# خزب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خزب

خ ز ب
خزب ، خبز ، زخب ، بزخ ، بخز : مستعملة .
خزب : قال الليث : الْخَزَبُ تهَيُّجٌ في الْجِلْدِ
كهيئة وَرَمٍ من غير أَلَمٍ .
تقول : خَزِبَ جِلْدُه ، وتَخَزَّبَ ضَرْعُها عند
النِّتَاجِ ، وضَرْعُهَا خَزِبٌ _ إذا كان فيه شِبْهُ
الرَّهَلِ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : يقال : خَزِبَتِ
النَّاقَةُ خَزَباً _ إذا وَرِمَ ضَرْعُها .
ابن الأعرابيِّ : الْخَزْباه : النَّاقةُ التي في
رَحِمِهَا ثآلِيلُ تَتَأَذَّى بها .
وقال أبو عمرو : العَرَبُ تُسَمِّي مَعْدِنَ
الذَّهبِ : خُزَيْبَةَ : وأنشد :
فَقَدْ تَرَكَتْ خُزَيْبَةُ كُلَّ وَغْدٍ
يُمَشِّي بيْنَ خَاتَامٍ وَطَاقِ
وأما الخازِبَازِ الّذي جاء في شعر ابْنِ
أَحْمَرَ يَصِفُ الرَّوْضَ :
تَفَقُّعُ فَوْقَهُ الْقَلَعُ السَّوَارِي
وَجُنَّ الْخَازِبَازِ بِهِ جُنُونَا
فإن الأصمعي قال : عَنَى ب ) ( الْخَازِبَازِ ) (
الذُّبَابَ حَكَى صَوْتَهُ .
وقال ابن السِّكِّيتِ : قال ابن الأعرابي :
الْخَازِبَازِ نَبْتٌ ، وأنشد :
أَرْعَيْتُهَا أَطْيَبَ عُودٍ عُودَا
الصِّلَّ وَالصِّفْصِلَّ وَالْيَعْضِيدَا
وَالخَازِبَازِ السَّنمَ الْمَجُودَا
قال ابن السِّكِّيتِ : والْخَازِبَازِ _ في غير
هذا _ : دَاءٌ يأْخُذُ الإبِلَ في حُلوقِها .
والنَّاسَ ، وأنشد :
يَا خَازِبَازِ أرْسِلِ اللَّهازِمَا
إنيِّ خَشِيتُ أَنْ تَكُونَ لازِمَا
وروى أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _
قال : خَازِبَازِ : ورمٌ ، وخَازِبَازِ : صوتُ
الذبابِ ، وخَازِبَازِ : كَثْرَةُ النبات ،
وخَازِبَازِ : السِّنَّوْر .
بخز : أبو تُرَابٍ _ عن الأصمعيِّ _ : يقال :
بَخَز عَيْنَه وبَخَسها _ إذا فَقَأَها وبَخَصَها
كذلك .
بزخ : قال الليث : الْبَزْخُ : الجَرْفُ بلُغَة عُمَانَ :
قلت : هذا تصحيف ، والصَّواب : البَرْخ
_ بالرَّاء _ وقد ذكرْتُه في بابه .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
يقال : رجلٌ أَبْزَخُ من قَوْمٍ بُزْخٍ وقد بَزِخَ
بَزَخاً ، وبرْذَوْنٌ أَبْزَخُ _ إذا كان في ظهره
تطامنٌ ، وقد أشرَفَ حارِكهُ ، وأنشد أبو
الهيثم :
فَتَبازَتْ فَتَبازَخْتُ لَهَا
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجي الوَتَرْ
قال : والْبَزَى : أن يستأخرَ الْعَجُزُ ويستقدِمَ
الصَّدْرُ .
ورَوَى أبو عمرٍ و قولَ الْعَجَّاج : _ وَلَوْ
أَقُولُ : بَزِّخُوا لَبَزَّخُوا قال : بزِّخَوا :
اسْتَخْذُوا .
ورواه غيره : بَرِّخُوا _ بالراء _ والزَّايُ
_ عندي _ أفْصَحُ .
وقال ابن الأعرابي : في صدره بَزَخٌ _ أي :
نُتُوءٌ ، وفي وَرِكِهِ بزَخٌ .
قال أبو عبيد : البَزَخُ في الظهر : أَنْ يطمئنَّ
وسَطُ الظَّهْر . ويخْرُجَ أَسْفَل .
وقال الليث : البزَخُ تقَاعُسُ الظَّهر عن
البَطْن ، وربَّما مَشى الإنسانُ مُتَبازِخاً
كمِشْيَةِ العَجُوز ، إذا تكلَّفتْ إقامةَ صُلْبِهَا ،
فَتَقَاعَسَ كاهِلُها ، وانحَنَى ثَبَجُهَا .
ومن العرب مَنْ يقول : تَبَازَخْتُ عن هذا
الأمر _ أي : تقاعسْتُ عنه .
وإذا ضرَبْتَ ذلك الموضع . قلتَ : بَزَخْتُ
ظهرَهُ بالعصا بَزْخاً .
قال : وأَمَّا البَزَى فكأَنَّ العَجُزَ خرج حتى
أشرف على مؤخَّر الفَخِذَين وبُزَاخَةُ :
موضعٌ ، ويومُ ) ( بُزَاخَةَ ) ( مِنْ أيام العرب :
مَعْروفٌ .
خبز : قال الليث : الخَبْزُ : الضّرْبُ باليد ،
والخَبْزُ : السَّوْقُ الشدِيد .
وقال الراجز :
لا تَخْبِزاَ خَبْزاً وَنُسَّانَسَّا
وَلا تُطِيلاَ بِمُنَاخ حَبْسَا
ويُرْوَى :
. . . . وبُسَّابَسَّا
مأخوذٌ من البَسِيسِ ، وهو أن يُلَتَّ الدقيقُ
بالسَّمْن ثم يُسَفَّ .
والنِّسُّ سَوْقٌ لِطِيفٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : الخَبْزُ : السَّوْق
الشديدُ والضَّرْب ، والبَسُّ : السير الرَّفيقُ
بَسَسْتُ أَبُسُّ بَسّاً ، وأنشد :
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وَبُسَّابَسَّا
وقال غيرُ أبي زيد : الخَبْزُ _ ههنا _ : خَبْزُ
الخُبْزِ ، والبُسُّ : بَسُّ السَّوِيق ، وهو لَتُّهُ
بالزّيْتِ أو الماء _ فأمر صاحِبَيهِ بِلَتِّ
السَّوِيق ، وتَرْكِ المُقَام على خَبْزِ الخُبْزِ
ومِرَاسِه لأنهم كانوا في سَفَرٍ لا مُعَرَّجَ
لهم ، فَحَثَّ صاحبيه على عُجَالةٍ يتبلّغون
بها ونهاهم عن إطالَةِ المُقَام على عَجْن
الدَّقيق وخَبْزِه .
أبو عبيد : الخُبْزَةُ : هي الطُّلْمَةُ التي تُدْفَنُ
في المَلَّةِ ، والمَلَّةُ : الرَّمَادُ والتراب الذي
أُوقِدَ عليه النَّارُ .
يقال : أطعَمَنا خُبْزَ مَلَّةٍ : ولا يقال : أَطعَمَنا
مَلَّةً .
واخْتَبَزَ فلانٌ _ إذا عالج دَقِيقاً فعَجَنه ثم
خَبزَه في مَلّةٍ أو تَنُّورٍ .
والخَبْزُ : مصدَرُ ) ( خَبَزْتُ ) ( والخبازَةُ : صَنْعَة
الخَبّازِ ، والخَبِيزُ : الخُبْز الْمَخْبُوزُ ، وخبَزْتُ
القومَ أَخْبِزُهم _ إذا أطعمتَهُمُ الْخُبْزَ .
حكاه أبو عبيد عن الكسائي .
والخُبَّازُ بَقْلةٌ معروفةٌ ، عريضةُ الورق لها
ثمرةٌ مستديرةٌ ، ويقال لها : الخُبَّازَى .
وتخبَّزَتِ الإبلُ العُشْبَ تَخَبُّزاً _ إذا خَبَطَتْه
بقوائمها .
زخب : أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
قال : الزَّخْبَاءُ : الناقة الصُّلبة على السير .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن الفَرَع
_ وهو أول ولَدٍ يُنْتَجُ من الناقة فيُذْبَخُ ؟
فقال : حَقٌّ ، ولأنْ تَتْرُكَهُ حتى يكونَ ابنَ
لَبُونٍ ، أو ابنَ مَخَاضٍ زُخْزُبّاً : خيرٌ من أن
تَكْفَأَ إناءَك وتُوَلِّهَ ناقتَكَ .
قال أبو عبيد : الزُّخْزُبُّ : هو الذي غلُظ
جسمُه ، واشتدَّ لحمُه .

### Türkçe

خ ز ب
**خزب** , **خبز** , **زخب** , **بزخ** , **بخز** : kullanımdadır.

**خزب** : Leys dedi: **الْخَزَبُ** deride bir kabarma/taşkınlıktır; acı olmaksızın bir şişlik görünümü gibi.

Dersin ki: “Derisi **خَزِبَ** oldu”; ve doğum sırasında memesi **تَخَزَّبَ** oldu; ve memesi **خَزِبٌ**dür — eğer onda **الرَّهَلِ** benzeri varsa.

Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: “Dişi deve **خَزِبَتِ** **خَزَباً**” denir — memesi şiştiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî: **الْخَزْباه**: rahminde siğiller bulunan, onlarla eziyet gören dişi deve.

Ebû Amr dedi: Araplar altının madenine **خُزَيْبَةَ** adını verir; ve şu beyiti okudu:
فَقَدْ تَرَكَتْ **خُزَيْبَةُ** كُلَّ وَغْدٍ
يُمَشِّي بيْنَ خَاتَامٍ وَطَاقِ

İbn Ahmer’in, çayırı vasfettiği şiirinde gelen **الخازِبَازِ** ise:
تَفَقُّعُ فَوْقَهُ الْقَلَعُ السَّوَارِي
وَجُنَّ **الْخَازِبَازِ** بِهِ جُنُونَا
Asmaî dedi: **الْخَازِبَازِ** ile sineği kastetti; onun sesini taklit etti.

İbnü’s-Sikkît dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخَازِبَازِ** bir bitkidir; ve şu beyiti okudu:
أَرْعَيْتُهَا أَطْيَبَ عُودٍ عُودَا
الصِّلَّ وَالصِّفْصِلَّ وَالْيَعْضِيدَا
وَ**الخَازِبَازِ** السَّنمَ الْمَجُودَا

İbnü’s-Sikkît dedi: Ve **الْخَازِبَازِ** — bunun dışında — boğazlarında develeri tutan bir hastalıktır; ve insanları da; ve şu beyiti okudu:
يَا **خَازِبَازِ** أرْسِلِ اللَّهازِمَا
إنيِّ خَشِيتُ أَنْ تَكُونَ لازِمَا

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti; dedi: **خَازِبَازِ**: bir şişliktir; ve **خَازِبَازِ**: sineğin sesidir; ve **خَازِبَازِ**: bitkinin çokluğudur; ve **خَازِبَازِ**: kedidir.

**بخز** : Ebû Turâb — Asmaî’den —: “Gözünü **بَخَزَ** etti ve onu **بَخَسها** etti” denir — onu patlattığı ve onu **بَخَصَها** ettiği zaman; aynı şekilde.

**بزخ** : Leys dedi: **الْبَزْخُ**: Umân lehçesinde yarma/oyma (yarıntı)dır.
Dedim: Bu bir tashiftir; doğrusu **البَرْخ**tur — **الرَّاء** ile —; onu kendi babında zikrettim.

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti: “Bir kavimden **بُزْخٍ** olan kimselerden daha **أَبْزَخُ** bir adam” denir; ve **بَزِخَ** **بَزَخاً** olmuştur. Ve **أَبْزَخُ** bir bardo(n) — sırtında bir çöküklük olup hörgücü yükseldiği zaman. Ebû’l-Heysem şu beyiti okudu:
فَتَبازَتْ فَتَبازَخْتُ لَهَا
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجي الوَتَرْ
Dedi: **الْبَزَى**: kalçanın geri kalması ve göğsün öne gelmesidir.

Ebû Ömer rivayet etti ve el-A‘câc’ın sözünü: “Eğer dersem: **بَزِّخُوا** elbette **لَبَزَّخُوا**.” Dedi: **بزِّخَوا**: **اسْتَخْذُوا** ettiler.

Başkası onu **بَرِّخُوا** — **بالراء** ile — diye rivayet etti; ve **الزَّاي** — benim katımda — daha fasîhtir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Göğsünde **بَزَخٌ** vardır — yani: bir çıkıntı; ve kalçasında **بزَخٌ** vardır.

Ebû Ubeyd dedi: Sırtta **البَزَخُ**: sırtın ortasının çökmesi ve alt tarafın dışarı çıkmasıdır.

Leys dedi: **البزَخُ** sırtın karından geri kalmasıdır; ve bazen insan, yaşlı kadının yürüyüşü gibi **مُتَبازِخاً** yürür; sırtını doğrultmayı zorladığı zaman; böylece omzu geri kalır ve gövdesi eğilir.

Araplardan kimi: “Bu işten **تَبَازَخْتُ**” der — yani: ondan geri kaldım.

O yeri vurduğun zaman: “Sırtını sopayla **بَزَخْتُ**; **بَزْخاً**” dersin.

Dedi: **البَزَى** ise sanki kalça çıkmış da uylukların arkasına kadar yükselmiş gibidir. Ve **بُزَاخَةُ**: bir yerdir; ve Arap günlerinden **بُزَاخَةَ** günü meşhurdur.

**خبز** : Leys dedi: **الخَبْزُ**: elle vurmadır; ve **الخَبْزُ**: şiddetli sevktir.

Recez söyleyen dedi:
لا تَخْبِزاَ خَبْزاً وَنُسَّانَسَّا
وَلا تُطِيلاَ بِمُنَاخ حَبْسَا
Ve şöyle rivayet edilir:
. . . . وَبُسَّابَسَّا

**البَسِيسِ**ten alınmıştır; o, unun içyağıyla yoğrulup sonra ağıza alınmasıdır.

**النِّسُّ**: latif (yumuşak) bir sevktir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الخَبْزُ**: şiddetli sevk ve vuruştur; ve **البَسُّ**: yumuşak yürüyüştür. “**بَسَسْتُ** **أَبُسُّ** **بَسّاً**” (yaptım) derim. Ve şu beyiti okudu:
لا تَخْبِزَا خَبْزاً وَبُسَّابَسَّا

Ebû Zeyd’den başkası dedi: **الخَبْزُ** — burada — ekmek pişirme **خَبْزُ**üdür; ve **البُسُّ**: kavutun **السَّوِيق** **بَسُّ**udur; o da onu yağla veya suyla yoğurmaktır — böylece iki arkadaşına kavutu yoğurmalarını, ekmek pişirme ve onun yoğrulması üzerinde ikameti terk etmelerini emretti; çünkü onlar, kendileri için konaklama olmayan bir seferde idiler; böylece iki arkadaşını, onunla geçinecekleri bir aceleye teşvik etti ve onları un yoğurma ve onu pişirme üzerinde ikameti uzatmaktan men etti.

Ebû Ubeyd: **الخُبْزَةُ**: **المَلَّةِ** içine gömülen **الطُّلْمَةُ**dir; ve **المَلَّةُ**: üzerinde ateş yakılmış kül ve topraktır.

“Bize **خُبْزَ مَلَّةٍ** yedirdi” denir; “Bize **مَلَّةً** yedirdi” denmez.

“Falan **اخْتَبَزَ** etti” — unla uğraşıp onu yoğurdu, sonra onu **مَلّةٍ**de veya tandırda pişirdiği zaman.

Ve **الخَبْزُ**: “**خَبَزْتُ**”un masdarıdır; ve **الخبازَةُ**: fırıncının sanatı; ve **الخَبِيزُ**: pişirilmiş ekmek **الخُبْز**dür. Ve “Kavmi **خبَزْتُ**; onlara **أَخْبِزُهم**” — onlara ekmek yedirdiğim zaman.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den nakletti.

Ve **الخُبَّازُ** bilinen bir ottur; yaprağı geniştir, yuvarlak bir meyvesi vardır; ve ona **الخُبَّازَى** denir.

Ve develer otu **تخبَّزَتِ**; **تَخَبُّزاً** — onu ayaklarıyla çiğneyip dövdükleri zaman.

**زخب** : Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den —: dedi: **الزَّخْبَاءُ**: yürüyüşte sert/sağlam dişi devedir.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: **الفَرَع** hakkında soruldu — o, dişi deveden doğan ilk yavrudur; kesilir? —; şöyle dedi: “Haktır; ve onu, **ابنَ لَبُونٍ** veya **ابنَ مَخَاضٍ** **زُخْزُبّاً** oluncaya kadar bırakman, kabını ters çevirip deveni ondan çevirmenden daha hayırlıdır.”

Ebû Ubeyd dedi: **الزُّخْزُبُّ**: bedeni kalınlaşmış ve eti sertleşmiş olandır.
