# خزر (خ-ز-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ز - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي والراء معهما
خ ز ر، خ ر ز، ز خ ر مستعملات خزر: الخَزَرُ: جيل خُزْرُ العيون. والخُزْرةُ: انقلاب الحَدَقة نحو اللحاظ. وهو أقبح الحول، قال:
إذا تَخازَرْتُ وما بين من خَزَرْ
ثم كَسَرْتُ العَيْنَ من غَيْرِ عَوَرْ
والخُزْرةُ: وجع في الصلب.
وخَزَرْتُ فلانا خَزْراً: نظرت إليه بلحاظ عيني. قال:
لا تَخْزُرِ القوم شزراً عن معارضةٍ
وعدوٌّ أَخْزَرُ العين، إذا نَظَر عن مُعارَضةٍ، والخَزيرةُ: مَرَقةٌ، تُطْبَخُ بماء يصفى من بلالة النُّخالِةِ، قال:
مباسيمُ عن غب الخَزير كأنما		تُصِّوتُ في أعفاجِهِنَّ الضادعْ
والخِنزيرُ: مأخوذ من الخَزَر، لأن ذلك لازم له ، قال:
لا تفخَرُنَّ فإن الله أنزلـكـم		باخُزْرَ ثَعْلبَ دارَ الذُّلِّ والعارِ
يعني: يا خَنازِيرُ، وكل خِنْزيرٍ أَخْزَرُ.
والخيزران: نبات لين القضبان، أملس العيدان، ويقال: بل كل خشبةٍ مستوية: خَيْزُرانة.
والخَيْزُرانةُ: سكان السفينة.
والخُزْرَةُ: داء في مستدق الظهر عند فقره، قال:
داو بها ظهرك من توجاعهِ
ومن خُزُراتٍ فيه وانقطاعهِ
خرز: الخَرَزُ: فُصُوصٌ من جَيِّدِ الجَوْهَرِ، ورديئُهُ من الحِجارةِ ونحوها.
والخَرْزُ: خياطة الأدم، وكل خُرْزةٍ: كتبة، يعني: ثقبة.
والمُخَرَّزُ من الحمام والطير: الذي على جناحيه نمنة وتحبير شبيه بالخَرَز.
زخر: زَخَر البحر يَزْخَرُ زَخْرا وزُخُورا ، إذا جاش ماؤه وارتفعت أمواجه، فهو زاخرٌ. وكذلك الخيل إذا جاشت للنفير، وإذا جاش القوم للنفير قيل: زخروا .

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الزاي** ve **الراء** onlarla birlikte

**خ ز ر**، **خ ر ز**، **ز خ ر** kullanımdadırlar. **خزر**: **الخَزَرُ**: gözleri **خُزْرُ** olan bir nesil. Ve **الخُزْرةُ**: gözbebeğinin bakış köşelerine doğru dönmesi. Ve o, şaşılığın en çirkinidir, dedi ki:
Eğer **تَخازَرْتُ** ve **خَزَرْ** eden kimse ile (benim) aramda (olan)
Sonra gözü, **عَوَرْ** olmaksızın kırdım
Ve **الخُزْرةُ**: belkemiğinde ağrı.
Ve **خَزَرْتُ** falanı **خَزْراً**: gözümün bakış köşesiyle ona baktım. Dedi ki:
Bir karşı koymadan dolayı kavme **شزراً** **تَخْزُرِ** etme
Ve düşman **أَخْزَرُ العين**dir; bir karşı koymadan baktığı zaman. Ve **الخَزيرةُ**: bir çorbadır; **النُّخالِةِ**nin ıslaklığından süzülüp arıtılan su ile pişirilir, dedi ki:
**الخَزير**in ardından gülümseyenler, sanki		**الضادعْ** onların yüklerinde ses çıkarıyor
Ve **الخِنزيرُ**: **الخَزَر**den alınmıştır; çünkü bu ona lâzımdır, dedi ki:
Sakın övünme; çünkü Allah sizi indirdi		**باخُزْرَ ثَعْلبَ** zillet ve ayıp yurduna
Yani: ey **خَنازِيرُ**; ve her **خِنْزيرٍ** **أَخْزَرُ**dur.
Ve **الخيزران**: dalları yumuşak, çubukları pürüzsüz bir bitkidir; ve denilir ki: bilakis her düzgün tahta: **خَيْزُرانة**.
Ve **الخَيْزُرانةُ**: geminin dümeni.
Ve **الخُزْرَةُ**: belin inceliğinde, omurları yanında bir hastalıktır, dedi ki:
Onun ağrılarından sırtını onunla tedavi et
Ve onda bulunan **خُزُراتٍ**dan ve onun kopmasından

**خرز**: **الخَرَزُ**: iyi cevherden faslardır; kötüsü ise taşlardan ve benzerlerinden.
Ve **الخَرْزُ**: derinin dikilmesi; ve her **خُرْزةٍ**: **كتبة**; yani: delik.
Ve güvercinden ve kuştan **المُخَرَّزُ**: iki kanadında, **الخَرَز**e benzer bir benek ve nakış bulunan.

**زخر**: deniz **زَخَر** eder, **يَزْخَرُ** **زَخْراً** ve **زُخُوراً**; suyu coştuğu ve dalgaları yükseldiği zaman; o hâlde o **زاخرٌ**dır. Ve aynı şekilde atlar, çağrı için coştukları zaman; ve kavim çağrı için coştuğu zaman “**زخروا**” denilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَزَرُ: ضيق العين وصِغرُها. رجلٌ أَخْزَرُ بَيِّنُ الخَزَرِ. ويقال: هو أن يكونَ الإنسانُ كأنَّه يَنظُر بمُؤَخِرِها. قال حاتم:
ودعيت في أولى النديِّ ولميُنظرْ إليَّ بأعـيُنٍ خُـزْرِ
وتَخازَرَ الرجلُ، إذا ضيَّقَ جفنَه ليحدِّد النظر كقولك: تَعامى وتجاهَلَ. وقال الراجز:
إذا تَخازَرْتُ وما بي من خَزَرْ
والخُزَرَةُ: وجَعٌ يأخذ في فَقْرة الظَهْر. وينشد:
داوِ بها ظَهْرَكَ من تَوْجاعِهِ
من خُرَزاتٍ فيهِ وانْقِطاعِهِ
والخَزيرُ والخَزيرة: أن تُنْصَبَ القِدْرُ بلحم يقطَّع صغاراً على ماءٍ كثير، فإذا نَضِجَ ذُرَّ عليه الدَقيق. والخَيْزُران: شَجر، وهو عُروقُ القَناةِ، والجمع: الخَيازِرُ. والخَيْزُران: القَصَب.
والخَيْزُرانَةُ: السُكَّان. قال النابغة يصف الفُراتَ وقْتَ مَدِّهِ:
يَظَلُّ من خَوْفِهِ المَلاَّحُ مُعْتَصِماً		بالخَيْزُرانَةِ بَعْدَ الأَيْنِ والنَجَـدِ
والخَيْزَرِي والخَوْزَري: مِشْيَةٌ فيها تَفَكُّكٌ. قال أبو الصَهباء بن المختار العقيلي:
والناشِئاتِ الماشِياتِ الخَوْزَري

##### Türkçe

**الخَزَرُ**: gözün darlığı ve küçüklüğü. **رجلٌ أَخْزَرُ**: **الخَزَرِ**i apaçık olan (kimse). Ve denilir: o, insanın sanki onun arka tarafıyla bakıyor olmasıdır. Hâtim dedi ki:
Ve ilk mecliste çağrıldım da bana **خُـزْرِ** gözlerle bakılmadı

Ve **تَخازَرَ** adam, eğer bakışı keskinleştirmek için göz kapağını daraltırsa; senin “**تَعامى** ve **تجاهَلَ**” demen gibi. Ve râciz dedi ki:
Eğer **تَخازَرْتُ** ve bende **خَزَرْ** yoksa

Ve **الخُزَرَةُ**: sırt omurunda tutan bir ağrı. Ve şöyle okunur:
Onun ağrılarından sırtını onunla tedavi et
İçinde **خُرَزاتٍ** ve onun kopmasıyla

Ve **الخَزيرُ** ve **الخَزيرة**: etle tencerenin dikilmesi (kurulması); (et) çok su üzerine küçük küçük doğranır; pişince üzerine un serpilir. Ve **الخَيْزُران**: bir ağaç; o, kamışın damarlarıdır; çoğulu: **الخَيازِرُ**. Ve **الخَيْزُران**: kamış.

Ve **الخَيْزُرانَةُ**: dümen. Nâbiga, Fırat’ı kabarması vaktinde vasfederek dedi ki:
Korkusundan gemici, yorgunluk ve güçlükten sonra **الخَيْزُرانَةِ** ile tutunmuş olarak kalır

Ve **الخَيْزَرِي** ve **الخَوْزَري**: içinde gevşeklik bulunan bir yürüyüş. Ebû’s-Sahbâ b. el-Muhtâr el-Ukaylî dedi ki:
Ve **الخَوْزَري** yürüyen yürüyenler (dişiler)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ز ر
خزر ، خرز ، زخر
استعمل من وجوهه : خزر ، خرز ، زخر .
خزر : قال الليث : الْخَزَرُ : جِيلٌ خُزْرُ العيون .
قال : والْخُزَرَةُ انقِلاَبُ الْحَدَقَةِ نحوَ
اللِّحَاظِ ، وهو أَقبحُ الْحَوَلِ وأَنشد :
إِذَا تَخَازَرْتُ وَما بي مِن خَزَرْ
ثمَّ كَسَرْتُ الْعَيْنَ من غَيْرِ عَوَرْ
قال : ويقال : خَزَرْتُ فُلاَناً خَزْراً إذا
نظرتَ إليه بِلِحَاظ عَيْنِكَ ، وأنشد :
لا تخْزُرِ الْقَوْمَ شَزْراً عَن مُعَارَضةٍ
قال : وعدُوٌّ أَخْزَرُ العين _ إذا نظرَ عن
مُعارضَةٍ . . . كالأخْزَرِ العَيْن .
عمرو _ عن أبيه _ : الْخَازِرُ : الدَّاهيَةُ من
الرجال .
وقال ابن الأعرابي _ : خَزَرَ _ إذا تَدَاهى
وخَزِرَ _ إِذا هَرَبَ .
وقال أبو زيد : الأخْزَرُ : الأحْولُ إِحْدى
الْعَيْنَيْن ، والأَحْوَلُ : الذي حَوِلَتْ عَيْنَاهُ
جميعاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الشَّيْخُ
يُخَزِّرُ عَيْنَيْهِ ليجمَع الضَّوْءَ . حتى كأَنَّهما
خِيطَتَا ، والشَّابُّ إذا خَزَّرَ عَيْنَيْهِ فإنَّه يَتَدَاهَى
بذلك ، وأنشد :
يا وَيْحَ هذا الرَّأْسِ كَيْفَ اهتَزَّا
وَحِيصَ مُوقَاهُ وَقَادَ الْعَنْزَا
ويقالُ للرجل إذا انْحنَى من الْكِبَرِ _ : ) ( قد
قَادَ الْعَنْزَ ) ( ، لأن قائدَها يَنْحَنِي .
قال ابنُ حَبيبٍ : الأَخْزَرُ : الذي أَقْبَلَتْ
حَدقَتَاهُ إلى أَنْفِهِ ، والأحْوَلُ : الذي ارْتفَعَتْ
حَدَقَتَاهُ إلى حاجبيه ) ( .
وقال ابن السكيت : الْخَزِيرَةُ أن تُنْصَبَ
الْقِدْرُ بِلَحْمٍ يُقَطَّعُ صِغَاراً على ماءٍ كثيرٍ فإذا
نَضِجَ ذُرَّ عليه الدَّقيق ، فإن لم يكُن فيها
لحمٌ فهي عَصِيدةٌ .
وقال أبو عبيد : الْخَزِيرَةُ : الْحَسَاءُ من
الدَّسَم والدقيق .
وقال الليث : الْخَزِيرةُ مَرَقَةٌ تُطْبَخُ بماءٍ
يُصَفَّى من بُلاَلةِ النُّخَالة .
أبو عبيد _ عن الْعَدَبَّسِ الْكِنَانِيِّ _ قال :
الْخُزَرَةُ دَاءٌ يَأْخُذُ في مُسْتَدَقِّ الظَّهْر بِفِقَرِ
الظَّهْرِ .
وأنشد لراجز يَصفُ دَلْواً :
دَوابِهَا ظَهْرَكَ مِن تَوْجَاعِه
مِن خُزَرَاتٍ فيه وانْقِطَاعِهِ
وقال ابن السكيت _ في باب ) ( فُعَلَةَ ) ( :
الْخُزَرَةُ وجَعٌ يأخُذُ في الظَّهْر ، ) ( وخَازِرٌ ) ( :
موضعٌ كانت به الوَقْعَةُ بين عُبَيْدِ الله بن
زيادٍ وبين إبراهيمَ بن الأشْتَرِ ، ويومئذ قُتِلَ _
ابنُ زيادٍ الفَاسِقُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : هو يمشي
الْخَيْزَرَى والْخَوْزَرَى ، والْخَيْزَلَى
والْخَوْزَلَى . . . كلُّهُنَّ مِشْيَةٌ فيها تَبَختُرٌ ،
والْخَيْزُرَانُ عُودٌ معروفٌ ، وجَعَلَهُ الرَّاجزُ
خَيْزُوراً فقال يصفُ حَيَّةً :
مُنْطَوِياً كالطَّبَقِ الْخَيْزُورِ
أبو عبيد : الْخَيْزُرَان : السُّكَّانُ ، وهو كوْثَلُ
السّفِينَةِ .
قال الْمُبَرَّدُ : وَالْخَيْزُرَانُ كلُّ غُصْنٍ لَيِّنٍ
يَتَثَنَّى .
قال النّابَغَةُ :
يَظَلُّ مِن خَوْفِهِ المَلاَّحُ مُعْتَصِماً
بالخيْزُرَانةِ بَعدَ الأيْنِ والنَّجَدِ
قال الشيخُ : والْقوْلُ ما قال الْمُبَرَّدُ في
الْخَيْزُرَان .
وقال أبو زُبَيْدٍ _ فَجَعلَ المِزْمار خَيْزُراناً
لأنَّه من اليَرَاع _ يَصِفُ الأسَدَ :
كأَنَّ اهْتِزَام الرَّعْدِ خَالَطَ جَوْفَهُ
إِذَا جَنَّ فيه الْخَيْزُرانُ الْمُثَجَّرُ
والمُثَجَّرُ : المثقَّبُ المفجَّرُ .
يقولُ : كأَنَّ في جَوْفهِ المَزامِيرَ .
وقال أبو الهيثم : كلُّ ليِّنٍ من كلِّ خَشَبةٍ :
خَيْزُرَانٌ .
قال عَمْرُو بنُ بَحْرٍ : قيل : الخيزُرانُ لجامُ
السَّفينةِ التي بها يكون السُّكَّانُ ، وهو في
الذَّنَبِ .
خرز : قال الليث : الْخَرَزُ فُصوصٌ من جَيِّد
الجوْهَرِ ، وَرَديئُهُ من الْحِجَارةِ ، والخَرْزُ
خِياطةُ الأَدَم ، وكلُّ كُتْبَةٍ منه خُرْزةٌ يَعْنِي
كلَّ ثُقْبَةٍ وخَيْطَها .
والمخرَّزُ من الطيرِ والحمَام : الذي عَلَى
جَنَاحَيهِ نَمنَمةٌ وتَحبيرٌ شَبيهٌ بالخَرَزِ .
وقال ابن السكيت : يقال : خَرَزَ الخارِز
خَرْزَةً واحدةً ، وهي الغَرْزَةُ الواحدةُ .
فأمّا الخُرْزَةُ فهي ما بينَ الغَرْزَتَيْن ، وكذلك
خُرْزَةُ الظهرِ : ما بين كلّ فِقْرَتَيْنِ ، وكذلك
مَفاصِلُ الدَّأيَاتِ : خُرَزٌ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ خَرِزَ الرجلُ
إذا أَحكم أمْرَهُ بعد ضَعْفٍ . عن ابن
السكيتِ _ : في بَابِ ) ( فُعْلَةَ ) ( _ . قال :
عُقَرَةُ خَرَزةٌ يقال لها : خَرَزةُ الْعَقْرِ ، تَشُدُّها
المرأةُ على حَقْوَيْهَا .
زخر : أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا الْتَفَّ
العُشْبُ وَأخْرَجَ زَهْرَهُ . قيلَ : قد جُنّ
جُنُوناً ، وقد أخذَ زُخَارِيَّةُ .
وقال ابنُ مُقبِلٍ :
زُخَاريَّ النَّبَاتِ كأنَّ فيهِ
جِيَادَ الْعَبْقَرِيَّةِ والْقُطُوعِ
وقال أبو عمرو : الزاخِرُ : الشَّرَفُ العالي .
ويقال للوادي _ إذا جَاشَ مَدُّهُ وطَمَا
سَيْلهُ _ زَخَرَ يَزْخَرُ زَخْراً .
وقال الليث نحْوَهُ _ إذا جَاشَ ماؤهُ
وارتفعَتْ أمْواجُهُ .
قال : وإذا جاشَ القومُ للنَّفِيرِ قِيلَ :
زَخَرُوا .
وقال أبو ترابٍ : سمعتُ مُبتكِراً يقول :
زَاخَرْتُهُ فَزَخَرْتُهُ ، وفاخَرْتهُ فَفَخَرْتُهُ .
وقال الأصمعي : فخَر بما عِندَهُ ، وزخَرَ :
بمعْنى واحدٍ .

##### Türkçe

خ ز ر
**خزر** , **خرز** , **زخر**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **خزر** , **خرز** , **زخر** .

**خزر** : Leys dedi: **الْخَزَرُ**: gözleri şaşı olan bir nesil.
Dedi: ve **الْخُزَرَةُ** gözbebeğinin bakış köşesine doğru dönmesidir; o, şaşılığın en çirkini(=en kötüsü)dür. Ve inşad etti:
إِذَا تَخَازَرْتُ وَما بي مِن خَزَرْ
ثمَّ كَسَرْتُ الْعَيْنَ من غَيْرِ عَوَرْ

Dedi: ve denilir: **خَزَرْتُ** falanı **خَزْراً**; yani gözünün bakış köşesiyle ona baktığında. Ve inşad etti:
لا تخْزُرِ الْقَوْمَ شَزْراً عَن مُعَارَضةٍ

Dedi: ve düşman, **أَخْزَرُ العين** (gözlü)dür; karşıdan bakmaksızın baktığında... **كالأخْزَرِ العَيْن**.

Amr — babasından —: **الْخَازِرُ**: erkeklerden olan dehâ (çok kurnaz).

İbnü’l-A‘râbî dedi: **خَزَرَ** — dehâlık ettiğinde; ve **خَزِرَ** — kaçtığında.

Ebû Zeyd dedi: **الأخْزَرُ**: iki gözden birinin şaşı olması; ve **الأَحْوَلُ**: iki gözü birden şaşı olan.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: yaşlı, ışığı toplamak için iki gözünü **يُخَزِّرُ**; ta ki sanki ikisi dikilmiş gibi. Genç ise iki gözünü **خَزَّرَ** ederse, bununla dehâlık eder. Ve inşad etti:
يا وَيْحَ هذا الرَّأْسِ كَيْفَ اهتَزَّا
وَحِيصَ مُوقَاهُ وَقَادَ الْعَنْزَا

Ve erkeğe, yaşlılıktan eğildiğinde, denilir: ) ( **قد قَادَ الْعَنْزَ** ) (; çünkü onun sürücüsü eğilir.

İbn Habîb dedi: **الأَخْزَرُ**: iki gözbebeği burnuna doğru yönelen; ve **الأحْوَلُ**: iki gözbebeği iki kaşına doğru yükselen ) ( .

İbnü’s-Sikkît dedi: **الْخَزِيرَةُ**: tencerenin, çok su üzerine küçük küçük doğranmış et ile kurulmasıdır; piştiğinde üzerine un serpilir; eğer içinde et yoksa o, **عَصِيدةٌ**’dir.

Ebû Ubeyd dedi: **الْخَزِيرَةُ**: yağ ve undan olan **الْحَسَاءُ**.

Leys dedi: **الْخَزِيرةُ**: kepek ıslaklığından süzülmüş su ile pişirilen bir çorbadır.

Ebû Ubeyd — **الْعَدَبَّسِ الْكِنَانِيِّ**’den — dedi: **الْخُزَرَةُ**: sırt omurlarında, sırtın ince kısmında tutan bir hastalıktır.

Ve bir recez söyleyene, bir kovayı vasfederken, inşad etti:
دَوابِهَا ظَهْرَكَ مِن تَوْجَاعِه
مِن خُزَرَاتٍ فيه وانْقِطَاعِهِ

İbnü’s-Sikkît — ) ( **فُعَلَةَ** ) ( babında — dedi: **الْخُزَرَةُ** sırt(ta) tutan bir ağrıdır; ) ( **وخَازِرٌ** ) (: Ubeydullah b. Ziyâd ile İbrâhîm el-Eşter arasında vakanın olduğu bir yerdir; ve o gün öldürüldü — Ziyâd’ın oğlu, fasık.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: o, **الْخَيْزَرَى** ve **الْخَوْزَرَى** , ve **الْخَيْزَلَى** ve **الْخَوْزَلَى** yürür... hepsi, içinde salınma olan bir yürüyüştür. Ve **الْخَيْزُرَانُ** bilinen bir çubuktur. Recez söyleyen onu **خَيْزُوراً** yaptı da, bir yılanı vasfederken dedi:
مُنْطَوِياً كالطَّبَقِ الْخَيْزُورِ

Ebû Ubeyd: **الْخَيْزُرَان**: dümen; o, geminin kıç bodoslamasıdır.

Müberred dedi: ve **الْخَيْزُرَانُ** bükülen, kıvrılan her yumuşak daldır.

Nâbiga dedi:
يَظَلُّ مِن خَوْفِهِ المَلاَّحُ مُعْتَصِماً
بالخيْزُرَانةِ بَعدَ الأيْنِ والنَّجَدِ

Şeyh dedi: ve söz, **الْخَيْزُرَان** hakkında Müberred’in dediğidir.

Ebû Zübeyd dedi — mizmarı **خَيْزُراناً** yaptı; çünkü o, kamıştandır — aslanı vasfederken:
كأَنَّ اهْتِزَام الرَّعْدِ خَالَطَ جَوْفَهُ
إِذَا جَنَّ فيه الْخَيْزُرانُ الْمُثَجَّرُ

Ve **المُثَجَّرُ**: delinmiş, yarılmış olandır.
Der ki: sanki onun içinde mizmarlar var.

Ebû’l-Heysem dedi: her ağaçtan her yumuşak olan: **خَيْزُرَانٌ**’dır.

Amr b. Bahr dedi: denildi: **الخيزُرانُ** dümenin bulunduğu gemi yularıdır; o, kuyruktadır.

**خرز** : Leys dedi: **الْخَرَزُ** iyi cevherden olan taşlardır; kötüsü ise taşlardan olandır. Ve **الخَرْزُ** derinin dikilmesidir; ondan her dikiş **خُرْزةٌ**’dir; yani her delik ve onun ipliği.

Ve kuşlardan ve güvercinden **المخرَّزُ**: iki kanadında, **الخَرَزِ**e benzer bir beneklenme ve süsleme bulunan.

İbnü’s-Sikkît dedi: denilir: **خَرَزَ** dikişçi bir tek **خَرْزَةً**; o, bir tek **الغَرْزَةُ**dir.
Ama **الخُرْزَةُ** iki **الغَرْزَتَيْن** arasındaki şeydir. Aynı şekilde **خُرْزَةُ الظهرِ**: her iki omur arasındaki şeydir. Aynı şekilde **مَفاصِلُ الدَّأيَاتِ**: **خُرَزٌ**dür.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: adam **خَرِزَ**; zayıflıktan sonra işini sağlam yaptığında.

İbnü’s-Sikkît’ten — ) ( **فُعْلَةَ** ) ( babında — dedi: **عُقَرَةُ** bir **خَرَزةٌ**dur; ona **خَرَزةُ الْعَقْرِ** denilir; kadın onu iki böğrü üzerine bağlar.

**زخر** : Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: ot sarılıp çiçeğini çıkardığında, denildi: delilikle delirdi; ve **زُخَارِيَّةُ** onu aldı.

İbn Mukbil dedi:
زُخَاريَّ النَّبَاتِ كأنَّ فيهِ
جِيَادَ الْعَبْقَرِيَّةِ والْقُطُوعِ

Ebû Amr dedi: **الزاخِرُ**: yüksek şeref.

Ve vadiye — meddi coşup seli kabardığında — denilir: **زَخَرَ يَزْخَرُ زَخْراً**.

Leys de onun benzerini dedi: suyu coştuğunda ve dalgaları yükseldiğinde.
Dedi: ve kavim, seferberlik için coştuğunda denildi: **زَخَرُوا**.

Ebû Turâb dedi: bir erken kalkanı işittim, derdi: **زَاخَرْتُهُ فَزَخَرْتُهُ**; ve **فاخَرْتهُ فَفَخَرْتُهُ**.

Asma‘î dedi: elindekilerle övündü; ve **زخَرَ**: tek bir mânâ ile.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والزاء وما يثلثهما)
  (خزع)  الخاء والزاء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القَطْع والانقِطاع. يقال تَخَزَّعَ فلانٌ عن أصحابه، إذا تخلّف عنهم في السَّير؛ ولذلك سمِّيت خُزاعةُ؛ لأنهم تخزَّعوا عن أصحابهم وأقاموا بمكَّة([1]). وهو قول القائل:
فلما هبَطْنا بطْنَ مَرٍّ تخزّعت *** خُزاعَةُ عَنَّا بالحلول الكَراكِر([2])  ويقال تخزّعْنا الشَيءَ بيننا، أي اقتسمناه قِطَعا. والخَوْزعة: رَمْلة تنقطع من مُعْظم الرِّمال.
  (خزف)  الخاء والزاء والفاء ليس بشيءٍ. فالخَزَفُ هذا المعروفُ، ولسنا ندري أعربيٌّ هو أمْ لا. قال ابنُ دريد([3]): الخَزْف الخَطْر باليَد عند المشْي. وهذا من أعاجيب أبي بَكر.
  (خزق)  الخاء والزاء والقاف أصلٌ، وهو يدلُّ على نَفاذِ الشَّيء المرمِيّ به أو ارتزازِه. فالخازِق من السِّهام المُقَرْطِس، وهو الذي يرتَزّ في قِرطاسه. وخَزَق الطّائر: ذَرَق. والخَزْق: الطَّعْن. والقياس واحد.
  (خزل)  الخاء والزاء واللام* أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانقطاع والضَّعف. يقال خَزَلْتُ الشيءَ: قطعتُه. وانخَزَل فُلانٌ: ضعُف.
   (خزم)  الخاء والزاء والميم أصلٌ يدلُّ على انثقاب الشَّيء. فكلُّ مثقوبٍ مخزومٌ. والطَّير كلُّها مخزُومة؛ لأنَّ وَتَرَاتِ أنفها مخزُومة. ولذلك يقال نَعام مُخَزَّمٌ. قال:
  * وأرفَعُ صوتي للنَّعام المُخَزّمِ([4]) *
  وخَزَمْت الجَرادَ في العُود: نَظَمْته. وخَزمْتُ البعيرَ، إذا جعلْتَ في وَتَرَةِ أنْفه خِزَامةً من شَعْر. وعلى هذا القياسِ يسمَّى شجرةٌ من الشَّجر خَزَمة؛ وذلك أنّ لها لِحاءً يُفتَل منه الحِبال، والحبال خِزامات.
  وقد شذَّ عن الباب الخَزُومة: البقرة([5]). وَكلمةٌ أخرى، يقال خازَمْتُ الرّجُلَ الطّريقَ، وهو أن يأخُذَ في طريقٍ ويأخُذَ([6]) هو في غيرِه حتَّى يلتقِيا في مكانٍ واحد. وأخْزَمُ: رجلٌ. فأمَّا قولهم إنّ الأخْزَم الحيَّة الذكرُ، فكلامٌ فيه نظَر.
  (خزن)  الخاء والزاء والنون أصلٌ يدلُّ على صيانة الشَّيءِ. يقال خزَنْتُ الدِّرهَم وغيرَه خَزْناً؛ وخزَنتُ السِّرَّ. قال:
إذا المرءُ لم يخْزُنْ عليه لِسَانََُهُ *** فليس على شَيءٍ سِواهُ بخَزَّانِ([7])  فأمّا خَزِنَ اللّحمُ: تغيَّرَتْ رائحتُه، فليس من هذا، إنما هذا من المقلوب والأصل خنِزَ. وقد ذُكِر في موضعه. قال طرَفة في خزِن:
ثم لا يَخْزَنُ فينا لحمُها *** إنَّما يَخْزَنُ لحمُ المُدَّخِرْ([8])  (خزو)  الخاء والزاء والحرف المعتل أصلان: أحدهما السياسة، والآخر الإبعاد.
  فأمَّا الأول فقولهم خَزَوتُهُ، إذا سُسْتَه. قال لبيد:
  * واخْزُهَا بالبِرِّ لله الأجَلّ([9]) *
  وقال ذو الأصبع:
لاهِِ ابنُ عَمِّكَ لا أفْضَلْتَ في حسبٍ *** عَنِّي ولا أنتَ دَيّانِي فتخزونِي([10])  وأمَّا الآخَر فقولُهم: أخزَاهُ الله، أي أبعَدَه ومَقَتَه. والاسم الخِزْي. ومن هذا الباب قولهم خَزِي الرّجل: استحيا مِن قُبْحِ فعله خَزَايةً، فهو خَزيان؛ وذلك أنّه إذا فعل ذلك واستحيا تباعَدَ ونأى. قال جرير:
وإنّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فُرْتَنَى *** وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ خَزْيانُ ضائعُ([11])  (خزب)  الخاء والزاء والباء يدلُّ على وَرَم ونتُوّ في اللّحم. يقال خَزِبَت الناقةُ خَزَباً، وذلك إذا وَرِم ضَرْعُها. والأصل قولهم لحمٌ خزِبٌ: رَخْصٌ. وكلُّ لحمةٍ رَخْصَةٍ خَزِبَة.
   (خزر)  الخاء والزاء والراء أصلان. أحدهما جِنْسٌ [من] الطَّبيخ([12])، والآخر ضِيقٌ في الشَّيء.
  فالأوّل الخَزِيرُ، وهو دقيقٌ يُلْبَكُ بشَحْم. وكانت العربُ تعَيِّر آكِلَه([13]).
  والثاني الخَزَر، وهو ضيق العَيْنِ وصِغَرُها. يقال رجلٌ أخْزَرُ وامرأةٌ خَزْراءُ. وتخازَرَ الرّجُل، إذا قبَض جفنَيه ليحدِّد النّظَر. قال:
  * إذا تخازَرْتُ وما بي مِن خَزَرْ([14]) *
---------------------------------------------------------------
([1]) في السيرة 59 جوتنجن ومعجم البلدان (مر) أنهم أقاموا بمر الظهران. وهو موضع على مرحلة من مكة.
([2]) البيت لعوف بن أيوب الأنصاري، كما في السيرة ومعجم البلدان (مر). وقد نسب في اللسان (خزع) إلى حسان بن ثابت. وانظر ديوان حسان 208.
([3]) الجمهرة (2: 216).
([4]) البيت لأوس بن حجر، كما في الحيوان (4: 395) وليس في ديوانه. وصدره:
* وينهى ذوي الأحلام عن حلومهم *
([5]) هي بلغة هذيل. ومنه قول أبي ذرة الهذلي:
إن ينتسب ينسب إلى عرق ورب *** أهل خزومات وشحاج صخب([6]) في الأصل: "واحد".
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 125. وفي اللسان بدون نسبة: "فليس على شيء سواه بخازن".
([8]) ديوان طرفة 69 واللسان (خزن).
([9]) ديوان لبيد 12 طبع 1881 والمجمل واللسان (خزا). وصدره:
* غير أن لا تكذبنها في التقى *
([10]) المفضليات (1: 158، 160) والمجمل واللسان (خزا). وسيأتي في (لاه).
([11]) ديوان جرير 370 والمجمل واللسان (خزا).
([12]) في الأصل: "البطيخ"، تحريف.
([13]) منه قول جرير:
وضع الخزير فقيل أين مجاشع *** فشحا جحافله جراف هبلع([14]) الرجز لعمرو بن العاص، في وقعة صفين 421 وكذا في اللسان (مرر) قال: "وهو المشهور. ويقال إنه لأرطاة بن سهية تمثل به عمرو". وانظر اللسان (خزر) والمخصص (14: 180) وأمالي القالي (1: 96).
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** وال**زاء** وما يثلثهما)
  (**خزع**)  **الخاء** وال**زاء** وال**عين** tek bir asıldır; kesmeye ve kesilmeye delâlet eder. Denir: **تَخَزَّعَ** falan, arkadaşlarından; onlardan yürüyüşte geri kaldığı zaman. Bundan dolayı **خُزاعةُ** adlandırıldı; çünkü onlar arkadaşlarından **تخزَّعوا** ve Mekke’de ikamet ettiler([1]). Bu, söyleyenin sözüdür:
فلما هبَطْنا بطْنَ مَرٍّ تخزّعت *** خُزاعَةُ عَنَّا بالحلول الكَراكِر([2])  Ve denir: **تخزّعْنا** şeyi aramızda; yani onu parçalar hâlinde paylaştık. Ve **الخَوْزعة**: kumların çoğundan kopan bir kumluktur.
  (**خزف**)  **الخاء** ve**الزاء** ve**الفاء** bir şey değildir. Şu bilinen **الخَزَفُ** ise; onun Arapça mı yoksa değil mi olduğunu bilmiyoruz. İbn Düreyd([3]) dedi: **الخَزْف** yürürken el ile işaret etmektir. Bu, Ebû Bekir’in acayiplerindendir.
  (**خزق**)  **الخاء** ve**الزاء** ve**القاف** bir asıldır; ve o, atılan şeyin onunla nüfuz etmesine yahut saplanmasına delâlet eder. O hâlde **الخازِق** okların **المُقَرْطِس** olanındandır; o, **قِرطاس**ında saplanan kimsedir. Ve **خَزَق** kuş: dışkıladı. Ve **الخَزْق**: mızraklama. Ve kıyas birdir.
  (**خزل**)  **الخاء** ve**الزاء** ve**اللام** tek bir asıldır; kesilmeye ve zayıflığa delâlet eder. Denir: **خَزَلْتُ** şeyi: onu kestim. Ve **انخَزَل** falan: zayıfladı.
   (**خزم**)  **الخاء** ve**الزاء** ve**الميم** bir asıldır; şeyin delinmesine delâlet eder. O hâlde her delik olan **مخزوم**dur. Ve kuşların hepsi **مخزُومة**dur; çünkü burunlarının **وَتَرَاتِ**i **مخزُومة**dur. Bundan dolayı denir: **نَعام مُخَزَّمٌ**. Dedi:
  * وأرفَعُ صوتي للنَّعام المُخَزّمِ([4]) *
  Ve **خَزَمْت** çekirgeyi çubuğa: onu dizdim. Ve **خَزمْتُ** deveyi; burnunun **وَتَرَةِ**sine kıldan bir **خِزَامةً** yaptığın zaman. Ve bu kıyas üzere ağaçtan bir ağaç **خَزَمة** diye adlandırılır; bu, onun kabuğu olmasındandır; ondan ipler bükülür, ipler de **خِزامات**tır.
  Ve babdan şâz oldu: **الخَزُومة**: inek([5]). Ve başka bir kelime: denir **خازَمْتُ** adamla yolu; o, bir yola girmesi ve onun([6]) başka birine girmesi, ta ki ikisi bir yerde buluşuncaya kadar. Ve **أخْزَمُ**: bir adamdır. Ama onların “**الأخْزَم** erkek yılandır” sözleri; onda bir nazar vardır.
  (**خزن**)  **الخاء** ve**الزاء** ve**النون** bir asıldır; şeyin korunmasına delâlet eder. Denir: **خزَنْتُ** dirhemi ve başkasını **خَزْناً**; ve **خزَنتُ** sırrı. Dedi:
إذا المرءُ لم يخْزُنْ عليه لِسَانََُهُ *** فليس على شَيءٍ سِواهُ بخَزَّانِ([7])  Ama **خَزِنَ** et: kokusu değişti; bu bundan değildir; bu ancak ters çevrilmiş olandandır ve asıl **خنِزَ**dır. Kendi yerinde zikredilmiştir. Tarafe **خزِن** hakkında dedi:
ثم لا يَخْزَنُ فينا لحمُها *** إنَّما يَخْزَنُ لحمُ المُدَّخِرْ([8])  (**خزو**)  **الخاء** ve**الزاء** ve illetli harf iki asıldır: birincisi siyaset, diğeri uzaklaştırmadır.
  Birincisine gelince, onların “**خَزَوتُهُ**” sözüdür; onu idare ettiğin zaman. Lebîd dedi:
  * واخْزُهَا بالبِرِّ لله الأجَلّ([9]) *
  Ve Zû’l-İsba‘ dedi:
لاهِِ ابنُ عَمِّكَ لا أفْضَلْتَ في حسبٍ *** عَنِّي ولا أنتَ دَيّانِي فتخزونِي([10])  Diğerine gelince, onların “**أخزَاهُ الله**” sözüdür; yani onu uzaklaştırdı ve ona buğzetti. İsim **الخِزْي**dir. Bu babdandır onların “**خَزِي** adam” sözleri: fiilinin çirkinliğinden **خَزَايةً** olarak utandı; o hâlde o **خَزيان**dır; bu, şundandır: bunu yaptığı ve utandığı zaman uzaklaşır ve çekilir. Cerîr dedi:
وإنّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فُرْتَنَى *** وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ خَزْيانُ ضائعُ([11])  (**خزب**)  **الخاء** ve**الزاء** ve**الباء** ette şişmeye ve kabarmaya delâlet eder. Denir: **خَزِبَت** deve **خَزَباً**; bu, memesi şiştiği zamandır. Asıl, onların “**لحمٌ خزِبٌ**” sözüdür: yumuşak. Ve her yumuşak et parçası **خَزِبَة**dir.
   (**خزر**)  **الخاء** ve**الزاء** ve**الراء** iki asıldır. Birincisi pişmiş yemeğin([12]) bir cinsidir, diğeri şeyde darlıktır.
  Birincisi **الخَزِيرُ**dür; o, yağ ile yoğrulan undur. Araplar onun yiyenini ayıplarlardı([13]).
  İkincisi **الخَزَر**dir; gözün darlığı ve küçüklüğüdür. Denir: adam **أخْزَرُ** ve kadın **خَزْراءُ**. Ve **تخازَرَ** adam; bakışı keskinleştirmek için iki göz kapağını kıstığı zaman. Dedi:
  * إذا تخازَرْتُ وما بي مِن خَزَرْ([14]) *
---------------------------------------------------------------
([1]) Sîre 59 Göttingen’de ve Mu‘cemu’l-buldân (**مر**)’de, onların **مر الظهران**’da ikamet ettikleri: o, Mekke’den bir merhale uzaklıkta bir yerdir.
([2]) Beyit, Sîre ve Mu‘cemu’l-buldân (**مر**)’de olduğu üzere Avf b. Eyyûb el-Ensârî’nindir. Lisân (**خزع**)’da Hassân b. Sâbit’e nisbet edilmiştir. Hassân Dîvânı 208’e bak.
([3]) el-Cumhara (2: 216).
([4]) Beyit, el-Hayavân (4: 395)’te olduğu üzere Evs b. Hacer’indir; dîvânında değildir. İlk mısraı:
* وينهى ذوي الأحلام عن حلومهم *
([5]) O, Hüzeyl lehçesinde bir kelimedir. Ondandır Ebû Zurra el-Hüzeylî’nin sözü:
إن ينتسب ينسب إلى عرق ورب *** أهل خزومات وشحاج صخب([6]) Asılda: “واحد”.
([7]) Beyit, İmru’ul-Kays’ındır; dîvânında 125. Lisân’da nisbet olmaksızın: “فليس على شيء سواه بخازن”.
([8]) Tarafe Dîvânı 69 ve Lisân (**خزن**).
([9]) Lebîd Dîvânı 12, 1881 baskısı; ve el-Mucmel ve Lisân (**خزا**). İlk mısraı:
* غير أن لا تكذبنها في التقى *
([10]) el-Mufaddaliyât (1: 158, 160) ve el-Mucmel ve Lisân (**خزا**). (**لاه**)’da gelecektir.
([11]) Cerîr Dîvânı 370 ve el-Mucmel ve Lisân (**خزا**).
([12]) Asılda: “البطيخ”, tahrif.
([13]) Ondandır Cerîr’in sözü:
وضع الخزير فقيل أين مجاشع *** فشحا جحافله جراف هبلع([14]) Recez, Sıffîn vak‘asında 421’de olduğu üzere Amr b. el-Âs’ındır; Lisân (**مرر**)’de de böyledir. Dedi: “Ve o meşhurdur. Ve denir ki o, Artât b. Suheyye’nindir; Amr onunla temessül etti.” Lisân (**خزر**) ve el-Muhassas (14: 180) ve Emâlî el-Kâlî (1: 96)’ye bak.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ز ر
جل أخزر‏:‏ ينظر بمؤخر عينه وقيل هو الذي ضاقت عينه وصغرت وارمأة خزراء وقوم خزر وبعينه خزر وهم إلينا خزر العيون‏.‏
قال الأخطل‏:‏ خزر العيون إلى رمـاح بعدمـا جعلـت لضبة بالرماح ظلالا وهو نظر العداوة‏.‏
قال‏:‏ وإنني أرى عيوناً خزراً وإنهم ليطلبون وترا وبه سمي الخزر جبل من الترك‏.‏
وكل خنزير أخزر‏.‏
قال جرير‏:‏ لا تفخرن فإن الله أنزلكم يا خزر تغلب دار الذل والعار أراد يا خنازير تغلب‏.‏
وخنزر الرجل‏:‏ إذا نظر بمؤخر عينه وإذا قبض جفنيـه ليحـدّد النظـر قيل‏:‏ قد تخازر‏.‏
قال العجاج‏:‏ لقد تخازرت وما بي من خزر وهي تمشي الخيزري والخـوزري أي المشيـة التـي فيهـا تفكـك أي اضطـراب واسترخـاء كأنمـا تتحلل أعضاؤها وينفك بعضها من بعض في تبخترها‏.‏
قال‏:‏ والناشئات الماشيات الخوزري ويصدّقه الخيزلي والخوزلي كأنها تنخزل أي تنقطع كقوله‏:‏ وأنشد يعقوب يصفها بالكسل‏:‏ ثقال الضحى في بيتها مر حجنّة وتمشي العشي الخيزلي رخوة اليد وأكـل الخزيـرة والخزير‏.‏
وتقول‏:‏ قرب إليهم قصعة من الخزير ثم قعد ينظر إليهم نظر الخنزير وكأن قدها غصن بان أو قضيب خيزران وأشار الخليفة بخيزرانته أي بقضيبه‏.‏

##### Türkçe

خ ز ر
**جل أخزر**: gözünün arka tarafıyla bakar; ve denildi ki: o, gözü daralan ve küçülen kimsedir. Ve **امرأة خزراء** ve **قوم خزر**; ve gözünde **خزر** vardır; ve onlar bize **خزر العيون**dur.

**الأخطل** dedi:
**خزر العيون إلى رماح بعدما
جعلت لضبة بالرماح ظلالا**
Ve o, düşmanlık bakışıdır.

Dedi: ve şüphesiz ben **عيوناً خزراً** görüyorum; ve şüphesiz onlar bir öç talep ediyorlar. Ve bununla **الخزر** adlandırıldı: Türklerden bir dağ.

Ve her **خنزير** **أخزر**dır.

**جرير** dedi:
**لا تفخرن فإن الله أنزلكم
يا خزر تغلب دار الذل والعار**
Maksadı: “ey **خنازير** تغلب” idi.

Ve **خنزر الرجل**: gözünün arka tarafıyla baktığı zaman; ve bakışı keskinleştirmek için iki göz kapağını sıktığı zaman; denildi ki: **قد تخازر**.

**العجاج** dedi:
**لقد تخازرت وما بي من خزر**
Ve o, **الخيزري** ve **الخوزري** yürüyüşle yürür; yani, içinde çözülme bulunan yürüyüş; yani sarsıntı ve gevşeklik; sanki uzuvları çözülüyor ve böbürlenmesinde bir kısmı bir kısmından ayrılıyormuş gibi.

Dedi: ve **الناشئات الماشيات الخوزري**; ve onu **الخيزلي** ve **الخوزلي** doğrular; sanki o **تنخزل** eder; yani kopar, şu sözü gibi: ve **يعقوب** onu tembellikle niteleyerek okudu:
**ثقال الضحى في بيتها مر حجنّة
وتمشي العشي الخيزلي رخوة اليد**
Ve **أكل الخزيرة** ve **الخزير**.

Ve dersin ki: onlara **قصعة من الخزير** yaklaştır. Sonra onlara **نظر الخنزير** bakışıyla oturup baktı. Ve sanki onun boyu bir **غصن بان** yahut bir **قضيب خيزران**dır. Ve halife **بخيزرانته** ile işaret etti; yani **بقضيبه** ile.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَزَرُ، بالتحريك: كسْرُ العين بَصَرَها خِلْقَةً وقيل: هو ضيق العين وصفرها، وقيل: هو النظر الذي كأَنه في أَحد الشَّقَّينِ، وقيل: هو أَن يفتح عينه ويغمضها، وقيل: الخَزَرُ هو حَوَلُ إِحدى العينين، والأَحْوَلُ: الذي حَوِلَتْ عيناه جَميعاً، وقيل: الأَخْزَرُ الذي أَقبلت حَدَقَتاه إِلى أَنفه، والأَحول: لذي ارتفعت حدقتاه إِلى حاجبيه؛ وقد خَزِرَ خَزَراً، وهو أَخْزَرُ بَيِّنُ الخَزَرِ، وقوم خُزْرٌ؛ ويقال: هو أَن يكون الإِنسان كأَنه ينظر بمُؤْخُرِها؛ قال حاتم:
ودُعيتُ في أُولى النَّدِيِّ، ولم
يُنْظَرْ إِلَيِّ بِأَعْيُنٍ خُزْرِ
وتَخازَرَ: نظر بمُؤْخُرِ عينه. والتَّخازُرُ: استعمالُ الخَزَرِ على ما استعمله سيبويه في بعض قوانين تَفاعَلَ؛ قال:
إِذا تَخازَرْتُ وما بي مِنْ خَزَرْ
فقوله وما بي من خَزَرٍ يدلك على أَن التَّخازُرَ ههنا إِظهار الخَزرِ واستعماله. وتَخازَرَ الرجلُ إِذا ضَيَّقَ جَفْنَهُ لِيُحَدِّدَ النظر، كقولك: تعامَى وتَجاهَلَ. ابن الأَعرابي: الشيخ يُخَزِّرُ عينيه ليجمع الضوء حتى كأَنهما خِيطَتَا، والشابُّ إِذا خَزَّرَ عينيه فإِنه يَتَداهَى بذلك؛ قال الشاعر:
يا وَيْحَ هذا الرأْسِ كيف اهْتَزَّا،
وحِيصَ مُوقاهُ وقادَ العَنْزَا؟
ويقال للرجل إِذا انحنى من الكِبَرِ: قادَ العَنْزَ، لأَن قائدها ينحني. والخَزَرُ: جِيلٌ خُزْرُ العيون. وفي حديث حذيفة: كأَني بهم خُنْسُ الأُنُوف خُزْرُ العيون. والخُزْرَةُ: انقلابُ الحدقة نحو اللِّحاظ، وهو أَقبح الحَوَلِ؛ ورجل خَزَرِي وقوم خُزْرٌ.
وخَزَرَهَ يَخْزُرُه خَزْراً: نظره بِلِحاظِ عينه؛ وأَنشد: لا تَخْزُرِ القومَ شَزْراً عن مُعارَضَةٍ
وعدوٌّ أَخْزَرُ العين: ينظر عن معارضة كالأَخْزَرِ العين. أَبو عمرو: الخازِرُ الداهية من الرجال. ابن الأَعرابي: خَزَر
(* قوله: «ابن
الأَعرابي خزر إلخ» الأَولى من باب كتب، والثانية من باب فرح لا كما يقتضيه صنيع القاموس من أَنهما من باب كتب، فقد نقل شارحه عن الصاغاني ما ذكرنا). إِذا تَداهَى، وخَزِرَ إِذا هَرَبَ.
والخِنْزِيرُ: من الوحش العادي معروف، مأْخوذ من الخَزَرِ لأَن ذلك لازم له؛ وقيل: هو رباعي، وسنذكره في ترجمته.
والخَزِيرَةُ والخَزِيرُ: اللحم الغابُّ يؤْخذ فيقطع صغاراً في القِدْرِ ثم يطبخ بالماء الكثير والملح، فإِذا أُميت طَبْخاً ذرَّ عليه الدقيق فَعُصِدَ به ثم أُدِمَ بأَيِّ أَدَامٍ شِيءَ، ولا تكون الخَزِيرَةُ إِلا وفيها لحم، فإِذا لم يكن فيها لحم فهي عَصِيدَة، قال جرير: وُضِعَ الخَزِيرُ فقيل: أَيْنَ مُجاشِعُ؟
فَشَحَا جَحافِلَهُ جُرافٌ هِبْلَعُ
وقيل: الخَزِيرَةُ مَرَقَة، وهي أَن تُصَفَّى بُلالَةُ النُّخالة ثم تُطْبَخَ، وقيل: الخَزِيرَةُ والخَزِيرُ الحَسَا من الدسم والدقيق، وقيل: الحَسَا من الدَّسَمِ؛ قال:
فَتَدْخُلُ أَيْدٍ في حَناحِرَ أُقْنِعَتْ،
لِعادَتِها، من الخَزِيرِ المُعَرَّفِ
أَبو الهيثم: أَنه كتب عن أَعرابي قال: السَّخِينَةُ دقيق يلقى على ماء أَو على لبن فيطبخ ثم يؤكل بتمر أَو بحَساً، وهو الحَسَاء، قال: وهي السَّخُونَةُ أَيضاً، وهي النَّفِيتَةُ والحُدْرُقَّةُ والخَزِيرَةُ، والحَرِيرَةُ أَرَقُّ منها. وفي حديث عِتْبان
(* قوله: «عتبان» هو ابن مالك، كان
إمام قومه فأَنكر بصره، فسأَل النبي، صلى الله عليه وسلم، أن يصلي في مكان من بيته يتخذه مصلى، ففعل وحبسه على خزيرة صنعها له، كذا بهامش النهاية): أَنه حَبَسَ النبي، صلى الله عليه وسلم، على خَزِيرَةٍ تُصْنَعُ له، وهو ما فسرناه، وقيل: إِذا كانت من لحم فهي خزيرة، وقيل: إِن كانت من دقيق فهي حَرِيرَةٌ، وإِن كانت من نخالة فهي خَزِيرَةٌ.
والخُزرَةُ، مثل الهُمَزة، وذكره ابن السكيت في باب فُعَلةٍ: داء يأْخذ في مُسْتَدَقِّ الظهر بِقَفْرَةِ القَطَنِ؛ قال يصف دلواً: دَاوِ بها ظَهْرَكَ من تَوْجاعِه،
من خُزَراتٍ فيه وانْقِطَاعِه
وقال: بها يعني الدلو، أَمره أَن ينزع بها على إِبله، وهذا لعب منه وهزؤ.والخَيْزَرَى والخَوْزَرَى والخَيْزَلى والخَوْزَلى: مِشْيَةٌ فيها ظَلَعٌ أَو تَفَكُّكٌ أَو تَبَخْتُرٌ؛ قال عُرْوَةُ بنُ الوَرْدِ: والنَّاشِئات المَاشِيات الخَوْزَرَى،
كَعُنُقِ الآرامِ أَوْفَى أَوْ صَرَى
معنى أَوفى: أَشرف، وصَرَى: رفع رأْسه.
والخَيْزُرانُ: عُودٌ معروف. قال ابن سيده: الخَيْزُرَانُ نبات لَيِّنُ القُضْبَانِ أَمْلَسُ العيدان لا ينبت ببلاد العرب إِنما ينبت ببلاده الروم؛ ولذلك قال النابعة الجعدي:
أَتَاني نَصْرُهُمْ، وهُمُ بَعِيدٌ،
بِلادُهُمُ بِلادُ الخَيْزُرانِ
وذلك أَنه كان بالبادية وقومه الذين نصروه بالأَرياف والحواضر، وقيل: أَراد أَنهم بعيد منه كبعد بلاد الروم، وقيل: كلُّ عُودٍ لَدْنٍ مُتَثَنٍّ خَيْزُرانٌ، وقيل: هو شجر، وهو عروق القَنَاةِ، والجمع الخَيازِرُ. والخَيْزُرانُ: القصب؛ قال الكميت يصف سحاباً:
كأَنَّ المَطافِيلَ المَوالِيهَ وَسْطَهُ،
يُجاوِبُهُنَّ الخَيْزُرانُ المُثَقَّبُ
وقد جعله الراجز خَيْزُوراً فقال:
مُنْطَوِياً كالطَّبقِ الخَيْزُورِ
والخَيْزُرانُ: الرماح لتثنِّيها ولينها؛ أَنشد ابن الأَعرابي: جَهِلْتُ من سَعْدٍ ومن شُبَّانِها،
تَخْطِرُ أَيْدِيها بِخَيْزُرانها
يعني رماحها. وأَراد جماعة تخطر أَو عصبة تخطر فحذف الموصوف وأَقام الصفة مقامه. والخَيْزُرانَةُ: السُّكَّانُ؛ قال النابغة يصف الفُراتَ وَقْتَ مَدَّهِ:
يَظَلُّ من جَوْفِهِ المَلاَّحُ مُعْتَصِماً
بالخَيْزُرانَةِ، بعدَ الأَيْنِ والنَّجَدِ
أَبو عبيد: الخَيْزُرانُ السُّكَّانُ، وهو كَوْثَلُ السفينة. وفي الحديث: أَن الشيطان لما دخل سفينة نوح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، قال: اخْرُجْ يا عَدُوَّ اللهِ من جَوْفِها فَصَعِدَ على خَيْزُرانِ السفينة؛ هو سُكَّانُها، ويقال له خَيْزُرانَةٌ، وكلُّ غُصْنٍ مُتَثَنٍّ: خَيْزُرانٌ؛ ومنه شعر الفرزدق في علي بن الحسين زين العابدين، عليه السلام:في كَفِّه خَيْزُرانٌ، رِيحُهُ عَبِقٌ
من كَفِّ أَرْوَعَ، في عِرْنِينِهِ شَمَمُ
المُبَرِّدُ: الخَيْزُرانُ المُرْدِيُّ؛ وأَنشد في صفة المَلاَّحِ: والخَيْزُرانَةُ في يَدِ المَلاَّحِ
يعني المُرْدِيَّ. قال المبرد: والخَيْزُرانُ كُلُّ غُصْنٍ لَيِّنٍ يَتَثَنَّى. قال: ويقال للمُرْدِيِّ خَيْزُران إِذا كان يتثنى؛ وقال أَبو زبيد، فجعل المِزمار خَيْزُراناً لأَنه من اليراع، يصف الأَسد: كأَنَّ اهْتِزامَ الرَّعْدِ خالَطَ جَوْفَهُ،
إِذا جَنَّ فيه الخَيْزُرانُ المُثَجَّرُ والمُثَجَّرُ: المُثَقَّبُ المُفَجَّرُ؛ يقول: كأَنَّ في جوفه المزامير. وقال أَبو الهيثم: كل لين من كل خشبة خَيْزُران. قال عمرو بن بَحْرٍ: الخَيْزُرانُ لجام السفينة التي بها يقوم السكان، وهو في الذنب.
وخَيْزَرٌ: اسم. وخَزَارَى: اسم موضع؛ قال عمرو بن كلثوم: ونَحْنُ غَداةَ أُوقِدَ في خَزَارَى،
رَفَدْنا فوقَ رَفْدِ الرَّافِدِينا
(* ويروى: خَزازي في معلقة عمرو بن كلثوم).
وخاِزرٌ: كانت به وقعة بين إِبراهيم بن الأَشتر وبين عبيدالله بن زياد، ويومئذ قتل ابن زياد.

##### Türkçe

**الخَزَرُ** (harekeli olarak): gözünün görmesini yaratılıştan kırmak; ve denildi: o, gözün darlığı ve sarılığıdır; ve denildi: o, bakıştır ki sanki iki yarıktan birindedir; ve denildi: o, gözünü açıp onu kısmasıdır; ve denildi: **الخَزَرُ** bir gözün şaşılığıdır; **والأَحْوَلُ**: iki gözü de şaşı olan; ve denildi: **الأَخْزَرُ** gözbebekleri burnuna doğru yönelen kimsedir; **والأَحول**: gözbebekleri kaşlarına doğru yükselen kimse içindir; ve gerçekten **خَزِرَ** **خَزَراً**; ve o, **أَخْزَرُ** olup **الخَزَرِ**i açıkça belli olandır; ve bir kavim **خُزْرٌ**dur; ve denilir: insanın sanki onun arkasından bakıyor olmasıdır; Hâtim dedi:
ودُعيتُ في أُولى النَّدِيِّ، ولم
يُنْظَرْ إِلَيِّ بِأَعْيُنٍ خُزْرِ

Ve **تَخازَرَ**: gözünün arkasıyla baktı. Ve **التَّخازُرُ**: Sîbeveyh’in **تَفاعَلَ**ın bazı kaidelerinde kullandığı üzere **الخَزَرِ**i kullanmaktır; dedi:
إِذا تَخازَرْتُ وما بي مِنْ خَزَرْ

Onun “**وما بي من خَزَرٍ**” sözü, buradaki **التَّخازُرَ**un **الخَزَرِ**i ortaya koyma ve onu kullanma olduğuna delâlet eder. Ve adam **تَخازَرَ**: bakışı keskinleştirmek için göz kapağını daralttığında; senin “**تعامَى**” ve “**تَجاهَلَ**” demen gibi. İbnü’l-A‘râbî: ihtiyar, ışığı toplamak için gözlerini **يُخَزِّرُ**; ta ki ikisi sanki dikilmiş gibi olur; genç ise gözlerini **خَزَّرَ** ettiği vakit bununla **يَتَداهَى** eder; şair dedi:
يا وَيْحَ هذا الرأْسِ كيف اهْتَزَّا،
وحِيصَ مُوقاهُ وقادَ العَنْزَا؟

Ve erkeğe, yaşlılıktan eğildiğinde, “**قادَ العَنْزَ**” denilir; çünkü onu güden eğilir. Ve **الخَزَرُ**: gözleri **خُزْرُ** olan bir nesildir. Huzeyfe hadîsinde: “Sanki ben onları burunları basık, gözleri **خُزْرُ** olarak görüyorum.” Ve **الخُزْرَةُ**: gözbebeğinin **اللِّحاظ**a doğru dönmesidir; o, şaşılığın en çirkinidir; ve **خَزَرِي** bir adam ve **خُزْرٌ** bir kavim.

Ve onu **خَزَرَهَ يَخْزُرُه خَزْراً**: gözünün **بِلِحاظِ**ı ile ona baktı; ve şu beyit okundu:
لا تَخْزُرِ القومَ شَزْراً عن مُعارَضَةٍ

Ve **عدوٌّ أَخْزَرُ العين**: karşıdan bakmaksızın, **الأَخْزَرُ العين** gibi bakar. Ebû Amr: **الخازِرُ** erkeklerden belâlı (dehâ) olandır. İbnü’l-A‘râbî: **خَزَر**
(* “İbnü’l-A‘râbî: خزر ilh.” sözü: birincisi **كتب** bâbındandır, ikincisi **فرح** bâbındandır; **القاموس**un işleyişinin gerektirdiği gibi ikisinin de **كتب** bâbından olması değildir; şârihi, Sâgânî’den bizim zikrettiğimizi nakletmiştir).
**إِذا تَداهَى** olduğunda; ve **خَزِرَ**: kaçtığında.

Ve **الخِنْزِيرُ**: yabanî, saldırgan vahşîden bilinen (hayvan); **الخَزَرِ**den alınmıştır, çünkü o ona lâzımdır; ve denildi: o dörtlüdür; onu maddesinde zikredeceğiz.

Ve **الخَزِيرَةُ** ve **الخَزِيرُ**: çiğ et; alınır, tencerede küçük küçük kesilir, sonra çok su ve tuz ile pişirilir; pişirmece öldürüldüğünde üzerine un serpilir, onunla koyulaştırılır; sonra hangi katık istenirse onunla katıklanır; ve **الخَزِيرَةُ** ancak içinde et varken olur; içinde et olmazsa o **عَصِيدَة**dir; Cerîr dedi:
وُضِعَ الخَزِيرُ فقيل: أَيْنَ مُجاشِعُ؟
فَشَحَا جَحافِلَهُ جُرافٌ هِبْلَعُ

Ve denildi: **الخَزِيرَةُ** bir çorbadır; o da, kepeğin ıslaklığı süzülüp sonra pişirilmesidir; ve denildi: **الخَزِيرَةُ** ve **الخَزِيرُ** yağ ve undan **الحَسَا**dır; ve denildi: yağdan **الحَسَا**dır; dedi:
فَتَدْخُلُ أَيْدٍ في حَناحِرَ أُقْنِعَتْ،
لِعادَتِها، من الخَزِيرِ المُعَرَّفِ

Ebû’l-Heysem: bir bedevîden yazdığını (naklettiğini) söyledi; dedi ki: **السَّخِينَةُ** un olup suya yahut süte atılır, sonra pişirilir, sonra hurma ile yahut **حَساً** olarak yenir; o, **الحَسَاء**dır; dedi: o, **السَّخُونَةُ** da olur; ve o, **النَّفِيتَةُ** ve **الحُدْرُقَّةُ** ve **الخَزِيرَةُ**dir; ve **الحَرِيرَةُ** ondan daha incedir. **عِتْبان** hadîsinde
(* “**عتبان**”: Mâlik’in oğludur; kavminin imamı idi, görmesi bozuldu; Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, evinden bir yerde namaz kılmasını istedi, onu mescid edinsin diye; yaptı ve onu, kendisi için yapılan bir **خزيرة** üzerine alıkoydu; **النهاية**nin kenarında böyle).
Peygamber’i, صلى الله عليه وسلم, kendisi için yapılan bir **خَزِيرَةٍ** üzerine alıkoyduğu; o, bizim açıkladığımızdır; ve denildi: etten olursa o **خزيرة**dir; ve denildi: undan olursa o **حَرِيرَةٌ**dir; kepekten olursa o **خَزِيرَةٌ**dir.

Ve **الخُزرَةُ**, **الهُمَزة** gibi; İbnü’s-Sikkît onu **فُعَلةٍ** bâbında zikretti: sırtın inceliğinde, pamuğun çukurunda tutan bir hastalık; bir kovayı vasfederek dedi:
دَاوِ بها ظَهْرَكَ من تَوْجاعِه،
من خُزَراتٍ فيه وانْقِطَاعِه

Ve dedi: “**بها**” ile kova kastedilir; ona, develeri üzerinde onunla çekmesini emretti; bu, ondan bir oyun ve alaydır. Ve **الخَيْزَرَى** ve **الخَوْزَرَى** ve **الخَيْزَلى** ve **الخَوْزَلى**: içinde topallık yahut gevşeklik yahut salınma olan bir yürüyüştür; **عُرْوَةُ بنُ الوَرْدِ** dedi:
والنَّاشِئات المَاشِيات الخَوْزَرَى،
كَعُنُقِ الآرامِ أَوْفَى أَوْ صَرَى

**أَوفى**nın manası: yükseldi; ve **صَرَى**: başını kaldırdı.

Ve **الخَيْزُرانُ**: bilinen bir çubuktur. İbn Sîde dedi: **الخَيْزُرَانُ** yumuşak dallı, pürüzsüz gövdeli bir bitkidir; Arap diyarlarında bitmez, ancak Rum diyarlarında biter; bundan dolayı en-Nâbiğa el-Ca‘dî dedi:
أَتَاني نَصْرُهُمْ، وهُمُ بَعِيدٌ،
بِلادُهُمُ بِلادُ الخَيْزُرانِ

Bu, onun çölde olması ve kendisine yardım eden kavminin kırsal ve şehirlerde olması sebebiyledir; ve denildi: ondan uzaklıkları, Rum diyarlarının uzaklığı gibidir demek istedi; ve denildi: her yumuşak, bükülen çubuk **خَيْزُرانٌ**dur; ve denildi: o bir ağaçtır; o, **القَنَاةِ**nin damarlarıdır; çoğulu **الخَيازِرُ**dur.

Ve **الخَيْزُرانُ**: kamıştır; el-Kumeyt bir bulutu vasfederek dedi:
كأَنَّ المَطافِيلَ المَوالِيهَ وَسْطَهُ،
يُجاوِبُهُنَّ الخَيْزُرانُ المُثَقَّبُ

Ve recez söyleyen onu **خَيْزُوراً** yaptı da şöyle dedi:
مُنْطَوِياً كالطَّبقِ الخَيْزُورِ

Ve **الخَيْزُرانُ**: bükülmeleri ve yumuşaklıkları sebebiyle mızraklardır; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
جَهِلْتُ من سَعْدٍ ومن شُبَّانِها،
تَخْطِرُ أَيْدِيها بِخَيْزُرانها

Yani mızrakları. Ve “salınan bir topluluk” yahut “salınan bir grup” istedi; nitelendirilen (mevsûf)u hazfetti, sıfatı onun yerine ikame etti. Ve **الخَيْزُرانَةُ**: dümen; en-Nâbiğa, Fırat’ı kabarması vaktinde vasfederek dedi:
يَظَلُّ من جَوْفِهِ المَلاَّحُ مُعْتَصِماً
بالخَيْزُرانَةِ، بعدَ الأَيْنِ والنَّجَدِ

Ebû Ubeyd: **الخَيْزُرانُ** dümen olup o, geminin **كَوْثَلُ**udur. Ve hadîste: şeytan, Nûh’un gemisine—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun—girdiğinde, dedi ki: “Çık, ey Allah’ın düşmanı, onun içinden!” derken geminin **خَيْزُرانِ**ına çıktı; o, onun dümenidir; ona **خَيْزُرانَةٌ** da denilir; ve her bükülen dal: **خَيْزُرانٌ**dur; ve ondan, el-Ferezdak’ın Ali b. el-Hüseyn Zeynü’l-Âbidîn hakkında—aleyhi’s-selâm—şiiri:
في كَفِّه خَيْزُرانٌ، رِيحُهُ عَبِقٌ
من كَفِّ أَرْوَعَ، في عِرْنِينِهِ شَمَمُ

El-Müberred: **الخَيْزُرانُ** **المُرْدِيُّ**dir; ve gemiciyi vasfederken şu beyti okuttu:
والخَيْزُرانَةُ في يَدِ المَلاَّحِ

Yani **المُرْدِيَّ**. El-Müberred dedi: ve **الخَيْزُرانُ** bükülen her yumuşak daldır. Dedi: ve **المُرْدِيِّ**ye, bükülürse, **خَيْزُران** denilir; ve Ebû Zübeyd, **المِزمار**ı **خَيْزُراناً** yaptı; çünkü o, **اليراع**dandır; aslanı vasfederek:
كأَنَّ اهْتِزامَ الرَّعْدِ خالَطَ جَوْفَهُ،
إِذا جَنَّ فيه الخَيْزُرانُ المُثَجَّرُ

Ve **المُثَجَّرُ**: **المُثَقَّبُ المُفَجَّرُ**dür; der ki: sanki karnında mizmarlar vardır. Ebû’l-Heysem dedi: her ağaçtan her yumuşak şey **خَيْزُران**dır. Amr b. Bahr dedi: **الخَيْزُرانُ** geminin, dümenin onunla ayakta durduğu yularıdır; o, kuyruk tarafındadır.

Ve **خَيْزَرٌ**: bir isimdir. Ve **خَزَارَى**: bir yer adıdır; Amr b. Külsûm dedi:
ونَحْنُ غَداةَ أُوقِدَ في خَزَارَى،
رَفَدْنا فوقَ رَفْدِ الرَّافِدِينا

(* “**خَزازي**” diye de rivayet edilir; Amr b. Külsûm’un muallakasında).

Ve **خاِزرٌ**: İbrâhîm b. el-Eşter ile Ubeydullah b. Ziyâd arasında bir vakanın olduğu yerdi; o gün İbn Ziyâd öldürüldü.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ز ر * * الخَيْزُرَانُ * بضم الزاء شجر وهو عروق القناة والجمع * خَيَازِرُ * و * الخَيْزُرَانَةَ * السكان

##### Türkçe

* خ ز ر * * **الخَيْزُرَانُ** * **الزاي**’ın dammesiyle: ağaçtır; ve o, kamışın damarlarıdır. Çoğulu: * **خَيَازِرُ** * ve * **الخَيْزُرَانَةَ** *: değnek.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخزر، محركة: كسر العين بصرها خلقة أو ضيقها أو صغرها، أو هو النظر الذي كأنه في أحد الشقين، أو هو أن يفتح عينيه ويغمضها. ونص المحكم: عينه ويغمضها، أو هو حول إحدى العينين، والأحول: الذي حولت عيناه جميعا، وقد خزر، كفرح، فهو أخزر بين الخزر وقوم خزر. وهذه الأقوال الخمسة مصرح بها في أمهات اللغة، وذكر أكثرها شراح الفصيح. وقيل: الأخزر: الذي أقبلت حدقتاه إلى أنفه. والأحول: الذي ارتفعت حدقتاه إلى حاجبيه. ويقال: هو أن يكون الإنسان كأنه ينظر بمؤخرها. قال حاتم:
  ودعيت في أولى الندي ولم                      ينظر إلى بأعـين خـزر الخزر، ويقال لهم الخزرة أيضا: اسم جيل من كفرة الترك، وقيل: من العجم، وقيل: من التتار، وقيل: من الأكراد، من ولد خزر بن يافث بن نوح عليه السلام، وقيل: هم من ولد كاشح بن يافث، وقيل: هم والصقالبة من ولد ثوبال بن يافث. وفي حديث حذيفة  كأني بهم خنس الأنوف خزر العيون  . ورجل خزري، وقوم خزر.
 الخزر: الحسا من الدسم والدقيق، كالخزيرة. والذي صرح به في أمهات اللغة أن الحسا من الدسم هو الخزير والخزيرة، ولم يذكر أحد الخزر محركة، فلينظر. الخزر، بسكون الزاي: النظر بلحظ العين، وفي الأصول الجيدة: بلحاظ العين، يفعله الرجل ذلك كيرا واستخفافا للمنظور إليه. وهذا الذي استدركه شيخنا وزعم أن المصنف قد غفل عنه، وقد خزره بخزره خزرا إذا نظر كذلك. وأنشد الليث:
  لا تخزر القوم شزرا عن معارضة. ولو قال المصنف: وبالفتح، على ما هو قاعدته لكان أحسن، كما لا يخفى. والخنزير، بالكسر م، أي معروف، وهو من الوحش العادي، وهو حيوان خبيث، يقال إنه حرم على لسان كل نبي، كما في المصباح. واختلف في وزنه، فقال أهل التصريف: هو فعليل، بالكسر، رباعي مزيد فيه الياء، والنون أصلية، لأنها لا تزاد ثانية مطردة، بخلاف الثالثة كقرنفل فإنها زائدة، وقيل: وزنه فنعيل، فإن النون قد تزاد ثانية، وحكى الوجهين ابن هشام اللخمي في شرح الفصيح، وسبقه إلى ذلك الإمام أبو زيد، وأورده الشيخ أكمل الدين الهداية، بالوجهين، وكذا غيره، ولم يرجحوا أحدهما. وذكره صاحب اللسان في الموضعين، وكأن المصنف اعتمد زيادة النون، لأنه الذي رواه أهل العربية عن ثعلب، وساعده على ذلك اتفاقهم على أنه مشتق من الخزر، لأن الخنازير كلها خزر، ففي الأساس: وكل خنزير أخزر. ومنه خنزر الرجل: نظر بمؤخر عينه. قلت: فجعله فنعل من الأخزر، وكل مومسة أخزر. وقال كراع: هو من الخزر في العين، لأن ذلك لازم له، وقد صرح بهذا الزبيدي في المختصر وعبد الحق والفهري واللبلي وغيرهم.
 والخنزير: ع باليمامة أو جبل. قال الأعشى يصف الغيث:
  فالسفح يجري فخنزير فبرقتـه                      حتى تدافع منه السهل والجبل. وذكره أيضا لبيد فقال:
  بالغرابات فزرافاتـهـا                      فبخنزير فأطراف حبل. والخنازير الجمع، على الصحيح. وزعم بعضهم أن جمعه الخزر، بضم فسكون، واستدل بقول الشاعر:
  لا تفخرن فإن اللـه أنـزلـكـم                      يا خزر تغلب دار الذل والهون.

  وقد رد ذلك. الخنازير: قروح صلبة تحدث في الرقبة، وهي علة معروفة. والخزير والخزيرة: شبه عصيدة، وهو اللحم الغاب يقطع صغارا في القشدر، ثم يطبخ بالماء الكثير والملح، فإذا أميت طبخا ذر عليه الدقيق فعصد به، ثم أدم بأي إدام شيء، ولا تكون الخزيرة إلا بلحم. وإذا كانت بلا لحم فهي عصيدة. قال جرير:
  وضع الخزير فقيل أبن مجاشع                      فشحا جحافله جراف هبلـع. أو هي مرقة من بلالة النخالة، وهي أن تصفي البلالة ثم تطبخ. وكتب أبو الهيثم عن أعرابي قال: السخينة: دقيق يلقي على ماء أو على لبن فيطبخ ثم يؤكل بتمر أو بحسا، وهو الحساء، قال: وهي السخونة أيضا، وهي النفيتة، والحدرقة، والخزيرة، والحريرة أرق منها. ومن سجعات الأساس: وقرب لهم قصعة الخزير، ونظر إليهم نظر الخنزير. والخزرة، بالفتح، وكهمزة، الأخيرة عن ابن السكيت: وجع يأخذ في مستدق الظهر بفقرة القطن، والجمع خزرات. قال يصف دلوا.

  داو بها ظهرك من توجاعه
  من خزرات فيه وانقطاعه والخيزرى والخوزرى والخيزلي والخوزلي: مشية بتفكك واضطراب واسترخاء، كأن أعضاءه ينفك بعضها من بعض، أو هي مشية بظلع أو تبختر. قال عروة بن الورد:
  والناشئات الماشيات الخوزري                      كعنق الآرام أوفى أو صرى. أوفي أي أشرف، صرى: رفع رأسه. والخيزران، بضم الزاي، أي مع فتح الخاء، والعامة تفتح الزاي: شجر هندي، وقال ابن سيده: لا ينبت ببلاد العرب، وإنما ينبت ببلاد الروم. ولذلك قال النابغة الجعدي:
  أتاني نصرهم وهم بعيد                      بلادهم بلاد الخيزران. وذلك أنه كان بالبادية وقومه الذين نصروه بالأرياف والحواضر. وقيل: أراد أنهم بعيد منه كبعد بلاد الروم. وهو عروق ممتدة في الأرض. وقال ابن سيده: نبات لين القضبان أملس العيدان، كالخيزور، هكذا جعله الراجز في قوله:
  منطويا كالطبق الخيزور. ومنه أخذ ابن الوردي في قصيدته اللامية:
  أنا كالخيزور صعب كسره                      وهو لدن كيفما شئت انفتل. الخيزران: القصب. قال الكميت يصف سحابا: كأن المطافيل الموالية وسطه يجاوبهن الخيزران المثقب.
 وقال أبو زبيد فجعل المزمار خيزرانا لأنه من اليراع يصف الأسد:
  كأن اهتزام الرعد خالط جوفه                      إذا حن فيه الخيزران المثجر. والمثجر: المثقب المفجر. يقول كأن في جوفه المزامير. وكل عود لدن خيزران. وقال أبو الهيثم: كل لين من كل خشبة خيزران. وقال المبرد: كل غصن لين يتثنى خيزران. وقال غيره: كل غصن متثن خيزران، قال: ومنه شعر الفرزدق في الإمام علي بن الحسين زين العابدين، رضي الله عنه:
  في كفه خيزران ريحه عـبـق                      من كف أروع في عرنينه شمم. الخيزران: الرماح لتثنيها ولينها. أنشد ابن الأعرابي:
  جهلت سعد ومن شبانها                      تخطر أيديها بخيزرانها.

  يعني رماحها. وأراد جماعة تخطر، والجمع الخيازر. قال المبرد: الخيزران،: مردي السفينة إذا كان يتثنى، ويقال له الخيزارة أيضا، عن أبي عبيدة الخيزران: سكانها، وهو كوثلها، ويقال له: خيزرانة أيضا. وقال: قال النابغة يصف الفرات وقت مده:
  يظل من خوفه الملاح معتصما                      بالخيزرانة بعد الأين والنجـد. وقال غيره:
  فكنها والماء ينطح صدرها                      والخيزرانة في يد الملاح. وقال عمرو بن بحر: الخيزران: لجام السفينة التي بها يقوم السكان، وهو في الذنب. وفي الحديث  أن الشيطان لما دخل سفينة نوح عليه السلام قال: اخرج يا عدو الله من جوفها، فصعد على خيزران السفينة  . أي سكانها. ودار الخيزران: معروف بمكة. زيدت شرفا، بنتها خيزران جارية الخليفة العباسي. والخازر: الرجل الداهية، قاله أبو عمرو. الخازر: نهر بين الموصل وإربل. وفي التكملة: موضع كانت به وقعة بين إبراهيم بن الأشتر وعبيد الله بن زياد، ويومئذ قتل ابن زياد. عن ابن الأعرابي: خزر، إذا تداهى. وخزر إذا هرب، الثانية كفرح، كما هو مضبوط بخط الصغاني. والأخزري والخزري، محركة: عمائم من نكث الخز. والنكث، بالكسر: نقص أخلاق الأكسية لتغزل ثانيا. وخزر، محركة: لقب يوسف بن المبارك الرازي المقري، عن مهران بن أبي عمر، قاله الأمير. والقاسم بن عبد الرحمن بن خزر الفارقي المقري، عن سهل بن صقير، قاله الأمير. أبو بكر محمد ابن عمر بن خزر الصوفي الخزري العالم بهمذان، روى تفسير السدي عاليا: قلت: وقد حدث عن إبراهيم بن محمد الأصبهاني وجعفر الخلدي، وعنه الخليلي، وقال: كان قد نيف على المائة، ومحدثون. خزار، كغراب: ع قرب وخش، قريب من نسف. منه أبو هارون موسى بن جعفر بن نوح الخزاري. وأبو عجيف هشيم بن شاهد بن بريدة الخزاري، محدثان. ودارة الخنازير ودارة خنزر، عن كراع، وتكسر هذه. ودالاة الخنزيرين تثنية الخنزير، ويقال الخنزرتين تثنية الخنزرة: مواضع. قال الجعدي:
  ألم خيال من أميمة مـوهـنـا                      طروقا وأصحابي بدارة خنزر. وقال الحطيئة:
  إن الرزية لا أبالك هـالـك                      بين الدماخ وبين دارة خنزر وأنشد سيبويه:
  أنعت عيرا من حمير خنزره
  في كل عير مائتان كمـره. وأنشد أيضا:
  أنعت أعيارا رعين الخنزرا
  أنعتـهـن آيرا وكـمـرا والخزنررن كسفرجل، هكذا هو في النسخ بالنون بين الزاءين. وفي السان خزبزر بالموحدة بدل النون وه غلط: السيئ الخلق من الرجال، ونقله الصغاني. والتخزير: التضييق. قال ابن الأعرابي: الشيخ يخزر عينه ليجمع الضوء حتى كأنهما خيطتا، والشاب إذا خزر عينيه فإنه يتداهى بذلك. وتجازر: نظر بمؤخر عينه. والتخازر: استعمال الخزر، على ما استعمله سيبويه في بعض قوانين تفاعل قال:
  إذا تخازرت ومابي من خزر. فقوله: ومابي من خزر، يدلك على أن التخازر هنا إظهار الخزر واستعماله. وتجازر الرجل، إذا ضيق جفنه ليحدد النظر، كقولك: تعامى وتجاهل.

  ومما يستدرك عليه: الخزرة، بالضم: انقلاب الحدقة نحو اللحاظ، وهو أقبح الحول. وعدو أخزر العين: ينظر عن معارضة كالأخزر العين. وخيزر، كصيقل، اسم. وخزارى: اسم موضع. قال عمرو بن كلثوم:
  ونحن غداة أوقد في خزاري                      رفدنا فوق رفد الرافدينـا. وخزار ككتان: نهر عظيم بالبطيحة بين واسط والبصرة. والخزيرة، مصغرا: مائة بين حمص والفرات. وأبو البدر صاعد بن عبد الرحمن ابن مسلم الخيزراني، قاضي مازندران، روى عنه السمعاني وأبو المظفر أسعد بن هبة الله بن إبراهيم البغدادي الخيزراني المؤدب، حدث. والخيزرانية: مقبرة ببغداد. ودربند خزران، بالفتح: موضع من الثغور عند السد لذى القرنين. إليه نسب عبد الله بن عيسى الخزري، روى عنه الطسي. وكانوا يصعفونه. وأحمد بن موسى البغدادي، عرف بابن خزري. وأبو القاسم عياش بن الحسن بن عياش البغدادي يعرف بالخزري. وأبو أحمد عبد الوهاب بن الحسن بن علي الحربي، عرف بابن الخزري: محدثون. الخيزرانية: قرية بمصر من الجيزة وأما قول أبي زبيد يصف الأسد: كأن اهتزام الرعد خالط جوفه إذا حن فيه الخيزران المثجر.
 فإنه جعل المزمار خيزرانا لأنه من اليراع. يقول: كأن في جوفه. المزامير. والمثجر: المفجر. والخنزرة: الغلظ، عن ابن دريد. قال: ومنه اشتقاق الخنزير. والخنزرة، أيضا: فأس غليظة للحجارة.

##### Türkçe

**الخزر**، harekeli: gözün görmesinin yaratılıştan kırılması, yahut darlığı, yahut küçüklüğü; yahut o, sanki iki yarıktan birindeymiş gibi olan bakıştır; yahut o, iki gözünü açıp birini kapamasıdır. **المحكم**’in nassı: gözünü (açar) ve kapamasıdır; yahut o, gözlerden birinin şaşılığıdır; **الأحول**: iki gözü de şaşı olan kimsedir; ve **خزر** oldu, **فرح** gibi; artık o, **الخزر** arasında daha **أخزر**’dir; ve **خزر** bir kavim. Bu beş söz, dilin ana kaynaklarında açıkça belirtilmiştir; **الفصيح** şârihleri de bunların çoğunu zikretmiştir. Ve denildi: **الأخزر**: gözbebekleri burnuna doğru dönük olan kimsedir. Ve **الأحول**: gözbebekleri kaşlarına doğru yükselmiş olan kimsedir. Ve denilir: o, insanın sanki gözünün arkasıyla bakar gibi olmasıdır. **حاتم** dedi:
  Ve ilk mecliste çağrıldım da                      **خزر** **الخزر** gözlerle bana bakmadı,
ve onlara **الخزرة** da denilir: Türk kâfirlerinden bir neslin adıdır; ve denildi: Acem’dendir; ve denildi: Tatar’dandır; ve denildi: Kürtlerdendir; **خزر بن يافث بن نوح**’un—ona selâm olsun—evlâdındandır; ve denildi: **كاشح بن يافث**’in evlâdındandır; ve denildi: onlar ve **الصقالبة** **ثوبال بن يافث**’in evlâdındandır. Ve **حذيفة** hadîsinde: “Sanki ben onları görüyorum: burunları basık, gözleri **خزر**.” Ve **خزري** bir adam, ve **خزر** bir kavim.

**الخزر**: yağ ve undan olan **الحسا**; **الخزيرة** gibi. Dilin ana kaynaklarında açıkça belirtilen şudur ki: yağdan olan **الحسا** **الخزير** ve **الخزيرة**’dir; ve hiç kimse harekeli **الخزر**’i zikretmemiştir; öyleyse bakılsın. **الخزر**، **الزاي**’ın sükûnu ile: gözün yan bakışıyla bakmaktır; ve iyi asıllarda: gözün yan bakışlarıyla; adam bunu, bakılan kimseye hile ve küçümseme olarak yapar. Bu, şeyhimizin istidrâk ettiği ve musannifin bundan gaflet ettiğini iddia ettiği şeydir; ve **خزره**’yi **بخزره** **خزرا** (yapar) yani öyle baktığında. **الليث** şu beyti inşâd etti:
  Kavme karşıdan bakarak yan yan bakma.
Ve musannif “ve fetih ile” deseydi—kendi kaidesi üzere—daha iyi olurdu; gizli değildir. Ve **الخنزير**، kesre ile, m; yani bilinen (şey); ve o, yabanî saldırgan hayvandandır; ve o, habis bir hayvandır; denilir ki her peygamberin dili üzere haram kılınmıştır; **المصباح**’ta olduğu gibi. Ve vezninde ihtilâf edildi; sarf ehli dedi ki: o, kesre ile **فعيلل**’dir; **الياء** ile artırılmış dörtlüdür; ve **النون** aslîdir; çünkü o, ikinci olarak düzenli biçimde artırılmaz; üçüncüde ise **قرنفل** gibi, o zâiddir. Ve denildi: vezni **فنعيل**’dir; çünkü **النون** ikinci olarak da artırılabilir. İki vechi **ابن هشام اللخمي** **شرح الفصيح**’te nakletti; buna ondan önce imam **أبو زيد** gitmiştir; ve şeyh **أكمل الدين الهداية** iki vech ile onu getirmiştir; ve bunun gibi başkası da; ve ikisinden birini tercih etmediler. **اللسان** sahibi onu iki yerde zikretti; ve sanki musannif **النون**’un ziyâdesine dayandı; çünkü Arap dili ehlinin **ثعلب**’den rivayet ettiği budur; ve buna onları, onun **الخزر**’den türemiş olduğu hususunda ittifakları yardımcı oldu; çünkü domuzların hepsi **خزر**’dir; **الأساس**’ta: “Ve her **خنزير** **أخزر**’dir.” Ve ondan: **خنزر** adam: gözünün arkasıyla baktı. Dedim: onu **الأخزر**’den **فنعل** yaptı; ve her fâhişe **أخزر**’dir. **كراع** dedi: o, gözdeki **الخزر**’dendir; çünkü bu ona lâzımdır; ve bunu **الزبيدي** **المختصر**’da, ve **عبد الحق** ve **الفهري** ve **اللبلي** ve başkaları açıkça belirtmiştir.

Ve **الخنزير**: Yemâme’de bir yer adı yahut bir dağ. **الأعشى** yağmuru vasfederek dedi:
  Yamaç akar; sonra **خنزير**; sonra onun parıltısı                      ta ki ondan ova ve dağ birbirine itişti.
Ve onu **لبيد** de zikretti, şöyle dedi:
  **الغرابات**’ta, sonra onun bölükleri                      sonra **خنزير**’de, sonra **حبل**’in uçları.
Ve **الخنازير** cem‘dir, sahih olan üzere. Bazıları onun cem‘inin **الخزر** olduğunu—damme sonra sükûn ile—iddia etti; ve şairin sözüyle delil getirdi:
  Övünmeyin; çünkü Allah sizi indirdi                      ey **خزر**! **تغلب**’in zillet ve horluk yurduna.

  Ve bu reddedilmiştir. **الخنازير**: boyunda meydana gelen katı çıbanlardır; ve o, bilinen bir hastalıktır. Ve **الخزير** ve **الخزيرة**: bir çeşit **عصيدة** benzeri; ve o, küçük küçük kesilen **اللحم الغاب**’dır, **القشدر** içinde; sonra çok su ve tuz ile pişirilir; pişirmeyle öldürüldüğünde üzerine un serpilir de onunla **عصد** edilir; sonra herhangi bir katıkla katıklanır; ve **الخزيرة** ancak etle olur. Et olmaksızın olursa o, **عصيدة**’dir. **جرير** dedi:
  **الخزير** kondu; “İbn **مجاشع**” denildi                      onun ordularını obur bir ahmak yağmaladı.
Yahut o, **النخالة**’nin **بلالة**sinden bir çorbadır; o da, **البلالة**’yi süzüp sonra pişirmendir. **أبو الهيثم** bir bedevîden yazdı; dedi: **السخينة**: suya yahut süte atılan undur; pişirilir, sonra hurma ile yahut **حسا** ile yenir; ve o, **الحساء**’dır. Dedi: ve o, **السخونة** da’dır; ve o, **النفيتة**’dir; ve **الحدرقة**’dır; ve **الخزيرة**’dir; ve **الحريرة** ondan daha incedir. **الأساس**’ın seci‘lerinden: “Onlara **الخزير** kâsesi yaklaştırıldı; ve onlara **الخنزير** bakışıyla baktı.” Ve **الخزرة**، fetih ile, ve **همزة** gibi; sonuncusu **ابن السكيت**’ten: belin inceliğinde, **القطن** omurunda bir fıkrada tutan ağrı; cem‘i **خزرات**. Bir kovayı vasfederek dedi:

  Onunla sırtını, onun ağrısından tedavi et
  onda **خزرات**’tan ve kopmasından.
Ve **الخيزرى** ve **الخوزرى** ve **الخيزلي** ve **الخوزلي**: gevşeklik, çalkantı ve salıverme ile bir yürüyüştür; sanki uzuvları birbirinden çözülür; yahut o, topallıkla yahut salınarak yürüyüştür. **عروة بن الورد** dedi:
  Ve yeni yetişenler, **الخوزري** yürüyenler                      **الآرام** boynu gibi; **أوفى** yahut **صرى**.
**أوفى** yani daha yüksek; **صرى**: başını kaldırdı. Ve **الخيزران**، **الزاي**’ın dammesi ile, yani **الخاء**’ın fethi ile; ve avam **الزاي**’ı feth eder: Hint ağacı. **ابن سيده** dedi: Arap beldelerinde bitmez; ancak Rum beldelerinde biter. Bunun için **النابغة الجعدي** dedi:
  Onların yardımı bana geldi, onlar uzak iken                      beldeleri **الخيزران** beldeleridir.
Bu, onun çölde olması ve kendisine yardım eden kavminin kırsal ve şehirlerde olması sebebiyledir. Ve denildi: onlardan uzaklığı, Rum beldelerinin uzaklığı gibi demek istedi. Ve o, yerde uzayıp giden köklerdir. **ابن سيده** dedi: dalları yumuşak, gövdeleri pürüzsüz, **الخيزور** gibi bir bitkidir; râciz onu, şu sözünde böyle yaptı:
  Katlanmış, **الخيزور** tabak gibi.
Ondan **ابن الوردي** lâmiyye kasidesinde aldı:
  Ben **الخيزور** gibiyim; kırılması zordur                      oysa yumuşaktır; nasıl istersen öyle bükülür.
**الخيزران**: kamıştır. **الكميت** bir bulutu vasfederek dedi: Ortasında ardı ardına gelen yavrulu develer sanki delik **الخيزران** onlara karşılık verir.
Ve **أبو زبيد** mizmarı **خيزران** yaptı; çünkü o, **اليراع**dandır; aslanı vasfederek:
  Sanki göğsüne gök gürültüsünün sarsıntısı karıştı                      onda delik **الخيزران** inlediğinde.
Ve **المثجر**: delinmiş, yarılmış olandır. Diyor ki: sanki karnında mızmarlar vardır. Ve her yumuşak dal **خيزران**’dır. **أبو الهيثم** dedi: her ağaçtan her yumuşak olan **خيزران**’dır. **المبرد** dedi: her yumuşak dal ki bükülür, **خيزران**’dır. Başkası dedi: her bükülen dal **خيزران**’dır. Dedi: ve ondan **الفرزدق**’ın imam **علي بن الحسين زين العابدين** hakkında—Allah ondan razı olsun—şiiri:
  Elinde bir **خيزران**; kokusu güzel                      **أروع** bir elden; burnunun üstünde yükseklik.
**الخيزران**: mızraklardır; bükülmeleri ve yumuşaklıkları sebebiyle. **ابن الأعرابي** inşâd etti:
  **سعد**’ı ve onun gençlerini bilmedin                      elleri **خيزران**larıyla salınır.

Yani onun mızrakları. Ve **تخطر** (salınarak yürüyen) bir topluluk istedi; çoğulu **الخيازر**’dir. **المبرد** dedi: **الخيزران**: eğer bükülürse geminin **مردي**’si; ona **الخيزارة** da denir. **أبو عبيدة**’den: **الخيزران**: onun dümeni; o, onun **كوثل**’udur; ona **خيزرانة** da denir. Ve dedi: **النابغة** Fırat’ı, kabarması vaktinde vasfederek dedi:
  “Onun korkusundan gemici, **الخيزرانة**’ye, yorgunluktan ve çabadan sonra, tutunmuş olarak gölgelenir.”
Ve başkası dedi:
  “Sanki o; su onun göğsüne vururken, ve **الخيزرانة** gemicinin elindeyken.”
**عمرو بن بحر** dedi: **الخيزران**: geminin, onunla dümenin doğrultulduğu yuları; o, kıçtadır. Ve hadiste: şeytan, Nûh عليه السلام’ın gemisine girince dedi: “Çık, ey Allah’ın düşmanı, onun içinden!”; bunun üzerine geminin **خيزران**’ına çıktı. Yani onun dümeni. Ve **دار الخيزران**: Mekke’de bilinen (bir yer). Şerefle artırıldı; onu Abbâsî halifesinin cariyesi **خيزران** inşa etti. Ve **الخازر**: kurnaz adam; bunu **أبو عمرو** söyledi. **الخازر**: Musul ile Erbil arasında bir nehir. Ve **التكملة**’de: İbrâhîm b. el-Eşter ile Ubeydullah b. Ziyâd arasında bir vakanın bulunduğu yer; o gün İbn Ziyâd öldürüldü. **ابن الأعرابي**’den: **خزر**; eğer kurnazlık ederse. Ve **خزر**; eğer kaçarsa; ikincisi **كفرح** gibidir; **الصغاني**’nin hattıyla ضبط edildiği üzere. Ve **الأخزري** ve **الخزري**, harekeli: **نكث الخز**’den sarıklar. Ve **النكث**, kesre ile: elbiselerin ahlâkının (dokumasının) eksiltilmesi; ikinci defa eğrilip iplik yapılması için. Ve **خزر**, harekeli: **مهران بن أبي عمر**’dan rivayetle, **الأمير**’in söylediği üzere, **يوسف بن المبارك الرازي المقري**’nin lakabı. Ve **القاسم بن عبد الرحمن بن خزر الفارقي المقري**; **سهل بن صقير**’den; bunu **الأمير** söyledi. **أبو بكر محمد ابن عمر بن خزر الصوفي الخزري**; Hemedan’da âlim; **تفسير السدي**’yi yüksek isnadla rivayet etti: Dedim ki: ve gerçekten **إبراهيم بن محمد الأصبهاني** ve **جعفر الخلدي**’den hadis rivayet etti; ondan da **الخليلي** (rivayet etti); ve dedi: yüzü biraz aşmıştı; ve muhaddisler. **خزار**, **كغراب**: **ع قرب وخش**; Nesef’e yakın. Ondan **أبو هارون موسى بن جعفر بن نوح الخزاري**. Ve **أبو عجيف هشيم بن شاهد بن بريدة الخزاري**; iki muhaddis. Ve **دارة الخنازير** ve **دارة خنزر**, **كراع**’dan; ve bu kırılır (çoğul yapılır). Ve **دالاة الخنزيرين**: **الخنزير**’in tesniyesi; ve **الخنزرتين** denir: **الخنزرة**’nin tesniyesi: yerler. **الجعدي** dedi:
  “Ümeyme’den bir hayal bana, geceleyin, gevşek olarak geldi; hâlbuki ashabım **بدارة خنزر**’dedir.”
Ve **الحطيئة** dedi:
  “Musibet—baban olmayası helâk—**الدماخ** ile **دارة خنزر** arasındadır.”
Ve **سيبويه** inşad etti:
  “Himyer’den bir eşeği vasfederim; **خنزره**.
  Her eşekte iki yüz **كمـره**.”
Ve yine inşad etti:
  “**الخنزرا**’yı otlamış eşekleri vasfederim;
  onları **آيرا** ve **كـمـرا** olarak vasfederim.”
Ve **الخزنررن** **كسفرجل**; nüshalarda işte böyledir: iki **الزاي** arasında **النون** ile. Ve **السان**’da **خزبزر**; **النون** yerine **الموحدة** ile; ve o bir hatadır: erkeklerden kötü huylu olan; **الصغاني** onu nakletti. Ve **التخزير**: daraltma. **ابن الأعرابي** dedi: ihtiyar, ışığı toplamak için gözünü **يخزر**; ta ki ikisi sanki dikilmiş gibi olsun; genç ise gözlerini **خزر** ederse, bununla kurnazlık eder. Ve **تجازر**: gözünün arka tarafıyla baktı. Ve **التخازر**: **الخزر**’i kullanmak; **سيبويه**’nin **تفاعل**’in bazı kaidelerinde kullandığı üzere; dedi:
  “Eğer **تخازرت** edersem; hâlbuki bende **خزر** yoktur.”
Şu sözü: “hâlbuki bende **خزر** yoktur”, sana delâlet eder ki **التخازر** burada **الخزر**’i izhar etmek ve onu kullanmaktır. Ve adam **تجازر** etti; eğer bakışı keskinleştirmek için göz kapağını daraltırsa; senin “**تعامى** etti” ve “**تجاهل** etti” demen gibi.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الخزرة**, zamme ile: gözbebeğinin **اللحاظ** tarafına dönmesi; o, şaşılığın en çirkinidir. Ve **عدو أخزر العين**: karşı koymadan bakar; **الأخزر العين** gibi. Ve **خيزر**, **كصيقل**: bir isim. Ve **خزارى**: bir yer adı. **عمرو بن كلثوم** dedi:
  “Ve biz, **خزاري**’de ateş yakıldığı sabah,
  iki Rafid’in üstünde bir ihsanla ihsanda bulunduk.”
Ve **خزار** **ككتان**: Vâsıt ile Basra arasında Batîha’da büyük bir nehir. Ve **الخزيرة**, küçültme olarak: Humus ile Fırat arasında yüz (mesafe). Ve **أبو البدر صاعد بن عبد الرحمن ابن مسلم الخيزراني**; Mâzenderân kadısı; ondan **السمعاني** rivayet etti. Ve **أبو المظفر أسعد بن هبة الله بن إبراهيم البغدادي الخيزراني المؤدب**; hadis rivayet etti. Ve **الخيزرانية**: Bağdat’ta bir mezarlık. Ve **دربند خزران**, fetha ile: Zülkarneyn’in seddi yanında sınır boylarından bir yer. Ona nisbetle **عبد الله بن عيسى الخزري**; ondan **الطسي** rivayet etti. Ve onu **يصعفونه** ederlerdi. Ve **أحمد بن موسى البغدادي**; **ابن خزري** diye bilindi. Ve **أبو القاسم عياش بن الحسن بن عياش البغدادي** **الخزري** diye bilinir. Ve **أبو أحمد عبد الوهاب بن الحسن بن علي الحربي**; **ابن الخزري** diye bilindi: muhaddisler. **الخيزرانية**: Mısır’da Cîze’den bir köy. Ve **أبو زبيد**’in aslanı vasfederek sözüne gelince: “Sanki gök gürültüsünün sarsılışı onun içine karıştı; onda **الخيزران المثجر** inlediği zaman.”
Şüphesiz o, mizmarı **خيزران** kıldı; çünkü o, **اليراع**’dandır. Diyor ki: sanki onun içinde, mizmârlar vardır. Ve **المثجر**: fışkırtan. Ve **الخنزرة**: kalınlık; **ابن دريد**’den. Dedi: ve ondan **الخنزير**’in iştikakı. Ve **الخنزرة**, ayrıca: taşlar için kalın bir balta.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَزِرَتِ العيْنُ
1 خَزِرَتِ العيْنُ خزرت العين , aor. خَزَرَ , (Msb,) inf. n. خَزَرٌ, (S, A, Mgh, Msb, K,) The eye was, or became, narrow and small: (S, A, Mgh, Msb, K:) or it contracted its sight, naturally: (K:) or خَزِرَ, aor. خَزَرَ , (K,) inf. n. as above, (S, K,) signifies he (a man) was as though he looked from the outer angle of the eye: (S, A: *) or he looked as though on one side: or he opened and closed his eyes; (K;) or, his eye: (M:) or he had a distortion (حَوَلٌ) of one of his eyes: (K:) [or he had eyes looking towards his nose; or, looking sideways; (see أَخْزَرُ;) or, looking towards their outer angles; (see خُزْرَةٌ;) see also 2, and 6, and Q. Q. 1.] -A2- خَزَرَهُ, aor. خَزُرَ , (TA,) inf. n. خَزْرٌ, (K,) He looked at him from the outer angle of the eye; (K, * TA;) as one does in pride, and in light estimation of the object at which he looks. (MF.) A poet says,
لَا تَخْزُرِ القَوْمَ شَزْرًا عَنْ مُعَارَضَةٍ
[Look not thou at the people from the outer angle of the eye, askew, sideways]. (TA.) -A3- خَزَرَ [as an intrans. v.] He affected, or pretended, to be cunning; i. e. intelligent, or sagacious; or intelligent with a mixture of craft and forecast; syn. تَدَاهَى. (IAar, K. [See also 2.]) -A4- Also He fled. (K.)

خزّر
2 خزّر خزر , (TA,) inf. n. تَخْزِيرٌ, (K,) He made narrow. (K, TA.) You say, خزّر عَيْنَيْهِ He (an old man) narrowed his eyes; contracted his eyelids as though they were sewed together; to collect the light: when a young man does so, يَتَدَاهَى بِذٰلِكَ [i. e. he affects, or pretends, thereby, to be cunning; i. e. intelligent, or sagacious; or intelligent with a mixture of craft and forecast]. (IAar. [See also خَزَرَ: and see 6.])

تخازر
6 تخازر تخازر He looked from the outer angle of his eye. (TA. [See also Q. Q. 1.]) ― -b2- He pretended, or made a show of, what is termed خَزَرٌ: [see 1.] (TA, and Har p. 62.) ― -b3- He contracted his eyelids, to sharpen the sight: (S, Msb, K:) a verb similar to تعامى and تجاهل. (S. [See also 2.])

خَنْزَرَ
Q. Q. 1 خَنْزَرَ خنزر He looked from the outer angles of his eyes: from the subst. خِنْزِيرٌ, because the animal so called is أَخْزَرُ. (A. [See also 6.]) ― -b2- Also He acted like the swine. (TA in art. خنزر.)

خَزَرٌ
خَزَرٌ خزر [commonly known only as inf. n. of خَزِرَ or خَزِرَتِ العَيْنُ]: see خَزِيرٌ.

خَزِرُ العَيْنِ
خَزِرُ العَيْنِ خزر العين : see أَخْزَرُ.

خَزْرَةٌ
خَزْرَةٌ خزر خزره خزرة : see خُزَرَةٌ.

خُزْرَةٌ
خُزْرَةٌ خزر خزره خزرة A turning of the pupil towards the outer angle of the eye. (TA. [See 1.])

خُزَرَةٌ
خُزَرَةٌ خزر خزره خزرة (ISk, S, K) and ↓ خَزْرَةٌ (K) A pain in the back: (K:) a pain in a vertebra of the back: (S:) a pain in the slender part of the back, in [the vertebra called] فِقْرَةُ القَطَنِ: (TA:) the pl. of the former is خُزَرَاتٌ. (S, TA.)

خَزِيرٌ
خَزِيرٌ خزير and ↓ خَزِيرَةٌ A kind of food like عَصِيدَة with flesh-meat; (K;) made of flesh-meat (S, TA) that has remained throughout a night, (TA,) cut into small pieces, and put into a cooking-pot with abundance of water, (S, TA,) and with salt; (TA;) and when it is thoroughly cooked, some flour is sprinkled upon it, (S, TA,) and it is stirred about with it, and seasoned with any seasoning that the maker pleases to add: (TA:) when there is no flesh-meat, it is called عَصِيدَة: (S, K, TA:) or a broth made with the water in which bran has been soaked, (Mgh, K, TA,) which water is strained, and then cooked: (Mgh, TA:) this is what is called by the Persians سَبُوسَبَا: (Mgh:) [see also حَرِيرَةٌ:] or خَزِيرَة is flour thrown upon water or upon milk, and cooked, and then eaten with dates, or supped: it is also called سَخِينَةٌ and سَخُونَةٌ and نَفِيتَةٌ and حُذْرُقَّةٌ: حَرِيَرة is thinner: (AHeyth, on the authority of an Arab of the desert:) and a soup made of grease or gravy (K) and flour; (TA;) as also ↓ خَزَرٌ: (K:) but no one except the author of the K mentions this last form: in the other lexicons, soup of grease or gravy is said only to be called خَزِيرٌ and خَزِيرَةٌ. (TA.)

خَزِيرَةٌ
خَزِيرَةٌ خزيره خزيرة : see the next preceding paragraph.

خَازِرٌ
خَازِرٌ خازر A man possessing much cunning; i. e. intelligence, or sagacity; or intelligence with a mixture of craft and forecast. (AA, K.)

خِنْزِيرٌ
خِنْزِيرٌ خنزير [The swine; the hog; the pig;] a certain foul animal, (Msb,) well known; (K;) said to be forbidden [to be eaten] by every prophet: (Msb:) [fem. with ة:] pl. خَنَازِيرُ: (S, Msb, K:) not, as some say, خُزْرٌ: [though this is an epithet applicable to swine:] (TA:) accord. to some, it is of the measure فِعْلِيلٌ; because ن is not [generally] added as a second letter: but accord. to others, of the measure فِنْعِيلٌ; because ن is sometimes added as a second letter, and because it is held to be derived from خَزِرَ, since all خنازير are خُزْر; as it is said in the A, كُلُّ خِنْزِيرٍ أَخْزَرُ. (TA.) ― -b2- خَنَازِيرُ also signifies A well-known disease; (S;) [scrofula; or glandular swellings in the neck;] ulcers, (K,) or hard ulcers, (S,) which arise in the neck: (S, K:) or ganglions, or hard or nodous lumps beneath the skin, in the neck, and in soft parts, such as the armpits; but most frequently in the neck. (Mgh.)

خَوْزَرَى
خَوْزَرَى خوزرى خوزري : see what next follows, in two places.

خَيْزَرَى
خَيْزَرَى خيزرى خيزري and ↓ خَوْزَرَى A certain mode of walking, with a looseness of the joints, (S, A, K,) as though the limbs were dislocated; (A;) as also خَيْزَلَى and خَوْزَلَى: (S in art. خزل, and TA:) or a limping, or halting, manner of walking: or an elegant, and a proud and self-conceited, gait, with an affected inclining of the body from side to side. (TA.) You say, هُوَ يَمْشِى الخَيْزَرَى and ↓ الخَوْزَرَى He walks with a looseness of the joints, &c. (A.)

خَيْزُرَانٌ
خَيْزُرَانٌ خيزران , (S, K, &c.,) vulgarly pronounced خَيْزَرَان, (TA,) [a coll. gen. n., The kind of cane called rattan; so in the present day;] a kind of Indian tree, which consists of roots extending upon the ground; as also ↓ خَيْزُورٌ: (K:) or [a kind of tree] not growing in the country of the Arabs, but only in that of the Greeks; whence the saying of En-Nلbighah El-Jaadee,
بِلَادُهُمْ بِلَادُ الخَيْزُرَانِ
[Their lands are the lands of the kheyzurلn]: it is a kind of plant with pliable and smooth twigs: (ISd:) or a kind of tree, (S,) the roots of the قَنَا [by which are app. meant the canes of which spear-shafts are made]: (S, Msb:) pl. خَيَازِرُ. (S.) ― -b2- Reed, or reeds; cane, or canes. (S, K.) ― -b3- And hence, Musical reeds or pipes. (TA.) ― -b4- Spears: (IAar, K:) because of their pliableness: (TA:) [or because commonly made of canes:] pl. as above. (TA.) ― -b5- Any pliable twig or rod; (Mbr, K;) any piece of wood that is pliable. (AHeyth.) [Often applied in the present day to the osier; as well as to the rattan: n. un. with ة.] ― -b6- The rod which kings hold in their hands, and with which they amuse themselves (يَتَعَبَّثُونَ) and make signs. (Ham p. 710.) ― -b7- The pole with which a ship, or boat, is pushed or propelled, (Mbr, K,) when pliable, or bending; as also ↓ خَيْزَارَةٌ. (Mbr, TA.) ― -b8- Also, (AO, Msb, K,) and with ة, (S, TA,) The سُكَّان (S, Msb, K) of a ship, (K,) i. e. its كَوْثَل [meaning the rudder]: (TA:) or, accord. to 'Amr Ibn-Bahr, the لِجَام [lit. the bridle and bit, app. meaning the tiller] of a ship, by means of which the سُكَّان, which is the ذَنَب, is directed. (TA: [but instead of التى بها يقوم السُّكّانُ وهو فى الذنب, I read الذى به يُقَوَّمُ السُّكَّانُ وهوالذَّنَبُ.]) En-Nلbighah says, describing the Euphrates in the time of its increase, or fulness,
يَظَلُّ مِنْ خَوفِهِ المَلَّاحُ مُعْتَصِمًا
بِالْخَيْزُرَانَةِ بَعْدَ الأَيْنِ وَالنَّجَدِ
[By reason of his fear, the sailor becomes in a state of cleaving, or laying fast hold, upon the خيزرانة, (which may here mean the pole above mentioned, or the rudder, or the tiller,) after fatigue and distress]. (S, TA.) In a trad. it is said that the devil, when he had been commanded by Noah to go forth from the ark, mounted upon the خيزران of the ark, i. e. its سُكَّان. (TA.)

خَيْزُورٌ
خَيْزُورٌ خيزور : see the last paragraph above.

خَيْزَارَةٌ
خَيْزَارَةٌ خيزاره خيزارة : see the last paragraph above.

أَخْزَرُ
أَخْزَرُ ذ A man having narrow and small eyes: (S, A, Msb, K:) or having eyes of which the sight is contracted, naturally: (K:) or who looks from the outer angle of his eye: (A:) or who is as though he so looked: (S:) or who looks as though on one side: or who opens and closes his eyes; (K;) or, his eye: (M:) or who has a distortion (حَوَلٌ) of one of his eyes: (K:) or whose eyes look towards his nose: (TA:) [or whose eyes look towards their outer angles: (see خُرْرَةٌ:)] and أَخْزَرُ العَيْنِ one who looks askew, or sideways; as also العَيْنِ ↓ خَزِرُ, an epithet applied to an enemy: (TA:) the fem. of أَخْزَرُ is خَزْرَآءُ: (A, Msb:) and the pl. is خُزْرٌ. (K.) You say also أَعْيُنٌ خُزْرٌ [meaning Eyes that are narrow and small: &c.]. (TA.)

##### Türkçe

**خَزِرَتِ العيْنُ**
1 **خَزِرَتِ العيْنُ** (muzâri‘: **خَزَرَ**; mastar: **خَزَرٌ**) Göz dar ve küçük oldu: yahut (göz) tabiatça görmesini kıstı: yahut **خَزِرَ** (muzâri‘: **خَزَرَ**; mastar: yukarıdaki gibi) (bir adam hakkında) gözün dış köşesinden bakıyormuş gibi oldu (demektir): yahut bir yana bakıyormuş gibi baktı: yahut gözlerini açıp kapadı; yahut, gözü: yahut iki gözünden birinde bir şaşılık (**حَوَلٌ**) vardı: [yahut gözleri burnuna doğru bakar; yahut yana bakar; (bk. **أَخْزَرُ**;) yahut dış köşelerine doğru bakar; (bk. **خُزْرَةٌ**;) ayrıca 2’ye ve 6’ya ve Q. Q. 1’e de bak.]

-A2- **خَزَرَهُ** (muzâri‘: **خَزُرَ**; mastar: **خَزْرٌ**) Ona gözün dış köşesinden baktı; (K, * TA;) kişinin kibirde ve baktığı şeyi hafife almada yaptığı gibi. (MF.) Bir şair der ki,
لَا تَخْزُرِ القَوْمَ شَزْرًا عَنْ مُعَارَضَةٍ
[İnsanlara gözün dış köşesinden, eğri, yana doğru bakma]. (TA.)

-A3- **خَزَرَ** [lâzım fiil olarak] Kurnaz görünmeye çalıştı, yahut kurnazmış gibi yaptı; yani zeki, yahut anlayışlı; yahut hile ve öngörü karışımıyla zeki; eş anlamlısı **تَدَاهَى**. (IAar, K. [Ayrıca 2’ye de bak.])

-A4- Ayrıca: Kaçtı. (K.)

**خزّر**
2 **خزّر** (mastar: **تَخْزِيرٌ**) Daralttı. (K, TA.) Şöyle dersin: **خزّر عَيْنَيْهِ** O (yaşlı bir adam) gözlerini kıstı; göz kapaklarını, sanki birbirine dikilmiş gibi, ışığı toplamak için büzdü: genç bir adam bunu yaptığında, **يَتَدَاهَى بِذٰلِكَ** [yani bununla kurnaz görünmeye çalışır, yahut kurnazmış gibi yapar; yani zeki, yahut anlayışlı; yahut hile ve öngörü karışımıyla zeki]. (IAar. [Ayrıca **خَزَرَ**’a bak: ve 6’ya bak.])

**تخازر**
6 **تخازر** Gözünün dış köşesinden baktı. (TA. [Ayrıca Q. Q. 1’e de bak.]) ― -b2- **خَزَرٌ** denilen şeyi yaptıymış gibi yaptı, yahut onun gösterişini yaptı: [bk. 1.] (TA, ve Har s. 62.) ― -b3- Görüşü keskinleştirmek için göz kapaklarını kıstı: (S, Msb, K:) **تعامى** ve **تجاهل**’e benzer bir fiildir. (S. [Ayrıca 2’ye de bak.])

**خَنْزَرَ**
Q. Q. 1 **خَنْزَرَ** Gözlerinin dış köşelerinden baktı: isim **خِنْزِيرٌ**’den (türetilmiştir); çünkü bu adla anılan hayvan **أَخْزَرُ**’dur. (A. [Ayrıca 6’ya da bak.]) ― -b2- Ayrıca: Domuz gibi davrandı. (TA, md. **خنزر**’de.)

**خَزَرٌ**
**خَزَرٌ** [genellikle yalnızca **خَزِرَ** yahut **خَزِرَتِ العَيْنُ**’un mastarı olarak bilinir]: **خَزِيرٌ**’e bak.

**خَزِرُ العَيْنِ**
**خَزِرُ العَيْنِ**: **أَخْزَرُ**’a bak.

**خَزْرَةٌ**
**خَزْرَةٌ**: **خُزَرَةٌ**’ye bak.

**خُزْرَةٌ**
**خُزْرَةٌ** Göz bebeğinin gözün dış köşesine doğru dönmesi. (TA. [1’e bak.])

**خُزَرَةٌ**
**خُزَرَةٌ** (ISk, S, K) ve aşağıdaki **خَزْرَةٌ** (K) Sırtta bir ağrı: (K:) sırttaki bir omurda ağrı: (S:) sırtın ince kısmında, [**فِقْرَةُ القَطَنِ** denilen omurda] bir ağrı: (TA:) ilkinin çoğulu **خُزَرَاتٌ**’tır. (S, TA.)

**خَزِيرٌ**
**خَزِيرٌ** ve aşağıdaki **خَزِيرَةٌ** Etli **عَصِيدَة** gibi bir çeşit yemek; (K;) bir gece boyunca kalmış (TA) etten (S, TA), küçük parçalara kesilmiş, bol suyla (S, TA) ve tuzla (TA) bir tencereye konulan; (TA;) iyice pişince üzerine biraz un serpilir (S, TA), onunla karıştırılır ve yapanın katmayı dilediği herhangi bir çeşniyle tatlandırılır: (TA:) et yoksa ona **عَصِيدَة** denir: (S, K, TA:) yahut kepeğin içinde ıslatıldığı suyla yapılan bir çorba; (Mgh, K, TA,) bu su süzülür, sonra pişirilir: (Mgh, TA:) bu, Farsların **سَبُوسَبَا** diye adlandırdığı şeydir: (Mgh:) [ayrıca **حَرِيرَةٌ**’ye de bak:] yahut **خَزِيرَة** suyun yahut sütün üzerine atılan un olup pişirilir, sonra hurmayla yenir yahut içilir: ona ayrıca **سَخِينَةٌ** ve **سَخُونَةٌ** ve **نَفِيتَةٌ** ve **حُذْرُقَّةٌ** da denir: **حَرِيَرة** daha incedir: (AHeyth, çölde bir Arap’tan rivayetle:) ve yağdan yahut et suyundan (K) ve undan yapılan bir çorba; (TA;) ayrıca aşağıdaki **خَزَرٌ** da (K:) fakat bu son şekli K’nin müellifi dışında kimse zikretmez: diğer sözlüklerde yağ yahut et suyu çorbasının yalnızca **خَزِيرٌ** ve **خَزِيرَةٌ** diye adlandırıldığı söylenir. (TA.)

**خَزِيرَةٌ**
**خَزِيرَةٌ**: bir önceki paragraf’a bak.

**خَازِرٌ**
**خَازِرٌ** Çok kurnazlığa sahip bir adam; yani zeki, yahut anlayışlı; yahut hile ve öngörü karışımıyla zeki. (AA, K.)

**خِنْزِيرٌ**
**خِنْزِيرٌ** [Domuz;] pis bir hayvan, (Msb,) iyi bilinen; (K;) her peygamber tarafından [yenmesi] haram kılınmış olduğu söylenir: (Msb:) [dişisi ة ile:] çoğulu **خَنَازِيرُ**: (S, Msb, K:) bazıların dediği gibi **خُزْرٌ** değildir: [gerçi bu, domuza uygulanabilen bir sıfattır:] (TA:) bazılarına göre vezni **فِعْلِيلٌ**’dür; çünkü **ن** [genellikle] ikinci harf olarak artırılmaz: fakat başkalarına göre vezni **فِنْعِيلٌ**’dür; çünkü **ن** bazen ikinci harf olarak artırılır ve çünkü onun **خَزِرَ**’den türediği kabul edilir; zira bütün **خنازير** **خُزْر**’dür; A’da söylendiği gibi, **كُلُّ خِنْزِيرٍ أَخْزَرُ**. (TA.) ― -b2- **خَنَازِيرُ** ayrıca iyi bilinen bir hastalık demektir; (S;) [boyunda bez şişlikleri;] yaralar, (K,) yahut sert yaralar, (S,) boyunda ortaya çıkan: (S, K:) yahut boyunda ve koltuk altları gibi yumuşak yerlerde, derinin altında bulunan ganglionlar, yahut sert ya da düğümlü şişlikler; fakat en çok boyunda. (Mgh.)

**خَوْزَرَى**
**خَوْزَرَى**: iki yerde, hemen sonra gelene bak.

**خَيْزَرَى**
**خَيْزَرَى** ve aşağıdaki **خَوْزَرَى** Eklemlerde gevşeklikle olan belirli bir yürüyüş tarzı, (S, A, K,) sanki uzuvlar çıkmış gibi; (A;) ayrıca **خَيْزَلَى** ve **خَوْزَلَى** da: (S, md. **خزل**’de, ve TA:) yahut topallayarak, yahut aksayarak yürüme tarzı: yahut bedeni bir yandan bir yana meyletmiş gibi yapmacık bir eğmeyle, zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüş. (TA.) Şöyle dersin: **هُوَ يَمْشِى الخَيْزَرَى** ve aşağıdaki **الخَوْزَرَى** O, eklemlerde gevşeklikle vb. yürür. (A.)

**خَيْزُرَانٌ**
**خَيْزُرَانٌ** (S, K, vb.,) halk arasında **خَيْزَرَان** diye telaffuz edilir, (TA,) [cins isim, bugün rattan denilen kamış türü;] yerde uzanan köklerden oluşan bir Hint ağacı türü; ayrıca aşağıdaki **خَيْزُورٌ** da: (K:) yahut Arapların ülkesinde bitmeyip yalnız Rumların ülkesinde biten [bir ağaç türü]; bundan dolayı En-Nâbighah El-Ja‘dî’nin sözü:
بِلَادُهُمْ بِلَادُ الخَيْزُرَانِ
[Onların beldeleri **الخيزران** beldeleridir]: o, bükülebilir ve pürüzsüz dalları olan bir bitki türüdür: (ISd:) yahut bir ağaç türü, (S,) **قَنَا**’nın kökleri [bununla görünüşe göre mızrak saplarının yapıldığı kamışlar kastedilir]: (S, Msb:) çoğulu **خَيَازِرُ**. (S.) ― -b2- Kamış, yahut kamışlar; değnek, yahut değnekler. (S, K.) ― -b3- Ve bundan: Müzik kamışları yahut boruları. (TA.) ― -b4- Mızraklar: (IAar, K:) bükülebilirliklerinden dolayı: (TA:) [yahut genellikle kamışlardan yapıldıklarından:] çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) ― -b5- Her bükülebilir dal yahut çubuk; (Mbr, K;) bükülebilir olan her tahta parçası. (AHeyth.) [Günümüzde çoğu kez söğüt dalına da, rattan’a da uygulanır: tekili ة ile.] ― -b6- Kralların ellerinde tuttukları ve onunla oyalanıp (**يَتَعَبَّثُونَ**) işaret ettikleri değnek. (Ham s. 710.) ― -b7- Bir geminin yahut kayığın, bükülebilir yahut eğilen olduğunda, itildiği yahut sevk edildiği sırık; ayrıca aşağıdaki **خَيْزَارَةٌ** da. (Mbr, TA.) ― -b8- Ayrıca, (AO, Msb, K,) ve ة ile, (S, TA,) bir geminin **سُكَّان**’ı (S, Msb, K), (K,) yani onun **كَوْثَل**’i [dümen anlamında]: (TA:) yahut ‘Amr İbn-Bahr’a göre, bir geminin **لِجَام**’ı [lafzen gemin; görünüşe göre dümen kolu], onunla **سُكَّان** ki o **ذَنَب**’dir, yönlendirilir. (TA:) En-Nâbighah, Fırat’ı kabarma yahut doluluk zamanında tasvir ederek der ki,
يَظَلُّ مِنْ خَوفِهِ المَلَّاحُ مُعْتَصِمًا
بِالْخَيْزُرَانَةِ بَعْدَ الأَيْنِ وَالنَّجَدِ
[Onun korkusundan dolayı denizci, yorgunluk ve sıkıntıdan sonra **الخيزرانة**’ye (burada yukarıda anılan sırık yahut dümen yahut dümen kolu anlamına gelebilir) sarılır halde kalır]. (S, TA.) Bir hadiste, şeytanın, Nûh tarafından gemiden çıkması emredilince, geminin **خيزران**’ına, yani onun **سُكَّان**’ına bindiği söylenir. (TA.)

**خَيْزُورٌ**
**خَيْزُورٌ**: yukarıdaki son paragrafa bak.

**خَيْزَارَةٌ**
**خَيْزَارَةٌ**: yukarıdaki son paragrafa bak.

**أَخْزَرُ**
**أَخْزَرُ** ذ Dar ve küçük gözlere sahip bir adam: (S, A, Msb, K:) yahut görmesi tabiatça kısılmış gözlere sahip: (K:) yahut gözünün dış köşesinden bakan: (A:) yahut sanki öyle bakıyormuş gibi olan: (S:) yahut bir yana bakıyormuş gibi bakan: yahut gözlerini açıp kapayan; (K;) yahut, gözü: (M:) yahut iki gözünden birinde bir şaşılık (**حَوَلٌ**) olan: (K:) yahut gözleri burnuna doğru bakan: (TA:) [yahut gözleri dış köşelerine doğru bakan: (bk. **خُرْرَةٌ**:)] ve **أَخْزَرُ العَيْنِ** eğri, yahut yana bakan kimse; ayrıca düşmana uygulanan bir sıfat olarak **العَيْنِ** aşağıdaki **خَزِرُ** de: (TA:) **أَخْزَرُ**’un dişili **خَزْرَآءُ**’dır: (A, Msb:) çoğulu **خُزْرٌ**’dür. (K.) Şöyle de dersin: **أَعْيُنٌ خُزْرٌ** [yani dar ve küçük gözler: vb.]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَزَرَ
خَزَرَ U ( n. ac. خَزْر 1 ),
a.  Screwed up his eye, winked.

b.  Looked at   askance, out of the corner of his eye.

خَزِرَ
خَزِرَ A ( n. ac. خَزَر 4 ),
a.  Was, became contracted ( eye ).

تَخَاْزَرَ
تَخَاْزَرَ VI ,
a.  Contracted his eyelids; screwed up his eye, winked.

خَزْرَة
خَزْرَة 1t ,
a.  Pain in the spine.

خَزَر
خَزَر 4 ,
a.  Smallness, narrowness of the eyes.

b.  Tribe living near the Caspian Sea.

خُزَرَة
خُزَرَة 9t ,
a.  see 1t .

أَخْزَرُ
أَخْزَرُ 14 , ( pl. خُزْر 3 ),
a.  Narrow-eyed.

خَزِيْر
خَزِيْر 25 ,  خَزِيْرَة 25t ,
a.  Hashed meat mixed with flour.

بِحَر الخَزَر
بِحَر الخَزَر
a.  The Caspian Sea.

خَوْزَرَى
خَوْزَرَى ,  خَيْزَرَى
a.  Unsteady, tottering gait.

خِنْزِيْر
خِنْزِيْر ( pl. خَزَاْرِيْ٤ُ 67 ),
a.  Hog, swine, pig.

خَنَْازِيْر
خَنَْازِيْر
a.  Scrofula, swine fever.

خَزْرَافَة
خَزْرَافَة
a.  Loquacious.

خَيْزَرَان
خَيْزَرَان ( pl. خَزَاْرِ٤ُ 47 ),
a.  Bamboo.

b.  Spear made of bamboo.

c.  Helm, tiller.

خَيْزُوْر
خَيْزُوْر
a.  see supra.

##### Türkçe

**خَزَرَ**
**خَزَرَ** U (mastarı: **خَزْر** 1),
a. Gözünü kıstı, göz kırptı.

b. Yan bakışla, gözünün ucuyla baktı.

**خَزِرَ**
**خَزِرَ** A (mastarı: **خَزَر** 4),
a. (Göz) büzüldü, büzülmüş oldu.

**تَخَاْزَرَ**
**تَخَاْزَرَ** VI,
a. Göz kapaklarını büzdü; gözünü kıstı, göz kırptı.

**خَزْرَة**
**خَزْرَة** 1t,
a. Omurgada ağrı.

**خَزَر**
**خَزَر** 4,
a. Gözlerin küçüklüğü, darlığı.

b. Hazar Denizi yakınında yaşayan bir kabile.

**خُزَرَة**
**خُزَرَة** 9t,
a. 1t’ye bak.

**أَخْزَرُ**
**أَخْزَرُ** 14, (çoğulu: **خُزْر** 3),
a. Dar gözlü.

**خَزِيْر**
**خَزِيْر** 25, **خَزِيْرَة** 25t,
a. Unla karıştırılmış kıyılmış et.

**بِحَر الخَزَر**
**بِحَر الخَزَر**
a. Hazar Denizi.

**خَوْزَرَى**
**خَوْزَرَى**, **خَيْزَرَى**
a. Dengesiz, sendeleyen yürüyüş.

**خِنْزِيْر**
**خِنْزِيْر** (çoğulu: **خَزَاْرِيْ٤ُ** 67),
a. Domuz.

**خَنَْازِيْر**
**خَنَْازِيْر**
a. Skrofula, domuz humması.

**خَزْرَافَة**
**خَزْرَافَة**
a. Çok konuşan.

**خَيْزَرَان**
**خَيْزَرَان** (çoğulu: **خَزَاْرِ٤ُ** 47),
a. Bambu.

b. Bambudan yapılmış mızrak.

c. Dümen, dümen kolu.

**خَيْزُوْر**
**خَيْزُوْر**
a. Yukarıdakine bak.
