# خزا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خزا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خزا

خَزَا الرجلَ يَخْزُوه خَزْواً: ساسَه وقَهَره؛ قال ذو الإِصبع العَدْواني:
لاهِ ابنُ عَمِّكَ لا أَفضَلْتَ في حَسَبٍ،
يَوْماً، ولا أَنْتَ دَيَّاني فتَخْزُوني
معناه: للهِ ابنُ عَمِّك أَي ولا أَنتَ مالك أَمْري فتَسُوسَني. وخَزَوتُ الفَصيل أَخْزُوه خَزْواً إِذا أَجْرَرْت لسانه فشَقَقْته. والخَزْوُ: كفُّ النَّفْسِ عن هِمَّتِها وصَبْرُها على مُرِّ الحق. يقال: اخْزُ في طاعةِ الله نفْسَكَ. وخَزَا نفْسَه خَزْواً: مَلَكَها وكَفَّها عن هَواها؛ قال لبيد:
إِكْذِبِ النَّفْسَ إِذا حَدَّثْتَها،
إِنَّ صِدْقَ النفْسِ يُزْري بالأَمَلْ
غيرَ أَنْ لا تَكْذِبَنْها في التُّقَى،
واخْزُها بالبِرِّ للهِ الأَجَلْ
وخَزا الدابة خَزْواً: ساسَها وراضَها. والخِزْيُ: السُّوءُ. خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً وخَزىً؛ الأَخيرة عن سيبويه: وقع في بَلِيَّة وشَرٍّ وشُهْرةٍ
فذَلَّ بذلك وهانَ. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: ولا تُخْزِنا يومَ القيامة؛ المُخْزَى في اللغة المُذَلُّ المَحْقُورُ بأَمْرٍ قد لزمه بحُجَّة، وكذلك أَخْزَيْته أَلْزَمته حُجَّةً إِذا أَذْلَلْته بها. والخِزْيُ: الهَوان. وقد أَخْزاهُ الله أَي أَهانَه الله. وأَخزاه الله وأَقامَه على خَزْيةٍ ومَخْزاةٍ. وقال أَبو العباس في الفصيح: خَزِيَ الرجلُ خِزْياً من الهَوان، وخَزِيَ يَخْزَى خَزايةً من الاستحياء، وامرأَة خَزْيا؛ قال أُمية:
قالتْ: أَرادَ بنا سُوءاً، فقلتُ لها:
خَزْيانُ حيثُ يقولُ الزُّورَ بُهْتانا
وأَنشد بعضهم:
رِزانٌ إِذا شَهِدُوا الأَنْدِيا
تِ لم يُسْتَخَفُّوا ولم يخْزَوُوا
أَراد بقوله لم يخْزَوُوا بناءَ افْعَلَّ مثل احمرَّ يَحْمرُّ من خَزي يَخْزَى، قال: واخْزَوَى يَخْزَوي مثلُ ارْعَوَى يَرْعَوي، ولم يَرْعَوُوا للجمع. قال شمر: قال بعضهم أَخْزَيْته أَي فضحته؛ ومنه قوله تعالى حكاية عن لوط لقومه: فاتَّقُوا اللهَ ولا تُخْزُونِ في ضَىْفي؛ أَي لا تَفْضَحُونِ. وقال في قوله: ذلك لهم خِزْيٌ في الدنيا؛ الخِزْيُ الفَضِيحةُ. وقد خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً إِذا افْتَضَح وتَحيَّر فضيحةً. ومن كلامهم للرجل إِذا أَتَى بما يُسْتَحْسَن: ما لَه، أَخزاهُ اللهُ وربما قالوا: أَخْزاهُ الله، من غير أَن يقولوا ما لَه. وكلامٌ مُخْزٍ: يُسْتَحْسَنُ فيقال لصاحبه أَخزاهُ الله. وذكروا أَن الفرزدق قال بيتاً من الشعر جيِّداً فقال: هذا بيتٌ مُخْزٍ أَي إِذا أُنْشِد قال الناسُ: أَخْزَى اللهُ قائلَه ما أَشْعَرَه وإِنما يقولون هذا وشِبْهَهُ بدلَ المدحِ ليكون ذلك واقياً له من العين، والمراد من كل ذلك إِنما هو الدعاء له لا عليه. وقصيدة مُخْزية أَي نِهايةٌ في الحُسْنِ يقال لقائِلِها أَخْزاهُ الله.والخَزْية والخِزْية: البَلِيَّة يُوقَع فيها؛ قال جرير يخاطب الفرزدق:وكنْتَ إِذا حَلَلْتَ بدارِ قوْمٍ،
رَحَلْتَ بِخَزْيَةٍ وترَكْتَ عارا
ويروى لخِزْية. وفي الحديث: إِنَّ الحَرَم لا يُعيذُ عاصِياً ولا فارّاً بخَزْية أَي بجَريمة يُسْتَحْىا منها؛ ومنه حديث الشعبي: فأَصابَتْنا خَزْيَة لم نَكُنْ فيها بَرَرَةً أَتْقِياءَ ولا فَجَرَةً أَقْوِياءَ أَي خَصلةٌ استَحْيَيْنا منها. وقوله تعالى: فهم في الدنيا خِزْيٌ؛ قال أَبو إِسحق: معناه قَتْلٌ إِن كانوا حَرْباً أَو يُجَزَّوْا إِن كانوا ذِمَّةً. وخَزِيَ منه وخَزِيَهُ خَزَايَةً وخَزىً، مقصور: استَحْيا. وفي حديث يزيد بن شَجَرة: أَنه خَطَبَ الناسَ
في بعض مَغازيه يَحُثُّهم على الجهاد فقال في آخر خطبته: انْهَكُوا وُجُوهَ القوم ولا تُخْزُوا الحُورَ العِينَ؛ قال أَبو عبيد: قوله لا تُخْزُوا ليس من الخِزْي لأَنه لا موضع للخِزْي ههنا، ولكنه من الخَزَاية، وهي الاستحياء؛ يقال من الهلاك: خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً، ومن الحياءِ: خَزِيَ يَخْزَى خَزاية؛ يقال: خَزيت فلاناً إِذا اسْتَحييت منه؛ قال ذو الرمة:
خَزايَةً أَدْرَكَتْه، بعد جَوْلَتِه،
من جانبِ الحبْلِ مُخلوطاً بها الغَضَبُ
وقال القُطامي يذكر ثوراً وحشيّاً:
حَرِجاً وكَرَّ كُرُورَ صاحبِ نَجْدَةٍ،
خَزِيَ الحَرائِرُ أَن يكونَ جَبانا
أَي اسْتَحَى. قال: والذي أَراد ابن شجرة بقوله لا تُخْزُوا الحورَ العِين أَي
لا تَجْعَلُوهُنَّ يستحيين من فِعلكم وتَقْصيرِكم في الجِهاد، ولا تَعَرَّضوُا لذلك منهن وانْْهَكُوا وجُوه القوْم ولا تُوَلُّوا عنهم. وقال الليث: رجل خَزْيانُ
وامرأَة خَزْيا، وهو الذي عمِل أَمراً قبيحاً فاشتَدَّ لذلك حياؤُه وخَزايَتُه، والجمع الخَزايا؛ قال جرير:
وإِنَّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فَرْتَنا،
وغيرُ ابنِ ذي الكِيرَيْنِ، خَزْيانُ ضائِعُ
وقد يكون الخِزْيُ بمعنى الهلاك والوقوع في بَلِيَّةٍ؛ ومنه حديث شارب الخمر: أَخْزاهُ اللهُ، ويروى: خَزَاهُ اللهُ أَي قَهَره. يقال: خَزاه يخْزُوه. وخازاني فلانٌ فَخَزَيْتُه أَخْزِيهِ: كنتُ أَشَدَّ خِزْياً منه وكَرِهْتُ أَنْ أَخْزِيَهُ. وفي الدعاء: اللهم احْشُرْنا غَيْرَ خَزَايا ولا نادِمِينَ أَي غَيْرَ مُسْتَحْيِينَ من أَعمالنا. وفي حديث وَفْدِ عَبْدِ القَيْس: غيرَ خزايا ولا نَدامى؛ خَزَايا: جمع خَزْيانَ وهو المُسْتَحْيي. والخَزاءُ، بالمدّ: نَبْتٌ.

### Türkçe

**خَزَا** adamı, onu **يَخْزُوه** **خَزْواً**: onu idare etti ve onu kahretti; **ذو الإِصبع العَدْواني** dedi:

“Hayır, amcaoğlun adına, soyda bir üstünlük göstermedin,
bir gün; ne de sen benim işimi görenimsin de beni **تَخْزُوني**.”

Onun manası: Allah için, amcaoğlun adına; yani sen benim işimin sahibi değilsin ki beni idare edesin.

Ve ben **خَزَوتُ** sütten kesilmemiş yavru deveyi, onu **أَخْزُوه** **خَزْواً**: dilini çekip uzattığın zaman da onu yarıp yardığında. Ve **الخَزْوُ**: nefsin, himmetinden geri durması ve acı hakka sabretmesidir. Denir: Allah’a itaatte nefsini **اخْزُ**. Ve **خَزَا** nefsini **خَزْواً**: ona sahip oldu ve onu hevasından alıkoydu; **لبيد** dedi:

“Nefsi, sana konuştuğunda yalanla,
çünkü nefsin doğruluğu ümidi eksiltir.
Şu var ki takvada ona sakın yalan söyleme,
ve onu iyilikle Allah için **اخْزُ**; en yüce.”

Ve **خَزا** biniti **خَزْواً**: onu idare etti ve onu alıştırdı. Ve **الخِزْيُ**: kötülüktür. **خَزِيَ** adam **يَخْزَى** **خِزْياً** ve **خَزىً**; sonuncusu Sîbeveyh’den: bir belâya, şerre ve şöhrete düştü de bununla zelil oldu ve horlaştı. Ve Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “Ve kıyamet günü bizi **تُخْزِنا** etme”; **المُخْزَى** dilde, bir hüccetle kendisine lâzım gelmiş bir iş sebebiyle zelil edilen, hakir görülen kimsedir; yine bunun gibi, onu bir hüccete ilzam ettiğin zaman **أَخْزَيْته** (yani) onu onunla zelil ettiğinde. Ve **الخِزْيُ**: horluktur. Ve Allah onu **أَخْزاهُ**; yani Allah onu aşağıladı. Ve Allah onu **أَخزاه** ve onu bir **خَزْيةٍ** ve **مَخْزاةٍ** üzerine dikti. Ve Ebû’l-Abbâs “الفصيح”te dedi: Adam **خَزِيَ** **خِزْياً** horluktan; ve **خَزِيَ يَخْزَى خَزايةً** utanmadan; ve kadın **خَزْيا**; **أُمية** dedi:

“Dedi: Bize bir kötülük istedi; ben de ona dedim:
**خَزْيانُ**; hani yalanı iftira olarak söylediği yerde.”

Ve bazısı şu beyti rivayet etti:

“Vakarlı; meclislerde hazır bulunduklarında
hafife alınmadılar ve **يخْزَوُوا** olmadılar.”

“**لم يخْزَوُوا**” sözüyle, **احمرَّ يَحْمرُّ** gibi **افْعَلَّ** binasını kastetti; **خَزي يَخْزَى**’dan. Dedi: ve **اخْزَوَى يَخْزَوي** **ارْعَوَى يَرْعَوي** gibidir; çoğul için **يَرْعَوُوا** (denir). Şemmer dedi: Bazısı dedi ki: **أَخْزَيْته** yani onu rezil ettim; ondan, Yüce Allah’ın Lût’un kavmine dair hikâye olarak sözü: “Allah’tan sakının ve misafirim hakkında beni **تُخْزُونِ** etmeyin”; yani beni rezil etmeyin. Ve “Bu, onlar için dünyada **خِزْيٌ**dir” sözü hakkında dedi: **الخِزْيُ** rezilliktir. Ve **خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً**: rezil olduğunda ve rezillik sebebiyle şaşkın kaldığında. Ve onların sözünden: bir adam, beğenilen bir şey getirdiğinde: “Ne oluyor ona; Allah onu **أَخزاهُ**”; bazen de “Allah onu **أَخْزاهُ**” derler, “ne oluyor ona” demeden. Ve **كلامٌ مُخْزٍ**: beğenilir de sahibine “Allah onu **أَخزاهُ**” denir. Ve zikrettiler ki Ferazdak şiirden iyi bir beyit söyledi de dedi: “Bu, **بيتٌ مُخْزٍ**dir”; yani okunduğunda insanlar: “Allah söyleyenini **أَخْزَى** etsin; ne şair!” derler; onlar bunu ve benzerini, övgü yerine söylerler ki bu, ona nazardan koruyucu olsun; bütün bunlardan murad ise ancak onun lehine duadır, aleyhine değil. Ve **قصيدة مُخْزية**: güzellikte bir nihayet; söyleyenine “Allah onu **أَخزاهُ**” denir.

Ve **الخَزْية** ve **الخِزْية**: içine düşürülen belâdır; Cerîr, Ferazdak’a hitap ederek dedi:

“Bir kavmin yurduna konduğunda,
bir **خَزْيَةٍ** ile göçtün ve bir ayıp bıraktın.”

Ve **لِخِزْية** diye de rivayet edilir. Ve hadiste: “Harem, bir âsiyi ve bir **خَزْيةٍ** ile kaçanı himaye etmez”; yani kendisinden utanılan bir suç ile. Ondan, Şa‘bî hadisi: “Bize bir **خَزْيَة** isabet etti; onda ne takvâ sahibi iyiler idik ne de güçlü günahkârlar”; yani ondan utandığımız bir haslet. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Onlar için dünyada **خِزْيٌ** vardır”; Ebû İshâk dedi: manası, eğer harp ehli iseler öldürülme; yahut eğer zimmet ehli iseler cezalandırılmadır.

Ve ondan **خَزِيَ** ve onu **خَزِيَهُ** **خَزَايَةً** ve **خَزىً** (kısaltılmış): utandı. Ve Yezîd b. Şecere hadîsinde: bazı gazvelerinde insanlara hutbe verdi; onları cihada teşvik ediyordu; hutbesinin sonunda dedi: “Kavmin yüzlerini hırpalayın ve **الحُورَ العِينَ**’i **تُخْزُوا** etmeyin.” Ebû Ubeyd dedi: “**لا تُخْزُوا**” sözü **الخِزْي**’den değildir; çünkü burada **الخِزْي**’in yeri yoktur; fakat o **الخَزَاية**’dendir; o da utanmadır. Helâkten: **خَزِيَ** adam **يَخْزَى خِزْياً**; hayâdan: **خَزِيَ يَخْزَى خَزاية**. Denir: falanı **خَزيت**; yani ondan utandım; **ذو الرمة** dedi:

“Bir **خَزايَةً** ona erişti, dolaşmasından sonra,
ip tarafında; onunla karışmış olarak öfke.”

Ve Kutâmî, bir yaban öküzünü anarak dedi:

“Sıkışık; ve bir yiğitlik sahibinin dönüşü gibi döndü,
hür kadınlar, onun korkak olmasından **خَزِيَ** etti.”

Yani utandı. Dedi: İbn Şecere’nin “**لا تُخْزُوا الحورَ العِين**” sözüyle muradı: onları, sizin fiilinizden ve cihadda kusurunuzdan utanır kılmayın; onlardan buna maruz kalmayın; kavmin yüzlerini hırpalayın ve onlardan yüz çevirmeyin. Ve Leys dedi: Adam **خَزْيانُ** ve kadın **خَزْيا**; o, çirkin bir iş yapan kimsedir; bundan dolayı onun hayâsı ve **خَزايَتُه** şiddetlendi; çoğulu **الخَزايا**dır; Cerîr dedi:

“Ve bir koruluk ki onu bizim gevşekliğimizden başkası korumadı,
ve iki körüklünün oğlundan başkası; **خَزْيانُ** zayi.”

Ve **الخِزْيُ**, helâk ve belâya düşme manasında da olabilir; ondan, içki içenin hadisi: “Allah onu **أَخْزاهُ**”; ve “Allah onu **خَزَاهُ**” diye de rivayet edilir; yani onu kahretti. Denir: onu **خَزاه**; onu **يخْزُوه**. Ve falan benimle **خازاني** etti de ben onu **فَخَزَيْتُه أَخْزِيهِ**: ondan daha şiddetli **خِزْياً** idim ve onu **أَخْزِيَهُ** etmekten hoşlanmadım. Ve duada: “Allah’ım, bizi **غَيْرَ خَزَايا** ve pişmanlar olmaksızın haşret”; yani amellerimizden utanmış olmayanlar olarak. Ve Abdülkays heyeti hadîsinde: “**غيرَ خزايا** ve sarhoşlar olmaksızın”; **خَزَايا**: **خَزْيانَ**’ın çoğuludur; o da utanan kimsedir. Ve **الخَزاءُ** (med ile): bir bitkidir.
