# خزعل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B9%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D8%B9%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خزعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B9%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خزعل

خزعل الضبع: عرج وخمع عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  وسدو رجل من ضعاف الأرجل
  متى أرد شدتهـا تـخـزعـل

  ورواية ابن دريد: ونقل رجل كما تقدم قريبا. خزعل الماشي: نفض رجليه كما في المحكم. وناقة بها خزعال: أي ظلع. قال الفراء: وليس في الكلام فعلال بالفتح من غير ذوات التضعيف سواه، زاد غيره: قسطال للغبار، عن ابن مالك وخرطال للحب، وزاد ثعلب: قهقار، وخالفه الناس، وقالوا: هو قهقر. ويرد عليه: بغراس، اسم بلد، وكذا بغداد، وفي الهمع: ومن ذلك: قشعام، للعنكبوت، وربما أظهر الاستقراء غير ذلك. قلت: ومر جبرال، بالفتح، للمصنف في ج - ب - ر، ونظره بخزعال، وثرثال. اسم، ويأتي له أيضا: قصدال: موضع. فأما في المضاعف ففعلال فيه كثير، كزلزال وصلصال وقلقال، إذا فتحته فاسم، وإذا كسرته فمصدر، كذا في دستور اللغة، لأبي عبد الله الحسين ابن إبراهيم النطنزي. قال شيخنا: أما قرطاس: ففي المصباح أن كسره أشهر من ضمه، وجزم المصنف بأنه مثلث، وعليه فهو وارد على قوله هنا، وليس إلى آخره. والخزعل: الضبع سمي به لما فيه من الظلع. قال ابن الأعرابي: الخزعالة، بالضم: المزاح والتلعب.
 ومما يستدرك عليه: الخزعلة: ضرب من المشي، كالخذعلة. وخزعل: من الأعلام. والخزاعلة: بطن من العرب.

### Türkçe

**خزعل** **الضبع**: topalladı ve sendeledi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
  Zayıf bacaklılardan bir adamın bacağını bağladılar,
  Ne zaman onu sıkıca bağlamak istesem **تـخـزعـل**.

İbn Düreyd’in rivayeti: “Ve az önce yakında geçtiği üzere bir adamı nakletti.” **خزعل** **الماشي**: **المحكم**’de olduğu gibi, iki ayağını silkeledi. Ve **ناقة** onda **خزعال** bulunan: yani topal. el-Ferrâ dedi: “Sözde, şeddeli kökler dışındakilerden, fetha ile **فعلال** yalnız bunun dışında yoktur.” Başkası ekledi: toz için **قسطال**; İbn Mâlik’ten. Ve tane için **خرطال**. Ve Sa‘leb ekledi: **قهقار**; insanlar ona muhalefet ettiler ve “O, **قهقر**’dır” dediler. Ona karşı delil olarak: **بغراس**; bir belde adıdır; aynı şekilde **بغداد**. **الهمع**’da: “Bundan olan: örümcek için **قشعام**; ve belki istikrâ (tümevarım) bunun dışında şeyler de ortaya koyar.” Dedim: Müellifin **ج - ب - ر** maddesinde fetha ile **جبرال** geçti; ve onu **خزعال** ve **ثرثال** ile kıyasladı. İsimdir; ve onun için ayrıca **قصدال** da gelir: bir yer. Ama mudâaf (şeddeli)da ise, onda **فعلال** çoktur; **زلزال** ve **صلصال** ve **قلقال** gibi: onu fetha ile okursan isimdir; onu kesra ile okursan mastardır; **دستور اللغة**’de böyledir; Ebû ‘Abdillâh el-Hüseyn b. İbrâhîm en-Natanzî’ye ait. Şeyhimiz dedi: “**قرطاس**’a gelince: **المصباح**’ta onun kesra ile okunmasının damme ile okunmasından daha meşhur olduğu vardır; müellif onun üç vecihli olduğunu kesinleştirdi; buna göre o, burada onun sözüne karşı delil olarak gelir; ‘ve sonuna kadar’ değildir.” Ve **الخزعل**: **الضبع**; onda bulunan topallıktan dolayı bununla adlandırıldı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخزعالة** damme ile: şakalaşma ve oyun etme.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الخزعلة**: yürüyüşten bir tür; **الخذعلة** gibi. Ve **خزعل**: özel adlardandır. Ve **الخزاعلة**: Araplardan bir batındır.
