# خزز (خ-ز-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ز - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي
خ ز، ز خ مستعملان خز: الخزّ: معروف، والجميع: الخُزُوز، والخُزَزُ: الذَّكرُ من الأرانب وثلاثة خِزَزة والجميع: خِزّانٌ.
زخ: زخَخْتُ في قفاه زخّاً، أي: دفعتُ. والزّخيخُ: شِدّة بَريقِ الجَمْرِ والحرّ، وقد زخّ يَزُخّ زَخيخا، قال:
فعند ذاك يطلـعُ الـمـريخُ
فِي الصُّبحِ يَحكي لَونَه زَخيخُ
مِنْ شُعْلَةٍ ساعدَها النَّـفـيخُ
وزَخَّةُ الرَّجلِ، وَمَزخَّتُه: امرأتُه وقد زخّها زَوُجُها زخُّا إذا جامَعَها .
وزخَّ ببَوْلِهِ مثل ضَخَّ. وزخَّ بنفسه: وثب، وربّما وضعَ الرجل مِسحاتَه في وسط نهر، ثم يَزُخُّ بنفسه، أي: يثب.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي**
**خ ز**، **ز خ** kullanılanlardır. **خز**: **الخزّ**: bilinen (şey)dir; hepsi: **الخُزُوز**. **الخُزَزُ**: tavşanların erkeğidir; üç (tane) **خِزَزة**; hepsi: **خِزّانٌ**.
**زخ**: **زخَخْتُ** onun ensesinde **زخّاً**; yani: ittim. **الزّخيخُ**: korun ve sıcağın parıltısının şiddetidir. Ve (denir ki) **زخّ** **يَزُخّ** **زَخيخا**; dedi ki:
فعند ذاك يطلـعُ الـمـريخُ
فِي الصُّبحِ يَحكي لَونَه زَخيخُ
مِنْ شُعْلَةٍ ساعدَها النَّـفـيخُ
Ve **زَخَّةُ** adamın, ve **مَزخَّتُه**: onun karısıdır. Ve kocası onu **زخّ** ile **زخُّا** (yapar) eğer onunla cinsel birleşmede bulunursa.
Ve onun idrarıyla **زخَّ**; **ضَخَّ** gibi. Ve kendisiyle **زخَّ**: sıçradı; ve bazen adam nehrin ortasına silme taşını koyar, sonra kendisiyle **يَزُخُّ**; yani: sıçrar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَز: واحدُ الخُزوزِ من الثِياب. والخُزَرَ: ذَكَرُ الأرانب، والجمع خِزَّانٌ. وخَزَّهُ بسهمٍ واخْتَزَّهُ، أي انتظمَهُ. وطَعَنهُ فاخْتَزَّهُ. قال ابن أَحْمَرَ:
شَدَّ الجُؤَارَ وضَلَّ هِدْيَةَ رَوْقِهِ		لما اخْتَزَزْتُ فُؤادَهُ بالمِطرَدِ
وفلان خَزَّ حائطه، أي وضَعَ فيه الشوك لئلاَّ يُتَسَلَّق.

##### Türkçe

**الخَز**: elbiselerden **الخُزوز**’dan bir tanesidir. Ve **الخُزَرَ**: tavşanların erkeğidir; çoğulu **خِزَّانٌ**’dır. Ve onu bir okla **خَزَّهُ** ve **اخْتَزَّهُ**, yani onu (oka) dizdi. Ve onu mızrakladı da onu **اخْتَزَّهُ**. İbn **أَحْمَرَ** dedi ki:
شَدَّ الجُؤَارَ وضَلَّ هِدْيَةَ رَوْقِهِ		لما اخْتَزَزْتُ فُؤادَهُ بالمِطرَدِ
Ve falan, duvarını **خَزَّ** etti; yani içine diken koydu ki tırmanılmasın.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ز ز
ما مسست حريرة ولا خزة ألين من كفه‏.‏
ومسه مس الخزز وهو الذكر من الأرانب وجمعه خزان وخزاز‏.‏
قال‏:‏ كمـا انقضت خوافي أم لوح ملوع أبصرت مشوي خزاز وخززته بسهم واختززته‏:‏ أصبته وأنفذته وطعنته فاخترزته‏.‏
قال بعض السعديين‏:‏ فاختزه بسليب مدريّ عاري الكعوب غير ذي شظي كأنما اختز بزاعبـي وقال ابن أحمر‏:‏ ومن المجاز‏:‏ خز الحائط بالشوك لئلا يتسلق إذا غرزه في أعلاه‏.‏
وخززته ببصري واختززته إذا أخذته عينك‏.‏

##### Türkçe

خ ز ز
**ما مسست حريرة ولا خزة ألين من كفه**: “Ne bir ipeğe ne de bir **خزة**’ye onun avucundan daha yumuşak olarak dokundum.”

Ve “ona dokundu”: **مس الخزز**; o, tavşanların erkeğidir; çoğulu **خزان** ve **خزاز**’dır.

Dedi:
“**كمـا انقضت خوافي أم لوح ملوع أبصرت مشوي خزاز وخززته بسهم واختززته**”: “... gibi; **خزاز** kızartılmışını gördüm; onu bir okla **خززته** ve **اختززته**.”
**أصبته وأنفذته وطعنته فاخترزته**: “Ona isabet ettirdim, onu delip geçirdim ve onu mızrakladım; böylece onu **اخترزته**.”

Bazı Sa‘dîlerden biri dedi:
“**فاختزه بسليب مدريّ عاري الكعوب غير ذي شظي كأنما اختز بزاعبـي**”: “Onu, kabzaları çıplak, kıymıksız, soyulmuş bir **مدريّ** ile **اختزه**; sanki bir **زاعبي** ile **اختز** edilmiş gibidir.”

Ve İbn Ahmer dedi:
Ve mecazdandır: **خز الحائط بالشوك**: “Duvarı, üst tarafına onu sapladığı zaman, tırmanılmasın diye dikenle **خز** etti.”

Ve “Onu gözümle **خززته** ve **اختززته**”: gözün onu aldığı zaman (böyledir).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُزَزُ: ولد الأَرنب، وقيل: هو الذكر من الأَرانب، والجمع أَخِزَّةٌ وخِزَّانٌ مثل صُرَد وصِرْدان. وأَرض مَحَزَّة: كثيرة الخِزَّان.والخَزُّ: معروف من الثياب مشتق منه، عربي صحيح، وهو من الجواهر الموصوف بها؛ حكى سيبويه: مَررت بسَرْجٍ خَزٍّ صِفَتُه، قال: والرفع الوجه، يذهب إِلى أَن كونه جوهراً هو الأَصل. قال ابن جني: وهذا مما سمي فيه البعض باسم الجملة كما ذهَب إِليه في قولهم هذا خاتم حديد ونحوه، والجمع خُرُوزٌ، ومنه قول بعضهم: فإِذا أَعرابي يَرْفُل في الخُزُوز، وبائعه خَزَّاز. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: نهى عن ركوب الخَزِّ والجلوس عليه؛ قال ابن الأَثير: الخز المعروف أَوّلاً ثياب تنسج من صوف وإِبْرَيْسَمٍ وهي مباحة، قال: وقد لبسها الصحابة والتابعون فيكون النهي عنها لأَجل التشبه بالعجم وزِيِّ المُتْرَفِينَ، قال: وإِن أُريد بالخَزّ النوعُ الآخر، وهو المعروف الآن، فهو حرام لأَنه كله معمول من الإِبْرَيْسَم، قال: وعليه يحمل الحديث الآخر: قوم يستحلون الخَزَّ والحرير.
والخَزِيزُ: العَوْسَجُ الذي يجعل على رؤوس الحيطان ليمنع التَّسَلُّقَ. وخَزَّ الحائطَ يَخُزُّه خَزًّا: وضع عليه شوكاً لئلا يطلع عليه. ابن الأَعرابي: الضَّرِيعُ العَوْسَج الرَّطْب، فإِذا جف فهو عَوْسج، فإِذا زاد جُفوفه فهو الخَزِيزُ. والخَزّ: تغريز العوسج على رؤوس الحيطان. وفلان خَزَّ حائطه أَي وضع فيه الشوك لئلا يُتَسَلَّق. والخَزّ: الطعن بالحِراب. ويقال: خَزَّهُ بسهم واختَزَّه إِذا انتظمه وطعنه؛ قال رؤبة: لاقى حِمامَ الأَجَلِ المُخْتَزّ
وقال ابن أَحمر:
لما اخْتَزَزْتُ فُؤادَه بالمِطْرَدِ
واخْتَزَّه بالرمح: انتظمه؛ قال الشاعر:
فاخْتَزَّهُ بِسَلبٍ مَدْرِيِّ،
كأَنَّما اخْتَزَّ بِراعِبِيِّ
أَي انتظمه، يعني الكلب، بقَرْنٍ سَلِبٍ أَي طويل. مَدْري: مُحَدَّد. واخْتَزَّه بالرمح واختلطه وانتظمه بمعنى واحد، وفي النوادر: اخْتَزَزْتُ فلاناً إِذا أَتيته في جماعة فأَخذته منها. واخْتَزَزْتُ بعيراً من الإِبل أَي اسْتَقْتُه وتركتها، وأَصل ذلك أَن الخُزَز إِذا وجد الأَرانبَ عاشية اخْتَزَّ منها أَرنباً وتركها. قال أَبو عمرو: تمر خازٌّ فيه شيء من الحموضة، وقد خَزِزْتَ يا تمرُ تَخْزَزُ فأَنت خازٌّ. واخْتَزَّ البعيرَ: أَطْرَدَه من بين الإِبل؛ عن الهجري.
ورجل خُزْخُزٌ وخُزَخِزٌ، مثال هُدَبِدٍ، وخُزاخِز: قويٌّ غليظ كثير العَضَلِ. وبعير خُزَخُزٌ: قوي شديد؛ قال:
أَعْدَدْتُ للوِرْدِ، إِذا الوِرْدُ حَفَزْ،
غَرْباً جَرُوراً وجُلالاً خُزَخِزْ
ويقال: لتَجِدَنَّه بِحِمْله خُزَخِزاً أَي قويّاً عليه. وخَزازٌ وخَزازى، مقصور: كلاهما جبل كانت العرب تُوقِد عليه غداة الغارَة. ويومُ خَزازى: أَحدُ أَيام العرب. وخَزازى: موضع معروف؛ قال عمرو بن كلثوم: ونحنُ، غَداةَ أُوقِدَ في خَزازى،
رَفَدْنا فَوْقَ رَفْدِ الرَّافِدِينا
ويروى: خَزاز. وفي حديث أَشراط الساعة: يُسْتَحَلُّ الحِرُ والحَرير؛ قال ابن الأَثير: هكذا رواه أَبو موسى في الحاء والراء وقال: الحر، بتخفيف الراء الفرج وأَصله حِرْح، بكسر الحاء وسكون الراء، وجمعه أَحْراحٌ، ومنهم من يشدد الراء وليس بجيد، فعلى التخفيف يكون في حرح لا في حرر، والمشهور في رواية هذا الحديث على اختلاف طرقه: يستحلون الخَزَّ، بالخاء المعجمة والزاي، وهو ضرب من ثياب الإِبريسم معروف، قال: وكذا جاء في كتاب البخاري وأَبي داود، ولعله حديث آخر جاء كما ذكره أَبو موسى وهو حافظ عارف بما رَوَى وشَرَح فلا يتهم، والله أَعلم.

##### Türkçe

**الخُزَزُ**: tavşanın yavrusu; ve denildi ki: o, tavşanların erkeğidir; çoğulu **أَخِزَّةٌ** ve **خِزَّانٌ**dur; **صُرَد** ve **صِرْدان** gibi. Ve **أَرض مَحَزَّة**: **الخِزَّان**ı çok olan (yer). Ve **الخَزُّ**: elbiselerden bilinen (bir şey)dir; ondan türemiştir; sahih Arapçadır; ve o, onunla nitelenen cevherlerdendir; Sîbeveyh hikâye etti: “**مَررت بسَرْجٍ خَزٍّ صِفَتُه**”; dedi ki: “ve ref‘ (merfû‘) vechidir”; “onun cevher oluşunun asıl olduğuna” gider. İbn Cinnî dedi ki: Bu, onda bir kısmın bütünün adıyla adlandırıldığı şeylerdendir; onların “bu demir yüzüktür” ve benzeri sözlerinde ona gittiği gibi; çoğulu **خُرُوزٌ**dur; ve ondan, bazılarının sözü: “Derken bir bedevî, **الخُزُوز** içinde sürüklenip gidiyor”; ve satıcısı **خَزَّاز**dır.

Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: **الخَزِّ**e binmekten ve onun üzerine oturmaktan nehyetti; İbnü’l-Esîr dedi ki: **الخز** bilinen (şey)dir; evvelâ yün ve **إِبْرَيْسَمٍ**den dokunan elbiselerdir ve onlar mubahtır; dedi ki: Sahâbîler ve tâbiîn onu giymiştir; böylece ondan nehiy, Acemlere ve mütreflerin ziynet ve kıyafetine benzemek sebebiyledir; dedi ki: Eğer **الخَزّ** ile diğer tür kastedilirse—ki şimdi bilinen odur—o haramdır; çünkü onun tamamı **الإِبْرَيْسَم**den yapılmıştır; dedi ki: Üzerine, diğer hadis hamledilir: “Bir kavim **الخَزَّ**ı ve ipeği helâl sayar.”

**والخَزِيزُ**: duvarların başlarına tırmanmayı engellesin diye konulan **العَوْسَجُ**dur. Ve **خَزَّ الحائطَ يَخُزُّه خَزًّا**: üzerine, ona tırmanılmasın diye diken koydu. İbnü’l-A‘râbî: **الضَّرِيعُ** yaş **العَوْسَج**dur; kuruduğu zaman o **عَوْسج** olur; kuruluğu arttığı zaman o **الخَزِيزُ**dur. Ve **الخَزّ**: duvarların başlarına **العوسج**ı saplayıp yerleştirmektir. Ve “falanca **خَزَّ حائطه**”: yani içine, tırmanılmasın diye diken koydu. Ve **الخَزّ**: mızraklarla saplamadır. Ve denilir: **خَزَّهُ** bir okla ve **اختَزَّه**: onu (okla) dizip geçirdiği ve sapladığı zaman; Ru’be dedi ki:

لاقى حِمامَ الأَجَلِ المُخْتَزّ

İbn Ahmer dedi ki:

لما اخْتَزَزْتُ فُؤادَه بالمِطْرَدِ

Ve **اخْتَزَّه بالرمح**: onu dizip geçirdi; şair dedi ki:

فاخْتَزَّهُ بِسَلبٍ مَدْرِيِّ،
كأَنَّما اخْتَزَّ بِراعِبِيِّ

Yani onu dizip geçirdi; yani köpeği; **بِقَرْنٍ سَلِبٍ** ile, yani uzun (bir boynuzla). **مَدْري**: sivri/ucu keskin. Ve **اخْتَزَّه بالرمح** ve **اختلطه** ve **انتظمه** bir mânâdadır. Ve **النوادر**’de: “**اخْتَزَزْتُ** falancayı”: bir topluluk içinde ona geldiğimde, onu onlardan aldığım zaman. Ve “**اخْتَزَزْتُ** develerden bir deveyi”: yani onu sevk ettim ve onları bıraktım; bunun aslı şudur: **الخُزَز** tavşanları akşamleyin bulduğunda, onlardan bir tavşanı **اخْتَزَّ** eder ve onları bırakır. Ebû Amr dedi ki: **تمر خازٌّ**: içinde bir şeyce (bir miktar) ekşilik olan hurma; ve “ey hurma, **خَزِزْتَ**; **تَخْزَزُ**; sen **خازٌّ**sun.” Ve **اخْتَزَّ البعيرَ**: develerin arasından onu sürdü/kovdu; Hicrî’den.

Ve bir adam **خُزْخُزٌ** ve **خُزَخِزٌ**dur; **هُدَبِدٍ** misali; ve **خُزاخِز**: kuvvetli, kalın, kası çok olandır. Ve bir deve **خُزَخُزٌ**: kuvvetli, şiddetli; dedi ki:

أَعْدَدْتُ للوِرْدِ، إِذا الوِرْدُ حَفَزْ،
غَرْباً جَرُوراً وجُلالاً خُزَخِزْ

Ve denilir: “Onu yüküyle mutlaka **خُزَخِزاً** bulacaksın”: yani ona karşı kuvvetli. Ve **خَزازٌ** ve **خَزازى** (maksûr): ikisi de bir dağdır; Araplar baskın sabahı onun üzerinde ateş yakarlardı. Ve **يومُ خَزازى**: Arapların günlerinden biridir. Ve **خَزازى**: bilinen bir yerdir; Amr b. Külsûm dedi ki:

ونحنُ، غَداةَ أُوقِدَ في خَزازى،
رَفَدْنا فَوْقَ رَفْدِ الرَّافِدِينا

Ve **خَزاز** diye de rivayet olunur. Ve kıyamet alâmetleri hadisinde: “**الحِرُ** ve ipek helâl sayılır”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ bunu **الحاء** ve **الراء**da böyle rivayet etti ve dedi ki: **الحر**—**الراء**ın tahfîfiyle—ferctir; aslı **حِرْح**tır; **الحاء**ın kesri ve **الراء**ın sükûnu ile; çoğulu **أَحْراحٌ**dır; onlardan kimi **الراء**ı şeddeler, iyi değildir; tahfîf üzere olunca **حرح**ta olur, **حرر**de olmaz. Ve bu hadisin rivayetinde—yollarının ihtilâfına rağmen—meşhur olan: “**الخَزَّ**ı helâl sayarlar”dır; **الخاء** (mu‘ceme) ve **الزاي** ile; o, bilinen **الإِبريسم** elbiselerinden bir türdür; dedi ki: Buhârî’nin ve Ebû Dâvûd’un kitabında da böyle gelmiştir; belki Ebû Mûsâ’nın zikrettiği gibi gelen başka bir hadistir; o, rivayet ettiğini hıfzeden, bilen ve şerheden (bir kimse)dir; itham edilmez; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ز ز * * الخَزُّ * واحد * الخُزُوزِ * من الثياب

##### Türkçe

* خ ز ز * * **الخَزُّ** * **واحد** * **الخُزُوزِ** * elbiselerden.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخز من الثياب: ما ينسج من صوف وإبريسم، م، معروف، ج خزوز، ومنه قول بعضهم: فإذا أعرابي يرفل في الخزوز. وبائعه خزاز، عربي صحيح، وهو جنس معمول كله بالإبريسم، وعليه يحمل الحديث:  قوم يستحلون الخز والحرير  وكذا حديث علي رضي الله عنه: نهى عن ركوب الخز والجلوس عليه. وأما النوع الأول فهو مباح، وقد لبسه الصحابة والتابعون، كما حققه ابن الأثير. من المجاز: الخز: وضع الشوك في الحائط لئلا يتسلق، أي يطلع عليه، وقد خز الحائط يخزه. وفي هنا بمعنى على. الخز: الانتظام بالسهم والطعن بالرمح، كالاختزاز، يقال: خزه بسهمه واختزه، إذا انتظمه وطعنه، واختزه بالرمح واختلطه وانتظمه بمعنى واحد. قال رؤبة:
  لاق حمام الأجل المختز وقال ابن أحمر:
  لما اختززت فؤاده بالمطرد وقال غيره:
  فاختزه بسلب مدري                      كأنما اختز بزاعبي أي انتظمه يعني الكلب بقرن سلب أي طويل، مدري، أي محدد. الخزاز، كسحاب: بطن من بني تغلب من بني زهير، قال القطامي:
  ألا أبلغ سراة بني زهير                      وحيا للأخاطل والخزاز يقال: الخزاز هنا اسم رجل. الخزاز: نهر بالبطيحة، بين واسط والبصرة. قلت: والصواب فيه كشداد كما ضبطه الصاغاني، ومثله في مختصر البلدان. خزاز كقطام: ركية تحت جبل منعج في بلاد أسد. والخزز، كصرد: ولد الأرنب، أو ذكر الأرانب، ومنه قولهم: مسه مس الخزز. ج خزان، بالكسر، وأخزة، وموضعها مخزة، يقال: أرض مخزة، أي كثيرة الخزان، قيل: ومنه اشتق الخز، وهو الثياب المعروفة. خزز: فرس لبني يربوع وهو أبو الأثاثي، نقله الصاغاني قلت: وهو غير الخزز بن الوثيمي بن أعوج، وهو أبو الحرون، وكان الوثيمي والخزز جميعا لبني هلال، وهو يستدرك على المصنف. خزز بن لوذان الشاعر السدوسي فارس ابن النعامة. خزز بن معصب محدث. سمع بمصر من محمد بن زيان، وحسان بن عتاهية بن خزز بن خزز، مرتين، التجيبي، مخضرم، وولده عبد الرحمن بن حسان، وحفيده حسان بن عتاهية بن عبد الرحمن بن حسان ولي إمرة مصر، ذكره ابن يونس وقال: كان فقيها قتل في أول دولة بني العباس. ومحمد بن خزز الطبراني، له تاريخ كبير، روى عن أحمد بن منصور وغيره، هكذا قيده الدارقطني وقال: كتبت تاريخه بطبرية. قلت: وهو شديد الاشتباه بمحمد بن جرير الطبري صاحب التفسير والتاريخ من عدة أوجه. وخزازى، كحبالى، أو كسحاب، مقصور عنه، وبها روي قول عمرو بن كلثوم الآتي ذكره: جبل بين منعج وحاقل بإزاء حمى ضرية. كانوا يوقدون عليه غداة الغارة. ويوم خزازى: أحد أيام العرب. قال ابن كلثوم:
  ونحن غداة أوقد في خزازى                      رفدنا فوق رفد الرافدينـا والخزخز، بالضم، أي كهدهد: الغليظ العضل، وليس بتصحيف خزخز، مثال علبط، قاله الصاغاني. الخزخز والخزاخز، كعلبط وعلابط: القوي الشديد الكبير العضل من الرجال. وبعير خزخز: قوي شديد، قال:
  أعددت للورد إذا الورد حفز                      غربا جرورا وجلالا خزخز

  ويقال: لتجدنه بحمله خزخزا، أي قويا عليه. والخزيز، كأمير: العوسج الجاف جدا، قال ابن الأعرابي: الضريع: العوسج الرطب، فإذا جف فهو عوسج، فإذا ازداد جفوفه فهو الخزيز. في النوادر: اختززته، إذا أتيته في جماعة فأخذته منها. واختززت البعير من الإبل كذلك، أي استقته وتركتها، وأصل ذلك أن الخزز إذا وجد الأرانب عاشية اختز منها أرنبا وتركها. وقال الهجري: اختززت البعير: أطردته من بين الإبل. ومما يستدرك عليه: تمر خاز: فيه شيء من الحموضة وقد خززت يا تمر تخز فأنت خاز، قاله أبو عمرو. والخزيزة: الخزة، كما في الأساس. واختززته: أصبته. وخززته ببصري واختززته، إذا أخذته عينك، وهو مجاز. وخزوزى، كجلولى: موضع، نقله الصاغاني. والخزازان، بالتخفيف: جبلان طويلان في بلاد بني أسد. والخزازون: محدثون، أجلهم الإمام الأعظم أبو حنيفة النعمان بن ثابت الكوفي الخزاز، وإمام المحدثين حماد بن سلمة الخزاز، وأبو عامر صالح بن رستم الخزاز، عن ابن سيرين، وأبو خلف عبد الله بن عيسى الخزاز، عن يونس بن عبيد، وأحمد بن علي الخزاز شيخ لابن السماك، وسمرة الخزاز، تابعي، يروي عن أبي هريرة، وأبو عمر محمد بن العباس بن حيويه الخزاز، وهارون بن إسماعيل الخزاز، شيخ لعبد بن حميد، ومحمد بن عبيد الأطروش أبو الحسن الخزاز الكوفي، وأبو بكر محمد بن عبد الله بن غيلان بن خالد الخزاز، وأبو بكر أحمد بن محمد بن يعقوب الخزاز الأصبهاني الطالقاني، وأبو بشر إسماعيل بن إبراهيم بن إسحاق الخزاز الحلواني، وعبد الوهاب بن أحمد بن عبد الوهاب بن خليفة الخزاز أبو الفتح الواعظ تفقه على أبي يعلى ابن الفراء، وحدث عن أبي طالب العشاري وولي قضاء حران، وقتل سنة 476 وأبو بكر أحمد بن محمد بن الفضل الخزاز، عن ابن الأنباري النحوي ومحمد بن دلوية الخزاز أحد الرواة عن البخاري، ومحمد بن الفتح الخزاز، روى قراءة عاصم، ومحمد بن بحر الخزاز كوفي، روى قراءة حمزة، وعلي بن احمد بن زيدون الخزاز من شيوخ أبي الغنائم النرسي وغير هؤلاء.

##### Türkçe

**الخز** elbiselerden: yün ve ipekten dokunan şeydir; müzekkerdir; bilinen (bir şeydir); çoğulu **خزوز**’dur. Ondandır, bazılarının sözü: “Derken bir bedevî, **الخزوز** içinde sürüklenip gidiyor.” Onun satıcısı **خزاز**’dır; sahih Arapçadır. O, tamamı ipekle yapılmış bir cinstir; hadis bunun üzerine hamledilir: “Bir kavim **الخز**’ı ve ipeği helâl sayar.” Yine Ali (Allah ondan razı olsun) hadisi: “**الخز**’a binmeyi ve onun üzerine oturmayı yasakladı.” Birinci tür ise mubahtır; sahâbîler ve tâbiîn onu giymiştir; İbnü’l-Esîr bunu tahkik etmiştir.

Mecazdan: **الخز**: duvara diken koymaktır; tırmanılmasın diye; yani onun üzerine çıkmasın diye; “**خز** duvarı, onu **يخزه**” (denir). Ve burada **في** “üzerinde” mânasındadır.

**الخز**: okla (birini) delip geçirme ve mızrakla saplamadır; **الاختزاز** gibi. “Onu oku ile **خزه** ve **اختزه**” denir; onu delip geçti ve sapladıysa. “Mızrakla **اختزه** ve **اختلطه** ve **انتظمه**” (denir); tek bir mânadadır. Rü’be dedi ki:
  “Ecel güvercinine, **المختز** (olarak) rastladı.”
İbn Ahmer dedi ki:
  “**المطرد** ile onun kalbini **اختززت**ğim vakit.”
Başkası dedi ki:
  “Onu, uzun boynuzlu bir köpeğin ganimetiyle **اختزه** etti;
  sanki bir **زاعبي** ile **اختز** edilmiş gibi.”
Yani onu delip geçti; yani köpeği, uzun bir boynuzla; **مدري**: yani sivriltilmiş.

**الخزاز**; **سحاب** gibi: Benî Tağlib’den, Benî Züheyr’den bir karındır. Katamî dedi ki:
  “Benî Züheyr’in ileri gelenlerine ulaştır;
  ve **الأخاطل**’a ve **الخزاز**’a selâm.”
Denir ki: **الخزاز** burada bir adamın adıdır.

**الخزاز**: **البطيحة**’da bir nehirdir; Vâsıt ile Basra arasındadır. Dedim ki: onda doğrusu, Sâgânî’nin ضبط ettiği üzere, **شداد** gibi (okunuştur); **مختصر البلدان**’da da böyledir.

**خزاز**; **قطام** gibi: Esed diyarında, **منعج** dağı altında bir kuyudur.

**الخزز**; **صرد** gibi: tavşanın yavrusudur; yahut tavşanların erkeğidir. Ondandır onların sözü: “Ona **الخزز** dokunuşu gibi dokundu.” Çoğulu **خزان**’dır; kesre ile; ve **أخزة** (da vardır). Onun yeri **مخزة**’dir. “**أرض مخزة**” denir; yani **الخزان**’ı çok (olan). Denildi ki: ve ondan **الخز** türemiştir; o da bilinen elbiselerdir.

**خزز**: Benî Yerbû‘a ait bir attır; o, **الأثاثي**’nin babasıdır; Sâgânî onu nakletti. Dedim ki: o, **الخزز بن الوثيمي بن أعوج**’dan başkadır; o, **الحرون**’un babasıdır. **الوثيمي** ve **الخزز** ikisi de Benî Hilâl’indendi; bu, musannif üzerine istidrâktir.

**خزز بن لوذان**: **السدوسي** şairi; İbnü’n-Na‘âme’nin süvarisi.

**خزز بن معصب**: muhaddis. Mısır’da Muhammed b. Ziyân’dan işitti; ve **حسان بن عتاهية بن خزز بن خزز**’dan, iki defa; **التجيبي**; **مخضرم**. Onun oğlu **عبد الرحمن بن حسان**; ve torunu **حسان بن عتاهية بن عبد الرحمن بن حسان** Mısır emirliğini üstlendi; İbn Yûnus onu zikretti ve dedi ki: fakih idi; Benî Abbâs devletinin başında öldürüldü.

Ve **محمد بن خزز الطبراني**: onun büyük bir tarihi vardır; Ahmed b. Mansûr ve başkasından rivayet etti; Dârakutnî onu böyle kaydetti ve dedi ki: “Onun tarihini Taberiye’de yazdım.” Dedim ki: o, birkaç yönden tefsir ve tarih sahibi Muhammed b. Cerîr et-Taberî ile şiddetli biçimde karışmaya müsaittir.

Ve **خزازى**; **حبالى** gibi; yahut **سحاب** gibi; ondan kısaltılmıştır. Ve onunla, ileride zikri gelecek olan Amr b. Külsûm’un sözü rivayet edilmiştir: **ضرية** himâsının karşısında, **منعج** ile **حاقل** arasında bir dağdır. Baskın sabahı onun üzerinde ateş yakarlardı.

Ve **يوم خزازى**: Arapların günlerinden bir gündür. İbn Külsûm dedi ki:
  “Ve biz, **خزازى**’da ateş yakılan sabah,
  iki Rafid’in refdinin üstüne refd ettik.”

Ve **الخزخز**; zamme ile; yani **هدهد** gibi: kalın kaslıdır; **خزخز**’ın tashîfi değildir; **علبط** misali; Sâgânî bunu söyledi.

**الخزخز** ve **الخزاخز**; **علبط** ve **علابط** gibi: erkeklerden güçlü, şiddetli, iri kaslı (kimsedir). Ve **بعير خزخز**: güçlü, şiddetlidir. Dedi ki:
  “Suya varmak için, suya varma sürüldüğü vakit hazırladım:
  batıya giden, çekip götüren ve **خزخز** bir örtü.”

Ve denir ki: “Onu yüküyle **خزخزا** bulacaksın”; yani ona karşı güçlü.

Ve **الخزيز**; **أمير** gibi: çok kuru **العوسج**’dur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الضريع**: yaş **العوسج**’dur; kuruduğu vakit o **عوسج**’dur; kuruluğu arttığı vakit o **الخزيز**’dir.

**النوادر**’de: “Onu **اختززته**”; bir topluluk içinde ona geldiğin ve onu onlardan aldığın vakit (denir). Ve “deveyi develerden **اختززت**” de böyledir; yani onu sürdün ve onları bıraktın. Bunun aslı şudur: **الخزز** akşamleyin tavşanları bulduğu vakit, onlardan bir tavşanı **اختز** eder ve onları bırakır.

Hicrî dedi ki: “Deveyi **اختززت**”: onu develerin arasından kovdun.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **تمر خاز**: onda ekşilikten bir şey vardır. “Ey hurma, sen **خززت**; **تخز**; sen **خاز**’sın” (denir). Ebû Amr bunu söyledi.

Ve **الخزيزة**: **الخزة**’dir; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve “onu **اختززته**”: onu vurdun (isabet ettirdin).

Ve “onu gözümle **خززته** ve **اختززته**”: gözün onu aldığı vakit (denir); bu mecazdır.

Ve **خزوزى**; **جلولى** gibi: bir yerdir; Sâgânî onu nakletti.

Ve **الخزازان**; tahfîf ile: Benî Esed diyarında iki uzun dağdır.

Ve **الخزازون**: muhaddislerdir; onların en yücesi, imam-ı a‘zam Ebû Hanîfe en-Nu‘mân b. Sâbit el-Kûfî **الخزاز**; ve muhaddislerin imamı Hammâd b. Seleme **الخزاز**; ve Ebû Âmir Sâlih b. Rüstem **الخزاز**, İbn Sîrîn’den; ve Ebû Halef Abdullah b. Îsâ **الخزاز**, Yûnus b. Ubeyd’den; ve Ahmed b. Ali **الخزاز**, İbnü’s-Semmâk’a şeyhtir; ve Semre **الخزاز**, tâbiîdir, Ebû Hureyre’den rivayet eder; ve Ebû Ömer Muhammed b. el-Abbâs b. Hayûye **الخزاز**; ve Hârûn b. İsmâîl **الخزاز**, Abd b. Humeyd’e şeyhtir; ve Muhammed b. Ubeyd el-Atrûş Ebû’l-Hasen **الخزاز** el-Kûfî; ve Ebû Bekr Muhammed b. Abdullah b. Gîlân b. Hâlid **الخزاز**; ve Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kûb **الخزاز** el-İsfahânî et-Tâlikânî; ve Ebû Bişr İsmâîl b. İbrâhîm b. İshâk **الخزاز** el-Hulvânî; ve Abdülvehhâb b. Ahmed b. Abdülvehhâb b. Halîfe **الخزاز** Ebû’l-Feth el-Vâiz; Ebû Ya‘lâ İbnü’l-Ferrâ’dan fıkıh öğrendi; Ebû Tâlib el-Aşârî’den hadis rivayet etti; Harrân kadılığını üstlendi; 476 yılında öldürüldü. Ve Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. el-Fadl **الخزاز**, nahivci İbnü’l-Enbârî’den; ve Muhammed b. Delûye **الخزاز**, Buhârî’den rivayet eden râvilerden biridir; ve Muhammed b. el-Feth **الخزاز**, Âsım kıraatini rivayet etti; ve Muhammed b. Bahr **الخزاز** Kûfîdir, Hamza kıraatini rivayet etti; ve Ali b. Ahmed b. Zeydûn **الخزاز**, Ebû’l-Ganâim en-Nersî’nin şeyhlerindendir ve bunlardan başkaları.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَزَّ
خَزَّ U ( n. ac. خَزّ 1 ),
a.  Covered with thorns &c. ( wall ).

b.  see VIII .

اِخْتَزَزَ
اِخْتَزَزَ VIII ,
a.  Pierced, ran through the body .  خَزّ 1 , ( pl. خُزُوْز 27 ), Coarse silk-stuff.

b.  Green slime.

خُزَز
خُزَز 9 , ( pl. أَخْزِزَة 15t ,  خِزَّاْن 34 ),
a.  Male hare; leveret.

خَزَّاْز
خَزَّاْز 28 ,
a.  Seller of silk-stuffs.

##### Türkçe

خَزَّ
**خَزَّ** U (isim-fiil: **خَزّ** 1),
a. Dikenlerle vb. örtülü (duvar).

b. VIII’e bak.

اِخْتَزَزَ
**اِخْتَزَزَ** VIII,
a. Delindi, bedenin içinden geçirildi. **خَزّ** 1, (çoğulu: **خُزُوْز** 27), kaba ipek-kumaş.

b. Yeşil balçık.

خُزَز
**خُزَز** 9, (çoğulu: **أَخْزِزَة** 15t, **خِزَّاْن** 34),
a. Erkek tavşan; tavşan yavrusu.

خَزَّاْز
**خَزَّاْز** 28,
a. İpek-kumaşları satıcısı.
