# خزل (خ-ز-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ز - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي واللام معهما
خ ز ل، ز ل خ مستعملان فقط خزل: الخَزَلُ من الانْخِزال في المشي، كأن الشوك شاك قدمه. والخَزْلُ: القطع. قال الأعشى:
صفرُ الوشاحِ وملء الدرع بهنكةٌ		إذا تأتى يكاد الخَصْرُ ينـخـزلُ
والسَّحابُ يتخزل، إذا رأيته متثاقلا كأنه يتراجع.
والأَخْزلُ: الذي في وسط ظهره كَسْرٌ، فهو مَخْزُولُ الظهر، وفي ظهره خُزْلة، أي: هو مثل سرج. وقد خَزِل خَزَلاً.
والأَخْزَلُ: البعير الذي قد ذهب سنامه كله.
والمخزولُ من الشعر، والخُزْلةُ في الشعر: سقوط تاء متفاعلن ومفاعلتن، كقوله:
وأعطى قومهُ الأنصار فضلاً		وإخوتهم من المهاجـرينـا
كأن تمامه من المتهاجرينا ،ويكون هذا في الوافر والكامل. ومثله قوله:
لقد بُحِحْتُ مـن الـنِّـدا		ء بجَمْعِكم هل من مبارِزْ
وتمامهُ: ولقد، ويسمى هذا أَخْزَلَ ومخزولاً، وهو الجُزْءُ الذي فيه الخُزْلةُ.
زلخ: الزَّلْخُ: رفعك يدك في رمي السهم إلى أقصى ما تقدر عليه، تريد بعد الغلوة، قال:
ما مائة زَلْخٍ بمرخٍ غال
وسألت أبا الدقيش عن هذا البيت بعينه. فقال: الزَّلْخُ أقصى غاية المغالي.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي** و**اللام** معهما
خ ز ل، ز ل خ: Yalnızca ikisi kullanımdadır. **خزل**: **الخَزَلُ**, yürüyüşte **الانْخِزال**dandır; sanki diken onun ayağını delmiş gibidir. Ve **الخَزْلُ**: kesmedir. **الأعشى** dedi ki:
صفرُ الوشاحِ وملء الدرع بهنكةٌ		إذا تأتى يكاد **الخَصْرُ** ينـخـزلُ
Ve **السَّحابُ** **يتخزل**; onu ağırlaşmış görürsen, sanki geri çekiliyor gibidir.
Ve **الأَخْزلُ**: sırtının ortasında bir kırık olan kimsedir; o, sırtı **مَخْزُولُ**dur; ve sırtında **خُزْلة** vardır; yani: o, eyer gibidir. Ve **خَزِل** **خَزَلاً**.
Ve **الأَخْزَلُ**: hörgücünün tamamı gitmiş olan devedir.
Ve şiirde **المخزولُ**, ve şiirde **الخُزْلةُ**: **متفاعلن** ve **مفاعلتن**in **تاء**sının düşmesidir; şu sözü gibi:
وأعطى قومهُ الأنصار فضلاً		وإخوتهم من المهاجـرينـا
Sanki onun tamamı **المتهاجرينا**dandır; ve bu, **الوافر** ve **الكامل**de olur. Ve bunun benzeri onun sözü:
لقد بُحِحْتُ مـن الـنِّـدا		ء بجَمْعِكم هل من مبارِزْ
Ve onun tamamı: **ولقد**’dır. Ve buna **أَخْزَلَ** ve **مخزولاً** denir; ve o, içinde **الخُزْلةُ** bulunan cüzdür.

**زلخ**: **الزَّلْخُ**: oku atmada elini, gücünün yettiği en uç noktaya kadar kaldırmandır; **الغلوة**den sonra (atışı) istersin. Dedi ki:
ما مائة **زَلْخٍ** بمرخٍ غال
Ve bu beytin aynısını **أبا الدقيش**’e sordum. Dedi ki: **الزَّلْخُ**, **المغالي**nin en uç sınırıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

انخزلَ الشيءَ، أي انقطع. والاخْتِزالُ: الاقتطاعُ. يقال: اخْتَزَلَهُ عن القوم، مثل اخْتَزَعَهُ. والخَوْزَلي والخَيْزَلي: مِشْيةٌ فيها تَفَكُّكٌ، مثل الخَوْزرِي والخَيْزَري.

##### Türkçe

**انخزلَ** şeyi; yani koptu. **والاخْتِزالُ**: koparıp alma. Denir ki: Onu kavimden **اخْتَزَلَهُ**; **اخْتَزَعَهُ** gibi. **والخَوْزَلي** ve **الخَيْزَلي**: içinde çözülme bulunan bir yürüyüş; **الخَوْزرِي** ve **الخَيْزَري** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ز ل
خزل ، زلخ
استعمل من وجوهِه : خزل ، زلخ .
خزل : قال الليث : الْخَزَلُ منَ الانخزالِ في
المشي ، كأَنَّ الشَّوْكَ شَاكَ قَدَمَهُ .
وقال الأعشى :
إِذا تَقومُ يكادُ الْخَضْرُ يَنْخَزِلُ
قال : والأخْزَلُ : الذي في وسط ظَهْرِهِ
كسْرٌ ، وهو مَخْزُولُ الظَّهْرِ ، وفي ظهرهِ
خُزْلةٌ _ أي : هو مثلُ سَرْجٍ . والْفِعْلُ : خَزِل
يَخْزَلُ خَزَلاً .
قال : والأخْزَلُ _ من الإبل _ : الذي ذهبَ
سَنامُهُ كلُّهُ .
قلت : أُرَاهُ أرادَ ) ( الأجْزَلَ ) ( _ بالْجِيم _
فَصَحَّفَهُ ، وجَعَلهُ خَاءً .
وروى أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْجَزَلُ
أن يصيبَ الْغارِبَ دَبَرةٌ فيخرُجَ منه عَظْمٌ
فَيطْمئنَّ موضِعُه ، وأنشد :
يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْرِ الأجْزَلِ
وأما الْخَزْلُ _ بالْخاءِ _ : فهو القطْعُ .
يقال : خَزَلْتُهُ فانخَزَلَ _ أي قَطَعْتهُ فانقطع .
وقول الأعشَى :
إذا تأَنَّى يكادُ الْخَصْرُ يَنْخَزِلُ
معناه : ينقطعُ لِهَيَفِهِ ، كما قال قيسٌ :
. . تَكادُ تَنْغَرِفُ
أي : تَنقطعُ .
قلت : وقد يكون الْجَزْلُ _ بالجيم _ قَطْعاً .
يقال : جاءَ زمنُ الْجَزَالِ والْجِزَالِ ، ولعلّ
الْخاءَ والجيمَ تَعَاقَبَا في هذا الحرف .
ويقال : اخْتَزَلَ الْعاملُ المالَ الذي جَبَاه
_ إذا اقْتَطَعَه ، ولا يقال إلاَّ بالْخَاء .
وهو يمشي الخَيْزَلَى والْخَوْزَلَى _ إذا
تَبَخْتر . . . لا يُقَال إلا بالخاء .
وقال الليث : المخْزُولُ من الشِّعر : ما فيه
خُزْلَةٌ .
قال : والخُزْلَة سقوطُ تَاء ) ( متفَاعِلُنْ ) (
و ) ( مُفَاعَلَتُنْ ) ( .
وبعضهم يقول : خَزْلَةٌ _ كقوله :
وأَعطَى قَوْمهُ الأنصَارَ فَضلاً
وَإِخْوَتَهُمْ مِنَ المُهَاجِرِينَا
وتمامُهُ :
. . . مِن المُتَهاجِرِينَا
ولا يكون هذا إلا في الوافر والكامل
_ ومِثْلُه : _
لَقَدْ بَحَحْتُ من النِّداءِ
لِجَمْعِكُمْ هلْ من مُبارزْ
تمامُهُ :
ولَقَدْ . . .
بالواو ، ويسمَّى هذا أَخْزَل . ومخزولاً .
ورجلٌ خُزَلةٌ وخُزَرَةٌ _ أي : يحبسُكَ عما
تُرِيدُ ، ويُعَوِّقُك عنه .
زلخ : قال الليث : الزَّلْخُ رَفْعُكَ يدكَ في رَمْي
السَّهم إلى أَقصَى ما تَقْدِرُ عليه _ تُرِيد به
بُعْدَ الْغَلْوَةِ ، وأَنشد :
مِنْ مِائَةٍ زَلْخٍ بمرِّيخٍ غَالْ
قال : وسألتُ أبا الدُّقَيْشِ عن تفسير هذا
البيت بعينه ، فقال : ) ( الزَّلْخُ ) ( أقصى غاية
المُغَالِي ، وأنشدني :
قامَ عَلَى مَرْتَبَةٍ زَلْخٍ فَزَلْ
ابن السِّكِّيت : بئرٌ زَلُوخٌ وزلُوجٌ ، وهي
المتزلِّقَةُ الرأس .
قال : ومكانٌ زَلِخٌ _ بكسر اللام _ ويقال :
زَلْخٌ ، وأنشد :
قامَ عَلَى مَرْتَبَةٍ زَلْخٍ فَزَلْ
قال : وقال أبو زيد : زَلِخَتْ رِجْلُه
وَزَلَجتْ .
وقال الشاعر :
فَوَارِسُ نازَلُوا الأبطالَ دُوني
غَدَاةَ الشِّعبِ في زَلْخِ المَقَام
وقال خليفةُ الضِّبابيُّ : الزَّلَخَانُ والزَّلَجَانُ
في المشي : التقَدُّمُ في السُّرعة .
وقال شمِرٌ : مكانٌ زلِخٌ _ أي : دَحْضٌ
مَزِلَّةٌ .
قلتُ : والذي قاله الليث في الزَّلْخِ أَنَّهُ
رَفْعُكَ يَدَك في رمْي السَّهم _ : حرفٌ
لا أَحْفَظهُ لغيره ، وأَرْجو أن يكون
صحيحاً .
وأخبرني المنذِريُّ _ عن أبي الهيثم _ أنه
قال : اعتَلَّتْ أُمُّ الهيثمِ الأعرابيُّةُ فزارَها أبو
عبيدة ، وقال لها : عَمَّ كانتْ عِلَّتُكِ ؟ ؟
فقالت : كنت وَحْمَى سَدِكَةً فشهدْتُ مَأدُبَةً
فأكلْتُ جُبْجُبَةً من صَفِيفِ هِلَّعَةٍ فاعْتَرَتْني
زُلَّخَةٌ .
قلنا لها : ما تقولين يا أُمَّ الهيثم ؟ فقالت :
أَوَ للنَّاسِ كلامانِ ؟
وقال شمرٌ : الزُّلَخَّةُ وَجَعُ يعترضُ في
الظهر ، وأنشد :
كأَنَّ ظَهْرِي أخَذَتْهُ زُلَّخَهْ
لمّا تَمَطَّى بالْفَرِيِّ الْمِفْضَخَهْ
وكان اسمُ صاحبة يوسُفَ عليه السلام زُلَيخَا ،
فيما رُوِيَ والله أعلم وهُوَ حَسبُنا ونِعْم
الوَكيلُ .

##### Türkçe

خ ز ل
**خزل** , **زلخ**
Onun vecihlerinden kullanılmıştır: **خزل** , **زلخ** .

**خزل** : Leys dedi: **الْخَزَلُ** yürüyüşte **الانخزالِ**dendir; sanki diken ayağını dikmiş gibidir.
A‘şâ dedi:
İِذا تَقومُ يكادُ **الْخَضْرُ** يَنْخَزِلُ
Dedi: ve **الأخْزَلُ**: sırtının ortasında bir kırık olan kimsedir; o, sırtı **مَخْزُولُ الظَّهْرِ**dur; ve sırtında bir **خُزْلةٌ** vardır; yani: o, bir eyer gibidir. Fiil: **خَزِل** **يَخْزَلُ** **خَزَلاً**.
Dedi: ve **الأخْزَلُ** _develerden_: hörgücünün tamamı gitmiş olan kimsedir.
Dedim: sanırım o, **الأجْزَلَ**i kastetti _**الْجِيم** ile_ de onu tashif etti ve onu **خَاءً** yaptı.
Ebû Ubeyd _Asma‘î’den_ rivayet etti: **الْجَزَلُ**; **الْغارِبَ**e bir **دَبَرةٌ** isabet etmesi, ondan bir kemik çıkması, sonra yeri çökmesidir; ve inşad etti:
يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْرِ **الأجْزَلِ**
أما **الْخَزْلُ** _**الْخاءِ** ile_: o, kesmedir.
Denir: **خَزَلْتُهُ** da **فانخَزَلَ**; yani: onu kestim de kesildi.
A‘şâ’nın sözü:
إذا تأَنَّى يكادُ **الْخَصْرُ** يَنْخَزِلُ
Onun manası: inceliğinden dolayı kopar; Kays’ın dediği gibi:
. . تَكادُ تَنْغَرِفُ
Yani: kopar.
Dedim: **الْجَزْلُ** _**الجيم** ile_ de kesme olabilir.
Denir: **الْجَزَالِ** ve **الْجِزَالِ** zamanı geldi; belki **الْخاءَ** ile **الجيمَ** bu harfte birbirinin yerine geçmiştir.
Ve denir: **اخْتَزَلَ** âmili, topladığı malı _onu kestiği/ayırdığı zaman_; ve ancak **الْخَاء** ile denir.
Ve o, **الخَيْزَلَى** ve **الْخَوْزَلَى** yürür _salındığı/zamklandığı zaman_... ancak **الخاء** ile söylenir.
Leys dedi: şiirden **المخْزُولُ**: içinde **خُزْلَةٌ** olan şeydir.
Dedi: ve **الخُزْلَة**; **تَاء**’nın **متفَاعِلُنْ** ve **مُفَاعَلَتُنْ**dan düşmesidir.
Bazıları **خَزْلَةٌ** der; onun sözü gibi:
وأَعطَى قَوْمهُ الأنصَارَ فَضلاً
وَإِخْوَتَهُمْ مِنَ المُهَاجِرِينَا
Onun tamamı:
. . . مِنَ المُتَهاجِرِينَا
Bu, ancak **الوافر** ve **الكامل**de olur.
_ve onun benzeri:_
لَقَدْ بَحَحْتُ من النِّداءِ
لِجَمْعِكُمْ هلْ من مُبارزْ
Onun tamamı:
ولَقَدْ . . .
**الواو** ile; buna **أَخْزَل** ve **مخزولاً** denir.
Ve bir adam **خُزَلةٌ** ve **خُزَرَةٌ**dur; yani: seni istediğinden alıkoyar ve seni ondan engeller.

**زلخ** : Leys dedi: **الزَّلْخُ**; oku atmada elini, gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır; bununla **بُعْدَ الْغَلْوَةِ**yi istersin; ve inşad etti:
مِنْ مِائَةٍ **زَلْخٍ** بمرِّيخٍ غَالْ
Dedi: bu beytin bizzat tefsiri hakkında Ebû’d-Dukayş’e sordum; dedi ki: **الزَّلْخُ**; aşırı gidenin en uç gayesidir; ve bana inşad etti:
قامَ عَلَى مَرْتَبَةٍ **زَلْخٍ** فَزَلْ
İbnü’s-Sikkît: **بئرٌ زَلُوخٌ** ve **زلُوجٌ**; o, başı kaygan olandır.
Dedi: ve **مكانٌ زَلِخٌ** _lâmın kesresiyle_; ve **زَلْخٌ** denir; ve inşad etti:
قامَ عَلَى مَرْتَبَةٍ **زَلْخٍ** فَزَلْ
Dedi: Ebû Zeyd dedi: **زَلِخَتْ** ayağı ve **زَلَجتْ**.
Şair dedi:
فَوَارِسُ نازَلُوا الأبطالَ دُوني
غَدَاةَ الشِّعبِ في **زَلْخِ** المَقَام
Halîfe ed-Dıbbâbî dedi: yürüyüşte **الزَّلَخَانُ** ve **الزَّلَجَانُ**; süratte ilerlemektir.
Şemir dedi: **مكانٌ زلِخٌ**; yani: kaygan, ayağın kaydığı yer.
Dedim: Leys’in **الزَّلْخِ** hakkında söylediği, onun oku atmada elini kaldırman olduğu: bir harftir; onu başkasından hatırlamıyorum; ve doğru olmasını umarım.
Münzirî bana haber verdi _Ebû’l-Heysem’den_: o dedi ki: Ebû’l-Heysem’in bedevî annesi hastalandı; Ebû Ubeyde onu ziyaret etti ve ona dedi: hastalığın neydi?
Dedi: ben **وَحْمَى سَدِكَةً** idim; bir ziyafete şahit oldum; **صَفِيفِ هِلَّعَةٍ**dan bir **جُبْجُبَةً** yedim de bana bir **زُلَّخَةٌ** arız oldu.
Ona dedik: ey Ebû’l-Heysem’in annesi, ne diyorsun? Dedi: insanların iki sözü mü var?
Şemir dedi: **الزُّلَخَّةُ**; sırtta arız olan bir ağrıdır; ve inşad etti:
كأَنَّ ظَهْرِي أخَذَتْهُ **زُلَّخَهْ**
لمّا تَمَطَّى بالْفَرِيِّ الْمِفْضَخَهْ
Ve Yûsuf’un _aleyhi’s-selâm_ sahibinin adı, rivayet olunduğu üzere **زُلَيخَا** idi; Allah daha iyi bilir; ve O bize yeter; ne güzel vekildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والزاء وما يثلثهما)
  (خزع)  الخاء والزاء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على القَطْع والانقِطاع. يقال تَخَزَّعَ فلانٌ عن أصحابه، إذا تخلّف عنهم في السَّير؛ ولذلك سمِّيت خُزاعةُ؛ لأنهم تخزَّعوا عن أصحابهم وأقاموا بمكَّة([1]). وهو قول القائل:
فلما هبَطْنا بطْنَ مَرٍّ تخزّعت *** خُزاعَةُ عَنَّا بالحلول الكَراكِر([2])  ويقال تخزّعْنا الشَيءَ بيننا، أي اقتسمناه قِطَعا. والخَوْزعة: رَمْلة تنقطع من مُعْظم الرِّمال.
  (خزف)  الخاء والزاء والفاء ليس بشيءٍ. فالخَزَفُ هذا المعروفُ، ولسنا ندري أعربيٌّ هو أمْ لا. قال ابنُ دريد([3]): الخَزْف الخَطْر باليَد عند المشْي. وهذا من أعاجيب أبي بَكر.
  (خزق)  الخاء والزاء والقاف أصلٌ، وهو يدلُّ على نَفاذِ الشَّيء المرمِيّ به أو ارتزازِه. فالخازِق من السِّهام المُقَرْطِس، وهو الذي يرتَزّ في قِرطاسه. وخَزَق الطّائر: ذَرَق. والخَزْق: الطَّعْن. والقياس واحد.
  (خزل)  الخاء والزاء واللام* أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانقطاع والضَّعف. يقال خَزَلْتُ الشيءَ: قطعتُه. وانخَزَل فُلانٌ: ضعُف.
   (خزم)  الخاء والزاء والميم أصلٌ يدلُّ على انثقاب الشَّيء. فكلُّ مثقوبٍ مخزومٌ. والطَّير كلُّها مخزُومة؛ لأنَّ وَتَرَاتِ أنفها مخزُومة. ولذلك يقال نَعام مُخَزَّمٌ. قال:
  * وأرفَعُ صوتي للنَّعام المُخَزّمِ([4]) *
  وخَزَمْت الجَرادَ في العُود: نَظَمْته. وخَزمْتُ البعيرَ، إذا جعلْتَ في وَتَرَةِ أنْفه خِزَامةً من شَعْر. وعلى هذا القياسِ يسمَّى شجرةٌ من الشَّجر خَزَمة؛ وذلك أنّ لها لِحاءً يُفتَل منه الحِبال، والحبال خِزامات.
  وقد شذَّ عن الباب الخَزُومة: البقرة([5]). وَكلمةٌ أخرى، يقال خازَمْتُ الرّجُلَ الطّريقَ، وهو أن يأخُذَ في طريقٍ ويأخُذَ([6]) هو في غيرِه حتَّى يلتقِيا في مكانٍ واحد. وأخْزَمُ: رجلٌ. فأمَّا قولهم إنّ الأخْزَم الحيَّة الذكرُ، فكلامٌ فيه نظَر.
  (خزن)  الخاء والزاء والنون أصلٌ يدلُّ على صيانة الشَّيءِ. يقال خزَنْتُ الدِّرهَم وغيرَه خَزْناً؛ وخزَنتُ السِّرَّ. قال:
إذا المرءُ لم يخْزُنْ عليه لِسَانََُهُ *** فليس على شَيءٍ سِواهُ بخَزَّانِ([7])  فأمّا خَزِنَ اللّحمُ: تغيَّرَتْ رائحتُه، فليس من هذا، إنما هذا من المقلوب والأصل خنِزَ. وقد ذُكِر في موضعه. قال طرَفة في خزِن:
ثم لا يَخْزَنُ فينا لحمُها *** إنَّما يَخْزَنُ لحمُ المُدَّخِرْ([8])  (خزو)  الخاء والزاء والحرف المعتل أصلان: أحدهما السياسة، والآخر الإبعاد.
  فأمَّا الأول فقولهم خَزَوتُهُ، إذا سُسْتَه. قال لبيد:
  * واخْزُهَا بالبِرِّ لله الأجَلّ([9]) *
  وقال ذو الأصبع:
لاهِِ ابنُ عَمِّكَ لا أفْضَلْتَ في حسبٍ *** عَنِّي ولا أنتَ دَيّانِي فتخزونِي([10])  وأمَّا الآخَر فقولُهم: أخزَاهُ الله، أي أبعَدَه ومَقَتَه. والاسم الخِزْي. ومن هذا الباب قولهم خَزِي الرّجل: استحيا مِن قُبْحِ فعله خَزَايةً، فهو خَزيان؛ وذلك أنّه إذا فعل ذلك واستحيا تباعَدَ ونأى. قال جرير:
وإنّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فُرْتَنَى *** وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ خَزْيانُ ضائعُ([11])  (خزب)  الخاء والزاء والباء يدلُّ على وَرَم ونتُوّ في اللّحم. يقال خَزِبَت الناقةُ خَزَباً، وذلك إذا وَرِم ضَرْعُها. والأصل قولهم لحمٌ خزِبٌ: رَخْصٌ. وكلُّ لحمةٍ رَخْصَةٍ خَزِبَة.
   (خزر)  الخاء والزاء والراء أصلان. أحدهما جِنْسٌ [من] الطَّبيخ([12])، والآخر ضِيقٌ في الشَّيء.
  فالأوّل الخَزِيرُ، وهو دقيقٌ يُلْبَكُ بشَحْم. وكانت العربُ تعَيِّر آكِلَه([13]).
  والثاني الخَزَر، وهو ضيق العَيْنِ وصِغَرُها. يقال رجلٌ أخْزَرُ وامرأةٌ خَزْراءُ. وتخازَرَ الرّجُل، إذا قبَض جفنَيه ليحدِّد النّظَر. قال:
  * إذا تخازَرْتُ وما بي مِن خَزَرْ([14]) *
---------------------------------------------------------------
([1]) في السيرة 59 جوتنجن ومعجم البلدان (مر) أنهم أقاموا بمر الظهران. وهو موضع على مرحلة من مكة.
([2]) البيت لعوف بن أيوب الأنصاري، كما في السيرة ومعجم البلدان (مر). وقد نسب في اللسان (خزع) إلى حسان بن ثابت. وانظر ديوان حسان 208.
([3]) الجمهرة (2: 216).
([4]) البيت لأوس بن حجر، كما في الحيوان (4: 395) وليس في ديوانه. وصدره:
* وينهى ذوي الأحلام عن حلومهم *
([5]) هي بلغة هذيل. ومنه قول أبي ذرة الهذلي:
إن ينتسب ينسب إلى عرق ورب *** أهل خزومات وشحاج صخب([6]) في الأصل: "واحد".
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 125. وفي اللسان بدون نسبة: "فليس على شيء سواه بخازن".
([8]) ديوان طرفة 69 واللسان (خزن).
([9]) ديوان لبيد 12 طبع 1881 والمجمل واللسان (خزا). وصدره:
* غير أن لا تكذبنها في التقى *
([10]) المفضليات (1: 158، 160) والمجمل واللسان (خزا). وسيأتي في (لاه).
([11]) ديوان جرير 370 والمجمل واللسان (خزا).
([12]) في الأصل: "البطيخ"، تحريف.
([13]) منه قول جرير:
وضع الخزير فقيل أين مجاشع *** فشحا جحافله جراف هبلع([14]) الرجز لعمرو بن العاص، في وقعة صفين 421 وكذا في اللسان (مرر) قال: "وهو المشهور. ويقال إنه لأرطاة بن سهية تمثل به عمرو". وانظر اللسان (خزر) والمخصص (14: 180) وأمالي القالي (1: 96).
ـ

##### Türkçe

(خاء, **الزاي** ve onları üçleyen(ler) babı)
  (**خزع**)  **الخاء** ve **الزاي** ve **العين** tek bir asıldır; kesmeye ve kopmaya delâlet eder. Denir: “Falanca, arkadaşlarından **تَخَزَّعَ** etti”, onlarla yürüyüşte geri kaldığı zaman; bundan dolayı **خُزاعةُ** adlandırıldı; çünkü onlar arkadaşlarından **تخزَّعوا** ettiler ve Mekke’de ikamet ettiler([1]). Bu, söyleyenin sözüdür:
فلما هبَطْنا بطْنَ مَرٍّ تخزّعت *** خُزاعَةُ عَنَّا بالحلول الكَراكِر([2])  Ve denir: “Şeyi aramızda **تخزّعْنا** ettik”, yani onu parçalar hâlinde paylaştık. Ve **الخَوْزعة**: kumların çoğundan kopan bir kumluktur.
  (**خزف**)  **الخاء** ve **الزاي** ve **الفاء** bir şey değildir. Şu bilinen **الخَزَفُ** ise; onun Arapça mı yoksa değil mi olduğunu bilmiyoruz. İbn Düreyd([3]) dedi: **الخَزْف** yürürken el ile işaret etmektir. Bu, Ebû Bekir’in acayiplerindendir.
  (**خزق**)  **الخاء** ve **الزاي** ve **القاف** bir asıldır; ve o, atılan şeyin nüfuz etmesine yahut saplanmasına delâlet eder. Şu hâlde **الخازِق** okların **المُقَرْطِس** olanındandır; o, kılıfına saplanan kimsedir. Ve “Kuş **خَزَق** etti”: pisledi. Ve **الخَزْق**: saplamadır. Ve kıyas birdir.
  (**خزل**)  **الخاء** ve **الزاي** ve **اللام** tek bir asıldır; kopmaya ve zayıflığa delâlet eder. Denir: “Şeyi **خَزَلْتُ**”: onu kestim. Ve falanca **انخَزَل** etti: zayıfladı.
   (**خزم**)  **الخاء** ve **الزاي** ve **الميم** bir asıldır; şeyin delinmesine delâlet eder. Her delik olan **مخزوم**dur. Ve kuşların hepsi **مخزُومة**dur; çünkü burunlarının yumuşak kısmı **مخزُومة**dur. Bundan dolayı “**نَعام مُخَزَّمٌ**” denir. Dedi:
  * وأرفَعُ صوتي للنَّعام المُخَزّمِ([4]) *
  Ve “Çekirgeyi çubuğa **خَزَمْت** ettim”: onu dizdim. Ve “Deveyi **خَزمْتُ** ettim”, burnunun yumuşak kısmına kıldan bir **خِزَامةً** yaptığın zaman. Bu kıyas üzere ağaçtan bir ağaç **خَزَمة** diye adlandırılır; bu, onun kabuğu olmasındandır; ondan ipler bükülür; ipler **خِزامات**tır.
  Ve babdan şâz oldu: **الخَزُومة**: inek([5]). Ve başka bir kelime: “Yolda adamla **خازَمْتُ** ettim”; o, bir yola girmesi ve onun([6]) başka birine girmesi; sonra ikisinin tek bir yerde buluşmasıdır. Ve **أخْزَمُ**: bir adamdır. Ama onların “**الأخْزَم** erkek yılandır” sözleri, içinde nazar olan bir sözdür.
  (**خزن**)  **الخاء** ve **الزاي** ve **النون** bir asıldır; şeyin korunmasına delâlet eder. Denir: “Dirhemi ve başkasını **خزَنْتُ**: **خَزْناً**”; ve “Sırrı **خزَنتُ**.” Dedi:
إذا المرءُ لم يخْزُنْ عليه لِسَانََُهُ *** فليس على شَيءٍ سِواهُ بخَزَّانِ([7])  Ama “Et **خَزِنَ** etti”: kokusu değişti; bu bundan değildir; bu ancak ters çevrilmiş olandandır; asıl **خنِزَ**dır. Yerinde zikredilmiştir. Tarafe, **خزِن** hakkında dedi:
ثم لا يَخْزَنُ فينا لحمُها *** إنَّما يَخْزَنُ لحمُ المُدَّخِرْ([8])  (**خزو**)  **الخاء** ve **الزاي** ve illetli harf iki asıldır: birincisi siyaset, diğeri uzaklaştırmadır.
  Birincisine gelince, onların “Onu **خَزَوتُهُ**” sözüdür; onu idare ettiğin zaman. Lebîd dedi:
  * واخْزُهَا بالبِرِّ لله الأجَلّ([9]) *
  Ve Zû’l-İsba‘ dedi:
لاهِِ ابنُ عَمِّكَ لا أفْضَلْتَ في حسبٍ *** عَنِّي ولا أنتَ دَيّانِي فتخزونِي([10])  Diğerine gelince, onların “Allah onu **أخزَاهُ**” sözüdür; yani onu uzaklaştırdı ve ona buğzetti. İsim **الخِزْي**’dir. Bu babdandır onların “Adam **خَزِي** etti” sözleri: çirkin fiilinden **خَزَايةً** olarak utandı; o hâlde o **خَزيان**dır; bu, şundandır: bunu yaptığı ve utandığı zaman uzaklaşır ve çekilir. Cerîr dedi:
وإنّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فُرْتَنَى *** وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ خَزْيانُ ضائعُ([11])  (**خزب**)  **الخاء** ve **الزاي** ve **الباء** ette şişmeye ve kabarmaya delâlet eder. Denir: “Dişi deve **خَزِبَت** etti: **خَزَباً**”; bu, memesi şiştiği zamandır. Asıl, onların “**لحمٌ خزِبٌ**” sözüdür: yumuşak. Ve her yumuşak et parçası **خَزِبَة**dir.
   (**خزر**)  **الخاء** ve **الزاي** ve **الراء** iki asıldır. Birincisi [bir] pişmiş yemek cinsi([12]); diğeri şeyde darlıktır.
  Birincisi **الخَزِيرُ**dür; o, yağ ile karıştırılan undur. Araplar, onu yiyeni ayıplarlardı([13]).
  İkincisi **الخَزَر**dir; o, gözün darlığı ve küçüklüğüdür. Denir: **أخْزَرُ** bir adam ve **خَزْراءُ** bir kadın. Ve adam **تخازَرَ** etti; bakışı keskinleştirmek için iki göz kapağını kıstığı zaman. Dedi:
  * إذا تخازَرْتُ وما بي مِن خَزَرْ([14]) *
---------------------------------------------------------------
([1]) Sîre 59 Göttingen ve Mu‘cemü’l-büldân (**مر**)’da, onların **مر الظهران**’da ikamet ettikleri (vardır). O, Mekke’den bir merhale uzaklıkta bir yerdir.
([2]) Beyit, Sîre ve Mu‘cemü’l-büldân (**مر**)’da olduğu üzere Avf b. Eyyûb el-Ensârî’nindir. Lisân (**خزع**)’da Hassân b. Sâbit’e nispet edilmiştir. Hassân Dîvânı 208’e bak.
([3]) el-Cemhere (2: 216).
([4]) Beyit, el-Hayevân (4: 395)’te olduğu üzere Evs b. Hacer’indir; dîvânında değildir. İlk mısraı:
* وينهى ذوي الأحلام عن حلومهم *
([5]) Hüzeyl lehçesinde böyledir. Ondandır Ebû Zurre el-Hüzelî’nin sözü:
إن ينتسب ينسب إلى عرق ورب *** أهل خزومات وشحاج صخب([6]) Asılda: “واحد”.
([7]) Beyit, Dîvânında 125’te İmru’ul-Kays’ındır. Lisân’da nispet olmaksızın: “فليس على شيء سواه بخازن”.
([8]) Tarafe Dîvânı 69 ve Lisân (**خزن**).
([9]) Lebîd Dîvânı 12, 1881 baskı; ve el-Mücmel ve Lisân (**خزا**). İlk mısraı:
* غير أن لا تكذبنها في التقى *
([10]) el-Mufaddaliyyât (1: 158, 160) ve el-Mücmel ve Lisân (**خزا**). (**لاه**)’da gelecektir.
([11]) Cerîr Dîvânı 370 ve el-Mücmel ve Lisân (**خزا**).
([12]) Asılda: “البطيخ”, tahrif.
([13]) Ondandır Cerîr’in sözü:
وضع الخزير فقيل أين مجاشع *** فشحا جحافله جراف هبلع([14]) Recez, Sıffîn vak‘asında 421’de Amr b. el-Âs’ındır; Lisân (**مرر**)’da da böyledir. Dedi: “Ve o meşhurdur. Ve denir ki o, Artât b. Suheyye’nindir; Amr onunla temessül etti.” Lisân (**خزر**) ve el-Muhassas (14: 180) ve Emâlî el-Kâlî (1: 96)’ya bak.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ز ل
ملء الشعار وصفر الدرع بهكنة إذا تقـوم يكـاد الخصـر ينخزل ورجل أخزل ومخزول الظهر‏:‏ مكسوره‏.‏
ومن المجاز‏:‏ كلمته فخجل وانخزل وانخزل في مشيته‏:‏ استرخى كأن الشوك شاك قدمه‏.‏
وهي تنخـزل فـي مشيتهـا‏:‏ تنقطـع إذا رفلـت‏.‏
وأقـدم علـى الأمـر ثـم انخـزل عنـه أي ارتـد وضعـف‏.‏
وانخزل عن جواب ما قلت له‏.‏
والسحاب إذا رأيته متثاقلاً كأنه يتراجع قالوا‏:‏ تراه ينخزل‏.‏
وخزله إذا عابه‏.‏
واختزل شيئاً من المال‏.‏

##### Türkçe

خ ز ل
“Şiarı dolduran ve zırhı onunla boş olan” (şu beyitteki gibi): **بهكنة**; “kalktığı zaman, belin neredeyse **ينخزل** (kırılır/çöker)” (denir). Ve **رجل أخزل** ve **مخزول الظهر**: sırtı kırık olan.

Mecazdan olarak: Onunla konuştum da utandı; ve **انخزل**; ve **انخزل في مشيته**: gevşedi; sanki diken onun ayağını dikmiş gibi.

Ve o, yürüyüşünde **تنخـزل**: eteğini sürüyerek yürüdüğü zaman kesilir (adımı kesilir).

Ve işe girişti, sonra ondan **انخـزل**; yani geri döndü ve zayıfladı.

Ve ona söylediğim şeye cevap vermekten **انخزل**.

Ve bulutu, ağırlaşmış, sanki geri çekiliyormuş gibi gördüğün zaman, dediler ki: Onu **ينخزل** görürsün.

Ve **خزله**: onu ayıpladı.

Ve maldan bir şeyi **اختزل**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَزَل: من الانْخِزَال في المَشْي كأَن الشَّوْكَ شاك قَدَمه؛ قال الأَعشى:
إِذا تَقُوم يكاد الخَصْر يَنْخَزِل
ابن سيده: الخَزَل والتَّخَزُّل والانْخِزال مِشْية فيها تَثَاقُل وتَراجُعٌ، زاد غيره: وتَفَكك، وهي الخَيْزَل والخَيْزَلَى والخَوْزَلَى مثل الخَيْزَرَى والخَوْزَرَى إِذا تَبَخْتر. وفي حديث الشَّعْبي: قُصَل الذي مَشَى فَخَزِل أَي تَفَكَّك في مشيه، ومنه مِشْية الخَيزَلَى. وتَخَزَّل السحابُ إِذا تَثَاقَلَ ورأَيته كأَنه يَتَراجَع.
والخُزْلة والخَزَل: الكَسْرة في الظَّهْر، خَزِل يَخْزَل خَزَلاً، فهو أَخزلُ ومَخْزول. والأَخزل: الذي في وسَط ظهره كَسْرَة وهو مخزول الظَّهر. وفي وسط ظهره خُزْلة أَي هُوَ مثل سَرْج
(* قوله «أي هو مثل سرج» هكذا
في الأصل ولعله أو هوّة مثل سرج، والهوّة بالضم وتشديد الواو: المكان المنهبط كما في القاموس) والأَخزل من الإِبل: الذي ذَهَب سَنامُه كله، والفعل كالفعل، وأَما الأَجزل، بالجيم، فهو الذي أَصابت غاربه دَبَرَة فاطمأَنَّ موضعُه؛ قال أَبو منصور: أُراه أَراد الأَجزل، بالجيم، فصحفه وجعله خاء، وقد مضى الحديث على جزل. وأَما الخَزْل، بالخاء، فهو القطع؛ يقال: خَزَلْته فانخزل أَي قطعته فانقطع؛ وقول الشاعر:
يَكاد الخَصْرُ يَنْخَزِل
معناه ينقطع لضُمْرِه، كما قال الآخر يكاد يَنْغَرِف أَي ينقطع، على أَن الجَزْل بالجيم يكون قَطْعاً. يقال: جازل من الجُزَّال، ولعل الخاء والجيم يتعاقبان في هذا. وانْخَزَل الشيءُ: انقطع.
والاختزال: الاقتطاع. يقال: اخْتَزَله عن القوم مثل اخْتَزَعه. واخْتَزَل فلان المالَ، بالخاء، إِذا اقتطعه، لا يقال إِلاَّ بالخاء. وفي حديث الأَنصار: وقد دَفَّت دافَّةٌ منكم يريدون أَن يَخْتَزِلونا من أَصلنا أَي يريدون أَن يَقْتَطِعونا ويذهبوا بنا منفردين؛ ومنه الحديث الآخر: أَرادوا أَن يختزلوه دوننا أَي ينفردوا به، وفي حديث أُحُد: انْخَزَل عبدُاللهبنُ أُبيٍّ من ذلك المكان أَي انفرد.
والمَخْزُول من الشِّعْر؛ ابن سيده: الخَزْل والخُزْلة في الشِّعْر ضَرْب من زِحاف الكامل سقوط الأَلف وسكون التاء من متفاعلن فيبقى متفعلن، وهذا البناء غير مَقُول فيصرف إِلى بناءٍ مَقول وهو مفتعلن؛ وبيته: مَنْزِلة صَمَّ صَدَاها وعَفَت
أَرْسُمُها، إِن سُئِلَتْ لم تُجِبِ
الليث: الخُزْلة سقوط تاء متفاعلن ومفاعلتن؛ وبعضهم يقول خزلة (* قوله
«خزلة» هكذا الخاء غير مقيَّدة بالحركة ولعلها مفتوحة) كقوله: وأَعطى قَوْمه الأَنصار فَضْلاً،
وإِخوتَهُم من المُهاجِرِينا
وتمامه: من المُتَهاجِرينا. قال: ولا يكون هذا إِلا في الوافر والكامل؛ ومثله:
لقد بَحِحْتُ من النِّدا
ء بِجَمْعِكم: هَلْ من مُبارِز؟
تمامه: ولقد، بالواو، ويسمى هذا أَخزل ومخزولاً. ورجل خُزَلة وخُزَرة أَي يحبسك عما تريد ويَعُوقك عنه.
ابن سيده: والاختزال الحذف، استعمله سيبويه كثيراً، قال: ولا أَعلم ذلك عن غيره. وانْخَزَل عن جوابي: لم يَعْبَأ به. وانْخَزَل في كلامه: انقطع. ويقول القائل إِذا أَنشد بيتاً فلم يحفظه كله: قد كان عندي خُزْلة هذا البيت أَي الذي يُقيمه إِذا انْخَزل فذَهَب ما يُقيمه. واخْتَزَل برأْيه: انفرد. وخَزَله عن حاجته يَخْزِله: خوّفه
(* قوله «خوفه» قال شارح
القاموس: كذا هو في بعض نسخ المحكم، والصواب عوقه كما في القاموس). وخَوْزَل: اسم امرأَة.

##### Türkçe

**الخَزَل**: yürüyüşte **الانْخِزَال**dandır; sanki diken ayağını delmiş gibi;
**الأَعشى** dedi ki:
إِذا تَقُوم يكاد **الخَصْر** يَنْخَزِل

**ابن سيده**: **الخَزَل** ve **التَّخَزُّل** ve **الانْخِزال**; içinde ağırlık
ve geri çekilme bulunan bir yürüyüştür; başkası ekledi: ve çözülme; ve o,
**الخَيْزَل** ve **الخَيْزَلَى** ve **الخَوْزَلَى**dır; tıpkı
**الخَيْزَرَى** ve **الخَوْزَرَى** gibi; **تَبَخْتر** edince. **الشَّعْبي**’nin hadîsinde: **قُصَل** o kimse ki
yürüdü de **فَخَزِل**; yani yürüyüşünde çözüldü; bundan da **مِشْية الخَيزَلَى**. Ve **تَخَزَّل**
bulut, ağırlaştığı zaman; onu sanki geri çekiliyormuş gibi görürsün.

Ve **الخُزْلة** ve **الخَزَل**: sırtta kırıklıktır; **خَزِل** **يَخْزَل** **خَزَلاً**; o hâlde o
**أَخزلُ** ve **مَخْزول**dur. Ve **الأَخزل**: sırtının ortasında kırıklık bulunan kimsedir; o,
sırtı **مخزول** olandır. Ve sırtının ortasında **خُزْلة** vardır; yani o, eyer gibi
(* sözü «yani o, eyer gibi» asılda böyledir; belki de “yahut eyer gibi bir çukur”dur; **الهوّة** (ötre ile ve **الواو**’u şeddeli): çukur yer, **القاموس**’ta olduğu gibi). Ve develerden **الأَخزل**: hörgücünün tamamı gitmiş olandır;
fiil de fiil gibidir. Ama **الأَجزل**, **الجيم** ile, o ise hörgücünün üst kısmına bir yara isabet edip
yeri çökükleşen kimsedir; **أَبو منصور** dedi ki: sanırım **الأَجزل**i, **الجيم** ile, kastetti; onu tashîf etti ve onu
**خاء** yaptı; hadîs **جزل** üzerine geçmişti. Ama **الخَزْل**, **الخاء** ile, o kesmedir; denir ki:
**خَزَلْته** de **فانخزل**; yani onu kestim de o kesildi; şairin sözü:
يَكاد **الخَصْرُ** يَنْخَزِل
mânâsı: inceliğinden dolayı kopacak gibidir; nitekim başkası “**يَكاد يَنْغَرِف**” dedi; yani kopacak; şu şartla ki
**الجَزْل** **الجيم** ile kesme olur. Denir ki: **جازل** **الجُزَّال**dan; belki **الخاء**
ve **الجيم** bunda birbirinin yerine geçer. Ve **انْخَزَل** şey: koptu.

Ve **الاختزال**: koparıp alma. Denir ki: **اخْتَزَله** kavimden; **اخْتَزَعه** gibi.
Ve falan kimse malı **اخْتَزَل** etti, **الخاء** ile, onu koparıp aldığı zaman; yalnız **الخاء** ile söylenir. **الأَنصار** hadîsinde:
“Ve sizden bir topluluk akın etti; bizi kökümüzden **يَخْتَزِلونا** etmek istiyorlar”; yani bizi koparıp almak ve bizi tek başına götürmek istiyorlar; bundan da öteki hadîs:
“Onu bizden ayrı olarak **يختزلوه** etmek istediler”; yani onunla baş başa kalmak istediler. Ve **أُحُد** hadîsinde:
**انْخَزَل** **عبدُاللهبنُ أُبيٍّ** o yerden; yani ayrıldı.

Ve şiirde **المَخْزُول**; **ابن سيده**: şiirde **الخَزْل** ve **الخُزْلة**,
**الكامل**in zihâfından bir türdür: **متفاعلن**’den **الأَلف**in düşmesi ve **التاء**nın sükûn bulması; böylece **متفعلن** kalır;
bu bina söylenmiş değildir; bu yüzden söylenmiş bir binaya çevrilir; o da **مفتعلن**dir; ve beyti:
مَنْزِلة صَمَّ صَدَاها وعَفَت
أَرْسُمُها، إِن سُئِلَتْ لم تُجِبِ

**الليث**: **الخُزْلة**, **متفاعلن** ve **مفاعلتن**’in **تاء**sının düşmesidir; ve bazısı **خزلة** der
(* sözü
«**خزلة**» böyledir; **الخاء** hareke ile kayıtlı değildir; belki fethalıdır) şu sözü gibi:
وأَعطى قَوْمه الأَنصار فَضْلاً،
وإِخوتَهُم من المُهاجِرِينا
ve tamamı: من **المُتَهاجِرينا**. Dedi ki: bu ancak **الوافر** ve **الكامل**de olur;
ve bunun benzeri:
لقد بَحِحْتُ من النِّدا
ء بِجَمْعِكم: هَلْ من مُبارِز؟
tamamı: ولقد, **الواو** ile; ve buna **أَخزل** ve **مخزولاً** denir. Ve adam **خُزَلة** ve **خُزَرة**dir;
yani seni istediğinden alıkoyar ve ondan seni engeller.

**ابن سيده**: ve **الاختزال** haziftir; **سيبويه** onu çok kullanmıştır; dedi ki: bunu başkasından bilmiyorum. Ve cevabıma karşı **انْخَزَل** etti:
ona aldırmadı. Ve sözünde **انْخَزَل** etti: koptu. Ve söyleyen kimse, bir beyit okuduğunda da tamamını ezberlemediğinde der ki:
bu beytin **خُزْلة**si bende idi; yani **انْخَزل** edip de onu ayakta tutan şey gidince onu ayakta tutan şey. Ve görüşüyle **اخْتَزَل** etti:
yalnız kaldı. Ve onu ihtiyacından **خَزَله**; **يَخْزِله**: onu korkuttu
(* sözü «onu korkuttu»: **القاموس** şârihi dedi ki: bu, **المحكم**’in bazı nüshalarında böyledir; doğrusu **القاموس**’ta olduğu gibi “onu engelledi”dir).
Ve **خَوْزَل**: bir kadının adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخزل، محركة، والتخزل والانخزال: مشية في تثاقل وفي العين: فيها انفكاك. وفي التهذيب: كأن الشوك شاك قدمه. وهي الخيزل كحيدر والخيزلى والخوزلى. وفي التهذيب: هو يمشي الخيزلى والخوزلى: إذا تبختر. وتخزل السحاب: إذا رأيته كأنه يتراجع تثاقلا كما في المحكم. والخزلة، بالضم: الكسرة في الظهر، خزل، كفرح، فهو أخزل ومخزول كما في العباب. وقال الليث: الأخزل: الذي في وسط ظهره كسر، وهو مخزول الظهر، وفي ظهره خزلة، بالضم: أي شيء مثل سرج، وقد خزل يخزل خزلا. وفي المحكم: الخزلة والخزل: الكسرة من الظهر. الخزلة في الشعر: ضرب من زحاف الكامل: وهو سقوط الألف وسكون التاء من متفاعلن فيبقى متفعلن، وهذا البناء غير معقول، فيصرف إلى بناء مقول معقول هو مفتعلن، وبيته:
  منزلة صم صداها وعفت                      أرسمها إن سئلت لم تجب قاله ابن سيده. كالخزل، بالفتح. وقال الليث: الخزلة: سقوط تاء متفاعلن، أو مفاعلتن، كقول الشاعر:
  وأعطى قومه الأنصار فضلا                      وإخوتهم من المهاجـرينـا وتمامه: المتهاجرينا. ولا يكون هكذا إلا في الوافر والكامل، ومثله قول عمرو بن عبد ود: لقد بححت من الندا_ء لجمعكم هل من مبارز وتمامه: ولقد. ويسمى هذا أخزل ومخزولا. وقال الخليل: الخزل: الجمع بين الطي والإضمار. والأخزل من الإبل: ما ذهب سنامه كله قاله الليث. قال الأزهري: كأنه أراد الأجزل، بالجيم، فصحف، وجعلها خاء، ولعل الخاء والجيم يتعاقبان في هذا. والاختزال: الانفراد بالرأي. الاختزال: الحذف قال ابن سيده: ولا أعرفه عن غير سيبويه. أيضا: الاقتطاع يقال: اختزل المال: إذا اقتطعه. في المحكم: انخزل عن جوابي: إذا لم يعبأ به، انخزل في كلامه: انقطع. ويقول القائل إذا أنشد بيتا فلم يحفظه كله: قد كان عندي خزلة هذا البيت: أي الذي يقيمه إذا انخزل، فذهب ما يقيمه. وخزله عن حاجته يخزله: عوقه وحبسه، وفي بعض نسخ المحكم: خوفه، وهو غلط. خزل الشيء خزلا: قطعه فانخزل، قال الأعشى:
  ملء الشعار وصفر الدرع بهكنة                      إذا تأتى يكاد الخصر ينخـزل الخزلة كهمزة: من يعوقك عما تريد ويحبسك عنه، نقله الأزهري.
 ومما يستدرك عليه: الأخزل: الأعرج، عن أبي عمرو. وقال ابن دريد: خوزل: اسم امرأة، والواو زائدة، مأخوذ من انخزالها في الكلام: أي انقطاعها عنه. واختزل الرجل: عرج. والخوزلة: الإعياء.

##### Türkçe

**الخزل** (harekeli), ve **التخزل** ve **الانخزال**: ağırlaşma içinde bir yürüyüştür; ve gözde: onda bir çözülme vardır. Ve **التهذيب**’de: sanki diken onun ayağını dikmiş gibidir. Ve o, **الخيزل** (حيدر gibi) ve **الخيزلى** ve **الخوزلى**’dır. Ve **التهذيب**’de: o, **الخيزلى** ve **الخوزلى** yürür: salına salına yürüdüğü zaman. Ve **تخزل السحاب**: onu gördüğün zaman, sanki ağırlaşarak geri çekiliyor gibidir; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **الخزلة** (ötre ile): sırttaki kırılmadır; **خزل** (فرح gibi), o hâlde o **أخزل** ve **مخزول**’dur; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الليث** dedi: **الأخزل**: sırtının ortasında kırık olan kimsedir; ve o, **مخزول الظهر**’dur; ve sırtında **خزلة** (ötre ile) vardır: yani eyer gibi bir şey; ve gerçekten **خزل يخزل خزلا**. Ve **المحكم**’de: **الخزلة** ve **الخزل**: sırttan olan kırılmadır.

**الخزلة** şiirde: **زحاف الكامل**’den bir türdür: o, **متفاعلن**’den ألف’in düşmesi ve تاء’nın sükûnudur; böylece **متفعلن** kalır; ve bu bina makul değildir; bu yüzden, makul söylenmiş bir bina olan **مفتعلن** binasına çevrilir; ve onun beyti:
  منزلة صم صداها وعفت                      أرسمها إن سئلت لم تجب
bunu İbn Sîdeh söyledi. **الخزل** gibi (fetha ile). Ve **الليث** dedi: **الخزلة**: **متفاعلن**’in تاء’sının düşmesidir; yahut **مفاعلتن**’in; şairin sözü gibi:
  وأعطى قومه الأنصار فضلا                      وإخوتهم من المهاجـرينـا
ve tamamı: **المتهاجرينا**. Ve bu, ancak **الوافر** ve **الكامل**’de böyle olur; ve onun benzeri, Amr b. Abd Wudd’un sözü:
لقد بححت من الندا_ء لجمعكم هل من مبارز
ve tamamı: **ولقد**. Ve buna **أخزل** ve **مخزولا** denir. Ve **الخليل** dedi: **الخزل**: **الطي** ile **الإضمار**’ı bir araya getirmektir. Ve develerden **الأخزل**: hörgücünün tamamı gitmiş olan; bunu **الليث** söyledi. **الأزهري** dedi: sanki o, **الأجزل**’i (جيم ile) kastetti de tashîf edildi ve onu خاء yaptı; ve belki خاء ile جيم bunda birbirinin yerine geçer.

Ve **الاختزال**: görüşte tek başına kalmadır. **الاختزال**: haziftir; İbn Sîdeh dedi: ve onu Sîbeveyh’ten başkası hakkında bilmem. Yine: koparmadır; denir ki: **اختزل المال**: onu kopardığı zaman. **المحكم**’de: **انخزل عن جوابي**: ona aldırmadığı zaman; **انخزل في كلامه**: kesildi. Ve söyleyen, bir beyti okuduğu zaman da onun tamamını ezberlemediyse: “Bu beytin **خزلة**’si bende idi” der: yani, **انخزل** ettiği zaman onu ayakta tutan şey; böylece onu ayakta tutan şey gitti. Ve **خزله عن حاجته يخزله**: onu engelledi ve hapsetti; ve **المحكم**’ün bazı nüshalarında: “onu korkuttu” (vardır); ve o yanlıştır. **خزل الشيء خزلا**: onu kesti, böylece **انخزل** etti; **الأعشى** dedi:
  ملء الشعار وصفر الدرع بهكنة                      إذا تأتى يكاد الخصر ينخـزل
**الخزلة** (همزة gibi): istediğin şeyden seni alıkoyan ve ondan seni hapseden kimse; **الأزهري** onu nakletti.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **الأخزل**: topal; Ebû Amr’dan. Ve İbn Düreyd dedi: **خوزل**: bir kadının adıdır; ve واء ziyadedir; onun sözde **انخزالها**’sından alınmıştır: yani ondan kesilmesi. Ve **اختزل الرجل**: topalladı. Ve **الخوزلة**: bitkinliktir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَزَلَهُ
1 خَزَلَهُ خزل خزله خزلة , (Msb, K,) aor. خَزُلَ , (Msb,) or خَزِلَ , (K,) inf. n. خَزْلٌ, (Msb,) He cut it off. (Msb, K.) [See also 8.] ― -b2- خَزَلَهُ عَنْ حَاجَتِهِ, aor. خَزِلَ , (assumed tropical:) He impeded, hindered, prevented, or withheld, him from attaining the object of his want. (K, * TA.) -A2- خَزِلَ, aor. خَزَلَ , (JK, K,) inf. n. خَزَلٌ, (JK,) He had a fracture in his back. (JK, K.) ― -b2- Also, (TK,) inf. n. as above; (K;) and ↓ تخزّل and ↓ انخزل; He walked in a heavy, or sluggish, manner: (K:) or, as in the 'Eyn, with a looseness of the joints. (TA.)

5 تَخَزَّلَ see 1. ― -b2- [Hence,] تخزّل السَّحَابُ The clouds appeared as though they were retreating, by reason of the heaviness, or sluggishness, of their motion. (M, K, * TA.)

انخزل
7 انخزل انخزل It became cut off. (S, Msb.) ― -b2- [Hence,] انخزل فِى كَلَامِهِ (assumed tropical:) He became cut short, or stopped, in his speech. (IDrd, K.) ― -b3- انخزل عَنْ جَوَابِى He cared not for my answer, or reply. (M, K.) ― -b4- See also 1.

اختزلهُ
8 اختزلهُ أختزله اختزله اختزلة ٱختزل ٱختزله He cut it off for himself. (S, * Msb, K. *) One says, اختزل المَالَ He cut off for himself the property. (TA.) And اختزلهُ عَنِ القَوْمِ He cut him off from the people, or party. (S.) ― -b2- And hence, اِخْتَزَلْتُ الوَدِيعَةَ (assumed tropical:) I was unfaithful in respect of the trust, or deposit; even if meaning I refused to restore it: because the doing so is a cutting off, for one's self, of the property of the owner. (Msb.) ― -b3- Accord. to Sb and the K, الاِخْتِزَالُ is also syn. with الحَذْفُ [The cutting off a thing; or cutting it so as to lessen it at its extremity; &c.]: but ISd says, I know not this on the authority of any other than Sb. (TA.) -A2- الختزال also signifies The being alone (K, TA) in opinion; with none to share therein. (TA.) -A3- And اختزل, He (a man) became lame; or walked lamely. (TA.)

خَزْلٌ
خَزْلٌ خزل : see what next follows.

خَزْلَةٌ
خَزْلَةٌ خزل خزله خزلة : see what next follows.

خُزْلَةٌ
خُزْلَةٌ خزل خزله خزلة , (JK, K,) or, as in the M, ↓ خَزْلَةٌ and ↓ خَزْلٌ, (TA,) A fracture in the back. (JK, M, K.)

خُزَلَةٌ
خُزَلَةٌ خزل خزله خزلة One who impedes, hinders, prevents, or withholds, another from that which he desires to do. (Az, K, * TA.)

خَيْزَلٌ
خَيْزَلٌ خيزل : see خَوْزلَى.

خَوْزَلَةٌ
خَوْزَلَةٌ خوزله خوزلة i. q. اـِعْيَآءٌ [Fatigue: or a fatiguing]. (TA.)

خَوْزَلَى
خَوْزَلَى خوزلى خوزلي and ↓ خَيْزَلَى A certain mode of walking, with a looseness of the joints; like خَوْزَرَى and خَيْزَرَى: (S:) or a heavy, or sluggish, manner of walking; as also ↓ خَيْزَلٌ: (K:) the dual of خَوْزَلَى [to which that of خَيْزَلَى is similar] is خَوْزَلَانِ. (IAmb, TA in art. قهقر.) Accord. to the T, one says, ↓ هُوَ يَمْشِى الخَيْزْلَى and الخَوْزَلَى, meaning He walks with an elegant, and a proud and self-conceited, gait, with an affected inclining of the body from side to side: or as though thorns pricked his feet. (TA.)

خَيْزَلَى
خَيْزَلَى خيزلى خيزلي : see what next precedes, in two places.

أَخْزَلُ
أَخْزَلُ ذ Having a fracture in his back; as also ↓ مَخْزُولٌ: (O, K:) or having a fracture in the middle of his back; as also الظَّهْرِ ↓ مَخْزُولُ. (Lth, TA.) ― -b2- And A camel whose hump has entirely gone away: (K:) so says Lth; but Az thinks that this may be a mistranscription for أَجْزَلُ; or خ and ج may be interchangeable in this case. (TA.) ― -b3- Also Lame. (AA, TA.)

مَخْزُولٌ
مَخْزُولٌ مخزول : see what next precedes, in two places.

##### Türkçe

خَزَلَهُ
1 **خَزَلَهُ** خزل خزله خزلة, (Msb, K,) muzâri‘ı **خَزُلَ**, (Msb,) veya **خَزِلَ**, (K,) mastarı **خَزْلٌ**, (Msb,) O, onu kesti. (Msb, K.) [Ayrıca 8’e bak.] ― -b2- **خَزَلَهُ عَنْ حَاجَتِهِ**, muzâri‘ı **خَزِلَ**, (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu ihtiyacının maksadına erişmekten alıkoydu, engelledi, men etti veya mahrum bıraktı. (K, * TA.) -A2- **خَزِلَ**, muzâri‘ı **خَزَلَ**, (JK, K,) mastarı **خَزَلٌ**, (JK,) Onun sırtında bir kırık oldu. (JK, K.) ― -b2- Ayrıca, (TK,) mastarı yukarıdaki gibi; (K;) ve ↓ **تخزّل** ve ↓ **انخزل**; O, ağır veya yavaş bir tarzda yürüdü: (K:) yahut, ‘Eyn’de olduğu üzere, eklemlerde bir gevşeklikle. (TA.)

5 **تَخَزَّلَ** 1’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **تخزّل السَّحَابُ** Bulutlar, hareketlerinin ağırlığı veya yavaşlığı sebebiyle, sanki geri çekiliyorlarmış gibi göründü. (M, K, * TA.)

انخزل
7 **انخزل** انخزل It became cut off. (S, Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **انخزل فِى كَلَامِهِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) O, sözünde kesildi, yahut durdu. (IDrd, K.) ― -b3- **انخزل عَنْ جَوَابِى** O, benim cevabımı yahut karşılığımı umursamadı. (M, K.) ― -b4- Ayrıca 1’e bak.

اختزلهُ
8 **اختزلهُ** أختزله اختزله اختزلة **ٱختزل** **ٱختزله** O, onu kendisi için kesti. (S, * Msb, K. *) Şöyle denir: **اختزل المَالَ** O, malı kendisi için kesti. (TA.) Ve **اختزلهُ عَنِ القَوْمِ** O, onu halktan yahut topluluktan kesti. (S.) ― -b2- Ve bundan dolayı, **اِخْتَزَلْتُ الوَدِيعَةَ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Emanet yahut depozito hususunda hainlik ettim; onu geri vermeyi reddetmek manasında olsa bile: çünkü bunu yapmak, sahibinin malını kendisi için kesip ayırmaktır. (Msb.) ― -b3- Sb’ye ve K’ya göre, **الاِخْتِزَالُ** ayrıca **الحَذْفُ** ile eşanlamlıdır [bir şeyi kesip koparma; yahut onu ucundan eksiltmek üzere kesme; vb.]: fakat ISd der ki, bunu Sb’den başkasının otoritesiyle bilmiyorum. (TA.) -A2- **الختزال** ayrıca, görüşte yalnız olmayı (K, TA); onda ortak bulunmamasını ifade eder. (TA.) -A3- Ve **اختزل**, O (bir adam) topal oldu; yahut topal yürüdü. (TA.)

خَزْلٌ
**خَزْلٌ** خزل: hemen ardından gelen şeye bak.

خَزْلَةٌ
**خَزْلَةٌ** خزل خزله خزلة: hemen ardından gelen şeye bak.

خُزْلَةٌ
**خُزْلَةٌ** خزل خزله خزلة, (JK, K,) yahut M’de olduğu üzere, ↓ **خَزْلَةٌ** ve ↓ **خَزْلٌ**, (TA,) Sırtta bir kırık. (JK, M, K.)

خُزَلَةٌ
**خُزَلَةٌ** خزل خزله خزلة Başkasını, yapmak istediği şeyden alıkoyan, engelleyen, men eden veya mahrum bırakan kimse. (Az, K, * TA.)

خَيْزَلٌ
**خَيْزَلٌ** خيزل: **خَوْزلَى**’ya bak.

خَوْزَلَةٌ
**خَوْزَلَةٌ** خوزله خوزلة **اـِعْيَآءٌ** ile aynı (i. q.) [yorgunluk: yahut yorucu bir şey]. (TA.)

خَوْزَلَى
**خَوْزَلَى** خوزلى خوزلي ve ↓ **خَيْزَلَى** Eklemlerde bir gevşeklikle olan belirli bir yürüyüş tarzı; **خَوْزَرَى** ve **خَيْزَرَى** gibi: (S:) yahut ağır veya yavaş bir yürüyüş tarzı; ayrıca ↓ **خَيْزَلٌ**: (K:) **خَوْزَلَى**’nın ikilisi [**خَيْزَلَى**’nınki de ona benzer] **خَوْزَلَانِ**’dır. (IAmb, TA in art. قهقر.) T’ye göre, şöyle denir: ↓ **هُوَ يَمْشِى الخَيْزْلَى** ve **الخَوْزَلَى**, manası: O, zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle, bedenin bir yandan bir yana yapmacık eğilmesiyle yürür: yahut sanki dikenler ayaklarını batırıyormuş gibi. (TA.)

خَيْزَلَى
**خَيْزَلَى** خيزلى خيزلي: iki yerde, hemen önce gelene bak.

أَخْزَلُ
**أَخْزَلُ** ذ Sırtında bir kırık bulunan; ayrıca ↓ **مَخْزُولٌ**: (O, K:) yahut sırtının ortasında bir kırık bulunan; ayrıca الظَّهْرِ ↓ **مَخْزُولُ**. (Lth, TA.) ― -b2- Ve hörgücü bütünüyle gitmiş bir deve: (K:) Lth böyle söyler; fakat Az, bunun **أَجْزَلُ** için bir yanlış yazım olabileceğini düşünür; yahut bu durumda خ ve ج birbirinin yerine geçebilir. (TA.) ― -b3- Ayrıca: Topal. (AA, TA.)

مَخْزُولٌ
**مَخْزُولٌ** مخزول: iki yerde, hemen önce gelene bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَزَلَ
خَزَلَ I ( n. ac. خَزْل 1 ),
a.  Cut off, separated.

b.  [ acc. &  'An ], Prevented, withheld from.

خَزِلَ
خَزِلَ A ( n. ac. خَزَل 4 ),
a.  Had his back broken.

تَخَزَّلَ
تَخَزَّلَ V ,  اِنْخَزَلَ VII ,
a.  Walked heavily.

اِخْتَزَلَ
اِخْتَزَلَ VIII
a.  [ Bi ], Was alone in ( his opinion ).

b.  [ acc. &  'An ], Separated from.

خُزْلَة
خُزْلَة 3t ,
a.  Obstacle, hindrance.

b.  see 14 .

أَخْزَلُ
أَخْزَلُ 14 ,
a.  Broken-backed.

خَيْزَلَى
خَيْزَلَى
a.  Disjointed, embarrassed walking.

##### Türkçe

خَزَلَ
خَزَلَ I (mastar: **خَزْل** 1),
a. Kesti, ayırdı.

b. [mef‘ûl ve **عَنْ** ile], -den alıkoydu, -den men etti.

خَزِلَ
خَزِلَ A (mastar: **خَزَل** 4),
a. Sırtı kırılmış oldu.

تَخَزَّلَ
تَخَزَّلَ V, **اِنْخَزَلَ** VII,
a. Ağır ağır yürüdü.

اِخْتَزَلَ
اِخْتَزَلَ VIII
a. [**بِ** ile], (kendi) görüşünde yalnız oldu.

b. [mef‘ûl ve **عَنْ** ile], -den ayrıldı.

خُزْلَة
خُزْلَة 3t,
a. Engel, mâni.

b. 14’e bak.

أَخْزَلُ
أَخْزَلُ 14,
a. Sırtı kırık.

خَيْزَلَى
خَيْزَلَى
a. Eklem yerleri çözülmüş, bocalayan yürüyüş.
