# خزب (خ-ز-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ز - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي والباء معهما
خ ز ب، ب ز خ، خ ب ز، ز خ ب مستعملات خزب: الخَزَبُ: ورم أو كهيئته في الجلد من غير ألم، وفي الضرع خَزَبٌ شبه الرهل، خَزِبَ فهو خَزِبٌ.
والخُزْبُ: النوق اليابسة الضروع، الواحدة خَزْباء، وقال:
وفي حياضكَ من جودٍ ومكرمةٍ		ثر الأحاليل لا كمش ولا خُزُبُ
وفي أي: ملأها، وهذا مثل.
والخازِبازِ: ذبابٌ في العشب، ويقال: هو مجرور، وقال:
تفقَّعُ فوقه القلعُ السواري		وجن الخازِبازِ به جنونا
والخازِبازِ: ضربٌ من البقل.
والخازِبازِ: داء يأخذ في اللهازم. قال:
يا خازِبازِ أرسلِ اللهازمـا		إني خشيتُ أن تكون لازما
بزخ: البَزْخ: الجرف بلغة عمان.
والبَزَخَ: تقاعس الظَّهْر عن البطن، ورجل أبزخ وأبزى.
وأما البَزَي فكأن العَجُز خَرَجَت حتى أشرفت على الفَخِذَيْن، والأَبزخ ما به وُصِفَ وربما مشى الإنسان مُتَبازخاً كمسبه العَجوز إذا تَكَلَّفَتْ إقامة صلبها فَتقاعَسَ كاهلُها وانحنى ثبجها.
وتبازَخْتُ عن كذا أي تقاعست عنه. وبَزَخْتُ ظهره بالعصا بَزْخاً إذا ضربت ذلك الموضع.
وبُزاخةُ: موضع، ويوم بُزاخةَ من أيام العرب معروف.
خبز: الخَبْزُ: الضرب باليد، والخَبْزُ: السوق الشديد، قال:
لا تَخْبِزا خَبْزاً ونسا نسا
النَسُّ: السَّوْق اللطيف، ومن رَوَى "بَسّاً" فقد غلط. لأن البَسَّ من البَسيس، وهو دقيق يلت بالسمن أو الزيت ثن يستف.
والخُبْزة: اسم لما يعالج في الملة وهي الطُّلْمُة، يقال: أكلتُ خُبْزَ ملَّةٍ لأن الملّة الخُبْزُ نفسه والرَّماد.
واخْتَبَزَ فلان إذا عالج دقيقاً فَعَجَنهُ ثم خبزه. والخِبازةُ صَنعتُه.
والخَبيزُ: الخُبْزُ المخبوز من أي حب كان. يقال: عندهم طَبيخٌ وخَبيز أي مَرَق مطبوخ وخُبْزٌ مَخبوزٌ.
زخب: الزُّخْزُبُّ: الذي اشتد لحمه وغلظ جسمه من الفصلان وغيرها.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي** و**الباء** معهما
**خ ز ب**، **ب ز خ**، **خ ب ز**، **ز خ ب** مستعملات

**خزب**: **الخَزَبُ**: deride, acı olmaksızın deride bir şişlik yahut onun gibi olan; ve memede **خَزَبٌ** gevşekliğe benzer; **خَزِبَ**; o hâlde o **خَزِبٌ**dur.

Ve **الخُزْبُ**: memeleri kuru olan dişi develer; teki **خَزْباء**. Ve dedi ki:
وفي حياضكَ من جودٍ ومكرمةٍ		ثر الأحاليل لا كمش ولا خُزُبُ
Ve “**أي**”: onu doldurdu; ve bu bir misaldir.

Ve **الخازِبازِ**: ot içinde bir sinek; ve denilir ki: o mecrurdur. Ve dedi ki:
تفقَّعُ فوقه القلعُ السواري		وجن الخازِبازِ به جنونا

Ve **الخازِبازِ**: sebzeden bir tür.

Ve **الخازِبازِ**: **اللهازم**’de tutan bir hastalık. Dedi ki:
يا خازِبازِ أرسلِ اللهازمـا		إني خشيتُ أن تكون لازما

**بزخ**: **البَزْخ**: Umman diliyle yar.

Ve **البَزَخَ**: sırtın karından geri kalması; ve **أبزخ** ve **أبزى** bir adam.

Ve أما **البَزَي**: sanki kalça çıkmış da iki uyluğun üzerine yükselmiş gibidir; ve **الأَبزخ** kendisiyle vasfedilen şeydir; ve bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi, belini doğrultmayı zorladığında, onun omzu geri kalıp sırtının ortası eğildiği vakit, **مُتَبازخاً** yürür.

Ve **تبازَخْتُ** عن كذا: yani ondan geri kaldım. Ve **بَزَخْتُ** ظهره بالعصا **بَزْخاً**: o yeri vurduğum zaman.

Ve **بُزاخةُ**: bir yer; ve Arapların günlerinden **يوم بُزاخةَ** bilinen bir gündür.

**خبز**: **الخَبْزُ**: elle vurma; ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevk. Dedi ki:
لا تَخْبِزا خَبْزاً ونسا نسا

**النَسُّ**: yumuşak sevk; ve “**بَسّاً**” diye rivayet eden hata etmiştir. Çünkü **البَسَّ**, **البَسيس**’tendir; o, sade yağ yahut yağ ile yoğrulan ince un olup sonra yutulur.

Ve **الخُبْزة**: **الملة** içinde işlenen şeye isimdir; o **الطُّلْمُة**’dir. Denilir ki: **خُبْزَ ملَّةٍ** yedim; çünkü **الملّة** bizzat **الخُبْزُ**’ün kendisi ve küldür.

Ve **اخْتَبَزَ** falan: un işlediği, onu yoğurduğu, sonra onu pişirdiği zaman; ve **الخِبازةُ** onun sanatıdır.

Ve **الخَبيزُ**: hangi tane olursa olsun pişirilmiş **الخُبْزُ**. Denilir ki: onların yanında **طَبيخٌ** ve **خَبيز** vardır; yani pişirilmiş bir çorba ve pişirilmiş bir ekmek.

**زخب**: **الزُّخْزُبُّ**: etinin sıkılaştığı ve bedeninin kalınlaştığı, sütten kesilmiş develer yavrularından ve başkalarından olan.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَزِبَتِ الناقة بالكسر تَخْزَبُ خَزَباً، إذا وَرِمَ ضَرْعُها وضاقت أحاليلها، وكذلك الشاة. يقال لحم خَزِبٌ، إذا كان رَخْصاً. وكلُّ لحمةٍ رَخْصَةٍ خَزِبَةٌ.

##### Türkçe

**خَزِبَتِ** deve (kesre ile) **تَخْزَبُ** **خَزَباً**: memesi şiştiği ve meme kanalları daraldığı zaman; koyun da böyledir. “**لحم خَزِبٌ**” denir: gevşek olduğu zaman. Ve her gevşek et parçası **خَزِبَةٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ز ب
خزب ، خبز ، زخب ، بزخ ، بخز : مستعملة .
خزب : قال الليث : الْخَزَبُ تهَيُّجٌ في الْجِلْدِ
كهيئة وَرَمٍ من غير أَلَمٍ .
تقول : خَزِبَ جِلْدُه ، وتَخَزَّبَ ضَرْعُها عند
النِّتَاجِ ، وضَرْعُهَا خَزِبٌ _ إذا كان فيه شِبْهُ
الرَّهَلِ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : يقال : خَزِبَتِ
النَّاقَةُ خَزَباً _ إذا وَرِمَ ضَرْعُها .
ابن الأعرابيِّ : الْخَزْباه : النَّاقةُ التي في
رَحِمِهَا ثآلِيلُ تَتَأَذَّى بها .
وقال أبو عمرو : العَرَبُ تُسَمِّي مَعْدِنَ
الذَّهبِ : خُزَيْبَةَ : وأنشد :
فَقَدْ تَرَكَتْ خُزَيْبَةُ كُلَّ وَغْدٍ
يُمَشِّي بيْنَ خَاتَامٍ وَطَاقِ
وأما الخازِبَازِ الّذي جاء في شعر ابْنِ
أَحْمَرَ يَصِفُ الرَّوْضَ :
تَفَقُّعُ فَوْقَهُ الْقَلَعُ السَّوَارِي
وَجُنَّ الْخَازِبَازِ بِهِ جُنُونَا
فإن الأصمعي قال : عَنَى ب ) ( الْخَازِبَازِ ) (
الذُّبَابَ حَكَى صَوْتَهُ .
وقال ابن السِّكِّيتِ : قال ابن الأعرابي :
الْخَازِبَازِ نَبْتٌ ، وأنشد :
أَرْعَيْتُهَا أَطْيَبَ عُودٍ عُودَا
الصِّلَّ وَالصِّفْصِلَّ وَالْيَعْضِيدَا
وَالخَازِبَازِ السَّنمَ الْمَجُودَا
قال ابن السِّكِّيتِ : والْخَازِبَازِ _ في غير
هذا _ : دَاءٌ يأْخُذُ الإبِلَ في حُلوقِها .
والنَّاسَ ، وأنشد :
يَا خَازِبَازِ أرْسِلِ اللَّهازِمَا
إنيِّ خَشِيتُ أَنْ تَكُونَ لازِمَا
وروى أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _
قال : خَازِبَازِ : ورمٌ ، وخَازِبَازِ : صوتُ
الذبابِ ، وخَازِبَازِ : كَثْرَةُ النبات ،
وخَازِبَازِ : السِّنَّوْر .
بخز : أبو تُرَابٍ _ عن الأصمعيِّ _ : يقال :
بَخَز عَيْنَه وبَخَسها _ إذا فَقَأَها وبَخَصَها
كذلك .
بزخ : قال الليث : الْبَزْخُ : الجَرْفُ بلُغَة عُمَانَ :
قلت : هذا تصحيف ، والصَّواب : البَرْخ
_ بالرَّاء _ وقد ذكرْتُه في بابه .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
يقال : رجلٌ أَبْزَخُ من قَوْمٍ بُزْخٍ وقد بَزِخَ
بَزَخاً ، وبرْذَوْنٌ أَبْزَخُ _ إذا كان في ظهره
تطامنٌ ، وقد أشرَفَ حارِكهُ ، وأنشد أبو
الهيثم :
فَتَبازَتْ فَتَبازَخْتُ لَهَا
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجي الوَتَرْ
قال : والْبَزَى : أن يستأخرَ الْعَجُزُ ويستقدِمَ
الصَّدْرُ .
ورَوَى أبو عمرٍ و قولَ الْعَجَّاج : _ وَلَوْ
أَقُولُ : بَزِّخُوا لَبَزَّخُوا قال : بزِّخَوا :
اسْتَخْذُوا .
ورواه غيره : بَرِّخُوا _ بالراء _ والزَّايُ
_ عندي _ أفْصَحُ .
وقال ابن الأعرابي : في صدره بَزَخٌ _ أي :
نُتُوءٌ ، وفي وَرِكِهِ بزَخٌ .
قال أبو عبيد : البَزَخُ في الظهر : أَنْ يطمئنَّ
وسَطُ الظَّهْر . ويخْرُجَ أَسْفَل .
وقال الليث : البزَخُ تقَاعُسُ الظَّهر عن
البَطْن ، وربَّما مَشى الإنسانُ مُتَبازِخاً
كمِشْيَةِ العَجُوز ، إذا تكلَّفتْ إقامةَ صُلْبِهَا ،
فَتَقَاعَسَ كاهِلُها ، وانحَنَى ثَبَجُهَا .
ومن العرب مَنْ يقول : تَبَازَخْتُ عن هذا
الأمر _ أي : تقاعسْتُ عنه .
وإذا ضرَبْتَ ذلك الموضع . قلتَ : بَزَخْتُ
ظهرَهُ بالعصا بَزْخاً .
قال : وأَمَّا البَزَى فكأَنَّ العَجُزَ خرج حتى
أشرف على مؤخَّر الفَخِذَين وبُزَاخَةُ :
موضعٌ ، ويومُ ) ( بُزَاخَةَ ) ( مِنْ أيام العرب :
مَعْروفٌ .
خبز : قال الليث : الخَبْزُ : الضّرْبُ باليد ،
والخَبْزُ : السَّوْقُ الشدِيد .
وقال الراجز :
لا تَخْبِزاَ خَبْزاً وَنُسَّانَسَّا
وَلا تُطِيلاَ بِمُنَاخ حَبْسَا
ويُرْوَى :
. . . . وبُسَّابَسَّا
مأخوذٌ من البَسِيسِ ، وهو أن يُلَتَّ الدقيقُ
بالسَّمْن ثم يُسَفَّ .
والنِّسُّ سَوْقٌ لِطِيفٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : الخَبْزُ : السَّوْق
الشديدُ والضَّرْب ، والبَسُّ : السير الرَّفيقُ
بَسَسْتُ أَبُسُّ بَسّاً ، وأنشد :
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وَبُسَّابَسَّا
وقال غيرُ أبي زيد : الخَبْزُ _ ههنا _ : خَبْزُ
الخُبْزِ ، والبُسُّ : بَسُّ السَّوِيق ، وهو لَتُّهُ
بالزّيْتِ أو الماء _ فأمر صاحِبَيهِ بِلَتِّ
السَّوِيق ، وتَرْكِ المُقَام على خَبْزِ الخُبْزِ
ومِرَاسِه لأنهم كانوا في سَفَرٍ لا مُعَرَّجَ
لهم ، فَحَثَّ صاحبيه على عُجَالةٍ يتبلّغون
بها ونهاهم عن إطالَةِ المُقَام على عَجْن
الدَّقيق وخَبْزِه .
أبو عبيد : الخُبْزَةُ : هي الطُّلْمَةُ التي تُدْفَنُ
في المَلَّةِ ، والمَلَّةُ : الرَّمَادُ والتراب الذي
أُوقِدَ عليه النَّارُ .
يقال : أطعَمَنا خُبْزَ مَلَّةٍ : ولا يقال : أَطعَمَنا
مَلَّةً .
واخْتَبَزَ فلانٌ _ إذا عالج دَقِيقاً فعَجَنه ثم
خَبزَه في مَلّةٍ أو تَنُّورٍ .
والخَبْزُ : مصدَرُ ) ( خَبَزْتُ ) ( والخبازَةُ : صَنْعَة
الخَبّازِ ، والخَبِيزُ : الخُبْز الْمَخْبُوزُ ، وخبَزْتُ
القومَ أَخْبِزُهم _ إذا أطعمتَهُمُ الْخُبْزَ .
حكاه أبو عبيد عن الكسائي .
والخُبَّازُ بَقْلةٌ معروفةٌ ، عريضةُ الورق لها
ثمرةٌ مستديرةٌ ، ويقال لها : الخُبَّازَى .
وتخبَّزَتِ الإبلُ العُشْبَ تَخَبُّزاً _ إذا خَبَطَتْه
بقوائمها .
زخب : أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
قال : الزَّخْبَاءُ : الناقة الصُّلبة على السير .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن الفَرَع
_ وهو أول ولَدٍ يُنْتَجُ من الناقة فيُذْبَخُ ؟
فقال : حَقٌّ ، ولأنْ تَتْرُكَهُ حتى يكونَ ابنَ
لَبُونٍ ، أو ابنَ مَخَاضٍ زُخْزُبّاً : خيرٌ من أن
تَكْفَأَ إناءَك وتُوَلِّهَ ناقتَكَ .
قال أبو عبيد : الزُّخْزُبُّ : هو الذي غلُظ
جسمُه ، واشتدَّ لحمُه .

##### Türkçe

خ ز ب
**خزب** , **خبز** , **زخب** , **بزخ** , **بخز** : kullanımdadır.

**خزب** : Leys dedi: **الْخَزَبُ** deride bir kabarma/taşkınlıktır; acı olmaksızın bir şişlik görünümü gibi.

Dersin ki: “Derisi **خَزِبَ** oldu”; ve doğum sırasında memesi **تَخَزَّبَ** oldu; ve memesi **خَزِبٌ**dür — eğer onda **الرَّهَلِ** benzeri varsa.

Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: “Dişi deve **خَزِبَتِ** **خَزَباً**” denir — memesi şiştiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî: **الْخَزْباه**: rahminde siğiller bulunan, onlarla eziyet gören dişi deve.

Ebû Amr dedi: Araplar altının madenine **خُزَيْبَةَ** adını verir; ve şu beyiti okudu:
فَقَدْ تَرَكَتْ **خُزَيْبَةُ** كُلَّ وَغْدٍ
يُمَشِّي بيْنَ خَاتَامٍ وَطَاقِ

İbn Ahmer’in, çayırı vasfettiği şiirinde gelen **الخازِبَازِ** ise:
تَفَقُّعُ فَوْقَهُ الْقَلَعُ السَّوَارِي
وَجُنَّ **الْخَازِبَازِ** بِهِ جُنُونَا
Asmaî dedi: **الْخَازِبَازِ** ile sineği kastetti; onun sesini taklit etti.

İbnü’s-Sikkît dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخَازِبَازِ** bir bitkidir; ve şu beyiti okudu:
أَرْعَيْتُهَا أَطْيَبَ عُودٍ عُودَا
الصِّلَّ وَالصِّفْصِلَّ وَالْيَعْضِيدَا
وَ**الخَازِبَازِ** السَّنمَ الْمَجُودَا

İbnü’s-Sikkît dedi: Ve **الْخَازِبَازِ** — bunun dışında — boğazlarında develeri tutan bir hastalıktır; ve insanları da; ve şu beyiti okudu:
يَا **خَازِبَازِ** أرْسِلِ اللَّهازِمَا
إنيِّ خَشِيتُ أَنْ تَكُونَ لازِمَا

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti; dedi: **خَازِبَازِ**: bir şişliktir; ve **خَازِبَازِ**: sineğin sesidir; ve **خَازِبَازِ**: bitkinin çokluğudur; ve **خَازِبَازِ**: kedidir.

**بخز** : Ebû Turâb — Asmaî’den —: “Gözünü **بَخَزَ** etti ve onu **بَخَسها** etti” denir — onu patlattığı ve onu **بَخَصَها** ettiği zaman; aynı şekilde.

**بزخ** : Leys dedi: **الْبَزْخُ**: Umân lehçesinde yarma/oyma (yarıntı)dır.
Dedim: Bu bir tashiftir; doğrusu **البَرْخ**tur — **الرَّاء** ile —; onu kendi babında zikrettim.

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti: “Bir kavimden **بُزْخٍ** olan kimselerden daha **أَبْزَخُ** bir adam” denir; ve **بَزِخَ** **بَزَخاً** olmuştur. Ve **أَبْزَخُ** bir bardo(n) — sırtında bir çöküklük olup hörgücü yükseldiği zaman. Ebû’l-Heysem şu beyiti okudu:
فَتَبازَتْ فَتَبازَخْتُ لَهَا
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجي الوَتَرْ
Dedi: **الْبَزَى**: kalçanın geri kalması ve göğsün öne gelmesidir.

Ebû Ömer rivayet etti ve el-A‘câc’ın sözünü: “Eğer dersem: **بَزِّخُوا** elbette **لَبَزَّخُوا**.” Dedi: **بزِّخَوا**: **اسْتَخْذُوا** ettiler.

Başkası onu **بَرِّخُوا** — **بالراء** ile — diye rivayet etti; ve **الزَّاي** — benim katımda — daha fasîhtir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Göğsünde **بَزَخٌ** vardır — yani: bir çıkıntı; ve kalçasında **بزَخٌ** vardır.

Ebû Ubeyd dedi: Sırtta **البَزَخُ**: sırtın ortasının çökmesi ve alt tarafın dışarı çıkmasıdır.

Leys dedi: **البزَخُ** sırtın karından geri kalmasıdır; ve bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi **مُتَبازِخاً** yürür; sırtını doğrultmayı zorladığı zaman; böylece omzu geri kalır ve gövdesi eğilir.

Araplardan kimi: “Bu işten **تَبَازَخْتُ**” der — yani: ondan geri kaldım.

O yeri vurduğun zaman: “Sırtını sopayla **بَزَخْتُ**; **بَزْخاً**” dersin.

Dedi: **البَزَى** ise sanki kalça çıkmış da uylukların arkasına kadar yükselmiş gibidir. Ve **بُزَاخَةُ**: bir yerdir; ve Arap günlerinden **بُزَاخَةَ** günü meşhurdur.

**خبز** : Leys dedi: **الخَبْزُ**: elle vurmadır; ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevktir.

Recez söyleyen dedi:
لا تَخْبِزاَ خَبْزاً وَنُسَّانَسَّا
وَلا تُطِيلاَ بِمُنَاخ حَبْسَا
Ve şöyle rivayet edilir:
. . . . وَبُسَّابَسَّا

**البَسِيسِ**ten alınmıştır; o, unun içyağıyla yoğrulup sonra ağıza alınmasıdır.

**النِّسُّ**: latif (yumuşak) bir sevktir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الخَبْزُ**: şiddetli sevk ve vuruştur; ve **البَسُّ**: yumuşak yürüyüştür. “**بَسَسْتُ** **أَبُسُّ** **بَسّاً**” (yaptım) derim. Ve şu beyiti okudu:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وَبُسَّابَسَّا

Ebû Zeyd’den başkası dedi: **الخَبْزُ** — burada — ekmek pişirme **خَبْزُ**üdür; ve **البُسُّ**: kavutun **السَّوِيق** **بَسُّ**udur; o da onu yağla veya suyla yoğurmaktır — böylece iki arkadaşına kavutu yoğurmalarını, ekmek pişirme ve onun yoğrulması üzerinde ikameti terk etmelerini emretti; çünkü onlar, kendileri için konaklama olmayan bir seferde idiler; böylece iki arkadaşını, onunla geçinecekleri bir aceleye teşvik etti ve onları un yoğurma ve onu pişirme üzerinde ikameti uzatmaktan men etti.

Ebû Ubeyd: **الخُبْزَةُ**: **المَلَّةِ** içine gömülen **الطُّلْمَةُ**dir; ve **المَلَّةُ**: üzerinde ateş yakılmış kül ve topraktır.

“Bize **خُبْزَ مَلَّةٍ** yedirdi” denir; “Bize **مَلَّةً** yedirdi” denmez.

“Falan **اخْتَبَزَ** etti” — unla uğraşıp onu yoğurdu, sonra onu **مَلّةٍ**de veya tandırda pişirdiği zaman.

Ve **الخَبْزُ**: “**خَبَزْتُ**”un masdarıdır; ve **الخبازَةُ**: fırıncının sanatı; ve **الخَبِيزُ**: pişirilmiş ekmek **الخُبْز**dür. Ve “Kavmi **خبَزْتُ**; onlara **أَخْبِزُهم**” — onlara ekmek yedirdiğim zaman.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den nakletti.

Ve **الخُبَّازُ** bilinen bir ottur; yaprağı geniştir, yuvarlak bir meyvesi vardır; ve ona **الخُبَّازَى** denir.

Ve develer otu **تخبَّزَتِ**; **تَخَبُّزاً** — onu ayaklarıyla çiğneyip dövdükleri zaman.

**زخب** : Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den —: dedi: **الزَّخْبَاءُ**: yürüyüşte sert/sağlam dişi devedir.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: **الفَرَع** hakkında soruldu — o, dişi deveden doğan ilk yavrudur; kesilir? —; şöyle dedi: “Haktır; ve onu, **ابنَ لَبُونٍ** veya **ابنَ مَخَاضٍ** **زُخْزُبّاً** oluncaya kadar bırakman, kabını ters çevirip deveni ondan çevirmenden daha hayırlıdır.”

Ebû Ubeyd dedi: **الزُّخْزُبُّ**: bedeni kalınlaşmış ve eti sertleşmiş olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والزاء وما يثلثهما)
  (خزع)  الخاء والزاء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القَطْع والانقِطاع. يقال تَخَزَّعَ فلانٌ عن أصحابه، إذا تخلّف عنهم في السَّير؛ ولذلك سمِّيت خُزاعةُ؛ لأنهم تخزَّعوا عن أصحابهم وأقاموا بمكَّة([1]). وهو قول القائل:
فلما هبَطْنا بطْنَ مَرٍّ تخزّعت *** خُزاعَةُ عَنَّا بالحلول الكَراكِر([2])  ويقال تخزّعْنا الشَيءَ بيننا، أي اقتسمناه قِطَعا. والخَوْزعة: رَمْلة تنقطع من مُعْظم الرِّمال.
  (خزف)  الخاء والزاء والفاء ليس بشيءٍ. فالخَزَفُ هذا المعروفُ، ولسنا ندري أعربيٌّ هو أمْ لا. قال ابنُ دريد([3]): الخَزْف الخَطْر باليَد عند المشْي. وهذا من أعاجيب أبي بَكر.
  (خزق)  الخاء والزاء والقاف أصلٌ، وهو يدلُّ على نَفاذِ الشَّيء المرمِيّ به أو ارتزازِه. فالخازِق من السِّهام المُقَرْطِس، وهو الذي يرتَزّ في قِرطاسه. وخَزَق الطّائر: ذَرَق. والخَزْق: الطَّعْن. والقياس واحد.
  (خزل)  الخاء والزاء واللام* أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانقطاع والضَّعف. يقال خَزَلْتُ الشيءَ: قطعتُه. وانخَزَل فُلانٌ: ضعُف.
   (خزم)  الخاء والزاء والميم أصلٌ يدلُّ على انثقاب الشَّيء. فكلُّ مثقوبٍ مخزومٌ. والطَّير كلُّها مخزُومة؛ لأنَّ وَتَرَاتِ أنفها مخزُومة. ولذلك يقال نَعام مُخَزَّمٌ. قال:
  * وأرفَعُ صوتي للنَّعام المُخَزّمِ([4]) *
  وخَزَمْت الجَرادَ في العُود: نَظَمْته. وخَزمْتُ البعيرَ، إذا جعلْتَ في وَتَرَةِ أنْفه خِزَامةً من شَعْر. وعلى هذا القياسِ يسمَّى شجرةٌ من الشَّجر خَزَمة؛ وذلك أنّ لها لِحاءً يُفتَل منه الحِبال، والحبال خِزامات.
  وقد شذَّ عن الباب الخَزُومة: البقرة([5]). وَكلمةٌ أخرى، يقال خازَمْتُ الرّجُلَ الطّريقَ، وهو أن يأخُذَ في طريقٍ ويأخُذَ([6]) هو في غيرِه حتَّى يلتقِيا في مكانٍ واحد. وأخْزَمُ: رجلٌ. فأمَّا قولهم إنّ الأخْزَم الحيَّة الذكرُ، فكلامٌ فيه نظَر.
  (خزن)  الخاء والزاء والنون أصلٌ يدلُّ على صيانة الشَّيءِ. يقال خزَنْتُ الدِّرهَم وغيرَه خَزْناً؛ وخزَنتُ السِّرَّ. قال:
إذا المرءُ لم يخْزُنْ عليه لِسَانََُهُ *** فليس على شَيءٍ سِواهُ بخَزَّانِ([7])  فأمّا خَزِنَ اللّحمُ: تغيَّرَتْ رائحتُه، فليس من هذا، إنما هذا من المقلوب والأصل خنِزَ. وقد ذُكِر في موضعه. قال طرَفة في خزِن:
ثم لا يَخْزَنُ فينا لحمُها *** إنَّما يَخْزَنُ لحمُ المُدَّخِرْ([8])  (خزو)  الخاء والزاء والحرف المعتل أصلان: أحدهما السياسة، والآخر الإبعاد.
  فأمَّا الأول فقولهم خَزَوتُهُ، إذا سُسْتَه. قال لبيد:
  * واخْزُهَا بالبِرِّ لله الأجَلّ([9]) *
  وقال ذو الأصبع:
لاهِِ ابنُ عَمِّكَ لا أفْضَلْتَ في حسبٍ *** عَنِّي ولا أنتَ دَيّانِي فتخزونِي([10])  وأمَّا الآخَر فقولُهم: أخزَاهُ الله، أي أبعَدَه ومَقَتَه. والاسم الخِزْي. ومن هذا الباب قولهم خَزِي الرّجل: استحيا مِن قُبْحِ فعله خَزَايةً، فهو خَزيان؛ وذلك أنّه إذا فعل ذلك واستحيا تباعَدَ ونأى. قال جرير:
وإنّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فُرْتَنَى *** وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ خَزْيانُ ضائعُ([11])  (خزب)  الخاء والزاء والباء يدلُّ على وَرَم ونتُوّ في اللّحم. يقال خَزِبَت الناقةُ خَزَباً، وذلك إذا وَرِم ضَرْعُها. والأصل قولهم لحمٌ خزِبٌ: رَخْصٌ. وكلُّ لحمةٍ رَخْصَةٍ خَزِبَة.
   (خزر)  الخاء والزاء والراء أصلان. أحدهما جِنْسٌ [من] الطَّبيخ([12])، والآخر ضِيقٌ في الشَّيء.
  فالأوّل الخَزِيرُ، وهو دقيقٌ يُلْبَكُ بشَحْم. وكانت العربُ تعَيِّر آكِلَه([13]).
  والثاني الخَزَر، وهو ضيق العَيْنِ وصِغَرُها. يقال رجلٌ أخْزَرُ وامرأةٌ خَزْراءُ. وتخازَرَ الرّجُل، إذا قبَض جفنَيه ليحدِّد النّظَر. قال:
  * إذا تخازَرْتُ وما بي مِن خَزَرْ([14]) *
---------------------------------------------------------------
([1]) في السيرة 59 جوتنجن ومعجم البلدان (مر) أنهم أقاموا بمر الظهران. وهو موضع على مرحلة من مكة.
([2]) البيت لعوف بن أيوب الأنصاري، كما في السيرة ومعجم البلدان (مر). وقد نسب في اللسان (خزع) إلى حسان بن ثابت. وانظر ديوان حسان 208.
([3]) الجمهرة (2: 216).
([4]) البيت لأوس بن حجر، كما في الحيوان (4: 395) وليس في ديوانه. وصدره:
* وينهى ذوي الأحلام عن حلومهم *
([5]) هي بلغة هذيل. ومنه قول أبي ذرة الهذلي:
إن ينتسب ينسب إلى عرق ورب *** أهل خزومات وشحاج صخب([6]) في الأصل: "واحد".
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 125. وفي اللسان بدون نسبة: "فليس على شيء سواه بخازن".
([8]) ديوان طرفة 69 واللسان (خزن).
([9]) ديوان لبيد 12 طبع 1881 والمجمل واللسان (خزا). وصدره:
* غير أن لا تكذبنها في التقى *
([10]) المفضليات (1: 158، 160) والمجمل واللسان (خزا). وسيأتي في (لاه).
([11]) ديوان جرير 370 والمجمل واللسان (خزا).
([12]) في الأصل: "البطيخ"، تحريف.
([13]) منه قول جرير:
وضع الخزير فقيل أين مجاشع *** فشحا جحافله جراف هبلع([14]) الرجز لعمرو بن العاص، في وقعة صفين 421 وكذا في اللسان (مرر) قال: "وهو المشهور. ويقال إنه لأرطاة بن سهية تمثل به عمرو". وانظر اللسان (خزر) والمخصص (14: 180) وأمالي القالي (1: 96).
ـ

##### Türkçe

(**باب الخاء والزاء وما يثلثهما**)
  (**خزع**)  **الخاء** ve **الزاء** ve **العين** tek bir asıldır; kesmeye ve kesilmeye delâlet eder. Denir: falan, arkadaşlarından **تَخَزَّعَ** etti; onlardan yürüyüşte geri kaldığı zaman. Bundan dolayı **خُزاعةُ** adlandırıldı; çünkü onlar arkadaşlarından **تخزَّعوا** ettiler ve Mekke’de ikamet ettiler([1]). Bu, söyleyenin sözüdür:
فلما هبَطْنا بطْنَ مَرٍّ تخزّعت *** خُزاعَةُ عَنَّا بالحلول الكَراكِر([2])  Ve denir: **تخزّعْنا** şeyi aramızda; yani onu parçalar hâlinde paylaştık. Ve **الخَوْزعة**: kumların çoğundan kopup ayrılan bir kumluktur.
  (**خزف**)  **الخاء** ve **الزاء** ve **الفاء** bir şey değildir. Şu bilinen **الخَزَفُ** (vardır); onun Arapça mı olduğunu yoksa olmadığını bilmiyoruz. İbn Düreyd([3]) dedi: **الخَزْف** yürürken elle işaret etmektir. Bu, Ebû Bekir’in acayiplerindendir.
  (**خزق**)  **الخاء** ve **الزاء** ve **القاف** bir asıldır; atılan şeyin nüfuz etmesine yahut saplanmasına delâlet eder. **الخازِق** okların **المُقَرْطِس** olanındandır; o, **قِرطاس**ına saplanan kimsedir. Ve **خَزَق** kuş: dışkıladı. Ve **الخَزْق**: mızrakla delme/saplama. Kıyas birdir.
  (**خزل**)  **الخاء** ve **الزاء** ve **اللام** tek bir asıldır; kesilmeye ve zayıflığa delâlet eder. Denir: **خَزَلْتُ** şeyi: onu kestim. Ve falan **انخَزَل** etti: zayıfladı.
   (**خزم**)  **الخاء** ve **الزاء** ve **الميم** bir asıldır; şeyin delinmesine delâlet eder. Her delik olan **مخزوم**dur. Ve kuşların hepsi **مخزُومة**dur; çünkü burunlarının **وَتَرَاتِ**i delinmiştir. Bundan dolayı denir: **نَعام مُخَزَّمٌ**. Dedi ki:
  * وأرفَعُ صوتي للنَّعام المُخَزّمِ([4]) *
  Ve **خَزَمْت** çekirgeyi çubuğa: onu dizdim. Ve **خَزمْتُ** deveyi; yani burnunun **وَتَرَةِ**sine kıldan bir **خِزَامةً** yaptığın zaman. Bu kıyasa göre ağaçlardan bir ağaca **خَزَمة** denir; bu, onun kabuğu olmasındandır; ondan ipler bükülür, ipler de **خِزامات**tır.
  Ve babdan şâz oldu: **الخَزُومة**: inek([5]). Ve başka bir kelime: denir **خازَمْتُ** adamla yolu; bu, bir yola girmesi ve onun([6]) başka birine girmesi; ta ki ikisi bir yerde buluşuncaya kadar. Ve **أخْزَمُ**: bir adamdır. Ama onların “**الأخْزَم** erkek yılandır” sözleri, içinde nazar olan bir sözdür.
  (**خزن**)  **الخاء** ve **الزاء** ve **النون** bir asıldır; şeyin korunmasına delâlet eder. Denir: dirhemi ve başkasını **خزَنْتُ**; **خَزْناً** (saklama ile); ve sırrı **خزَنتُ**. Dedi ki:
إذا المرءُ لم يخْزُنْ عليه لِسَانََُهُ *** فليس على شَيءٍ سِواهُ بخَزَّانِ([7])  Ama **خَزِنَ** et: etin kokusu değişti; bu, bundan değildir; bu ancak maklûbdandır ve asıl **خنِزَ**dır. Kendi yerinde zikredilmiştir. Tarafe, **خزِن** hakkında dedi:
ثم لا يَخْزَنُ فينا لحمُها *** إنَّما يَخْزَنُ لحمُ المُدَّخِرْ([8])  (**خزو**)  **الخاء** ve **الزاء** ve illetli harf iki asıldır: biri siyaset, diğeri uzaklaştırmadır.
  Birincisine gelince: onların “onu **خَزَوتُ**” sözüdür; yani onu idare ettim. Lebîd dedi:
  * واخْزُهَا بالبِرِّ لله الأجَلّ([9]) *
  Ve Zû’l-İsba‘ dedi:
لاهِِ ابنُ عَمِّكَ لا أفْضَلْتَ في حسبٍ *** عَنِّي ولا أنتَ دَيّانِي فتخزونِي([10])  Diğerine gelince: onların “Allah onu **أخزَاهُ**” sözüdür; yani onu uzaklaştırdı ve ona buğzetti. İsim **الخِزْي**dir. Bu babdandır onların “adam **خَزِي** etti” sözleri: fiilinin çirkinliğinden **خَزَايةً** olarak utandı; o hâlde o **خَزيان**dır; bu, şundandır: bunu yaptığı ve utandığı zaman uzaklaşır ve çekilir. Cerîr dedi:
وإنّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فُرْتَنَى *** وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ خَزْيانُ ضائعُ([11])  (**خزب**)  **الخاء** ve **الزاء** ve **الباء** ette şişmeye ve kabarmaya delâlet eder. Denir: dişi deve **خَزِبَت** etti; **خَزَباً**; bu, memesinin şiştiği zamandır. Asıl, onların “**لحمٌ خزِبٌ**” sözüdür: yumuşak. Ve her yumuşak et parçası **خَزِبَة**dir.
   (**خزر**)  **الخاء** ve **الزاء** ve **الراء** iki asıldır. Biri bir tür [**من**] pişmiş yemektir([12]); diğeri şeyde darlıktır.
  Birincisi **الخَزِيرُ**dür; o, yağ ile karıştırılan undur. Araplar, onu yiyeni ayıplarlardı([13]).
  İkincisi **الخَزَر**dir; gözün darlığı ve küçüklüğüdür. Denir: **رجلٌ أخْزَرُ** ve **امرأةٌ خَزْراءُ**. Ve adam **تخازَرَ** etti; yani bakışı keskinleştirmek için iki göz kapağını sıktığı zaman. Dedi ki:
  * إذا تخازَرْتُ وما بي مِن خَزَرْ([14]) *
---------------------------------------------------------------
([1]) Sîre 59 Göttingen’de ve Mu‘cemü’l-büldân’da (**مر**) onların Merr ez-Zahrân’da ikamet ettikleri (vardır). O, Mekke’den bir merhale uzaklıkta bir yerdir.
([2]) Beyit, Sîre ve Mu‘cemü’l-büldân’da (**مر**) olduğu üzere Avf b. Eyyûb el-Ensârî’nindir. Lisân’da (**خزع**) Hassân b. Sâbit’e nispet edilmiştir. Hassân Dîvânı 208’e bak.
([3]) el-Cemhere (2: 216).
([4]) Beyit, el-Hayevân’da (4: 395) olduğu üzere Evs b. Hacer’indir; dîvânında değildir. İlk mısraı:
* وينهى ذوي الأحلام عن حلومهم *
([5]) Hüzeyl lehçesindedir. Ondan Ebû Zurre el-Hüzeylî’nin sözü:
إن ينتسب ينسب إلى عرق ورب *** أهل خزومات وشحاج صخب([6]) Asılda: “واحد”.
([7]) Beyit, İmruü’l-Kays’ındır; dîvânında 125. Lisân’da nisbesiz: “فليس على شيء سواه بخازن”.
([8]) Tarafe Dîvânı 69 ve Lisân (**خزن**).
([9]) Lebîd Dîvânı 12, 1881 baskısı; ve el-Mücmel ve Lisân (**خزا**). İlk mısraı:
* غير أن لا تكذبنها في التقى *
([10]) el-Mufaddaliyyât (1: 158، 160) ve el-Mücmel ve Lisân (**خزا**). (**لاه**) maddesinde gelecektir.
([11]) Cerîr Dîvânı 370 ve el-Mücmel ve Lisân (**خزا**).
([12]) Asılda: “البطيخ”, tahrif.
([13]) Ondan Cerîr’in sözü:
وضع الخزير فقيل أين مجاشع *** فشحا جحافله جراف هبلع([14]) Recez, Sıffîn vak‘asında 421’de Amr b. el-Âs’ındır; Lisân’da (**مرر**) da böyledir. Dedi: “O meşhurdur. Denir ki o, Artât b. Suheyye’nindir; Amr onunla temessül etti.” Lisân (**خزر**) ve el-Muhassas (14: 180) ve Emâlî el-Kâlî (1: 96)’ye bak.
ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَزَبُ: تَهَيُّجٌ في الجلد، كهَيْئةِ ورَمٍ من غيرِ أَلَمٍ. خَزِبَ جِلْدُه: خَزَباً فهو خَزِبٌ وتَخَزَّبَ: وَرِمَ من غيرِ أَلَمٍ. وخَزِبَ ضَرْعُ الناقةِ والشاةِ، بالكسر، خَزَباً وتَخَزَّبَ: وَرِمَ، وقيل: يَبِسَ وقَلَّ لَبَنُه؛ وقيل: تَخَزَّبَ ضَرْعُ الناقة عند النتاج إِذا كان فيه شِبْه الرَّهَلِ. وفي الصحاح: خَزِبَتِ الناقةُ، بالكسر، تَخْزَبُ خَزَباً: وَرِمَ ضَرْعُها، وضاقتْ أَحالِيلُها، وكذلك الشاةُ. وناقة خَزِبةٌ وخَزْباءُ: وارِمةُ الضَّرْعِ. وقيل: الخَزَبُ ضِيقُ أَحاليلِ الناقةِ والشاة، مِنْ وَرَمٍ أَو كَثْرةِ لَحْمٍ. والخَزْباءُ: الناقةُ التي في رَحِمها ثآلِيلُ، تَتَأَذَّى بها. وقال أَبو حنيفةَ: خَزِبَ البعيرُ خَزَباً: سَمِنَ، حتى كأَنَّ جِلْدَه وارِمٌ مِن السِّمنِ؛ وبَعير مِخزابٌ إِذا كان ذلك من عادتِه.
أَبو عمرو: العَرَبُ تسمي مَعْدِنَ الذَّهَبِ خُزَيْبةَ؛ وأَنشد: فقد تَرَكَتْ خُزَيْبَةُ كلَّ وَغْدٍ،  * يُمَشِّي بَيْنَ خاتامٍ وطاقِ والخَيْزَبُ والخَيْزَبانُ: الرَّخْصُ اللَّيِّنُ.
والخَيْزَبةُ والخَيْزُبةُ: اللَّحْمةُ الرَّخْصةُ اللَّيِّنةُ. ولَحْمٌ خَزِبٌ: رَخْصٌ، وكلُّ لَحْمةٍ رَخْصَةٍ خَزِبةٌ. والخَزْباءُ: ذُبابٌ يكونُ في الرَّوْضِ.
والخازِبازِ: ذباب أَيضاً.
والخَزَبُ: الخَزَفُ، في بعض اللغات.

##### Türkçe

**الخَزَبُ**: deride bir kabarma; acı olmaksızın bir şişlik görünümü gibi.

**خَزِبَ جِلْدُه**: **خَزَباً**; o hâlde o **خَزِبٌ**’dir; ve **تَخَزَّبَ**: acı olmaksızın şişti.

Ve dişi devenin ve koyunun memesi **خَزِبَ** olur; kesre ile; **خَزَباً** ve **تَخَزَّبَ**: şişti;
ve denildi ki: kurudu ve sütü azaldı; ve denildi ki: doğum sırasında, içinde gevşeklik benzeri bir şey bulunduğu zaman, dişi devenin memesi **تَخَزَّبَ** olur. Ve Sıhâh’ta: dişi deve **خَزِبَتِ** olur; kesre ile;
**تَخْزَبُ** **خَزَباً**: memesi şişti ve kanalları daraldı; koyun da böyledir. Ve **خَزِبةٌ** ve **خَزْباءُ** bir dişi deve: memesi şişmiş olan. Ve denildi ki: **الخَزَبُ**, dişi devenin ve koyunun kanallarının darlığıdır; bir şişlikten yahut etin çokluğundan. Ve **الخَزْباءُ**: rahminde siğiller bulunan dişi deve; onlarla eziyet görür. Ebû Hanîfe dedi ki: deve **خَزِبَ** olur **خَزَباً**: semirdi; öyle ki sanki derisi semizlikten şişmiş gibidir; ve bir deve **مِخزابٌ**dur, eğer bu onun âdetinden ise.

Ebû Amr: Araplar altın madenine **خُزَيْبةَ** adını verir; ve şu beyti okudu:
“Artık **خُزَيْبَةُ** her aşağılığı terk etti,  * bir yüzük ve bir gerdanlık arasında yürütür.”

Ve **الخَيْزَبُ** ve **الخَيْزَبانُ**: gevşek, yumuşak olan.

Ve **الخَيْزَبةُ** ve **الخَيْزُبةُ**: gevşek, yumuşak et parçası.

Ve **لَحْمٌ خَزِبٌ**: gevşek; ve her gevşek et parçası **خَزِبةٌ**dir.

Ve **الخَزْباءُ**: çayırda bulunan bir sinek.

Ve **الخازِبازِ**: yine bir sinek.

Ve **الخَزَبُ**: bazı lehçelerde **الخَزَفُ**tur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خزب جلده كفرح خزبا فهو خزب: ورم من غير ألم، أو سمن حتى كأنه وارم من السمن، وبعير مخزاب إذا كان ذلك من عادته. وخزب الجلد: تهيج كهيئة ورم من غير ألم كتخزب وخزبت الناقة والشاة كفرح خزبا وتخزب: ورم ضرعها وضاق إحليلها. وعبارة الصحاح: ضاقت أحاليلها أويبس أي الضرع وقل لبنه وقيل: إذا كان فيه شبه الرهل وناقة خزبة كفرحة وخزباء: وارمة الضرع، وقيل: الخزب: ضيق أحاليل الناقة والشاة، من ورم، أو كثرة لحم أو الخزباء: الناقة التي في رحمها ثآليل جمع ثؤلول تتأذى بها قاله ابن الأعرابي ويسمى ذلك الورم خوزب فوعل منه، وقيل إن الخوزب ورم في حيائها، كما حققه الصاغاني، وقد تخزب ضرعها عند النتاج إذا كان بها شبه الرهل، عن ابن دريد.
 والخزب محركة الخزف في بعض اللغات، قاله ابن دريد وجبل باليمامة أو أرض بها بين عمايتين والعقيق، وبها معدن وأمير ومنبر، ويقال فيها: خزبات دو، أو هي أي الأرض خزبة بهاء كما نقله الصاغاني.
 والخيزبان: اللحم الرخص اللين، كالخيزب، والخيزبان: الذكر من فراخ النعام.
 ولحم خزب: رخص، وكل لحمة رخصة خزبة.
 واللحمة الرخصة اللينة خيزبة بفتح الزاي وضمها، قاله ابن دريد.
 والخزباء كحرباء: ذباب يكون في الروض.
 والخازباز: ذباب أيضا، ويأتي للمؤلف في حرف الزاي ونتكلم هناك إن شاء الله تعالى.
 والعرب تسمي معدن الذهب خزيبة كجهينة قاله أبو عمرو وأنشد:
  فقد تركت خزيبة كل وغد                      يمشي بين خاتام وطـاق وخزبى كحبلى: منزلة كانت لبني سلمة بن عمرو، من الأنصار وحدها فيما بين مسجد القبلتين إلى المذاد وقد جاء ذكرها في حديث عمرو بن الجموح واستشهاده  اللهم لا تردني إلى خزبى  غيرها النبي صلى الله عليه وسلم وسماها صالحة، تفاؤلا بالخزب الذي هو بمعنى الخزف أو غيرها من معاني المادة، هنا ذكرها المصنف، والصواب أنها خربى بالراء، وقد تقدم له ذلك، وهناك ذكره الصاغاني وصاحب المعجم.
 ومما يستدرك عليه: خزبة، بالضم: جبيل صغير في ديار شكر من الأزد.

##### Türkçe

**خزب**: Derisi şişti; **فرح** gibi **خزبا** (şişti); o hâlde o **خزب**’dır: ağrısız bir şişlik; yahut şişliktenmiş gibi oluncaya kadar semizlik; ve âdeti bu olan deveye **مخزاب** denir. Ve **خزب الجلد**: ağrısız bir şişlik suretinde bir kabarma; **تخزب** gibi. Ve dişi deve ile koyun **فرح** gibi **خزبا** ve **تخزب** (şişti): memesi şişti ve idrar kanalı daraldı. Ve **الصحاح**’ın ibaresi: “İdrar kanalları daraldı; yahut (meme) kurudu; yani meme ve sütü azaldı.” Ve denildi ki: onda gevşeklik benzeri varsa. Ve **ناقة خزبة** **فرحة** gibi ve **خزباء**: memesi şişmiş (deve); ve denildi ki: **الخزب**: şişlikten yahut etin çokluğundan dolayı dişi deve ve koyunun idrar kanallarının darlığıdır; yahut **الخزباء**: rahminde **ثآليل** (tekili **ثؤلول**) bulunan, onunla eziyet gören dişi deve; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve o şişliğe **خوزب** denir; ondan **فوعل** vezninde (türetilmiştir). Ve denildi ki: **الخوزب** onun hayâsında bir şişliktir; es-Sâgânî’nin tahkik ettiği üzere. Ve İbn Düreyd’den: doğum esnasında, onda gevşeklik benzeri varsa, memesi **تخزب** etti (şişti).

Ve **الخزب** (harekeli olarak): bazı dillerde **الخزف** (demektir); bunu İbn Düreyd söyledi. Ve Yemâme’de bir dağdır; yahut ‘Umâyeteyn ile el-‘Akîk arasında, içinde bulunan bir arazidir; onda bir maden, bir emir ve bir minber vardır. Ve onda şöyle denir: **خزبات دو**; yahut o arazi, es-Sâgânî’nin naklettiği üzere, **خزبة** (هاء ile)dir.

Ve **الخيزبان**: gevşek, yumuşak et; **الخيزب** gibi. Ve **الخيزبان**: devekuşu yavrularının erkeği.

Ve **لحم خزب**: gevşektir; ve her gevşek et parçası **خزبة**dir.

Ve gevşek, yumuşak et parçası **خيزبة**dir; **الزاي**’ın fethiyle ve zammıyla; bunu İbn Düreyd söyledi.

Ve **الخزباء** **حرباء** gibi: çayırlıkta bulunan bir sinektir.

Ve **الخازباز**: yine bir sinek; müellife **الزاي** harfinde gelecektir; orada, inşallah Teâlâ, konuşuruz.

Ve Araplar altın madenine **خزيبة** derler; **جهينة** gibi; bunu Ebû ‘Amr söyledi. Ve şu beyti okudu:
فقد تركت **خزيبة** كل وغد                      يمشي بين خاتام وطـاق

Ve **خزبى** **حبلى** gibi: Ensâr’dan Benî Seleme b. ‘Amr’a ait bir menzildir; sınırı, Mescidü’l-Kıbleteyn ile el-Mizâd arasındadır. Ve ‘Amr b. el-Cemûh’un hadîsinde ve şehâdetinde onun zikri gelmiştir: “Allah’ım, beni **خزبى**’ya geri döndürme.” Nebî صلى الله عليه وسلم onu değiştirdi ve ona **صالحة** adını verdi; **الخزب**’den, ki **الخزف** mânâsınadır, yahut maddenin diğer mânâlarından birine tefe’ülen. Burada musannif onu zikretti; doğrusu, **الراء** ile **خربى** olmasıdır; daha önce ona dair bu (şekil) geçmiştir; orada es-Sâgânî ve **صاحب المعجم** onu zikretti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **خزبة**; zamm ile: Ezd’den Şükr diyarında küçük bir tepecik.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَزِبَ
خَزِبَ A ( n. ac. خَزَب 4 ),
a.  Was swollen.

b.  Had her teats swollen ( camel ).

##### Türkçe

خَزِبَ
خَزِبَ A ( mastar: **خَزَب** 4 ),
a. Şişmiş idi.

b. (Deve) memeleri şişmiş idi.
