# خزع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خزع

خَزَعَ عن أَصحابه يَخْزَعُ خَزْعاً وتَخَزَّع: تَخَلَّف عنهم في مسِيرهم. وخَزَع عنهم إِذا كان معهم في مسير فخنَسَ عنهم، وسميت خُزاعةُ بهذا الاسم لأَنهم لما ساروا مع قومهم من مأْرِب فانتهوا إِلى مكة تَخَزَّعوا عنهم، فأَقاموا وسار الآخرون إِلى الشام؛ وقال ابن الكلبي: إِنما سموا خُزاعة لأَنهم انخزعوا من قومهم حين أَقبلوا من مأْرب فنزلوا ظهر مكة، وقيل: خُزاعةُ حَيّ من الأَزْد مشتق من ذلك لتخلفهم عن قومهم، وسموا بذلك لأَنّ الأَزْد لما خرجت من مكة لتَتَفَرَّق في البلاد تَخلَّفت عنهم خُزاعة وأَقامت بها. قال حسان بن ثابت:
فَلما هَبَطْنا بَطْنَ مَرٍّ، تَخَزَّعتْ
خُزاعةُ عنا في حُلُولٍ كَراكِرِ
وهم بنو عَمْرو بن رَبيعة وهو لُحَيّ بن حارثة، فإِنه أَوَّل من بَحَّر البحائر وغيَّر دين إِبراهيم. وخَزَعْتُ الشيءَ خَزْعاً فانْخَزَع كقولك قطعته فانْقَطع، وخَزَّعْتُه: قَطَّعْتُه، وخَزَّعْتُ اللحم تَخْزِيعاً: قَطَّعْتُه قِطَعاً، وهذه خِزْعةُ لحم تَخَزَّعْتُها من الجَزُور أَي اقْتَطَعْتها. وفي حديث أَنس في الأُضحية: فَتَوَزَّعُوها وتَخَزَّعُوها أَي فرَّقُوها. وتَخَزَّعنا الشيء بيننا أَي اقتسمناه قِطَعاً. ورجل خَزُوع مِخْزاعٌ: يَخْتَزِل أَموالَ الناس. واخْتَزَعْته عن القوم واخْتَزَلْتُه أَي قطعته عنهم، وخَزَّعني ظَلَعٌ في رِجلي تخزيعاً أَي قطعني عن المشي. ويقال به خَزْعةٌ وبه خَمْعة وبه خَزْلة وبه قَزْلة إِذا كان يَظلَعُ من إِحدى رجليه، ورجل خُزَعة مثال هُمَزة أَي عُوَقةٌ. وانخزَع الحبْلُ: انْقطع، وقيل: انقطع من نِصفه ولا يقال ذلك إِذا انقطع من طرفه. واخْتَرَع فلاناً عِرْقُ سَوْء واخْتَزَلَه إِذا اقْتطعَه دون المَكارِم وقعَد به. قال أَبو عيسى: يبلغ الرجلَ عن مملوكه بعضُ ما يكره فيقول: ما يزال خُزْعةٌ خَزَعَه أَي شيء سَنَحَه أَي عدَله وصرَفه.
والخَوْزَعةُ: رملة تنقطع من مُعْظم الرَّمل.
وانخزَع العُود: انكسر بقِصْدَتَيْن. وانخزَع مَتْنُ الرجل: انْحَنى من كِبَرٍ وضَعْفٍ. والخَوْزَعُ: العجوز؛ وأَنشد:
وقد أَتَتْني خَوْزَعٌ لم تَرْقُدِ،
فَحَذَفَتْني حَذْفةَ التَّقَصُّدِ
وخزَعَ منه شيئاً خَزْعاً واختزَعَه وتَخَزَّعَه: أَخذه.
والمُخَزَّعُ: الكثير الاختلاف في أَخلاقه؛ قال ثعلبة ابن أَوس الكلابي: قد راهَقَت بِنْتِيَ أَن تَرَعْرَعا،
إِنْ تُشْبِهِينِي تُشْبِهِي مُخَزَّعا
(* ورد هذا البيت في مادة «خرع» وفيه مُخرَّعاً بدل مُخزَّعا.) خَراعةً مني وَدِيناً أَخْضَعا،
لا تَصْلُحُ الخَوْدُ عليهنَّ مَعا
وفي الحديث: أَن كعب بن الأَشرف عاهَد النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن لا يُقاتِلَه ولا يُعِينَ عليه ثم غدَرَ فخزَعَ منه هِجاؤه له فأَمر بقتله؛ الخَزْعُ: القَطْع، وخَزَع منه كقولك نالَ منه ووضع منه؛ قال ابن الأَثير: والهاء في منه للنبي، صلى الله عليه وسلم، ويجوز أَن تكون لكعب ويكون المعنى أَن هِجاءَه إِياه قطَع منه عَهْدَه وذِمَّته.

### Türkçe

**خَزَعَ** arkadaşlarından **يَخْزَعُ** **خَزْعاً** ve **تَخَزَّع**: onların yürüyüşlerinde onlardan geri kaldı. Ve **خَزَعَ** onlardan; eğer onların yürüyüşünde onlarla birlikte iken onlardan geri çekilip gizlendi ise. Ve **خُزاعةُ** bu adla adlandırıldı; çünkü onlar, kavimleriyle birlikte **مأْرِب**’den yürüdüklerinde, **مكة**’ye varınca onlardan **تَخَزَّعوا** ettiler; böylece ikamet ettiler, diğerleri ise **الشام**’a yürüdü. İbnü’l-Kelbî dedi: Onlar ancak **خُزاعة** diye adlandırıldılar; çünkü **مأْرب**’den geldiklerinde kavimlerinden **انخزعوا** ettiler de **مكة**’nin sırtına indiler. Ve denildi: **خُزاعةُ** **الأَزْد**’den bir kabiledir; kavimlerinden geri kalmalarından dolayı bundan türemiştir. Ve bununla adlandırıldılar; çünkü **الأَزْد** **مكة**’den çıkıp beldelerde dağılmak için çıktığında, **خُزاعة** onlardan geri kaldı ve orada ikamet etti. Hassân b. Sâbit dedi:
فَلما هَبَطْنا بَطْنَ مَرٍّ، تَخَزَّعتْ
خُزاعةُ عنا في حُلُولٍ كَراكِرِ

Ve onlar, **عَمْرو بن رَبيعة** oğullarıdır; o da **لُحَيّ بن حارثة**’dir; çünkü o, **البحائر**’i ilk **بَحَّر** eden ve İbrâhîm’in dinini değiştiren kimsedir. Ve **خَزَعْتُ** şeyi **خَزْعاً**; böylece **انْخَزَع**; “onu kestim de kesildi” demen gibi. Ve **خَزَّعْتُه**: onu parça parça ettim. Ve **خَزَّعْتُ** eti **تَخْزِيعاً**: onu parçalar hâlinde parça parça ettim. Ve bu, **خِزْعةُ** ettir; onu **الجَزُور**’dan **تَخَزَّعْتُها** ettim; yani onu koparıp aldım. **الأُضحية** hakkında Enes’in hadisinde: “**فَتَوَزَّعُوها وتَخَزَّعُوها**” yani onu dağıttılar. Ve **تَخَزَّعنا** şeyi aramızda; yani onu parçalar hâlinde paylaştık. Ve **خَزُوع** **مِخْزاعٌ** adam: insanların mallarını **يَخْتَزِل** eder. Ve onu kavimden **اخْتَزَعْته** ve **اخْتَزَلْتُه**; yani onu onlardan kestim (ayırdım). Ve bacağımdaki bir topallık beni **خَزَّعني** **تخزيعاً**; yani beni yürümekten kesti. Ve “onda **خَزْعةٌ** var” ve “onda **خَمْعة** var” ve “onda **خَزْلة** var” ve “onda **قَزْلة** var” denilir; eğer iki bacağından birinden topallıyor ise. Ve **خُزَعة** (vezni **هُمَزة** misali) adam: yani bir sakatlıktır. Ve ip **انخزَع** etti: koptu. Ve denildi: yarısından koptu; ucundan koptuğunda bu söylenmez. Ve falanı kötü bir damar **اخْتَرَع** etti ve onu **اخْتَزَلَه** etti; eğer onu faziletlerin dışında koparıp aldı ve onunla (onu) oturttu (alıkoydu) ise. Ebû Îsâ dedi: Adamın kölesinden hoşlanmadığı şeyin bir kısmı ona ulaşır da der ki: “O, hâlâ **خُزْعةٌ**; onu **خَزَعَه**” yani ona ne ilişti; yani onu çevirdi ve saptırdı.

Ve **الخَوْزَعةُ**: kumun çoğundan kopan bir kum parçası.

Ve odun **انخزَع** etti: iki parçaya kasıtla kırıldı. Ve adamın sırtı **انخزَع** etti: yaşlılık ve zayıflıktan eğildi. Ve **الخَوْزَعُ**: kocakarıdır; ve şu beyit okundu:
وقد أَتَتْني خَوْزَعٌ لم تَرْقُدِ،
فَحَذَفَتْني حَذْفةَ التَّقَصُّدِ

Ve ondan bir şeyi **خزَعَ** **خَزْعاً** ve onu **اختزَعَه** ve onu **تَخَزَّعَه**: onu aldı.

Ve **المُخَزَّعُ**: ahlâkında çokça değişiklik sahibi olandır. Sa‘lebe b. Evs el-Kilâbî dedi:
قد راهَقَت بِنْتِيَ أَن تَرَعْرَعا،
إِنْ تُشْبِهِينِي تُشْبِهِي مُخَزَّعا
(* Bu beyit “**خرع**” maddesinde gelmiştir; onda **مُخرَّعاً** **مُخزَّعا** yerine.)
خَراعةً مني وَدِيناً أَخْضَعا،
لا تَصْلُحُ الخَوْدُ عليهنَّ مَعا

Ve hadiste: Ka‘b b. el-Eşref, Peygamberle—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—ahitleşti; ona karşı savaşmamak ve ona karşı yardım etmemek üzere; sonra hainlik etti de ondan, ona yönelik hicvi **فخزَعَ** etti; bunun üzerine onun öldürülmesini emretti. **الخَزْعُ**: kesmedir. Ve ondan **خَزَع**; “ondan elde etti ve ondan eksiltti” demen gibi. İbnü’l-Esîr dedi: “**منه**”deki **الهاء** Peygamber içindir—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—; ve Ka‘b için olması da caizdir; bu durumda anlam, onun onu hicvetmesinin, ondan ahdini ve zimmetini kesmiş olmasıdır.
