğurdu; o **مخرف**’tur. Ve başkası dedi: **المخرف**: **الخريف**’te doğuran dişi devedir; bu daha sahihdir; çünkü اشتقاق onu destekler; koyun da böyledir.

Ve onu **خرف**e nisbet etti, **تخريفا**: onu **الخرف**e nisbet etti; yani: aklın bozulması. Ve onunla **خارفه** etti, **مخارفة**: onunla **الخريف** ile muamele etti; ve **العباب**’da: **الخريف**’ten, **المشاهرة** gibi, **الشهر**’den. Ve **مخارف** adam, **الراء**’ın fethiyle; yani: mahrum, mahdut; ve **الجيم** ile **الحاء** onda iki lugattır.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **أرض مخروفة**: ona **مطر الخريف** isabet etti. Ve **خرقت البهائم** (zamm ile): ona **الخريف** isabet etti; yahut ona otlayacağı şey bitirdi. **الطرماح** dedi:
  مثل ما كافحت مخروفة                      نصها ذاعر روع مؤام يعي **الظبية**’yi, ona **الخريف** isabet eden (ceylanı) kasteder. Ve **أخرفوا**: mekânda kendi **خريف**lerini ikamet ettiler. Ve **المخرف** ( **مقعد** gibi): o zaman onların ikamet yeridir; sanki زائد’i atma üzerinedir. **قيس بن ذريح** dedi:
  فغيقة فالأخياف أخياف ظبية                      بها من لبينى مخرف ومرابع Ve **خرفوا في حائطهم**: onda meyveleri **اختراف** vakti ikamet ettiler; ve bu, **عمر** (Allah ondan razı olsun) hadîsinde gelmiştir; senin “**صافوا** ve **شتوا**” demen gibi; yazda ve kışta ikamet ettikleri zaman. Ve onunla **مخارفة** olarak muamele etti, ve **خرافا** olarak: **الخريف**’ten; sonuncusu **اللحياني**’dendir; ve yine onunla **مخارفة** ve **خرافا** olarak onu kiraladı; ondan da.

Ve **اللبن الخريف**: taze, sağımca yeni olan; **تخترف** olunan meyvelerin mecrası üzere, استعارة yoluyla yürütülmüştür. Ve bununla **الهروي**, **سلمة بن الأكوع**’un recezini tefsir etti:
  لم يغذها مد ولا نصيف
  ولا تميرات ولا رغيف
  لكن غذاها اللبن الخريف **الأزهري** onu şöyle rivayet etti: **لبن الخريف**; ve dedi: süt **الخريف**’te daha yağlı olur. Ve **المخرف** ( **مقعد** gibi): hurma ağacının kendisidir; **الجوهري** onu nakletti. Ve adam **خرف** etti, **يخرف**; **حد نصر**’dan: meyvelerin ucundan aldı. Ve **المخرف** ( **مجلس** gibi): **المخرف** ( **مقعد** gibi) hakkında bir lugattır; hurma ağaçlarından bahçe mânâsında; **السهيلي** onu **الروض**’da, **أبي قتادة** hadîsinin tefsirinde nakletti.

Ve **الخريفة** ( **سفينة** gibi): **الخرفة** için ayrılan hurma ağacı. Ve **المخرف** ( **مقعد** gibi): taze hurma. Ve onun **خرفته**si: **أخاريف**. **ابن عباد** onu nakletti. Ve onların emsallerindendir: “**كالخروف**; nerede yaslansam yün üzerine yaslanırım”; refah sahibi için darb olunur.

Ve imam **جار الله أبو عبد الله محمد بن أبي الفضل**; **خروف**; **الأنصاري التونسي**; **فاس** sakini; orada hicretin 966 senesinde vefat etti. **محمد ابن علي الطويل القادري**’den, ve **الشمس اللقاني**’den, ve onun kardeşi **ناصر الدين**’den aldı. Ve ondan **محمد بن قاسم القصار** ve **أبو المحاسن يوسف بن محمد الفاسي** (rivayet etti/aldı).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَرَفَ
1 خَرَفَ خرف , (S, Msb, K,) aor. خَرُفَ , (S, Msb,) inf. n. خَرْفٌ (Msb, K) and مَخْرَفٌ and خَرَافٌ and خِرَافٌ; (K;) and ↓ اخترف; (S Msb, K;) He gathered, or plucked, fruit: (S K:) or cut it off. (Msb.) Accord. to the M, خَرَفَ النَّخْلَ signifies He cut off the fruit of the palm-trees: and accord. to AHn, ↓ اِخْتِرَافٌ signifies the picking up the fruit of the palm-trees, whether unripe or ripe. (TA.) ― -b2- خَرَفَ فُلَانًا, (K,) aor. خَرُفَ , inf. n. خَرْفٌ, (TA,) He picked up, for such a one, dates (تَمْرًا), or fruit (ثَمْرًا), accord. to different copies of the K: from Sh. (TA.) ― -b3- يَخْرُفُ مِنْ هَاهُنَا وَمِنْ هَاهُنَا, said of a lamb, means He depastures, and eats, from this place and from this. (Msb, TA. *) ― -b4- And خَرَفَ, said of a man, (JK, TA,) aor. خَرِفَ , (JK,) or خَرُفَ , (TA,) He took of the طَرَف [app. meaning the choice part] of the fruits. (JK, TA.) -A2- خَرَفَ also signifies He remained, stayed, or abode, in the [season called] خَرِيف: (Ham p. 676:) and in like manner, ↓ اخرفوا they remained, stayed, or abode, in a place during their خَرِيف. (TA.) You say, خَرَفُوا فِى حَائِطِهِمْ They remained, stayed, or abode, in their حائط [or garden, or walled garden of palm-trees,] in the time of the gathering of the fruits. (TA, from a trad. of 'Omar.) -A3- خُرِفْنَا We were rained upon by the rain called الخَرِيف. (S, K.) And خُرِفَتِ الأَرْضُ, (S,) inf. n. خَرْفٌ, (TA,) The land was rained upon by the rain so called. (S, TA) And خُرِفَتِ البَهَائِمُ The beasts were rained upon by the rain so called: or had that upon which they might pasture produced for them by that rain. (TA.) -A4- خَرِفَ, aor. خَرَفَ , He (a man, TA) was, or became, fond of, or addicted to, the eating of خُرْفَة, (K,) i. e. gathered, or plucked, fruit (S, K, TA) of the palm-tree. (TA.) -A5- خَرِفَ, (S, L, Msb, K,) aor. خَرَفَ , (Msb, K,) inf. n. خَرَفٌ; (S, * Msb;) and خَرَفَ, aor. خَرُفَ ; and خَرُفَ, aor. خَرُفَ ; (K;) He (a man, S, Msb) doted; or was, or became, corrupted, rendered unsound, or disordered, in his intellect; (S, Msb, K;) in consequence of old age. (S, Msb.) [The first of these three verbs, in the present day, is used as meaning He doted; told stories such as are termed خُرَافَات, i. e. fictions, &c.; and talked nonsense: as also ↓ خرّف.] -A6- خَرَفَتْهُ أَخَارِيفُ [app. Stories such as are termed اخاريف, i. e. ↓ خُرَافَات, or fictions, &c., caused him to dote, or talk nonsense]. (JK, TA. * [Mentioned in the former immediately after خُرَافَةٌ explained as meaning “ a fiction that is deemed pretty. ” See also 4.])

خرّفهُ
2 خرّفهُ خرف خرفه خرفة , inf. n. تَخْرِيفٌ, He attributed to him خَرَف, (K, TA,) i. e. [dotage; or] a corrupt, an unsound, or a disordered, state of intellect. (TA.) -A2- See also 1, near the end of the paragraph.

خارفهُ
3 خارفهُ خارفه خارفة , (K,) inf. n. مُخَارَفَةٌ and خِرَافٌ, (TA,) He bargained, or made an engagement, with him, for work, for the خَرِيف [or autumn]; (K;) from الخَرِيفُ, like المُشَاهَرَةُ from الشَّهْرُ; (O, TA;) as also عَامَلَهُ مُخَارَفَةً (S, TA) and خِرَافًا: and so اِسْتَأْجَرَهُ مُخَارَفَةً and خِرَافًا [He hired him, or took him as a hired man or a hireling, for the autumn]. (Lh, TA.)

اخرف
4 اخرف أخرف اخرف خرف , said of the palm-tree, It attained, or nearly attained, the time for its fruit to be cut off. (JK, K.) ― -b2- And, said of a people, or party, They entered upon the [season called] خَرِيف. (S, K.) See also 1. ― -b3- اخرفت, said of a ewe, or she-goat, She brought forth in the [season called] خريف. (S, K.) ― -b4- Said of a she-camel, She brought forth in the like of the time [of the year] in which she became pregnant (S, K) in the preceding year: so says El-Umawee: (S:) [or, so applied, it means the same as when said of a ewe or she-goat; for] the epithet applied to her in this case is ↓ مُخْرِفٌ; (S, K;) but this is more correctly explained as signifying, applied to a she-camel and to a ewe or she-goat, that brings forth in the خريف. (TA.) ― -b5- Also, said of ذُرَة [or millet], It became very tall. (JK, Ibn-'Abbلd, K.) -A2- اخرفهُ نَخْلَةً He assigned to him a palm-tree of which he should cut, or gather, the fruit. (Lth, K.) -A3- Also, (said of anxiety, JK, or of time, or fortune, TA,) It corrupted him, or disordered him; (K, TA;) [app., in his intellect; or caused him to dote; as is indicated in the JK;] namely, an old man. (JK.)

8 اـِخْتَرَفَ see 1, first and second sentences.

خَرَفٌ
خَرَفٌ خرف A corrupt, an unsound, or a disordered, state of the intellect; dotage. (S. [See خَرِفَ, of which it is the inf. n.]) -A2- The [bad sort of] dates called شِيص. (K, * TA.)

خرِفٌ
خرِفٌ خرف Corrupted, unsound, or disordered, in his intellect, (S, Msb, K,) in consequence of old age; doting: (S, Msb:) fem. with ة. (TA.)

خُرُفٌ
خُرُفٌ خرف A time of going forth of camels, (Nh,) or of men, (O, K,) to the [herbage of the season called] خَرِيف: so in the saying of El-Jلrood, يَا رَسُولَ اللّٰهِ قَدْ عَلِمْتَ مَا يَكْفِينَا مِنَ الظَّهْرِ ذَوْدٌ نَأْتِى عَلَيْهِنَّ فِى خُرُفٍ [O Apostle of God, verily thou knowest that a number such as is termed ذود, of camels for riding or carriage, whereon we come in a time of going forth &c., is not sufficient for us]. (Nh, O, K.)

خُرْفَةٌ
خُرْفَةٌ خرف خرفه خرفة Gathered, or plucked, fruits; (S, Mgh, K;) and particularly of the palm-tree: (TA:) and ↓ خُرَافَةٌ signifies the same. (Mgh, K, TA. [See also خَرِيفٌ.]) It is said in a trad., التَّمْرُ خُرْفَةُ الصَّائِمِ [Dates are the gathered fruit of the faster]; (S, TA;) because breaking the fast upon them is approved: and in another, النَّخْلَةُ خُرْفَةُ الصَّائِمِ, meaning The palm-tree is that of which the fruit is eaten by the faster. (TA.) See also مَخْرَفٌ, last sentence.

خَرْفَى
خَرْفَى خرف خرفى خرفي The جلبان, (i. e. جُلُبَّان, or جُلْبَان, &c., accord. to different copies of the K, [see art. جلب,]) a well-known grain or seed, (AHn, K,) of the kind called قَطَانِىّ [i. e. pulse]: (AHn:) an arabicized word, from خَرْبَى, (AHn, K,) which is Persian; also called خُلَّرٌ. (AHn.)

خَرْفِىٌّ
خَرْفِىٌّ خرف خرفى خرفي and خِرْفِىٌّ: see what next follows.

خَرَفَىٌّ
خَرَفَىٌّ خرف خرفى خرفي and ↓ خَرْفِىٌّ, (S, Msb, K,) the latter a contraction of the former, (Msb,) and ↓ خِرْفِىٌّ, (K,) Of, or relating to, the season called خَرِيف; (S, Msb, K;) and applied to the rain of that season; (JK;) rel. ns. from الخَرِيفُ; (S, Msb, K;) irregularly formed. (S, Msb.) ― -b2- The first also signifies The increase (نِتَاج) [of sheep and goats] in the end of the [season called] قَيْظ. (Aboo-Nasr, TA voce صَفَرِىٌّ, q. v.)

خَرَافٌ
خَرَافٌ خراف خروف and ↓ خِرَافٌ The time of the gathering, or plucking, of fruits: (Ks, K:) like حَصَادٌ and حِصَادٌ [&c.]. (TA.) ― -b2- Also inf. ns. of خَرَفَ in the first of the senses explained above. (K.)

خِرَافٌ
خِرَافٌ خراف خروف : see the next preceding paragraph: and see مَخْرَفٌ, last sentence.

خَرُوفٌ
خَرُوفٌ خروف A lamb; syn. حَمَلٌ [q. v.]: (S, Msb:) or the male young one of the sheep-kind: or such as has pastured, and become strong: (Lth, K:) younger than the جَذَع: (Lth, TA:) so called because it depastures from this place and this: (Msb, TA: [see 1:]) fem. with ة: (K:) pl. (of pauc., TA) أَخْرِفَةٌ and (of mult., TA) خِرْفَانٌ. (Msb, K, TA.) The latter pl. is sometimes used as meaning (assumed tropical:) Young and ignorant persons; like as كِبَاشٌ is used as meaning aged and learned persons. (TA.) And hence the prov., كَالْخَرُوفِ أَيْنَمَا اتَّكَأَ عَلَى صُوفٍ [Like the lamb: wherever he reclines, he reclines upon wool]: (JK, TA: but in the latter, اتّكى:) applied to him who leads a soft and delicate life. (TA.) ― -b2- Also, (sometimes, S,) A colt; the male offspring of a mare; when he has attained the age of six months, or seven months; (S, K;) a meaning assigned to it by As, in the “ Book of the Horse; ” but unknown to Abu-l-Ghowth: (S:) or, until a year old: (ISk, K:) it is said by some to be applied to a horse: in the L it is said that the خروف of horses is such as is brought forth in the [season called] خَرِيف: but Khلlid Ibn-Jebeleh says that it means such as pastures upon the [herbage of the season called] خَرِيف: and Suh thinks that it is an epithet applied to a horse, and any beast, as meaning that depastures the trees and herbage. (TA.)

خَرِيفٌ
خَرِيفٌ خريف Fresh ripe dates, (K, TA,) or fruits [in general], (S, TA,) gathered, or plucked; (S, K, TA;) as also ↓ مَخْرُوفٌ. (S, TA. See also مَخْرَفٌ, last sentence. [And see خُرْفَةٌ.]) ― -b2- And hence, (tropical:) Fresh milk; milk recently drawn from the udder. (Hr, TA.) ― -b3- Palm-trees (نَخْلٌ) whereof the quantity of the fruit that is upon them is computed by conjecture. (K. [See also خَرَائِفُ, voce خَرِيفَةٌ.]) ― -b4- [The autumn;] one of the divisions of the year, (S, Mgh,) the division (Msb) [consisting of] three months between the end of the قَيْظ [or summer] and the beginning of the شِتَآء [or winter], (Lth, K, *) in which the fruits are gathered. (Lth, S, Mgh, Msb, K.) ― -b5- And hence, (Mgh, TA,) (assumed tropical:) A year: (Mgh, K, TA:) so in the saying, مَنْ صَامَ يَوْمًا فِى سَبِيلِ اللّٰهِ بَاعَدَهُ اللّٰهُ مِنَ النَّارِ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا أَوْ سَبْعِينَ, i. e. [Whoso fasteth a day in the way of God, God will remove him from the fire of Hell] to the distance of a journey of forty years, or seventy. (Mgh: and similar exs. are given in the TA, from three trads.: see also an ex. voce اـِنَّ.) ― -b6- Also The rain of the season so called: (S, K:) or the rain, (JK,) or the first of the rain, (K,) in the beginning of the شِتَآء [or winter], (JK, K,) which comes at the time of the cutting off of the fruit of the palmtrees: then follows the وَسْمِىّ, at the coming in of the winter; then, the رَبِيع; then, the صَيْف; and then, the حَمِيم: so says As: El-Ghanawee says that the خريف is between the [auroral] rising of الشِّعْرَى [or Sirius, which commenced, in central Arabia, about the epoch of the Flight, on the 13th of July, O. S.,] and the [auroral] setting of العَرْقُوَتَانِ [or الفَرْغَانِ, the 26th and 27th of the Mansions of the Moon, commencing, in the same region and period, on the 8th and 21st of Sept., O. S., and continuing thirteen days]: El-Ghowr and Rekeeyeh [? (imperfectly written)] and El- Hijلz are all rained upon by the خريف; but Nejd is not: AZ says, the first rain is the وَسْمِىّ; the follows the شَتَوِىّ; then, the دَفَئِىّ; then, the صَيْف; then, the حَمِيم; then, the خَرِيف: and therefore the year is made to consist of six seasons: accord. to AHn, [who seems in this matter to differ from most others,] الخريف is not originally the name of the division of the year; but the name of the rain of the قَيْظ [or summer]; and then the season was named thereby. (TA.) [See also نَوْءٌ.] ― -b7- [Also The herbage of the season so called, or of the rain so called; like as رَبِيعٌ signifies the “ herbage of the season, or of the rain, so called. ” So in the phrase used by Khلlid Ibn-Jebeleh (in explaining the word خَرُوف), مَا رَعَى الخَرِيفَ Such as pastures upon the خريف.] ― -b8- Also, accord. to AA, (TA,) A rivulet, streamlet, or small channel for irrigation. (JK, K, TA.)

خُرَافَةٌ
خُرَافَةٌ خرافه خرافة خروف i. q. خُرْفَةٌ, q. v. (Mgh, K.) ― -b2- Hence خُرَافَاتٌ meaning Stories that are deemed pretty: similar to فُكَاهَةٌ from فَاكِهَةٌ: (Mgh:) [or] خُرَافَةُ was the name of a man, (S, Mgh, K,) of [the tribe of] 'Odhrah, (S, K,) whom the Jinn (or Genii) fascinated, (S, Mgh, K,) as the Arabs assert, (Mgh,) and carried off, (TA,) and who related what he had seen, (S, Mgh, K,) of them, when he returned, (Mgh,) and they pronounced him a liar, and said, (S, Mgh, K,) of a thing that was impossible, (Mgh,) حَدِيثُ خُرَافَةَ [a story of Khurلfeh]: (S, Mgh, K:) but it is related of the Prophet, that he said, خُرَافَةُ حَقٌّ, (S, Mgh,) meaning What Khurلfeh relates [as heard] from the Jinn [is true]: (Mgh:) the ر is without teshdeed; and the article ال is not prefixed, because the word is determinate [by itself], unless one mean thereby خُرَافَاتٌ as signifying fictictious night-stories: (S:) or خُرَافَةٌ signifies a fictitious story that is deemed pretty: (Lth, K:) [and ↓ أَخَارِيفُ app. signifies the same as خُرَافَاتٌ, as though its sing. were أُخْرُوفَةٌ, like as أَسَاطِيرُ and أَحَادِيثُ, which have similar meanings, are pls. of which the sings. are said to be أَسْطُورَةٌ and أُحْدُوثَةٌ:] see 1, last signification.

خَرُوفَةٌ
خَرُوفَةٌ خروف خروفه خروفة : see what next follows.

خَرِيفَةٌ
خَرِيفَةٌ خريف خريفه خريفة and ↓ خَرُوفَةٌ A palm-tree (نَخْلَةٌ) of which a man gathers, or plucks, the fruit for himself and his household; as also ↓ مَخْرَفٌ: (AHn:) or a palm-tree which one takes for the picking up of its fresh ripe dates: (Sh, O, K:) or the latter signifies a palm-tree of which the fruit is cut off; being of the measure فَعُولَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ: and the former is said to signify one that is set apart for its fruit that is [to be] gathered, or plucked: (TA:) or a selected palm-tree: (JK:) and its pl. is خَرَائِفُ: (JK, TA:) or خَرَائِفُ signifies palmtrees whereof the quantity of the fruit that is upon them is computed by conjecture. (AZ, S, K. [See also خَرِيفٌ.]) Also, the former, [A palm-tree set in the manner described in the following explanation:] one's digging, for a palm-tree, in a water-course, or channel of a torrent, in which are pebbles, until reaching hard ground, and then filling up the hollow with sand, and setting the palm-tree therein. (O, K.)

خَارِفٌ
خَارِفٌ خارف A keeper, or watcher, of palm-tree: (K:) pl. خُرَّافٌ. (TA.)

أَخَارِيفُ
أَخَارِيفُ ذ : see خُرَافَةٌ; and see 1, last signification.

مَخْرَفٌ
مَخْرَفٌ مخرف The place of the gathering, or plucking, or cutting off, of fruit. (Msb.) A place of abode of a people, or party, during their خَرِيف. (TA. [It is there added, “ as though formed from أَخْرَفُوا, by the rejection of the augmentative letter: ” but it is rather to be regarded as regularly formed, from خَرَفُوا: see 1.]) ― -b2- Also A garden; (Mgh, TA;) and so ↓ مَخْرَفَةٌ: (S, K:) or a garden of palm-trees; as also ↓ مَخْرِفٌ and ↓ مَخْرَفَةٌ: (TA:) a single palm-tree: or a few palm-trees, up to ten; more than these being termed a بُسْتَان or a حَدِيقَة: (El-Harbee, TA:) see also خَرِيفَةٌ: or a small collection of palmtrees, six or seven, which a man purchases for the fruit that is [to be] gathered, or plucked: or any collection of palm-trees: (L, TA:) or a walled garden of palm-trees: (IAth, TA:) or palm-trees [absolutely]: (Mgh:) and an avenue between two rows of palm-trees, such that one may gather, or pluck, the fruit from whichever of them he will; (K;) as also ↓ مَخْرَفَةٌ: (Sh, K:) and, (S, Mgh, K,) as also ↓ مَخْرَفَةٌ, (S, K,) a road, (S, Mgh, K,) such as is conspicuous, clear, or open: (K:) pl. مَخَارِفُ. (Mgh, TA.) It is said in a trad., عَائِدُ المَرِيضِ عَلَى مَخَارِفِ الجَنَّةِ حَتَّى يَرْجِعَ, i. e. The visitor of the sick is as though he were in the gardens of Paradise until he returns: or upon the palm-trees of Paradise; gathering, or plucking, their fruits: or upon the roads of Paradise: (Mgh, * TA:) or, as some relate it, الجنّةِ ↓ على مَخْرَفَةِ. (TA. [See also another explanation, and other readings in what follows.]) And it is said in a trad. of 'Omar, النَّعَمِ ↓ تَرَكْتُكُمْ عَلَى مَخْرَفَةِ, (S,) or تُرِكْتُمْ, (TA,) i. e. [I have left you, or ye have been left,] upon a conspicuous road, like the road of the camels, (As, S, * TA,) which they have trodden with their feet so that it has become plainly apparent. (As, TA.) ― -b3- Also Gathered, or plucked, fruit of palm-trees: (As, A 'Obeyd, IAmb, K:) a correct meaning, though IKt says that the proper word in this sense is only مَخْرُوفٌ: it is like مَشْرَبٌ and مَطْعَمٌ and مَرْكَبٌ as meaning مَشْرُوبٌ and طَعَامٌ مَأْكُولٌ and مَرْكُوبٌ; and may signify fresh ripe dates gathered or plucked: (IAmb, TA:) pl. as above. (As, &c.) So in the former of the two trads. mentioned above accord. to As and A 'Obeyd: (TA:) and this interpretation is corroborated by another reading, i. e., على الجنّةِ ↓ خُرْفَةِ: (Mgh:) another reading is, فِى الجنّةِ ↓ خِرَافِ: [see خَرَافٌ:] and another, لَهُ فِى الجَنَّةِ ↓ خَرِيفٌ, i. e. [The visitor of the sick shall have] gathered fruits in Paradise. (TA.)

مَخْرِفٌ
مَخْرِفٌ مخرف : see the next preceding paragraph.

مُخْرِفٌ
مُخْرِفٌ مخرف : see 4.

مِخْرَفٌ
مِخْرَفٌ مخرف The thing in which fruits are gathered; (S, Har p. 374;) called by the Arabs خَافَةٌ: (Har ib.:) a [basket of the kind called] مِكْتَل, (Msb,) or زِنْبِيل, of small size, in which the best fresh ripe dates are gathered: (O, K:) pl. مَخَارِفُ. (A, TA.) One says, خَرَجُوا اـِلَى المَخَارِفِ بالمَخَارِفِ, i. e. They went forth to the gardens with the baskets (زُبُل) [for gathering fruit]. (A, TA.) ― -b2- And hence, (assumed tropical:) The basket (زنبيل) in which the importunate beggar puts his food. (Har ubi suprà.)

مَخْرَفَةٌ
مَخْرَفَةٌ مخرف مخرفه مخرفة : see مَخْرَفٌ, in six places.

مَخْرُوفٌ
مَخْرُوفٌ مخروف : see خَرِيفٌ. -A2- Also Rained upon by the rain called خَرِيف; pl., applied to men, مَخْرُوفُونَ: (TA:) [so, too, applied to a beast:] and so, with ة, applied to land (أَرْض). (As, S.)

مُخَارَفٌ
مُخَارَفٌ مخارف Denied, or refused, good, or prosperity; prevented, or withheld, from obtaining good, good fortune, or sustenance; (K;) i. q. مُحَارَفٌ; (JK, TA;) as also مُجَارَفٌ. (TA.)

##### Türkçe

**خَرَفَ**
1 **خَرَفَ** خرف , (S, Msb, K,) muzâri‘i **خَرُفَ** , (S, Msb,) mastarı **خَرْفٌ** (Msb, K) ve **مَخْرَفٌ** ve **خَرَافٌ** ve **خِرَافٌ**; (K;) ve ↓ **اخترف**; (S Msb, K;) meyve topladı yahut kopardı: (S K:) yahut onu kesti. (Msb.) M’ye göre, **خَرَفَ النَّخْلَ** “hurma ağaçlarının meyvesini kesti” demektir: ve AHn’ye göre, ↓ **اِخْتِرَافٌ** “hurma ağaçlarının meyvesini, ham olsun olgun olsun, toplamak” demektir. (TA.) ― -b2- **خَرَفَ فُلَانًا**, (K,) muzâri‘i **خَرُفَ** , mastarı **خَرْفٌ**, (TA,) K’nin farklı nüshalarına göre, Ş.’den: “böyle bir kimse için hurma (**تَمْرًا**) yahut meyve (**ثَمْرًا**) topladı.” (TA.) ― -b3- **يَخْرُفُ مِنْ هَاهُنَا وَمِنْ هَاهُنَا**, kuzu hakkında söylenir; “buradan ve buradan otlar ve yer” demektir. (Msb, TA. *) ― -b4- Ve **خَرَفَ**, bir adam hakkında söylenir, (JK, TA,) muzâri‘i **خَرِفَ** , (JK,) yahut **خَرُفَ** , (TA,) meyvelerin **طَرَف**’ından [görünüşe göre seçkin kısmından] aldı. (JK, TA.)

-A2- **خَرَفَ** ayrıca, **خَرِيف** denilen [mevsimde] kaldı, durdu, ikamet etti demektir: (Ham s. 676:) ve aynı şekilde, ↓ **اخرفوا** “**خَرِيف**leri sırasında bir yerde kaldılar, durdular, ikamet ettiler.” (TA.) Şöyle dersin: **خَرَفُوا فِى حَائِطِهِمْ** “meyvelerin toplanma vaktinde kendi **حائط**’larında [yahut bahçelerinde, yahut hurma ağaçlarıyla çevrili bahçelerinde] kaldılar, durdular, ikamet ettiler.” (TA, ‘Ömer’den bir rivayetten.)

-A3- **خُرِفْنَا** “**الخَرِيف** denilen yağmurla üzerimize yağmur yağdı.” (S, K.) Ve **خُرِفَتِ الأَرْضُ**, (S,) mastarı **خَرْفٌ**, (TA,) “yer, bu adla anılan yağmurla yağmurlandı.” (S, TA) Ve **خُرِفَتِ البَهَائِمُ** “hayvanlar, bu adla anılan yağmurla yağmurlandı: yahut o yağmurla onlar için otlayacakları şey bitirildi.” (TA.)

-A4- **خَرِفَ**, muzâri‘i **خَرَفَ** , “(**خُرْفَة**) yemeye düşkün oldu yahut ona müptelâ oldu” demektir, (K,) yani hurma ağacının toplanmış yahut koparılmış meyvesi. (S, K, TA) (TA.)

-A5- **خَرِفَ**, (S, L, Msb, K,) muzâri‘i **خَرَفَ** , (Msb, K,) mastarı **خَرَفٌ**; (S, * Msb;) ve **خَرَفَ**, muzâri‘i **خَرُفَ** ; ve **خَرُفَ**, muzâri‘i **خَرُفَ** ; (K;) (bir adam, S, Msb) bunadı; yahut aklında bozuldu, sağlamlığı gitti, yahut düzensizleşti; (S, Msb, K;) yaşlılık sebebiyle. (S, Msb.) [Bu üç fiilden birincisi, günümüzde, “bunadı; **خُرَافَات** denilen türden hikâyeler, yani uydurmalar vb. anlattı; ve saçmaladı” manasında kullanılır: ayrıca ↓ **خرّف** da.]

-A6- **خَرَفَتْهُ أَخَارِيفُ** [görünüşe göre **اخاريف** denilen türden hikâyeler, yani ↓ **خُرَافَات** yahut uydurmalar vb., onu bunattı yahut saçmalattı]. (JK, TA. * [Öncekinde, **خُرَافَةٌ** “güzel sayılan bir uydurma” diye açıklanmasının hemen ardından zikredilmiştir. 4’e de bak.])

**خرّفهُ**
2 **خرّفهُ** خرف خرفه خرفة , mastarı **تَخْرِيفٌ**, ona **خَرَف** nispet etti, (K, TA,) yani [bunama; yahut] aklın bozuk, sağlam olmayan, yahut düzensiz hâli. (TA.) -A2- 1’e de bak, paragrafın sonuna yakın.

**خارفهُ**
3 **خارفهُ** خارفه خارفة , (K,) mastarı **مُخَارَفَةٌ** ve **خِرَافٌ**, (TA,) onunla **خَرِيف** [yahut sonbahar] için iş hususunda pazarlık yaptı yahut anlaşma yaptı; (K;) **الخَرِيفُ**’ten, **الشَّهْرُ**’den **المُشَاهَرَةُ** gibi; (O, TA;) ayrıca **عَامَلَهُ مُخَارَفَةً** (S, TA) ve **خِرَافًا**: ve yine **اِسْتَأْجَرَهُ مُخَارَفَةً** ve **خِرَافًا** [onu sonbahar için ücretli tuttu yahut kiraladı]. (Lh, TA.)

**اخرف**
4 **اخرف** أخرف اخرف خرف , hurma ağacı hakkında söylenir: meyvesinin kesilme vaktine ulaştı yahut neredeyse ulaştı. (JK, K.) ― -b2- Ve, bir kavim yahut topluluk hakkında söylenir: **خَرِيف** denilen [mevsime] girdiler. (S, K.) 1’e de bak. ― -b3- **اخرفت**, koyun yahut keçi hakkında söylenir: **خريف** denilen [mevsimde] doğurdu. (S, K.) ― -b4- Dişi deve hakkında söylenir: geçen yıl gebe kaldığı vaktin benzerinde [yılın vaktinde] doğurdu. (S, K) El-Umawee böyle der: (S:) [yahut, böyle uygulanınca, koyun yahut keçi hakkında söylenincekiyle aynıdır; çünkü] bu durumda ona verilen sıfat ↓ **مُخْرِفٌ**’dur; (S, K;) fakat bu, daha doğru olarak, dişi deveye ve koyuna yahut keçiye uygulanınca, **خريف**’te doğuran demektir. (TA.) ― -b5- Ayrıca, **ذُرَة** [yahut darı] hakkında söylenir: çok boylandı. (JK, Ibn-'Abbلd, K.)

-A2- **اخرفهُ نَخْلَةً** Ona, meyvesini keseceği yahut toplayacağı bir hurma ağacı tahsis etti. (Lth, K.)

-A3- Ayrıca, (kaygı hakkında, JK, yahut zaman yahut talih hakkında, TA,) onu bozdu yahut düzensizleştirdi; (K, TA;) [görünüşe göre, aklında; yahut onu bunattı; JK’da işaret edildiği üzere;] yani yaşlı bir adamı. (JK.)

8 **اـِخْتَرَفَ** 1’e bak, birinci ve ikinci cümle.

**خَرَفٌ**
**خَرَفٌ** خرف Aklın bozuk, sağlam olmayan, yahut düzensiz hâli; bunama. (S. [Bk. **خَرِفَ**, bunun mastarıdır.]) -A2- **شِيص** denilen [kötü tür] hurmalar. (K, * TA.)

**خرِفٌ**
**خرِفٌ** خرف Yaşlılık sebebiyle aklı bozulmuş, sağlamlığı gitmiş, yahut düzensizleşmiş; bunamış: (S, Msb, K,) (S, Msb:) müennesi ة ile. (TA.)

**خُرُفٌ**
**خُرُفٌ** خرف Develerin, (Nh,) yahut insanların, (O, K,) **خَرِيف** [mevsiminin otu]na çıkma vakti: El-Jلrood’un sözünde böyledir: **يَا رَسُولَ اللّٰهِ قَدْ عَلِمْتَ مَا يَكْفِينَا مِنَ الظَّهْرِ ذَوْدٌ نَأْتِى عَلَيْهِنَّ فِى خُرُفٍ** [Ey Allah’ın elçisi, gerçekten sen bilmişsindir ki, binek/yük develerinden **ذود** denilen kadar bir sayı, çıkma vaktinde vb. üzerinde geldiğimiz (develer), bize yetmez]. (Nh, O, K.)

**خُرْفَةٌ**
**خُرْفَةٌ** خرف خرفه خرفة Toplanmış yahut koparılmış meyveler; (S, Mgh, K;) özellikle hurma ağacının: (TA:) ve ↓ **خُرَافَةٌ** da aynı manaya gelir. (Mgh, K, TA. [Bk. ayrıca **خَرِيفٌ**.]) Bir rivayette şöyle denmiştir: **التَّمْرُ خُرْفَةُ الصَّائِمِ** [Hurmalar, oruçlunun toplanmış meyvesidir]; (S, TA;) çünkü onlarla iftar etmek uygun görülmüştür: ve bir diğerinde, **النَّخْلَةُ خُرْفَةُ الصَّائِمِ**, manası: “Hurma ağacı, oruçlunun meyvesini yediği şeydir.” (TA.) **مَخْرَفٌ**’a da bak, son cümle.

**خَرْفَى**
**خَرْفَى** خرف خرفى خرفي **جلبان**’dır, (yani K’nin farklı nüshalarına göre **جُلُبَّان** yahut **جُلْبَان** vb., [bk. madde **جلب**]) iyi bilinen bir tane yahut tohum, (AHn, K,) **قَطَانِىّ** denilen türden [yani baklagil]: (AHn:) **خَرْبَى**’dan Arapçalaştırılmış bir kelimedir, (AHn, K,) ki bu Farsçadır; ayrıca **خُلَّرٌ** diye de adlandırılır. (AHn.)

**خَرْفِىٌّ**
**خَرْفِىٌّ** خرف خرفى خرفي ve **خِرْفِىٌّ**: bir sonraki maddeye bak.

**خَرَفَىٌّ**
**خَرَفَىٌّ** خرف خرفى خرفي ve ↓ **خَرْفِىٌّ**, (S, Msb, K,) ikincisi birincinin kısaltmasıdır, (Msb,) ve ↓ **خِرْفِىٌّ**, (K,) **خَرِيف** denilen mevsime ait; (S, Msb, K;) ve o mevsimin yağmuruna uygulanır; (JK;) **الخَرِيفُ**’ten nisbet isimleridir; (S, Msb, K;) düzensiz olarak yapılmıştır. (S, Msb.) ― -b2- Birincisi ayrıca, **قَيْظ** denilen [mevsimin] sonunda [koyun ve keçilerin] artışı (**نِتَاج**) demektir. (Aboo-Nasr, TA, **صَفَرِىٌّ** maddesinde, bk.)

**خَرَافٌ**
**خَرَافٌ** خراف خروف ve ↓ **خِرَافٌ** Meyvelerin toplanma yahut koparılma vakti: (Ks, K:) **حَصَادٌ** ve **حِصَادٌ** [&c.] gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca, yukarıda açıklanan manaların birincisinde **خَرَفَ**’ın mastarlarıdır. (K.)

**خِرَافٌ**
**خِرَافٌ** خراف خروف : bir önceki paragrafa bak: ve **مَخْرَفٌ**’a bak, son cümle.

**خَرُوفٌ**
**خَرُوفٌ** خروف Kuzu; eş anlamlısı **حَمَلٌ** [bk.]: (S, Msb:) yahut koyun cinsinin erkek yavrusu: yahut otlamış ve kuvvetlenmiş olan: (Lth, K:) **جَذَع**’dan daha küçük: (Lth, TA:) buradan ve buradan otladığı için böyle adlandırılmıştır: (Msb, TA: [bk. 1:]) müennesi ة ile: (K:) çoğulu (azlık için, TA) **أَخْرِفَةٌ** ve (çokluk için, TA) **خِرْفَانٌ**. (Msb, K, TA.) Son çoğul bazen (mecaz kabul edilerek:) “genç ve cahil kimseler” manasında kullanılır; tıpkı **كِبَاشٌ**’ın “yaşlı ve âlim kimseler” manasında kullanılması gibi. (TA.) Ve bundan dolayı darbımesel: **كَالْخَرُوفِ أَيْنَمَا اتَّكَأَ عَلَى صُوفٍ** [Kuzu gibidir: nerede yaslansa yüne yaslanır]: (JK, TA: fakat ikincisinde **اتّكى**:) yumuşak ve nazik bir hayat sürene uygulanır. (TA.) ― -b2- Ayrıca, (bazen, S,) tay; kısrağın erkek yavrusu; altı ay yahut yedi ay yaşına ulaştığında; (S, K;) As’ın “At Kitabı”nda ona verdiği bir manadır; fakat Abu-l-Ghowth’a göre bilinmeyendir: (S:) yahut bir yaşına kadar: (ISk, K:) bazılarınca ata uygulanır denmiştir: L’de, atların **خروف**’unun **خَرِيف** denilen [mevsimde] doğan olduğu söylenir: fakat Khلlid Ibn-Jebeleh bunun, **خَرِيف** [mevsiminin otu] üzerinde otlayan demek olduğunu söyler: ve Suh bunun, ata ve her hayvana, ağaçları ve otu otlayan manasında bir sıfat olduğunu düşünür. (TA.)

**خَرِيفٌ**
**خَرِيفٌ** خريف Taze olgun hurmalar, (K, TA,) yahut [genel olarak] meyveler, (S, TA,) toplanmış yahut koparılmış; (S, K, TA;) ayrıca ↓ **مَخْرُوفٌ**. (S, TA. Ayrıca **مَخْرَفٌ**’a bak, son cümle. [Ve **خُرْفَةٌ**’ya bak.]) ― -b2- Ve bundan dolayı, (mecaz:) taze süt; memeden yeni sağılmış süt. (Hr, TA.) ― -b3- Üzerlerindeki meyvenin miktarı tahminle hesaplanan hurma ağaçları (**نَخْلٌ**). (K. [Bk. ayrıca **خَرَائِفُ**, **خَرِيفَةٌ** maddesinde.]) ― -b4- [Sonbahar;] yılın bölümlerinden biri, (S, Mgh,) bölüm (Msb) [şu] üç aydan [oluşan]: **قَيْظ** [yahut yaz]ın sonu ile **شِتَآء** [yahut kış]ın başlangıcı arası, (Lth, K, *) meyvelerin toplandığı vakit. (Lth, S, Mgh, Msb, K.) ― -b5- Ve bundan dolayı, (Mgh, TA,) (mecaz kabul edilerek:) bir yıl: (Mgh, K, TA:) şu sözde olduğu gibi: **مَنْ صَامَ يَوْمًا فِى سَبِيلِ اللّٰهِ بَاعَدَهُ اللّٰهُ مِنَ النَّارِ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا أَوْ سَبْعِينَ**, yani [Kim Allah yolunda bir gün oruç tutarsa, Allah onu cehennem ateşinden] kırk yıl yahut yetmiş yıl yolculuk mesafesi kadar uzaklaştırır. (Mgh: TA’da üç rivayetten benzer örnekler verilmiştir: ayrıca **اـِنَّ** maddesinde bir örneğe de bak.) ― -b6- Ayrıca, bu adla anılan mevsimin yağmuru: (S, K:) yahut yağmur, (JK,) yahut yağmurun ilki, (K,) **شِتَآء** [yahut kış]ın başlangıcında, (JK, K,) hurma ağaçlarının meyvesinin kesilmesi vaktinde gelen: sonra kışın girişiyle **وَسْمِىّ** gelir; sonra **رَبِيع**; sonra **صَيْف**; sonra **حَمِيم**: As böyle der: El-Ghanawee der ki, **خريف**, **الشِّعْرَى**’nın [seherî] doğuşu ile **العَرْقُوَتَانِ** [yahut **الفَرْغَانِ**]’ın [seherî] batışı arasındadır: El-Ghowr ve Rekeeyeh [? (eksik yazılmış)] ve El- Hijلz’ın hepsi **خريف** ile yağmurlanır; fakat Nejd yağmurlanmaz: AZ der ki, ilk yağmur **وَسْمِىّ**’dir; sonra **شَتَوِىّ**; sonra **دَفَئِىّ**; sonra **صَيْف**; sonra **حَمِيم**; sonra **خَرِيف**: bu sebeple yıl altı mevsimden oluşmuş sayılır: AHn’ye göre, [bu hususta çoğundan ayrılıyor görünür,] **الخريف** aslında yılın bölümünün adı değildir; fakat **قَيْظ** [yahut yaz]ın yağmurunun adıdır; sonra mevsim onunla adlandırılmıştır. (TA.) [Bk. ayrıca **نَوْءٌ**.] ― -b7- [Ayrıca bu adla anılan mevsimin otu, yahut bu adla anılan yağmurun otu; tıpkı **رَبِيعٌ**’in “bu adla anılan mevsimin yahut yağmurun otu” manasına gelmesi gibi. Khلlid Ibn-Jebeleh’in ( **خَرُوف** kelimesini açıklarken) kullandığı ibarede böyledir: **مَا رَعَى الخَرِيفَ** “**خريف** üzerinde otlayan”.] ― -b8- Ayrıca, AA’ya göre, (TA,) küçük bir su arkı, küçük bir akarsu, yahut sulama için küçük bir kanal. (JK, K, TA.)

**خُرَافَةٌ**
**خُرَافَةٌ** خرافه خرافة خروف **خُرْفَةٌ** ile aynı manadadır, bk. (Mgh, K.) ― -b2- Bundan **خُرَافَاتٌ**, “güzel sayılan hikâyeler” manasındadır: **فُكَاهَةٌ**’nin **فَاكِهَةٌ**’den olması gibi: (Mgh:) [yahut] **خُرَافَةُ**, (S, Mgh, K,) **'Odhrah** [kabilesinden] bir adamın adıydı, (S, K,) Arapların iddiasına göre, (Mgh,) cinlerin onu büyülediği, (S, Mgh, K,) ve alıp götürdüğü, (TA,) sonra döndüğünde, (Mgh,) onlardan gördüklerini anlattığı, (S, Mgh, K,) onların da onu yalancı saydığı ve imkânsız bir şey hakkında, (Mgh,) **حَدِيثُ خُرَافَةَ** [Khurafe’nin hikâyesi] dediği rivayet edilir: (S, Mgh, K:) fakat Peygamber’den, onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: **خُرَافَةُ حَقٌّ**, (S, Mgh,) manası: “Khurafe’nin cinlerden [işitip] anlattığı şey doğrudur.” (Mgh:) **ر** şeddesizdir; ve kelimenin başına **ال** getirilmez; çünkü kelime [kendi başına] belirli (ma‘rife)dir; meğer ki bununla, uydurma gece hikâyeleri manasında **خُرَافَاتٌ** kastedilsin: (S:) yahut **خُرَافَةٌ**, güzel sayılan uydurma bir hikâye demektir: (Lth, K:) [ve ↓ **أَخَارِيفُ** görünüşe göre **خُرَافَاتٌ** ile aynı manadadır; sanki onun tekili **أُخْرُوفَةٌ** imiş gibi; tıpkı benzer manalara sahip **أَسَاطِيرُ** ve **أَحَادِيثُ**’in, tekilleri **أَسْطُورَةٌ** ve **أُحْدُوثَةٌ** denilen çoğullar olması gibi:] 1’e bak, son mana.

**خَرُوفَةٌ**
**خَرُوفَةٌ** خروف خروفه خروفة : bir sonraki maddeye bak.

**خَرِيفَةٌ**
**خَرِيفَةٌ** خريف خريفه خريفة ve ↓ **خَرُوفَةٌ** Bir adamın kendisi ve ailesi için meyvesini topladığı yahut kopardığı bir hurma ağacı (**نَخْلَةٌ**); ayrıca ↓ **مَخْرَفٌ**: (AHn:) yahut taze olgun hurmalarını toplamak için alınan bir hurma ağacı: (Sh, O, K:) yahut ikincisi, meyvesi kesilen bir hurma ağacı demektir; ölçüsü **فَعُولَةٌ** olup ölçü **مَفْعُولَةٌ** manasındadır: ve birincisinin, meyvesi [toplanmak yahut koparılmak üzere] ayrılmış olanı ifade ettiği söylenir: (TA:) yahut seçilmiş bir hurma ağacı: (JK:) çoğulu **خَرَائِفُ**’tir: (JK, TA:) yahut **خَرَائِفُ**, üzerlerindeki meyvenin miktarı tahminle hesaplanan hurma ağaçları demektir. (AZ, S, K. [Bk. ayrıca **خَرِيفٌ**.]) Ayrıca, birincisi, [şu açıklamada anlatılan tarzda dikilmiş bir hurma ağacı:] çakıllı bir sel yatağında yahut kanalda bir hurma ağacı için kazıp sert zemine ulaşmak, sonra çukuru kumla doldurmak ve hurma ağacını oraya dikmek. (O, K.)

**خَارِفٌ**
**خَارِفٌ** خارف Hurma ağacının bekçisi yahut gözcüsü: (K:) çoğulu **خُرَّافٌ**. (TA.)

**أَخَارِيفُ**
**أَخَارِيفُ** ذ : **خُرَافَةٌ**’ya bak; ve 1’e bak, son mana.

**مَخْرَفٌ**
**مَخْرَفٌ** مخرف Meyvenin toplanma, koparılma yahut kesilme yeri. (Msb.) Bir kavmin yahut topluluğun **خَرِيف**leri sırasında ikamet yeri. (TA. [Orada, “sanki **أَخْرَفُوا**’dan, artırma harfinin atılmasıyla yapılmış gibidir” diye eklenmiştir: fakat daha ziyade, **خَرَفُوا**’dan düzenli olarak yapılmış sayılmalıdır: 1’e bak.]) ― -b2- Ayrıca bir bahçe; (Mgh, TA;) ve böylece ↓ **مَخْرَفَةٌ**: (S, K:) yahut hurma ağaçları bahçesi; ayrıca ↓ **مَخْرِفٌ** ve ↓ **مَخْرَفَةٌ**: (TA:) tek bir hurma ağacı: yahut birkaç hurma ağacı, ona kadar; bundan fazlasına **بُسْتَان** yahut **حَدِيقَة** denir: (El-Harbee, TA:) ayrıca **خَرِيفَةٌ**’ya bak: yahut bir adamın, [toplanacak yahut koparılacak] meyvesi için satın aldığı, altı yahut yedi hurma ağacından oluşan küçük bir topluluk: yahut her türlü hurma ağaçları topluluğu: (L, TA:) yahut duvarla çevrili hurma bahçesi: (IAth, TA:) yahut [mutlak olarak] hurma ağaçları: (Mgh:) ve iki hurma sırası arasındaki bir yol; öyle ki kişi hangisinden isterse meyvesini toplayıp koparabilir; (K;) ayrıca ↓ **مَخْرَفَةٌ**: (Sh, K:) ve, (S, Mgh, K,) ayrıca ↓ **مَخْرَفَةٌ**, (S, K,) bir yol, (S, Mgh, K,) belirgin, açık yahut geniş olan: (K:) çoğulu **مَخَارِفُ**. (Mgh, TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **عَائِدُ المَرِيضِ عَلَى مَخَارِفِ الجَنَّةِ حَتَّى يَرْجِعَ**, yani “hasta ziyaretçisi, dönünceye kadar sanki Cennet’in bahçeleri üzerindedir”: yahut Cennet’in hurma ağaçları üzerindedir; onların meyvelerini toplar yahut koparır: yahut Cennet’in yolları üzerindedir: (Mgh, * TA:) yahut bazılarınca şöyle rivayet edilir: **الجنّةِ ↓ على مَخْرَفَةِ**. (TA. [Aşağıda başka bir açıklamaya ve başka okuyuşlara da bak.]) Ve ‘Ömer’in bir rivayetinde şöyle denmiştir: **النَّعَمِ ↓ تَرَكْتُكُمْ عَلَى مَخْرَفَةِ**, (S,) yahut **تُرِكْتُمْ**, (TA,) yani [sizi bıraktım yahut bırakıldınız] belirgin bir yol üzerinde; develerin yolu gibi, (As, S, * TA,) ayaklarıyla çiğneyip iyice belirgin kıldıkları yol. (As, TA.) ― -b3- Ayrıca hurma ağaçlarının toplanmış yahut koparılmış meyvesi: (As, A 'Obeyd, IAmb, K:) doğru bir manadır; her ne kadar IKt bu manada doğru kelimenin yalnız **مَخْرُوفٌ** olduğunu söylese de: **مَشْرَبٌ** ve **مَطْعَمٌ** ve **مَرْكَبٌ**’in **مَشْرُوبٌ** ve **طَعَامٌ مَأْكُولٌ** ve **مَرْكُوبٌ** manasında olması gibidir; ve toplanmış yahut koparılmış taze olgun hurmalar manasına gelebilir: (IAmb, TA:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (As, &c.) Yukarıda zikredilen iki rivayetin birincisinde, As ve A 'Obeyd’e göre böyledir: (TA:) ve bu yorum, başka bir okuyuşla desteklenir, yani **على الجنّةِ ↓ خُرْفَةِ**: (Mgh:) başka bir okuyuş **فِى الجنّةِ ↓ خِرَافِ**’dır: [bk. **خَرَافٌ:**] ve bir diğeri **لَهُ فِى الجَنَّةِ ↓ خَرِيفٌ**’tir, yani [hasta ziyaretçisinin Cennet’te] toplanmış meyveleri olacaktır. (TA.)

**مَخْرِفٌ**
**مَخْرِفٌ** مخرف : bir önceki maddeye bak.

**مُخْرِفٌ**
**مُخْرِفٌ** مخرف : 4’e bak.

**مِخْرَفٌ**
**مِخْرَفٌ** مخرف Meyvelerin toplandığı şey; (S, Har s. 374;) Arapların ona **خَافَةٌ** dediği: (Har ib.:) küçük boy bir **مِكْتَل**, (Msb,) yahut **زِنْبِيل**, içinde en iyi taze olgun hurmaların toplandığı: (O, K:) çoğulu **مَخَارِفُ**. (A, TA.) Şöyle denir: **خَرَجُوا اـِلَى المَخَارِفِ بالمَخَارِفِ**, yani “meyve toplama sepetleri (**زُبُل**) ile bahçelere çıktılar.” (A, TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (mecaz kabul edilerek:) ısrarcı dilencinin yiyeceğini koyduğu sepet (**زنبيل**). (Har, yukarıda anılan yerde.)

**مَخْرَفَةٌ**
**مَخْرَفَةٌ** مخرف مخرفه مخرفة : **مَخْرَفٌ**’a bak, altı yerde.

**مَخْرُوفٌ**
**مَخْرُوفٌ** مخروف : **خَرِيفٌ**’e bak. -A2- Ayrıca **خَرِيف** denilen yağmurla yağmurlanmış; çoğulu, insanlara uygulanınca, **مَخْرُوفُونَ**: (TA:) [aynı şekilde bir hayvana da uygulanır:] ve böylece, ة ile, yere (**أَرْض**) uygulanır. (As, S.)

**مُخَارَفٌ**
**مُخَارَفٌ** مخارف Hayırdan yahut refahtan menedilmiş yahut mahrum bırakılmış; hayra, iyi talihe yahut rızka erişmekten engellenmiş yahut alıkonmuş; (K;) **مُحَارَفٌ** ile aynı manadadır; (JK, TA;) ayrıca **مُجَارَفٌ** da. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَرَفَ
خَرَفَ A ,  U ( n. ac. خَرْف 1 ,  مَخْرَف 17 ,  خَرَاْف 22 ,  خِرَاْف 23 ),
a.  Gathered, plucked, picked ( fruit ).
_ast;  خَرِفَ A ( n. ac. خَرَف 4 ), خَرُفَ U ( n. ac. خَرَاْفَة 22t ) Was, became doting, crazed; doted, wandered in his talk, rambled.
خَرَّفَ
خَرَّفَ II ,
a.  Regarded as crazed or doting.

خَاْرَفَ
خَاْرَفَ III ,
a.  Entered into an engagement with, for the autumn.

أَخْرَفَ
أَخْرَفَ IV ,
a.  Entered upon the autumn.

b.  Brought forth in autumn.

اِخْتَرَفَ
اِخْتَرَفَ VIII ,
a.  Gathered ( fruit ).

خَرْفِيّ
خَرْفِيّ 1yi ,  خِرْفِيّ 2yi ,
a.  Autumnal, in autumn.

خَرَف
خَرَف 4 ,
a.  Dotage.

b.  Rambling; raving.

خَرِف
خَرِف 5 ,
a.  Doting; dotard.

مَخْرَف
مَخْرَف 17 ,  مَخْرَفَة 17t , ( pl. مَخَاْرِفُ 44 ),
a.  Garden.

b.  Grove ( of palm trees ).

c.  Dotage.

مِخْرَف
مِخْرَف 20 , ( pl. مَخَاْرِفُ 44 ),
a.  Small fruit-basket.

خَرَاْف
خَرَاْف 22 ,
a.  Fruit-picking; fruit-season.

b.  Crop of fruit.

خَرَاْفَة
خَرَاْفَة 22t ,
a.  see 4 .

خِرَاْف
خِرَاْف 23 ,
a.  see 22 .

خُرَاْفَة
خُرَاْفَة 24t ,
a.  Dotage; rambling.

b.  Fictitious, impossible story; superstition.

خَرِيْف
خَرِيْف 25 ,
a.  Autumn.

b.  Autumnal rains.

خَرِيْفِيّ
خَرِيْفِيّ 25yi ,
a.  Autumnal.

خَرُوْف
خَرُوْف 26 , ( pl. أَخْرِفَة 15t ,  خِرَاْف 23 ,  خِرْفَاْن 34 ,  خَوَاْرِيْفُ 66 ),
a.  Lamb; sheep.

b.  Colt.

خَرْفَاْنُ
خَرْفَاْنُ 33 ,
a.  see 5 .

خَاْرُوْف
خَاْرُوْف 40 , ( pl. خَوَاْرِيْفُ 66 ),
a.  Lamb; sheep.

##### Türkçe

**خَرَفَ**
**خَرَفَ** A , U ( n. ac. **خَرْف** 1 , **مَخْرَف** 17 , **خَرَاْف** 22 , **خِرَاْف** 23 ),
a. Topladı, kopardı, seçti (meyve).
_ast; **خَرِفَ** A ( n. ac. **خَرَف** 4 ), **خَرُفَ** U ( n. ac. **خَرَاْفَة** 22t ) Bunadı, aklını yitirdi; bunadı, konuşmasında şaşırdı, saçmaladı.

**خَرَّفَ**
**خَرَّفَ** II ,
a. Bunamış veya aklını yitirmiş saydı.

**خَاْرَفَ**
**خَاْرَفَ** III ,
a. Sonbahar için, ile bir angajmana girdi.

**أَخْرَفَ**
**أَخْرَفَ** IV ,
a. Sonbahara girdi.

b. Sonbaharda ürün verdi.

**اِخْتَرَفَ**
**اِخْتَرَفَ** VIII ,
a. Topladı (meyve).

**خَرْفِيّ**
**خَرْفِيّ** 1yi , **خِرْفِيّ** 2yi ,
a. Sonbahara ait, sonbaharda.

**خَرَف**
**خَرَف** 4 ,
a. Bunama.

b. Saçmalama; hezeyan.

**خَرِف**
**خَرِف** 5 ,
a. Bunamış; bunak.

**مَخْرَف**
**مَخْرَف** 17 , **مَخْرَفَة** 17t , ( pl. **مَخَاْرِفُ** 44 ),
a. Bahçe.

b. Koruluk (hurma ağaçlarından).

c. Bunama.

**مِخْرَف**
**مِخْرَف** 20 , ( pl. **مَخَاْرِفُ** 44 ),
a. Küçük meyve sepeti.

**خَرَاْف**
**خَرَاْف** 22 ,
a. Meyve toplama; meyve mevsimi.

b. Meyve mahsulü.

**خَرَاْفَة**
**خَرَاْفَة** 22t ,
a. bkz. 4 .

**خِرَاْف**
**خِرَاْف** 23 ,
a. bkz. 22 .

**خُرَاْفَة**
**خُرَاْفَة** 24t ,
a. Bunama; saçmalama.

b. Uydurma, imkânsız hikâye; batıl inanç.

**خَرِيْف**
**خَرِيْف** 25 ,
a. Sonbahar.

b. Sonbahar yağmurları.

**خَرِيْفِيّ**
**خَرِيْفِيّ** 25yi ,
a. Sonbahara ait.

**خَرُوْف**
**خَرُوْف** 26 , ( pl. **أَخْرِفَة** 15t , **خِرَاْف** 23 , **خِرْفَاْن** 34 , **خَوَاْرِيْفُ** 66 ),
a. Kuzu; koyun.

b. Tay.

**خَرْفَاْنُ**
**خَرْفَاْنُ** 33 ,
a. bkz. 5 .

**خَاْرُوْف**
**خَاْرُوْف** 40 , ( pl. **خَوَاْرِيْفُ** 66 ),
a. Kuzu; koyun.
