# خزز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خزز

الخُزَزُ: ولد الأَرنب، وقيل: هو الذكر من الأَرانب، والجمع أَخِزَّةٌ وخِزَّانٌ مثل صُرَد وصِرْدان. وأَرض مَحَزَّة: كثيرة الخِزَّان.والخَزُّ: معروف من الثياب مشتق منه، عربي صحيح، وهو من الجواهر الموصوف بها؛ حكى سيبويه: مَررت بسَرْجٍ خَزٍّ صِفَتُه، قال: والرفع الوجه، يذهب إِلى أَن كونه جوهراً هو الأَصل. قال ابن جني: وهذا مما سمي فيه البعض باسم الجملة كما ذهَب إِليه في قولهم هذا خاتم حديد ونحوه، والجمع خُرُوزٌ، ومنه قول بعضهم: فإِذا أَعرابي يَرْفُل في الخُزُوز، وبائعه خَزَّاز. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: نهى عن ركوب الخَزِّ والجلوس عليه؛ قال ابن الأَثير: الخز المعروف أَوّلاً ثياب تنسج من صوف وإِبْرَيْسَمٍ وهي مباحة، قال: وقد لبسها الصحابة والتابعون فيكون النهي عنها لأَجل التشبه بالعجم وزِيِّ المُتْرَفِينَ، قال: وإِن أُريد بالخَزّ النوعُ الآخر، وهو المعروف الآن، فهو حرام لأَنه كله معمول من الإِبْرَيْسَم، قال: وعليه يحمل الحديث الآخر: قوم يستحلون الخَزَّ والحرير.
والخَزِيزُ: العَوْسَجُ الذي يجعل على رؤوس الحيطان ليمنع التَّسَلُّقَ. وخَزَّ الحائطَ يَخُزُّه خَزًّا: وضع عليه شوكاً لئلا يطلع عليه. ابن الأَعرابي: الضَّرِيعُ العَوْسَج الرَّطْب، فإِذا جف فهو عَوْسج، فإِذا زاد جُفوفه فهو الخَزِيزُ. والخَزّ: تغريز العوسج على رؤوس الحيطان. وفلان خَزَّ حائطه أَي وضع فيه الشوك لئلا يُتَسَلَّق. والخَزّ: الطعن بالحِراب. ويقال: خَزَّهُ بسهم واختَزَّه إِذا انتظمه وطعنه؛ قال رؤبة: لاقى حِمامَ الأَجَلِ المُخْتَزّ
وقال ابن أَحمر:
لما اخْتَزَزْتُ فُؤادَه بالمِطْرَدِ
واخْتَزَّه بالرمح: انتظمه؛ قال الشاعر:
فاخْتَزَّهُ بِسَلبٍ مَدْرِيِّ،
كأَنَّما اخْتَزَّ بِراعِبِيِّ
أَي انتظمه، يعني الكلب، بقَرْنٍ سَلِبٍ أَي طويل. مَدْري: مُحَدَّد. واخْتَزَّه بالرمح واختلطه وانتظمه بمعنى واحد، وفي النوادر: اخْتَزَزْتُ فلاناً إِذا أَتيته في جماعة فأَخذته منها. واخْتَزَزْتُ بعيراً من الإِبل أَي اسْتَقْتُه وتركتها، وأَصل ذلك أَن الخُزَز إِذا وجد الأَرانبَ عاشية اخْتَزَّ منها أَرنباً وتركها. قال أَبو عمرو: تمر خازٌّ فيه شيء من الحموضة، وقد خَزِزْتَ يا تمرُ تَخْزَزُ فأَنت خازٌّ. واخْتَزَّ البعيرَ: أَطْرَدَه من بين الإِبل؛ عن الهجري.
ورجل خُزْخُزٌ وخُزَخِزٌ، مثال هُدَبِدٍ، وخُزاخِز: قويٌّ غليظ كثير العَضَلِ. وبعير خُزَخُزٌ: قوي شديد؛ قال:
أَعْدَدْتُ للوِرْدِ، إِذا الوِرْدُ حَفَزْ،
غَرْباً جَرُوراً وجُلالاً خُزَخِزْ
ويقال: لتَجِدَنَّه بِحِمْله خُزَخِزاً أَي قويّاً عليه. وخَزازٌ وخَزازى، مقصور: كلاهما جبل كانت العرب تُوقِد عليه غداة الغارَة. ويومُ خَزازى: أَحدُ أَيام العرب. وخَزازى: موضع معروف؛ قال عمرو بن كلثوم: ونحنُ، غَداةَ أُوقِدَ في خَزازى،
رَفَدْنا فَوْقَ رَفْدِ الرَّافِدِينا
ويروى: خَزاز. وفي حديث أَشراط الساعة: يُسْتَحَلُّ الحِرُ والحَرير؛ قال ابن الأَثير: هكذا رواه أَبو موسى في الحاء والراء وقال: الحر، بتخفيف الراء الفرج وأَصله حِرْح، بكسر الحاء وسكون الراء، وجمعه أَحْراحٌ، ومنهم من يشدد الراء وليس بجيد، فعلى التخفيف يكون في حرح لا في حرر، والمشهور في رواية هذا الحديث على اختلاف طرقه: يستحلون الخَزَّ، بالخاء المعجمة والزاي، وهو ضرب من ثياب الإِبريسم معروف، قال: وكذا جاء في كتاب البخاري وأَبي داود، ولعله حديث آخر جاء كما ذكره أَبو موسى وهو حافظ عارف بما رَوَى وشَرَح فلا يتهم، والله أَعلم.

### Türkçe

**الخُزَزُ**: tavşanın yavrusu; ve denildi ki: o, tavşanların erkeğidir; çoğulu **أَخِزَّةٌ** ve **خِزَّانٌ**dur; **صُرَد** ve **صِرْدان** gibi. Ve **أَرض مَحَزَّة**: **الخِزَّان**ı çok olan (yer). Ve **الخَزُّ**: elbiselerden bilinen (bir şey)dir; ondan türemiştir; sahih Arapçadır; ve o, onunla nitelenen cevherlerdendir; Sîbeveyh hikâye etti: “**مَررت بسَرْجٍ خَزٍّ صِفَتُه**”; dedi ki: “ve ref‘ (merfû‘) vechidir”; “onun cevher oluşunun asıl olduğuna” gider. İbn Cinnî dedi ki: Bu, onda bir kısmın bütünün adıyla adlandırıldığı şeylerdendir; onların “bu demir yüzüktür” ve benzeri sözlerinde ona gittiği gibi; çoğulu **خُرُوزٌ**dur; ve ondan, bazılarının sözü: “Derken bir bedevî, **الخُزُوز** içinde sürüklenip gidiyor”; ve satıcısı **خَزَّاز**dır.

Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: **الخَزِّ**e binmekten ve onun üzerine oturmaktan nehyetti; İbnü’l-Esîr dedi ki: **الخز** bilinen (şey)dir; evvelâ yün ve **إِبْرَيْسَمٍ**den dokunan elbiselerdir ve onlar mubahtır; dedi ki: Sahâbîler ve tâbiîn onu giymiştir; böylece ondan nehiy, Acemlere ve mütreflerin ziynet ve kıyafetine benzemek sebebiyledir; dedi ki: Eğer **الخَزّ** ile diğer tür kastedilirse—ki şimdi bilinen odur—o haramdır; çünkü onun tamamı **الإِبْرَيْسَم**den yapılmıştır; dedi ki: Üzerine, diğer hadis hamledilir: “Bir kavim **الخَزَّ**ı ve ipeği helâl sayar.”

**والخَزِيزُ**: duvarların başlarına tırmanmayı engellesin diye konulan **العَوْسَجُ**dur. Ve **خَزَّ الحائطَ يَخُزُّه خَزًّا**: üzerine, ona tırmanılmasın diye diken koydu. İbnü’l-A‘râbî: **الضَّرِيعُ** yaş **العَوْسَج**dur; kuruduğu zaman o **عَوْسج** olur; kuruluğu arttığı zaman o **الخَزِيزُ**dur. Ve **الخَزّ**: duvarların başlarına **العوسج**ı saplayıp yerleştirmektir. Ve “falanca **خَزَّ حائطه**”: yani içine, tırmanılmasın diye diken koydu. Ve **الخَزّ**: mızraklarla saplamadır. Ve denilir: **خَزَّهُ** bir okla ve **اختَزَّه**: onu (okla) dizip geçirdiği ve sapladığı zaman; Ru’be dedi ki:

لاقى حِمامَ الأَجَلِ المُخْتَزّ

İbn Ahmer dedi ki:

لما اخْتَزَزْتُ فُؤادَه بالمِطْرَدِ

Ve **اخْتَزَّه بالرمح**: onu dizip geçirdi; şair dedi ki:

فاخْتَزَّهُ بِسَلبٍ مَدْرِيِّ،
كأَنَّما اخْتَزَّ بِراعِبِيِّ

Yani onu dizip geçirdi; yani köpeği; **بِقَرْنٍ سَلِبٍ** ile, yani uzun (bir boynuzla). **مَدْري**: sivri/ucu keskin. Ve **اخْتَزَّه بالرمح** ve **اختلطه** ve **انتظمه** bir mânâdadır. Ve **النوادر**’de: “**اخْتَزَزْتُ** falancayı”: bir topluluk içinde ona geldiğimde, onu onlardan aldığım zaman. Ve “**اخْتَزَزْتُ** develerden bir deveyi”: yani onu sevk ettim ve onları bıraktım; bunun aslı şudur: **الخُزَز** tavşanları akşamleyin bulduğunda, onlardan bir tavşanı **اخْتَزَّ** eder ve onları bırakır. Ebû Amr dedi ki: **تمر خازٌّ**: içinde bir şeyce (bir miktar) ekşilik olan hurma; ve “ey hurma, **خَزِزْتَ**; **تَخْزَزُ**; sen **خازٌّ**sun.” Ve **اخْتَزَّ البعيرَ**: develerin arasından onu sürdü/kovdu; Hicrî’den.

Ve bir adam **خُزْخُزٌ** ve **خُزَخِزٌ**dur; **هُدَبِدٍ** misali; ve **خُزاخِز**: kuvvetli, kalın, kası çok olandır. Ve bir deve **خُزَخُزٌ**: kuvvetli, şiddetli; dedi ki:

أَعْدَدْتُ للوِرْدِ، إِذا الوِرْدُ حَفَزْ،
غَرْباً جَرُوراً وجُلالاً خُزَخِزْ

Ve denilir: “Onu yüküyle mutlaka **خُزَخِزاً** bulacaksın”: yani ona karşı kuvvetli. Ve **خَزازٌ** ve **خَزازى** (maksûr): ikisi de bir dağdır; Araplar baskın sabahı onun üzerinde ateş yakarlardı. Ve **يومُ خَزازى**: Arapların günlerinden biridir. Ve **خَزازى**: bilinen bir yerdir; Amr b. Külsûm dedi ki:

ونحنُ، غَداةَ أُوقِدَ في خَزازى،
رَفَدْنا فَوْقَ رَفْدِ الرَّافِدِينا

Ve **خَزاز** diye de rivayet olunur. Ve kıyamet alâmetleri hadisinde: “**الحِرُ** ve ipek helâl sayılır”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ bunu **الحاء** ve **الراء**da böyle rivayet etti ve dedi ki: **الحر**—**الراء**ın tahfîfiyle—ferctir; aslı **حِرْح**tır; **الحاء**ın kesri ve **الراء**ın sükûnu ile; çoğulu **أَحْراحٌ**dır; onlardan kimi **الراء**ı şeddeler, iyi değildir; tahfîf üzere olunca **حرح**ta olur, **حرر**de olmaz. Ve bu hadisin rivayetinde—yollarının ihtilâfına rağmen—meşhur olan: “**الخَزَّ**ı helâl sayarlar”dır; **الخاء** (mu‘ceme) ve **الزاي** ile; o, bilinen **الإِبريسم** elbiselerinden bir türdür; dedi ki: Buhârî’nin ve Ebû Dâvûd’un kitabında da böyle gelmiştir; belki Ebû Mûsâ’nın zikrettiği gibi gelen başka bir hadistir; o, rivayet ettiğini hıfzeden, bilen ve şerheden (bir kimse)dir; itham edilmez; Allah daha iyi bilir.
