# خزي (خ-ز-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir

- Harfler: خ - ز - ي
- Kur'an'da: 26 geçiş · 24 ayet · 17 sîga
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خزى

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خِزْيٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%AE%D9%90%D8%B2%D9%92%D9%8A%D9%8C.md) | فِعْلٌ | Rezillik | 5 | 5 | [2:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/2:85.md) |
| [يُخْزِيهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%8A%D9%87%D9%90.md) | يُفْعِلُهِ | Onu rezil eder | 3 | 3 | [11:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/11:39.md) |
| [الْخِزْيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%90%D8%B2%D9%92%D9%8A%D9%8E.md) | الْفِعْلَ | Rezillik | 2 | 2 | [16:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/16:27.md) |
| [الْخِزْيِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%90%D8%B2%D9%92%D9%8A%D9%90.md) | الْفِعْلِ | Rezillik | 2 | 2 | [10:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/10:98.md) |
| [تُخْزُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | تُفْعِلُونِ | Beni rezil edersiniz | 2 | 2 | [11:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/11:78.md) |
| [أَخْزَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%8E%D9%89.md) | أَفْعَلُ | Daha rezil | 1 | 1 | [41:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/41:16.md) |
| [أَخْزَيْتَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | أَفْعَلْتَهُ | Onu rezil ettin | 1 | 1 | [3:192](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/3:192.md) |
| [الْخِزْيُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%90%D8%B2%D9%92%D9%8A%D9%8F.md) | الْفِعْلُ | Rezillik | 1 | 1 | [9:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/9:63.md) |
| [تُخْزِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | تُفْعِلْنَا | Bizi rezil etme | 1 | 1 | [3:194](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/3:194.md) |
| [تُخْزِنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | تُفْعِلْنِي | Beni rezil etme | 1 | 1 | [26:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/26:87.md) |
| [خِزْيِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%AE%D9%90%D8%B2%D9%92%D9%8A%D9%90.md) | فِعْلِ | Rezillik | 1 | 1 | [11:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/11:66.md) |
| [مُخْزِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%8A.md) | مُفْعِلُ | Rezil eden | 1 | 1 | [9:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/9:2.md) |
| [وَلِيُخْزِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | وَلِيُفْعِلَ | Ve rezil etmesi için | 1 | 1 | [59:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/59:5.md) |
| [وَنَخْزَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%8E%D9%89.md) | وَنَفْعَلَ | Ve rezil oluruz | 1 | 1 | [20:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/20:134.md) |
| [وَيُخْزِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | وَيُفْعِلْهِمْ | Ve onları rezil eder | 1 | 1 | [9:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/9:14.md) |
| [يُخْزِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%8A.md) | يُفْعِلُ | Rezil eder | 1 | 1 | [66:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/66:8.md) |
| [يُخْزِيهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%8A%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | يُفْعِلُهِمْ | Onları rezil eder | 1 | 1 | [16:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/16:27.md) |

## Mücavir kökler — 39 mücavir (173 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 13 ortak ayet · G² 44 · Su yosunudur
2. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 8 ortak ayet · G² 33 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
3. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 12 ortak ayet · G² 26 · Hayvanların ön ayaklarına denir
4. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Sua’f el çatlamasıdır
5. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 14 · “Yemm” durgun akan su demektir
6. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Büyük
7. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
8. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 10 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
9. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Uhur ense demektir
10. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Uyanık yılan demektir
11. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Akar temiz sudur
12. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · Saçak demektir
13. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kesinlikle keseceğim
14. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Dahl: Kuytu yer demektir
15. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · El ve kol demektir
16. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
17. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
18. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 13 ortak ayet · G² 6 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
19. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
20. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
21. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Beraber
22. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
23. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ateş demektir
24. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Hufre, çukur demektir
25. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
26. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
27. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
28. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
29. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
30. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
31. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
32. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
33. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
34. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Önce
35. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
36. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
37. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
38. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
39. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خزي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs yaî/vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md), [فضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD.md), [قهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kişinin itibarını kırıp başını öne eğdiren, derin bir utanç, mahcubiyet ve boyun eğiş hali |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi irade karşısında serkeşlik edenlerin hem dünyada hem ahirette ifşa edilip zelil kılınması ve haysiyetlerinin yerle bir olması |
| Çekirdek Özet 3 | Adaletin tecellisiyle kibrin mutlak zillet ve teşhirle cezalandırıldığı, onur ile rezillik arasındaki ontolojik ayrım |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir dünya ayıbı veya basit bir utanma duygusu sanıp, ontolojik düşüşü ve ilahi azabın haysiyet kırıcı boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خز | Bir şeyi bastırmak, batırmak, zapt etmek veya hapsetmek (nüfuz etmeyen batırma [وخز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B2.md), sıkıştırma ve koruma [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md)) | ي | Çekirdekteki bastırma ve zapt etme hareketini, kişinin benliğine, itibarına ve sosyal varlığına yönelterek onu içten içe ezen, boyun eğdiren bir utanç ve zillete dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar (türetme imge; ح sesinin hırıltılı ve sertleşmiş hali) | Dış etkenlere karşı var olan sınırların, korunma kalkanının zorlanması veya aşılması |
| ز | Kesici alet, kama | Keskin bir müdahaleyle direncin kırılması, itibarın yaralanması veya kesilmesi |
| ي | El ve kol | Eylemin somut bir sonuca ulaşması, boyun büküşün ve edilgenliğin fiilen gerçekleşmesi |
| خزي | Sınırın kesilip iradenin düşürülmesi | Bireyin izzet ve saygınlık zırhının keskin bir darbeyle parçalanması, sonucunda elin kolun düşerek kişinin zelil ve rüsvay bir hale bürünmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir varlığın direncinin kırılarak boyun eğdirilmesi, nefsin zapt edilerek gemlenmesi ve kişinin yüzünü kızartıp başını öne düşüren ağır mahcubiyet |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’l-Isba‘ el-Advânî şiirinde bu kökü bir kimsenin diğeri üzerinde tahakküm kurup onu zelil etmesi bağlamında kullanmıştır: لاَهَ ابْنُ عَمِّكَ لاَ أَفْضَلْتَ فِي حَسَبٍ / عَنِّي وَلاَ أَنْتَ دَيَّانِي فَتَخْزُونِي |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde nefsi terbiye etmek, zorba gücü kırmak anlamında kullanılmıştır. Lebîd b. Rebîa bu kökü nefsi taatte tutup dizginlemek manasında zikreder: غَيْرَ أَنْ لاَ تَكْذِبَنْهَا فِي التُّقَى / وَاخْزُهَا بِالْبِرِّ لِلَّهِ الأَجَلْ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça خزي kökü, nâkıs yapısı ve [خزو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%88.md) köküyle olan çift yönlü morfolojik geçişliliğiyle, Batı ve Güney Sami dillerinde benliğin kırılması, zapt edilme, utanç duyma ve zelil olma semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde zayıf harf dönüşümleri ve benzer fonetik köklerde görülen utanma, hayal kırıklığına uğrama veya geri çekilme anlamlarıyla paralel bir gelişim gösterir. Arapçada kök, hem failin bir başkasını küçük düşürmesi ve teşhir etmesi (أخزى), hem de mefulün bu durum karşısında duyduğu şiddetli ar ve mahcubiyet (خزاية) olmak üzere iki ana kola ayrılmıştır. Çekirdeğin temelindeki sınır koyma ve zapt etme anlamı, Arapçada zamanla salt ahlaki ve itibarî bir yıkım olan rüsvaylık kavramına evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خزي ve [خزو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%88.md) köklerinin iç içe geçişi | Arapçada hem nefsi dizginleyip boyun eğdirmek hem de rezil olup mahcup düşmek anlamlarını cem etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerindeki boyun eğme ve utanç kökleri | Benliğin zaptı ve itibar kaybından doğan zillet kavramının ortak dilsel katmanla uyumu. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bağlam | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خزي | Anlamlı | Rezil olmak, zillet, utanç | Kişinin itibarının yıkılması, başının öne eğilmesi ve teşhir edilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خيز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [زخي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D9%89.md) | Anlamlı | İtmek, gururlanmak | Bir şeyi hızla itmek veya debdebeli yürüyüş | Zıtlık çağrışımı; Kur'an'da geçmez |
| [زيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AE.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| يخز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği mühmel |
| يزخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği mühmel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خزي | Merkez | İtibar kaybı ve rüsvaylık | Kişinin içsel utançla birlikte açıkça aşağılanması ve maskesinin düşürülmesi | Hem derin mahcubiyeti hem de dışarıdan gelen teşhir edici zilleti kapsar |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Boyun eğme ve zayıflık | Güç ve kudretin yitirilmesiyle itaatkar hale gelmek | خزي gibi mutlaka utanç ve ifşa içermez; bir nesne veya hayvan da ذلول olabilir |
| [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Değersizlik ve hakaret | Değer ve kıymetin hiçe sayılması, hafiflik | Varlığın veya amelin tartıda hafif kalıp önemsenmemesi durumudur |
| [فضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD.md) | Komşu | İfşa ve rezillik | Gizli bir kusur veya ayıbın herkesin gözü önünde açığa çıkması | [فضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%AD.md) açığa çıkarmaya odaklanırken, خزي o açığa çıkışın doğurduğu kahredici zillettir |
| [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) | Zıt | İzzet, üstünlük ve onur | Yenilmezlik, dokunulmazlık ve saygınlığın zirvede olması | خزي kökünün zıddı olup, boyun eğdirilemeyen mutlak itibar ve gücü ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خزي | Rüsvaylık, zillet ve ar | Bir kimsenin itibarının yok edilerek hem içsel utanca hem kamusal aşağılanmaya uğratılması | Kesin |
| Latince | Ignominia, dedecus | Haysiyet kaybı, lekelenme | Sosyal saygınlığın resmen veya fiilen elden alınmasını karşılar; ilahi azap katmanını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Disgrace, ignominy, humiliation | Rezillik, aşağılanma, itibar kaybı | Disgrace itibar yitimini, humiliation boyun eğişi ifade eder; خزي her ikisini birden kapsar | Kesin |
| Almanca | Schande, Schmach | Rezillik, utanç, aşağılanma | Schmach ağır hakaret ve zilleti, Schande ise kamusal utancı vurgular | Güçlü |
| Fransızca | Opprobre, ignominie | Yüzkarası, rezalet, alçalma | Toplumsal kınama ve derin zilleti ifade eder; nefsin zaptı yönünü içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İsim formu (خِزْيٌ, الْخِزْيَ) | Dünyada alçalma, teşhir ve haysiyet kaybı | İnkarcıların, ahdi bozanların veya fesat çıkaranların dünyada uğradığı rezillik ve toplumsal zillet (Bakara [2:85](https://lisan.digital/tr/ayet/2:85.md), Mâide [5:33](https://lisan.digital/tr/ayet/5:33.md)) |
| İsim formu (الْخِزْيَ, أَخْزَى) | Ahiretteki büyük rüsvaylık ve cehennem azabı | Kıyamet gününde amellerin tartılması ve inkarcıların ebedi olarak alçaltılması (Tevbe [9:63](https://lisan.digital/tr/ayet/9:63.md), Fussilet [41:16](https://lisan.digital/tr/ayet/41:16.md)) |
| Sülâsî / İf‘âl fiil (تُخْزُونِ) | Birini misafirleri veya kavmi önünde mahcup ve zelil düşürmek | Hz. Lût'un kavmine karşı misafirleri üzerinden onurunu koruma çabası (Hûd [11:78](https://lisan.digital/tr/ayet/11:78.md), Hicr [15:69](https://lisan.digital/tr/ayet/15:69.md)) |
| Dua formu (تُخْزِنَا, تُخْزِنِي) | Mahşer meydanında ifşa olmaktan ve rezil edilmekten Allah'a sığınma | Müminlerin ve peygamberlerin hesap günündeki teşhirden korunma talebi (Âl-i İmrân [3:194](https://lisan.digital/tr/ayet/3:194.md), Şuarâ [26:87](https://lisan.digital/tr/ayet/26:87.md)) |
| İf‘âl fiil (يُخْزِيهِمْ, يُخْزِيهِ) | Düşmanın askeri ve manevi olarak hezimete uğratılıp maskesinin düşürülmesi | Mücadele ve cihat bağlamında inkarcı cephenin ilahi yardımla zelil kılınması (Tevbe [9:14](https://lisan.digital/tr/ayet/9:14.md), Hûd [11:39](https://lisan.digital/tr/ayet/11:39.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esmâ-i Hüsnâ ve ahiret ahvali | Allah'ın zalimleri rezil etmesi (مُخْزِي الْكَافِرِينَ) sıfatı ve büyük günah sahiplerinin cehennemde ebedi rüsvaylığı | Cezanın sadece fiziksel acıdan ibaret olmayıp, ontolojik bir haysiyet kırılması olduğu tespiti |
| Fıkıh | Had cezaları ve ta'zir | Yol kesme, dinden dönme ve ağır kamu suçlarında uygulanan teşhir ve tecridin meşruiyeti | Suçlunun toplumsal itibarının kırılarak caydırıcılığın sağlanması bağlamında cezanın dünyevi zillet boyutu |
| Tefsir | Kur'an kıssaları ve eskatoloji | Dünyadaki خزي ile ahiretteki خزي arasındaki nedensellik ilişkisi ve müminlerin dualarındaki istiâze | İftira ve suçun örtüsünün kaldırılıp mahşerde tüm mahlukatın önünde ifşa olma korkusu |
| Hadis | Ahlak ve kıyamet tasvirleri | Mahşer günü sancakların dikilmesi, vefasızların teşhiri ve nefsin dizginlenmesi | Kibir sahiplerinin zerreler gibi ayaklar altında çiğnenerek rüsvay edileceği uyarısı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Kibrin zıddı olan acziyet ve ilahi adalet karşısında yüz kızarması | İnsanın sahte tanrılık iddiasını yıkarak hakiki kulluğa sevk etme | Allah'a karşı direnen her irade, nihayetinde kendi iflasıyla yüzleşip mutlak bir haysiyet kaybına uğrar. | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve epistemoloji | Yanılgının, cehaletin ve sahte bilginin delil karşısında ifşa olması | Sahte iddiaların çürütülerek bilginin arındırılması | Yanlış teori veya ideoloji, hakikatin kesin burhanı ortaya çıktığında rüsvay olur ve savunulamaz hale gelir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite, meşruiyet ve kamu düzeni | Zulüm ve istibdat rejimlerinin çöküşü ve yöneticilerin halk önünde itibarsızlaşması | Despotik gücün caydırılması ve meşruiyetin kaybolması | Gücünü haksızlığa dayandıran iktidarlar, kamu vicdanında ve tarihin yargısında rüsvay olarak alaşağı edilir. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa ahlakı ve mülkiyet | Hileli ticaret, tefecilik ve gaspın ortaya çıkarılıp iflas ve itibar kaybıyla cezalandırılması | Güven ortamının tesisi ve haksız kazancın engellenmesi | Ekonomik düzende sahtekarlık yapan aktör, ticari itibarını tamamen kaybederek piyasadan dışlanır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropinin maksimuma ulaşması veya kararlı durum dengesinin ani çöküşü (Katastrofi) | Yüksek potansiyel enerjili ve düzenli bir sistemin kalkanlarının kırılarak en alt enerji seviyesine, düzensizliğe ve iş yapamaz hale aniden yuvarlanması | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Sosyal damgalanma ve meşruiyet iflası (Stigmatization / Loss of Face) | Bireyin veya kurumun toplum nezdindeki itibar sermayesini tüketip görünür bir dışlanma, utanç ve boyun eğiş yaşaması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bireyin psikolojik mahcubiyetine, çekingenliğine veya anlık bir utanma duygusuna indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | خزي, varoluşsal bir hezimet, ilahi adaletin suçluyu alenen teşhir etmesi, hakikate direnen kibrin hem dünyevi düzende hem de kozmik hesaplaşmada yerle bir edilmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki خزي tehdidini sıradan bir kınama gibi görüp, ilahi gazabın ve ahiret azabının haysiyeti imha eden, insanı zelil ve rüsvay kılan dehşetli boyutunu kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kibir-izzet-zillet diyalektiğini inşa eden anahtar kavramlardan biridir; insanın Allah karşısındaki nihai konumunun ya izzet ya da خزي olacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların ve inkarcıların iç yüzünün ortaya döküldüğü ayetlerde, had cezalarının gerekçelerinde ve peygamberlerin mahşer gününe dair yakarışlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cezanın sadece bedensel bir acıdan ibaret olduğu zannını yıkar; en büyük azabın itibarın, onurun ve benliğin kamusal alanda yerle bir edilmesi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir varlığın direncinin kırılarak boyun eğdirilmesi, nefsin zapt edilip gemlenmesi ve kişinin yüzünü kızartıp başını öne düşüren ağır mahcubiyet hali.
- Soyut anlam: İlahi iradeye başkaldıran kibrin ifşa edilerek mutlak bir zillete, rüsvaylığa ve onur kaybına uğratılması.
- Sistematik karşılık: İzzet ve meşruiyet iddiasındaki batılın, hakikatin tecellisiyle maskesinin düşürülüp toplumsal ve ontolojik düzeyde alçaltılması mekanizması.
- LaTeX modeli: $$K \xrightarrow{\mathcal{T}} Z \iff \Delta I < 0 \quad \text{burada} \quad \lim_{t \to \infty} I(t) = -\infty$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $K$ kibri, sahte üstünlük iddiasını veya serkeşliği; $\mathcal{T}$ teşhir, ifşa ve ilahi yargılama operatörünü; $Z$ ise ortaya çıkan mutlak zillet ve rüsvaylık halini temsil eder. $\Delta I < 0$ ifadesi, failin itibar ve haysiyet sermayesindeki keskin ve geri döndürülemez çöküşü gösterir. Limit ifadesi ise ahiret boyutunda bu zilletin ($I$) ebedi bir düşüşe ve onarılmaz bir aşağılanmaya dönüştüğünü simgeler.

## Geçtiği ayetler (24 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/2:85.md) — خِزْيٌ

ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Bakara 2:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/2:114.md) — خِزْيٌ

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah’ın mescidlerinde; O’nun isminin anılmasını men’eden, onların harab olmasına çalışandan daha zalim kim vardır? Onların oralara korka korka girmekten başka hakkı yoktur. Dünyada rüsvaylık onlarındır. Ahirette ise onlara büyük bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:192](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/3:192.md) — أَخْزَيْتَهُ

رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ

Meal (IK): Rabbımız; Sen, kimi ateşe sokarsan; şüphesiz onu perişan edersin. Zalimlerin hiç yardımcıları yoktur.

### [Ali İmran 3:194](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/3:194.md) — تُخْزِنَا

رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ

Meal (IK): Rabbımız; bize peygamberlerinin va’d ettiklerini ver ve kıyamet günü rezil etme bizi. Sen, sözünden asla dönmezsin.

### [Maide 5:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/5:33.md) — خِزْيٌ

إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah ve Rasulü ile savaşanların ve yeryüzünde fesada koşanların cezası; ancak öldürülmek, asılmak, çaprazvari el ve ayakları kesilmek veya yerlerinden sürülmektir. Bu, onlara dünyada rüzvaylıktır. Onlara ahirette de büyük bir azab vardır.

### [Maide 5:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/5:41.md) — خِزْيٌ

يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Ey peygamber; ağızlarıyla inandık dedikleri halde kalbleriyle inanmayanlardan, yahudi olanlardan, yalan kulak verenler ve sana gelmeyen başka bir kavmin sözünü dnleyenlerden küfre koşanlar, sen, üzmesin. Sözlerin yerlerini değiştirirler de; size bu verilirse alın, verilmezse kaçının, derler. Allah, kimin de fitneye düşmesini isterse; onun için senin Allah’a karşı hiçbir şeye gücün yetmez. İşte onlar; Allah’ın kalblerini temizlemek istemediği kimselerdir. Dünyada rüsvaylık, onlaradır. Ve onlar için ahirette, büyük bir azab vardır.

### [Tevbe 9:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/9:2.md) — مُخْزِي

فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Yeryüzünde dört ay daha dolaşın. Ve bilin ki; siz, Allah’ı aciz bırakamazsınız. Hem Allah, gerçekten kafirleri rüsvay edendir.

### [Tevbe 9:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/9:14.md) — وَيُخْزِهِمْ

قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Onlarla savaşın ki Allah, sizin ellerinizle onları azablandırsın, rüsvay etsin ve sizi onlara karşı üstün kılsın ve mü’minler topluluğunun göğüslerini ferahlandırsın.

### [Tevbe 9:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/9:63.md) — الْخِزْيُ

أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Bilmezler mi ki: Kim, Allah’a ve Rasulüne karşı koymaya kalkışırsa; muhakkak ona, içinde ebedi kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte bu, en büyük rüsvaylıktır.

### [Yunus 10:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/10:98.md) — الْخِزْيِ

فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): İman edip imanı kendisine fayda sağlayan bir kasaba olsaydı ya? Yunus’un kavmi müstesna. Onlar, iman ettikleri zaman üzerlerinden bu dünya hayatında rüsvaylık azabını kaldırdık, bir zamana kadar da kendilerini faydalandırdık.

### [Hud 11:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/11:39.md) — يُخْزِيهِ

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ

Meal (IK): Rüsvay edici azabın kime geleceğini sürekli azabın kime ineceğini göreceksiniz.

### [Hud 11:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/11:66.md) — خِزْيِ

فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ

Meal (IK): Emrimiz gelince; Salih’i ve beraberindeki mü’minleri, tarafımızdan bir rahmet ile azabdan ve o günün rüsvaylığından kurtardık. Doğrusu Rabbın; Kavi’dir, Aziz’dir.

### [Hud 11:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/11:78.md) — تُخْزُونِ

وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ

Meal (IK): Kavmi ona koşa koşa geldi. Daha önce de kötü işler işlerlerdi. Ey kavmim; işte kızlarım, bunlar sizin için daha temizdir. Allah’tan korkun da misafirlerin önünde beni rezil etmeyin. İçinizde aklı erer bir kimse yok mudur? dedi.

### [Hud 11:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/11:93.md) — يُخْزِيهِ

وَيَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ

Meal (IK): Ey kavmim; elinizden geleni yapın. Doğrusu ben de yapacağım. Kime rüsvay edecek bir azabın geleceğini ve kimin yalancı olduğunu bileceksiniz. Gözetletin, doğrusu ben de sizinle beraber gözetleyenlerdenim.

### [Hicr 15:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/15:69.md) — تُخْزُونِ

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ

Meal (IK): Allah’tan korkun da beni rezil etmeyin.

### [Nahl 16:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/16:27.md) — يُخْزِيهِمْ · الْخِزْيَ

ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Sonra da kıyamet gününde onları rezil eder ve der ki: Haklarında tartıştığınız Benim ortaklarım nerede? Kendilerine bilgi verilmiş olanlar derler ki: Doğrusu bugün, rezillik ve zillet kafirleredir.

### [Taha 20:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/20:134.md) — وَنَخْزَى

وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى

Meal (IK): Eğer onları daha evvel azaba uğratarak yok etseydik: Rabbımız, bize bir peygamber gönderseydin de hor ve rüsvay olmadan önce ayetlerine uysaydık olmaz mıydı? diyeceklerdi.

### [Hac 22:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/22:9.md) — خِزْيٌ

ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Allah yolundan saptırmak için, kibirlenerek, yanını eğip büker. Dünyada rüsvaylık onadır. Ve kıyamet günü ona yakıcı azabı tattırırız.

### [Şuara 26:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/26:87.md) — تُخْزِنِي

وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ

Meal (IK): Diriltilecekleri günde beni rezil etme.

### [Zümer 39:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/39:26.md) — الْخِزْيَ

فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah, dünya hayatında onlara rüsvaylığı tattırdı. Ahiret azabı ise daha büyüktür. Keşki bilselerdi.

### [Zümer 39:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/39:40.md) — يُخْزِيهِ

مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ

Meal (IK): Kendisine rüsvay edici bir azab gelecek olan kim, üzerine sürekli azab inecek olan kim?

### [Fussilet 41:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/41:16.md) — الْخِزْيِ · أَخْزَى

فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ

Meal (IK): Böylece uğursuz günlerde dünya hayatında rüsvaylık azabını tattıralım diye Biz de onların üzerine şiddetli bir rüzgar gönderdik. Ahiret azabı ise, elbet daha horlayıcıdır. Onlara yardım da edilmez.

### [Haşr 59:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/59:5.md) — وَلِيُخْزِيَ

مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz veya kesmeyip gövdeleri üzerinde bırakmanız hep Allah’ın izniyledir. Bir de fasıkları rüsvay etmek içindir.

### [Tahrim 66:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/ayet/66:8.md) — يُخْزِي

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a nasuh tevbesi ile tevbe edin. Umulur ki Rabbınız kötülüklerinizi örter ve sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar. O gün, Allah; peygamberini ve onunla beraber olan mü’minleri utandırmayacak. Onların nurları önlerinde ve sağlarında koşacak; Rabbımız, ışığımızı tamamla, bizi bağışla. Şüphesiz ki Sen, her şeye kadirsin, diyecekler.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي وو ا ي ء معهما
خ ز ي، خ ز و، و خ ز مستعملات خزي: خَزِيَ فلانٌ يَخْزَى خِزْياً، وهو من السُّوءِ، والله أخْزاه وأَقامَه على خِزْيةٍ، وعلى مَخْزاةٍ.
والخَزايةُ: الاستِحياءُ، تقول: لا يأنّفُ ولا يخزى مما يصنع.
وخَزِيتُ: استحييت.
ورجلٌ خَزْيانُ، وامرأة خَزْيا، أي: فعل أمراً قبيحاً فاشتدت خَزايته لذلك أي: حياؤه، وجمعه خَزايا.
وفي الدعاء "اللهمّ احشُرْنا غيرَ خَزايا ولا نادمينَ" أي: غير مستحيين من أعمالنا.
خزو: الخَزْو: كف النفس عن هِمَّتها، وصبرها على مر الحق. يقال: خَزَوتُها خَزْواً.
ويقال: اخْزُ في طاعةِ الله نفسك، قال لبيد:
غيرَ أن لا تكذِبَنْها في التُقَى		وأخزُها بالبِرِّ لله الأجَـلَ
وخز: الوَخْزُ: طَعْنٌ غير نافذٍ، وخَزَهُ يَخِزُه وَخْزاً.
ويقال: وَخَزَه القَتير إذا شمط مواضع من لحيته، فهو مَوْخُوزٌ.
وإذا دُعي القوم إلى طعامٍ فجاءوا أربعةً أربعةً، قالوا: جاءوا وَخْزاً وَخْزاً. وإذا جاءوا عصبةً، قيل: جاءوا أفاويج أي فَوْجاً فَوْجاً.
والوَخْزُ: الشيء القليل أيضاً، قال:
سوى أن وَخْزاً من كلاب بن مُرَّةٍ		تَنَزَّوا إِلينا من بُقَـيْعَةِ جـابـرِ
وقال آخر:
قد أعجلَ القومَ عن حاجاتهم سَفَـرٌ		من وَخْز حَيٍّ بأرضِ الرُّومِ مذُكورِ

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي** و**و ا ي ء** معهما
**خ ز ي**، **خ ز و**، و **خ ز** مستعملات خزي: **خَزِيَ** فلانٌ **يَخْزَى** **خِزْياً**، وهو من السُّوءِ، والله **أخْزاه** وأَقامَه على **خِزْيةٍ**، وعلى **مَخْزاةٍ**.
و**الخَزايةُ**: utanma, dersin ki: yaptığı şeyden ne çekinir ne de utanır.
Ve **خَزِيتُ**: utandım.
Ve bir adam **خَزْيانُ**dur, bir kadın **خَزْيا**dır; yani: çirkin bir iş yaptı da bundan dolayı onun **خَزايته**si, yani hayâsı şiddetlendi; bunun çoğulu **خَزايا**dır.
Ve duada: "اللهمّ احشُرْنا غيرَ **خَزايا** ولا نادمينَ" yani: amellerimizden utanmış olmayanlar olarak.

**خزو**: **الخَزْو**: nefsin, hevesinden kendini alıkoyması ve acı hakka sabretmesidir. Denir ki: onu **خَزَوتُها** **خَزْواً**.
Ve denir ki: Allah’a itaatte nefsini **اخْزُ**; Lebîd dedi ki:
غيرَ أن لا تكذِبَنْها في التُقَى		وأخزُها بالبِرِّ لله الأجَـلَ

**وخز**: **الوَخْزُ**: nüfuz etmeyen bir saplamadır; ve onu **خَزَهُ** **يَخِزُه** **وَخْزاً**.
Ve denir ki: sakalının bazı yerleri kırlaştığında ona **وَخَزَه** **القَتير**; o da **مَوْخُوزٌ**dur.
Ve kavim yemeğe çağrılıp dörder dörder geldiklerinde: **وَخْزاً وَخْزاً** geldiler, derler. Ve bölük (topluluk) hâlinde geldiklerinde: **أفاويج** geldiler, yani **فَوْجاً فَوْجاً**.
Ve **الوَخْزُ**: az şeydir de; dedi ki:
سوى أن وَخْزاً من كلاب بن مُرَّةٍ		تَنَزَّوا إِلينا من بُقَـيْعَةِ جـابـرِ
Ve bir başkası dedi ki:
قد أعجلَ القومَ عن حاجاتهم سَفَـرٌ		من وَخْز حَيٍّ بأرضِ الرُّومِ مذُكورِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: خزى

باب الخاء والزاي
خزى ، خزا ، خاز ، وخز : مستعملة .
خزي : قال الليث : الْخِزْيُ : السُّوءُ .
يقال : خَزِي الرجلُ يَخْزَى خِزْياً . . والله
أَخزَاهُ وأقامه على خِزْيَةٍ ، وعَلَى مَخْزَاةٍ .
وفي حديث يزيدَ بنِ شجَرَة : أنه خطَب
الناسَ في بعض مَغَازِيهِ : وحَضَّهم على
الْجِهَاد _ فقال في آخر خُطبته : ) ( انْهَكُوا
وُجُوهَ الْقَوْمِ ، وَلاَ تُخْزُوا الْحُورَ الْعِينَ ) ( .
قال أبو عُبَيْدٍ : قوْلُه : ) ( ولا تُخْزُوا الْحُورَ
الْعِينَ ) ( ليس من ( الْخِزْي ) _ لأنه لا مَوْضِعَ
لِلْخِزْي ها هنا _ ولكنُّه من الخَزَايَةِ وهي
الاسْتِحْيَاءُ .
يقال _ من الهَلاَكِ _ : خَزِيَ الرجلُ يخْزَى
خِزْياً .
ومن الحياء مَمْدُودٌ : خَزِيَ يَخْزَى خَزَايَةً .
ويقال : خَزِيتُ فُلاَناً _ إذا استحيَيْتَ منه .
وقال ذو الرُّمّة _ يصف الثوْرَ والكلاَب :
خَزَايَةً أَدْرَكَتْهُ بَعْدَ جَوْلَتِهِ
مِنْ جَانِبِ الْحَبْلِ مَخْلُوطاً بهَا الْغَضَبُ
وقال القُطَامِيُّ _ يذكر ثَوْراً وحشيّاً كَرَّ بعد
فَرَاره :
حَرِجاً وَكَرَّ كُرُورَ صَاحِب نَجْدَةٍ
خَزِيَ الحَرَائرُ أَنْ يَكونَ جَباناَ
قال : والذي أراد ابنُ شَجَرَةَ بقوله :
) ( ولا تُخْزُوا الْحُورَ الْعِينَ ) ( _ أي :
لا تجعَلوهُنَّ يَسْتَحْيينَ من فِعْلكُم
وتقصيركم في الجهاد ولا تَعَرَّضُوا لذَاكَ
منهنّ وانْهَكُوا وُجُوهَ القَوْم ولا تُوَلُّوا عنهم
مُدْبِرِينَ .
وقال الليث :
رجلٌ خَزْيانٌ ، وامْرَاَةٌ خَزْيَا .
وهو الذي عَمِلَ أَمراً قبيحاً ، فاشتدَّ لذلك
حَياؤه وخَزَايَتُهُ . والجميع : الخَزَايَا .
وفي الدُّعاء : اللّهُمّ احْشُرْنَا غير خزايا ولا نادمين - أي : غير مُسْتَحْيِين من
أعمالنا . وقال غيرُه :
الْخِزْيُ : الهَوَانُ ، وقد أخْزَاهُ الله _ أي :
أهانه الله .
وقال شَمِرْ :
قال بعضهُم : أخزيته _ أي : فضَحْتُه .
ومنه قولُ الله جلّ وعزّ حكايةً عن لُوطٍ . .
أنه قال لقومه :
) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِيَ ( [ هُود :
78 ] .
يقول : لا تفضحُوني .
قال : وخَزي يَخْزَى خِزْياً _ إذا وقع في
بَليِّةٍ وشَرٍّ .
ونحْوَ ذلك قال ابنُ السِّكِّيتِ .
خزا : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ خَزَوْتُ
الرجل . . أَخْزُوهُ خَزْواً _ إذا سُسْتُه .
وأنشد قولَ لَبِيدٍ :
وَاخْزُها بِالْبِرِّ لله الأجَلْ
وقال الليث :
الْخَزوُ : كَفُّ النَّفْس عن هِمَّتِها ، وصَبْرُها
على مُرِّ الْحَقِّ .
يقال : اخْزُ في طَاعَةِ الله نَفْسَك .
وقال غيرُه :
خزَوْتُ الْفَصِيل . . أَخْزُوهُ خَزْواً _ إذا
أَجْرَرْتُ لِسَانَهُ فشَقَقْتَهُ .
خوز : أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
يقالُ : خَزَاهُ خزْواً ، وخَازَهُ خوْزاً _ إذا
سَاسَه .
وقال : والْخَوْزُ : الْمُعَادَاةُ _ أيضاً .
وخز : قال الليث :
الْوَخزُ : طَعْنٌ غيرُ نَافِذِ . وَخزَهُ يخِزُه
وَخْزاً .
ويقال : وخزَهُ الْقَتِيرُ _ إذا شَمِطَ مَوَاضِعَ
من لِحْيَتِه . . فهو مَوْخُوزٌ .
قال : وإذا دُعِيَ القوْمُ إلى طعام فجاءُوا
أربعةً أربعةً . . قالوا : جاءُوا وَخْزاً وَخْزاً .
وإذا جاءُوا عُصَباً . . قيلَ : جاءُوا أَفائِجَ _
أي : فَوْجاً فَوْجاً .
قال : والْوَخْزُ : الشيءُ القلِيلُ .
وأنشد :
سِوَى أَنّ وَخْزاً مِنْ كِلاَبِ بْنِ مُرَّةٍ
تَنَزَّوْا إلَيْنا مِنْ بُقَيْعَةِ جَابِر
وقال أبُو الْحَسَنِ اللِّحْيانيُّ :
الْوَخْزُ : الْخَطِيئَةُ بعدَ الْخَطيئَةِ .
وأنشد قولَه :
لَهَا أَشَارِيرُ مِنْ لَحْمٍ مُتَمَّرَةٌ
مِنَ الثَّعالِي وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِيها
أي : القليلُ من الأرانِبِ .
وقال : هذه أَرْضُ بَني تَميمٍ وفيها وَخْزٌ مِنْ
بَني عامر .
قلتُ : ومعنى ) ( الخَطِيئةِ ) ( : القليلُ بيْنَ
ظَهْراني الكثيرِ . . من غير جِنسِ القليل .
وقال أبو عُبَيدٍ : يقال : وَخَزَهُ القَتِيرُ وَخْزاً ،
ولَهَزَهُ لَهْزاً _ بمعنىً واحد .
قلت ) ( الْوَخْزُ ) ( : الشَّعْرَةُ بَعْدَ الشعرة ، تَشِيبُ
وسائرُ شَعْرِ الرأس أَسْوَدُ .
وقال سُلَيْمَانُ بن المُغِيرَة :
قلت : للحَسَن : أَرَأَيتَ التَّمرَ والبُسْرَ . .
انْجَمَعَ بينَهُما ؟ قال : لا .
قلتُ : البُسْرُ يَكونُ فيه الوَخْزُ ؟
قال : اقطَعْ ذلك قال شَمِرٌ : الوَخْزُ :
القَليلُ .
يقال : بها وَخْزٌ مِن بَني فلان .
فشَبَّهَ ما أَرْطَبَ من البُسْرِ _ في قِلَّتِهِ _
بالوخْز .
قال : وقال أبو عَدْنَانَ : الوَخْزُ : التَّبْزِيغُ .
وقال : خالدُ بنُ جنْبَةَ .
يقال : وَخَزَ في سَنَامِها بِمِبْضَعِه .
قال : والوخزُ كالنَّخْسِ ، ويَكونُ من الطَّعْن
الخفيف الضَّعيف .

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي**
**خزى** ، **خزا** ، **خاز** ، و**خز** : kullanımdadır.
**خزي** : Leys dedi: **الْخِزْيُ** : kötülüktür.
Denilir: adam **خَزِي** olur, **يَخْزَى** **خِزْياً** . . ve Allah
onu **أَخزَاهُ** ve onu bir **خِزْيَةٍ** üzerine, ve bir **مَخْزَاةٍ** üzerine ikame etti.
Yezîd b. Şecere hadîsinde: onun
insanlara bazı gazvelerinde hutbe okuduğu (rivayet edilir): ve onları
**الْجِهَاد**a teşvik etti _ sonra hutbesinin sonunda dedi: ) ( **انْهَكُوا
وُجُوهَ الْقَوْمِ ، وَلاَ تُخْزُوا الْحُورَ الْعِينَ** ) ( .
Ebû Ubeyd dedi: onun sözü: ) ( **ولا تُخْزُوا الْحُورَ
الْعِينَ** ) ( **( الْخِزْي )**den değildir _ çünkü burada
**لِلْخِزْي** için bir yer yoktur _ fakat o **الخَزَايَةِ**dendir; o da
utanmadır.
Denilir _ helâkten (olan)dan _ : adam **خَزِيَ** olur, **يخْزَى**
**خِزْياً** .
Ve hayâdan (olan) uzatılmıştır: **خَزِيَ** , **يَخْزَى** **خَزَايَةً** .
Ve denilir: **خَزِيتُ فُلاَناً** _ ondan utandığın zaman.
Zü’r-Rumme dedi _ boğayı ve köpekleri vasfederken:
خَزَايَةً أَدْرَكَتْهُ بَعْدَ جَوْلَتِهِ
مِنْ جَانِبِ الْحَبْلِ مَخْلُوطاً بهَا الْغَضَبُ
Kutâmî dedi _ kaçışından sonra geri dönen vahşî bir boğayı anarken:
حَرِجاً وَكَرَّ كُرُورَ صَاحِب نَجْدَةٍ
خَزِيَ الحَرَائرُ أَنْ يَكونَ جَباناَ
Dedi: İbn Şecere’nin şu sözüyle murad ettiği:
) ( **ولا تُخْزُوا الْحُورَ الْعِينَ** ) ( _ yani:
onları, sizin fiilinizden
ve cihadda kusurunuzdan dolayı utanır kılmayın; ve onlardan buna
maruz kalmayın; ve kavmin yüzlerini hırpalayın ve onlardan
arka dönerek yüz çevirmeyin.
Leys dedi:
adam **خَزْيانٌ** , ve kadın **خَزْيَا** .
O, çirkin bir iş yapan kimsedir; bundan dolayı
onun hayâsı ve **خَزَايَتُهُ** şiddetlendi. Çoğulu: **الخَزَايَا** .
Duada: Allah’ım bizi **خزايا** ve pişmanlar olmaksızın haşret - yani: amellerimizden
utanmışlar olmaksızın. Başkası dedi:
**الْخِزْيُ** : aşağılanmadır; Allah onu **أخْزَاهُ** _ yani:
Allah onu aşağıladı.
Şemir dedi:
bazıları dedi: onu **أخزيته** _ yani: onu rezil ettim.
Bundan, Allah’ın aziz ve celîl sözüdür; Lût’tan hikâye ederek . .
onun kavmine dediği:
) **فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلاَ تُخْزُونِ فِي ضَيْفِيَ** ( [Hûd:
78 ] .
Der ki: beni rezil etmeyin.
Dedi: ve **خَزي** **يَخْزَى** **خِزْياً** _ bir
belâya ve şerre düştüğü zaman.
Buna benzerini İbnü’s-Sikkît söyledi.
**خزا** : Ebû Ubeyd _ Asmaî’den _ : **خَزَوْتُ
الرجل** . . onu **أَخْزُوهُ** **خَزْواً** _ onu idare ettiğim zaman.
Lebîd’in sözünü şahit getirdi:
وَاخْزُها بِالْبِرِّ لله الأجَلْ
Leys dedi:
**الْخَزوُ** : nefsin himmetinden geri durması, ve onun
acı hakka sabretmesidir.
Denilir: Allah’ın taatinde nefsini **اخْزُ** .
Başkası dedi:
**خزَوْتُ الْفَصِيل** . . onu **أَخْزُوهُ** **خَزْواً** _ onun
dilini çekip uzattığım ve onu yardığım zaman.
**خوز** : Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ :
denilir: onu **خَزَاهُ** **خزْواً** , ve onu **خَازَهُ** **خوْزاً** _ onu
idare ettiği zaman.
Dedi: ve **الْخَوْزُ** : düşmanlıktır _ ayrıca.
**وخز** : Leys dedi:
**الْوَخزُ** : nüfuz etmeyen bir saplamadır. Onu **وَخزَهُ** , onu **يخِزُه**
**وَخْزاً** .
Ve denilir: onu **وَخزَهُ الْقَتِيرُ** _ sakalının yerlerini
ağarttığı zaman . . o da **مَوْخُوزٌ**dur.
Dedi: kavim yemeğe çağrıldığı zaman da dörder dörder geldilerse . . derler: **جاءُوا وَخْزاً وَخْزاً** .
Ve eğer bölükler hâlinde geldilerse . . denilir: **جاءُوا أَفائِجَ** _
yani: fevc fevc.
Dedi: ve **الْوَخْزُ** : az şeydir.
Şu beyiti şahit getirdi:
سِوَى أَنّ وَخْزاً مِنْ كِلاَبِ بْنِ مُرَّةٍ
تَنَزَّوْا إلَيْنا مِنْ بُقَيْعَةِ جَابِر
Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi:
**الْوَخْزُ** : hatadan sonra hatadır.
Onun sözünü şahit getirdi:
لَهَا أَشَارِيرُ مِنْ لَحْمٍ مُتَمَّرَةٌ
مِنَ الثَّعالِي وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِيها
Yani: tavşanlardan az olan.
Dedi: bu Benî Temîm’in toprağıdır ve onda Benî Âmir’den **وَخْزٌ** vardır.
Dedim: ) ( **الخَطِيئةِ** ) (nin manası: çokluğun iki yanı arasında az olan . . azın cinsinden olmaksızın.
Ebû Ubeyd dedi: denilir: onu **وَخَزَهُ القَتِيرُ** **وَخْزاً** ,
ve onu **لَهَزَهُ** **لَهْزاً** _ tek bir manada.
Dedim ) ( **الْوَخْزُ** ) ( : saç telinden sonra saç teli; ağarır,
başın saçının geri kalanı siyah iken.
Süleymân b. el-Mugîre dedi:
Hasen’e dedim: hurma ve **البُسْرَ** . .
ikisi bir araya gelir mi? dedi: hayır.
Dedim: **البُسْرُ**de **الوَخْزُ** olur mu?
Dedi: onu kes. Şemir dedi: **الوَخْزُ** :
azdır.
Denilir: onda Benî falandan **وَخْزٌ** vardır.
Böylece **البُسْرِ**den olgunlaşanın _ azlığında _
**بالوخْز**e benzetti.
Dedi: ve Ebû Adnân dedi: **الوَخْزُ** : **التَّبْزِيغُ**dür.
Ve dedi: Hâlid b. Cünbe.
Denilir: onun hörgücünde **وَخَزَ** , neşteriyle.
Dedi: ve **الوخزُ** **النَّخْسِ** gibidir; ve hafif zayıf saplamadan olur.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: خزى

- خزي الرجل: لحقه انكسار؛ إما من نفسه؛ وإما من غيره. فالذي يلحقه من نفسه هو الحياء المفرط، ومصدره الخزاية (قال السرقسطي: خزيته خزاية: استحييت منه) ورجل خزيان، وامرأة خزيى وجمعه خزايا. وفي الحديث: (اللهم احشرنا غير خزايا ولا نادمين) (انظر: النهاية 2/30. وفي حديث مسلم 1/47: مرحبا بالوفد غير خزايا ولا الندامى). والذي يلحقه من غيره يقال: هو ضرب من الاستخفاف، ومصدره الخزي، ورجل خز. قال تعالى: ﴿ذلك لهم خزي في الدنيا﴾ [المائدة/33]، وقال تعالى: ﴿إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين﴾ [النحل/27]، ﴿فأذاقهم الله الخزي في الحياة الدنيا﴾ [الزمر/26]، ﴿لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا﴾ [فصلت/16]، وقال: ﴿من قبل أن نذل ونخزى﴾ [طه/134]، وأخزى يقال من الخزاية والخزي جميعا، وقوله: ﴿يوم لا يخزي الله النبي والذين آمنوا﴾ [التحريم/8]، فهو من الخزي أقرب، وإن جاز أن يكون منهما جميعا وقوله تعالى: ﴿ربنا إنك من تدخل النار فقد أخزيته﴾ [آل عمران/192]، فمن الخزاية، ويجوز أن يكون من الخزي، وكذا قوله: ﴿من يأتيه عذاب يخزيه﴾ [هود/39]، وقوله: ﴿ولا تخزنا يوم القيامة﴾ [آل عمران/194]، ﴿وليخزي الفاسقين﴾ [الحشر/5]، وقال: ﴿ولا تخزون في ضيفي﴾ [هود/78]، وعلى نحو ما قلنا في خزي قولهم: ذل وهان، فإن ذلك متى كان من الإنسان نفسه يقال له: الهون والذل، ويكون محمودا، ومتى كان من غيره يقال له: الهون، والهوان، والذل، ويكون مذموما.

##### Türkçe

- **خزي الرجل**: ona bir kırılma ilişti; ya kendi nefsinden; ya da başkasından. Kendi nefsinden ona ilişen ise aşırı hayâdır; onun masdarı **الخزاية**’dir (سرقسطي dedi: **خزيته خزاية**: ondan utandım) ve **رجل خزيان** (utançlı erkek), ve **امرأة خزيى** (utançlı kadın); onun çoğulu **خزايا**’dır. Hadiste: (Allah’ım, bizi **خزايا** ve pişmanlar olmaksızın haşret) (bak: النهاية 2/30. Müslim hadîsinde 1/47: Heyet’e merhaba; **خزايا** ve pişmanlar olmaksızın). Başkasından ona ilişen ise denir ki: o, hafife almanın bir türüdür; onun masdarı **الخزي**’dir; ve **رجل خز**. Yüce Allah dedi: ﴿Bu, onlar için dünyada **خزي**dir﴾ [المائدة/33], ve Yüce Allah dedi: ﴿Şüphesiz **الخزي** bugün ve kötülük kâfirlerin üzerinedir﴾ [النحل/27], ﴿Allah onlara dünya hayatında **الخزي**yi tattırdı﴾ [الزمر/26], ﴿Onlara dünya hayatında **الخزي** azabını tattıralım diye﴾ [فصلت/16], ve dedi: ﴿zelil olup **نخزى** olmadan önce﴾ [طه/134]. Ve **أخزى** hem **الخزاية**’den hem **الخزي**’den birlikte söylenir. Ve onun sözü: ﴿Allah’ın peygamberi ve iman edenleri **يخزي** etmeyeceği gün﴾ [التحريم/8], o, **الخزي**den daha yakındır; her ne kadar ikisinden birlikte olması caiz olsa da. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Rabbimiz, şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan onu **أخزيته** etmiş olursun﴾ [آل عمران/192], o, **الخزاية**dendir; ve **الخزي**den olması da caizdir. Yine bunun gibi onun sözü: ﴿Kendisine bir azap gelip de onu **يخزيه** edecek olan﴾ [هود/39], ve onun sözü: ﴿Kıyamet günü bizi **تخزنا** etme﴾ [آل عمران/194], ﴿ve fasıkları **وليخزي** etsin diye﴾ [الحشر/5]. Ve dedi: ﴿Misafirim hakkında beni **تخزون** etmeyin﴾ [هود/78]. Bizim **خزي** hakkında söylediğimiz tarz üzere, onların “ذل وهان” sözünde de (durum böyledir): çünkü bu, ne zaman insanın kendi nefsinden olursa ona **الهون** ve **الذل** denir ve övülmüş olur; ne zaman başkasından olursa ona **الهون** ve **الهوان** ve **الذل** denir ve yerilmiş olur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ز ي
خـزي خزيـاً ومخـزاة‏:‏ ذل وأخـزاه اللـه وهـو مـن أهـل المخـازي والمخزيـات‏.‏
ورجـل خـز وامـرأة خزية‏.‏
وخزوته‏:‏ قهرته‏.‏
قال ذو الأصبع‏:‏ لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب عني ولا أنت ديّانـي فتخزونـي وقال لبيد‏:‏ غير أن لا تكذبنهـا فـي التقـى واخزهـا بالبـر للـه الأجـل وتقول‏:‏ اخزها بالبر ولا تخزها بالشر وخزي منه وخزيه مثل استحيـا منـه واستحيـاه خزايـة وهي شدّة الحياء‏.‏
ورجل خزيان وامرة خزيا‏.‏
قال تأبط شراً‏:‏ فخالط سهل الأرض لم يكدح الصفا به كدحة والموت خزيان ينظـر ويقـال‏:‏ خزيـان وخزايـا كسكـران وسكارى‏.‏
وفي الدعاء‏:‏ ‏"‏ اللهم احشرنا غير خزايا ولا نادمين ‏"‏ وأصابتنا خزية‏:‏ خصلة يستحيا منها‏.‏
قال‏:‏ فإني بحمد اللـه لا ثـوب فاجـر لبست ولا من خزية أتقنع وقلت له كذا فأخزيته أي أخجلته‏.‏

##### Türkçe

خ ز ي
**خـزي** **خزيـاً** ve **مخـزاة**: zelil oldu; Allah onu zelil kıldı; o, **المخـازي** ve **المخزيـات** ehlindendir.
Ve **خـز** bir adam ve **خزية** bir kadın.
Ve **خزوته**: onu kahrettim.
**ذو الأصبع** dedi: “Hayır, amcaoğlun; nesepte bana karşı üstünlük sağlamadın; sen benim cezalandırıcım da değilsin ki beni **فتخزونـي** (zelil kılasın).” **لبيد** dedi: “Şu var ki, onu takvada sakın yalanlama; onu Allah için daha yüce olan iyilikle **واخزهـا** (zelil kıl).” Ve şöyle dersin: “Onu iyilikle **اخزها** (zelil kıl), onu kötülükle **تخزها** (zelil kılma).” Ve ondan **خزي** etti ve onu **خزيه** etti; “ondan **استحيـا** etti” ve “onu **استحيـاه** etti” gibidir. **خزايـة**: ve o, hayânın şiddetidir.
Ve **خزيان** bir adam ve **خزيا** bir kadın.
**تأبط شراً** dedi: “Yerin düzlüğüne karıştı; kayayı onunla bir kazıma gibi kazımadı; ölüm ise **خزيان** bakar.” Ve denilir: **خزيـان** ve **خزايـا**, **سكـران** ve **سكارى** gibi.
Ve duada: “Allah’ım, bizi **خزايا** olmayan ve pişmanlar olmayan olarak haşret.” Ve bize bir **خزية** isabet etti: kendisinden utanılan bir haslet.
Dedi: “Şüphesiz ben, Allah’a hamd ile, bir fâcir elbisesi giymedim ve bir **خزية**den örtünmem.” Ve ona şöyle şöyle dedim de onu **فأخزيته**; yani onu utandırdım.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ز ي * * خَزِيَ * بالكسر * خِزْياً * بكسر الخاء أي ذلّ وهان وقال بن السكيت وقع في بلية و * أخْزَاهُ * الله و * خَزِيَ * بالكسر * خَزَايةً * بالفتح أي استحيا فهو * خَزْيانُ * وقوم * خَزَايا * وامرأة * خَزْيّا

##### Türkçe

* خ ز ي * **خَزِيَ** kesre ile; **خِزْياً** (خاء’nın kesresiyle): yani zelil oldu ve horlandı. İbnü’s-Sikkît dedi ki: bir belâya düştü. Ve Allah onu **أخْزَاهُ**. Ve **خَزِيَ** kesre ile; **خَزَايةً** fetha ile: yani utandı; o hâlde o **خَزْيانُ**dur. Ve bir kavim: **خَزَايا**. Ve bir kadın: **خَزْيّا**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!خَزِيَ ) الرَّجُلُ ، ( كرَضِيَ ) ، يَخْزَى ( *!خِزْياً ، بالكسْرِ ، *!وخَزًى ) ، بالقَصْرِ ؛ الأَخيرَةُ عن سِيْبَوَيْه : ( وَقَعَ في بَلِيَّةٍ ) وشَرَ ( وشُهْرَةٍ فَذَلَّ بذلِكَ ) وهانَ .
وفي الصِّحاحِ : خَزِيَ *!يَخْزَى خِزْياً : ذَلَّ وهَانَ .
وقالَ ابنُ السِّكِّيتِ : وَقَعَ في بَلِيَّةٍ ، انتَهَى .
وقالَ الزجَّاجُ : *!الخِزْيُ الهَوانُ .
وقالَ ثَعْلَب في فصِيحِه : خَزِيَ الرجُلُ خِزْياً مِن الهَوانِ .
وقالَ شَمِرٌ : الخِزْي الفَضِيحَةُ ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿ذلكَ لهُم *!خِزْيٌ في الدُّنيا﴾ .
وقالَ شيْخُنا : أَصْلُ الخِزْي ذلٌّ يُسْتَحى منه ، ولذلكَ يُسْتَعْمل في كلَ منهما أَي الذُّلّ والاسْتِحْياء ، كما قالَهُ البَيْضاوي ، وأَصْله في مُفْردَاتِ الرَّاغبِ والكشافِ ، انتَهَى .
ونَقَلَ المَناوِي عن الحرالي : أنَّ الخِزْي إظْهارُ القَبائِح التي يستحى من إظْهارها عُقُوبَةً .
( *!كاخْزَوَى ) ، كارعَوَى ؛ ومنه قَوْلُ الشَّاعِرِ :
رِزانٌ إذا شَهِدُوا الأندِيا
تِ لم يُسْتَخَفُّوا ولم *!يخْزَوُوا ( و ) قال شَمِرٌ : قالَ بعضُهم : ( *!أَخْزاهُ اللَّهُ ) أَي ( فَضَحَهُ ) ، ومنه قوْلُه تعالى حِكَايَة عن لوطٍ لقَوْمِه : ﴿فاتَّقُوا اللَّهَ ولا *!تُخْزُونِ في ضيقي﴾ ، أي لا تَفْضَحُونِ .

وقد خَزِيَ *!يَخْزَى خِزْياً : إذا افْتَضَحَ وتَحيَّر فضيحةً .
( ومن كَلامِهِم لمَنْ أَتَى بمُسْتَحْسَنٍ : ما لَهُ أَخْزاهُ اللَّهُ ؛ ورُبَّما ) قالوا : أَخْزاهُ اللَّهُ ، و ( حَذَفُوا مالَهُ ) .
وكَلامٌ *!مُخْزٍ : يُسْتَحْسَنُ فيُقالُ لصاحِبِه أَخْزاهُ اللَّهُ .
وذَكَرُوا أنَّ الفَرَزْدقَ قالَ بيتاً مِن الشِّعْر جَيِّداً فقالَ : هذا بيتٌ مُخْزٍ ، أَي إذا أُنْشِدَ قالَ الناسُ : *!أَخْزَى اللَّهُ قائِلَهُ ما أَشْعَرَهُ . وإنَّما يقولونَ هذا وشِبْهُهُ بَدَلَ المَدْحِ ليكونَ واقياً له مِن العَيْنِ ، والمُرادُ في كلِّ ذلك إنَّما هو الدُّعاءُ له لا عليه .
( *!والخَزْيَةُ ) ، بالفتْحِ ( ويُكْسَرُ : البَلِيَّةُ ) يُوقَعُ فيها ؛ قالَ جريرٌ يخاطِبُ الفَرَزْدَقَ :
وكنْتَ إذا حَلَلْتَ بدارِ قَوْمٍ
رَحَلْتَ *!بخَزْيَةٍ وتَرَكْتَ عارارُوِيَتْ بالوَجْهَيْن .
( *!وخَزِيَ أَيْضاً ) يَخْزَى ( *!خَزَايَةً *!وخَزًى ، بالقَصْرِ ) : أَي ( اسْتَحْيَى ) : ؛ قالَ ذو الرُّمَّة :
خَزَايَةً أَدْرَكَتْه بعد حَوْلَتِهمن جانبِ الحبْلِ مَخْلوطاً بها الغَضَبُ ( والنَّعْتُ خَزْيانُ ) ؛ قالَ أُمَيَّةُ :
قالتْ : أَرادَ بنا سُوءاً فقلتُ لها :
*!خَزْيانُ حيثُ يقولُ الزُّورَ بُهْتانا ( و ) هي ( *!خَزْيَى ) .
وقالَ اللَّيْثُ : رجُلٌ خَزْيانُ وامْرأَةٌ خَزْيَى ، وهو الذي عَمِلَ أَمْراً قَبِيحاً ، فاشْتَدَّ لذلكَ حَياؤُه ؛
( ج *!خَزايَا ) ؛ ومنه حدِيثُ الدُّعاءِ : ( اللهُمَّ احْشُرْنا غَيْرَ

خَزايَا ولا نادِمِين ) ، أَي غَيْرَ مُسْتَحْيِينَ مِن أَعْمالِنا .
وفي حدِيثِ وَفْدِ عبْدِ القَيْسِ : ( غَيْر خَزايَا ولا نَدَامَى ) .
( و ) قالَ الكِسائيُّ : ( *!خازانِي *!فخَزَيْتُه ) *!أَخْزِيهِ ؛ بالكسْرِ ؛ ( كُنْتُ أَشَدَّ خِزْياً منه .
( *!والخَزاءُ ) ، بالمدِّ ، ( للنَّبْتِ ، بالمهملَةِ ، وغَلِطَ الجَوهرِيُّ ) في إعْجامِهِ .
قُلْتُ : الجَوهرِي : نَقَلَهُ عن أَبي عُبيدٍ فقالَ : *!الخَزَاءُ ، بالمُدِّ ، نَبْتٌ ؛ والناقِلُ لا يُنُسَبُ إليه الغَلَطُ لأنَّ هذا قَوْل أَبي عُبيدٍ ؛ وقد رُوي بالوَجْهَيْن فلا غَلَط ، تأَمَّلْ .
وفي الحدِيثِ : ( إنَّ *!الخَزاءَةَ تَشّتَرِيها أَكَايسُ النِّساءِ للخافِيَة ) ؛ وقد تقدَّمَ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المُخْزَى : هو المُذَلُّ المَحْقُورُ بأَمْرٍ قد لزِمَه بحُجَّة .
*!وأَخْزاهُ : جَعَلَه يُسْتَحى منه في تَقْصِيرِه .
ويقالُ : امْرأَةٌ *!خَزيانَةٌ ، على خِلافِ القِياسِ .

##### Türkçe

: ( **خَزِيَ** ) adam, ( **رَضِيَ** ) gibi, **يَخْزَى** ( **خِزْياً**; kesre ile; ve **خَزًى** ) kısaltma ile; sonuncusu Sîbeveyh’tendir: ( bir belâya düştü ) ve şer ( ve bir şöhret ) ( böylece zelil oldu ) ve horlandı.

Ve Sıhâh’ta: **خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً**: zelil oldu ve horlandı.

İbnü’s-Sikkît dedi: bir belâya düştü, bitti.

Zeccâc dedi: **الخِزْيُ** horlanmadır.

Sa‘leb Fasîh’inde dedi: adam **خَزِيَ** horlanmadan **خِزْياً** (oldu).

Şemir dedi: **الخِزْي** rezilliktir; ondan, O’nun (yüce) sözü: ﴿bu, onlar için dünyada **خِزْيٌ**’dir﴾.

Şeyhimiz dedi: **الخِزْي**’in aslı, kendisinden utanılan bir zillet(tir); bu yüzden ikisinin her birinde, yani zillet ve utanmada kullanılır; Beyzâvî’nin dediği gibi; ve onun aslı Râgıb’ın Müfredât’ında ve Keşşâf’tadır, bitti.

Menâvî, Harâlî’den nakletti: **الخِزْي**; gösterilmesinden utanılan çirkinlikleri, ceza olarak, ortaya çıkarmaktır.

( **كاخْزَوَى** ), **كارعَوَى** gibi; ondan şairin sözü:
Rîzân(un) izâ şehidû’l-endiyâ
tî lem yustehafّû ve lem **يخْزَوُوا**
( ve ) Şemir dedi: bazısı dedi ki: ( **أَخْزاهُ اللَّهُ** ) yani ( onu rezil etti ); ondan, O’nun (yüce) sözü, Lût’un kavmine hitabını hikâye olarak: ﴿Allah’tan sakının ve darlığımda beni **تُخْزُونِ** etmeyin﴾, yani beni rezil etmeyin.

Ve gerçekten **خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً**: rezil olup rezillikten şaşırıp kaldığı zaman.

( Ve onların sözlerindendir, beğenilen bir şeyle gelene: onun nesi var, Allah onu **أَخْزاهُ**; ve belki ) derler: Allah onu **أَخْزاهُ**; ve ( “onun nesi var”ı hazf ettiler ).

Ve **مُخْزٍ** söz: beğenilir de sahibine “Allah onu **أَخْزاهُ**” denir.

Ve zikrettiler ki Ferazdak şiirden iyi bir beyit söyledi de dedi: bu **مُخْزٍ** bir beyittir; yani okunduğu zaman insanlar: “Allah söyleyenini **أَخْزَى** etsin, ne şair!” derler. Ancak bunu ve benzerini, övgü yerine, ona gözden koruyucu olsun diye söylerler; ve bütün bunlarda murad ancak onun lehine duadır, aleyhine değil.

( **والخَزْيَةُ** ), fetha ile ( ve kesrelenir: belâdır ) içine düşülen; Cerîr, Ferazdak’a hitap ederek dedi:
Ve kunte izâ halelte bidâri kavmin
rahalte **بخَزْيَةٍ** ve terakte ‘ârâ
İki vecihle rivayet edilmiştir.

( **وخَزِيَ أَيْضاً** ) **يَخْزَى** ( **خَزَايَةً** ve **خَزًى**; kısaltma ile ): yani ( utandı ); Zü’r-Rumme dedi:
Khazâyeten edrakat-hu ba‘de havletihim
min cânibi’l-habli makhlûtan bihâ’l-gadabu
( ve sıfatı **خَزْيانُ**’dır ); Ümeyye dedi:
Kâlet: erâde binâ sû’en fequltu lehâ:
**خَزْيانُ** haythu yekûlu’z-zûra buhtânâ
( ve ) o, ( **خَزْيَى** )dır.

Leys dedi: **خَزْيانُ** bir adam ve **خَزْيَى** bir kadın; o, çirkin bir iş yapan kimsedir; bunun için hayâsı şiddetlendi.

( çoğulu **خَزايَا** ); ondan dua hadisi: ( Allah’ım, bizi, pişmanlar olmaksızın, **خَزايَا** olmayanlar olarak haşret ), yani amellerimizden utanmış olmayanlar olarak.

Abdü’l-Kays heyeti hadîsinde: ( **خَزايَا** olmayanlar ve **نَدَامَى** olmayanlar ).

( ve ) Kisâî dedi: ( **خازانِي فخَزَيْتُه** ) **أَخْزِيهِ**; kesre ile; ( ben ondan daha şiddetli **خِزْياً** idim ).

( **والخَزاءُ** ), med ile, ( bitki içindir; mu‘ceme olmayanla; Cevherî onun i‘câmında yanıldı ).

Dedim: Cevherî, onu Ebû Ubeyd’den nakletti de dedi: **الخَزَاءُ**, med ile, bir bitkidir; ve nakleden, ona hata nisbet edilmez; çünkü bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; ve iki vecihle rivayet edilmiştir, o hâlde hata yoktur; düşün.

Hadîste: ( **الخَزاءَةَ**’yi, kadınların akıllıları, gizli olana satın alır )؛ ve daha önce geçti.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**المُخْزَى**: bir hüccetle kendisine lâzım olmuş bir iş sebebiyle zelil kılınmış, hakir görülmüş kimsedir.
**وأَخْزاهُ**: onu, kusurunda kendisinden utanılır kıldı.
Ve denir: kıyasa aykırı olarak, **خَزيانَةٌ** bir kadın.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: خزى

خَزِىَ
1 خَزِىَ خز خزى خزي , aor. يَخْزَى, inf. n. خِزْىٌ (S, Mgh, * Msb, K, &c.) and خَزًى (Sb, K) and خِزْيَةٌ and مَخْزَاةٌ, (MA, [or these two are simple substs.,]) He was, or became, base, abased, abject, vile, despicable, or ignominious: (S, Mgh, Msb:) or, accord. to ISk, he fell into trial, or affliction: (S:) or he fell into trial, or affliction, (K, TA,) and evil, (TA,) and a thing that exposed him to disgrace, and thereby became base, abased, abject, vile, despicable, or ignominious; as also ↓ اِخْزَوَى, (K, TA,) like اِرْعَوَى: (TA:) or خِزْىٌ signifies disgrace, or ignominy: so in the Kur v. 37 [&c.]: (Sh, TA:) or its primary signification is a state of abasement, vileness, or ignominy, of which one is ashamed: so accord. to Er-Rلghib and Bd and the Ksh: (MF, TA:) or the manifesting foul actions or qualities, for the manifesting of which one deserves punishment: (El- Harلllee, TA:) or خَزِىَ signifies he became disgraced, and was confounded, or perplexed, by reason of disgrace. (TA.) ― -b2- And خَزِىَ, (S, Msb, K,) aor. as above, (S, Mgh,) inf. n. خَزَايَةٌ (S, Mgh, Msb, K) and خَزًى, (K,) He was, or became, moved, or affected, with shame; (S, Mgh, Msb, K;) [as also ↓ استخزى: see the part. n. of this latter below:] or خَزَايَةٌ signifies the being moved, or affected, with much, or intense, shame. (JK.) -A2- خَازَانِى فَخَزَيْتُهُ: see the next paragraph. -A3- خِزَايَةٌ: see art. خزو.

خَازَانِى
3 خَازَانِى خازانى خازاني , inf. n. مُخَازَاةٌ, He vied, or contended, with me in mutual abasing; or rendering base, abject, vile, despicable, or ignominious. (TK.) You say, ↓ خَازَانِى فَخَزَيْتُهُ, (Ks, JK, S, K,) aor. of the latter أَخْزِيهِ, (Ks, JK, S,) [inf. n. app. خَزْىٌ,] I vied, or contended, with him (JK, TK) in mutual abasing, &c., (TK,) and I surpassed, or overcame, him [therein]: (JK:) [or it may signify, in abasement, &c.; for] the meaning [of the latter verb with its pronoun] is كُنْتُ أَشَدَّ خَزْيًا مِنْهُ. (K: in the CK, خِزْيًا: but in a MS copy of the K, خِزْيًا.)

اخزاهُ
4 اخزاهُ أخزاه أخزى اخزاه اخزاة He (God) abased him; or rendered him base, abject, vile, despicable, or ignominious: or may He abase him; &c.: (S, Msb:) or He disgraced him, or put him to shame: or may He disgrace him, &c. (K.) Hence, in the Kur [xi. 80], the saying of Lot to his people, وَلَا تُخْزُونِ فِى ضَيْفِى (TA) And disgrace ye not me in respect of my guests: (Bd, Jel, TA:) or make not me ashamed &c. (Bd.) One says also, of him who has done or said that which is approved, مَالَهُ أخْزَاهُ اللّٰهُ [What aileth him? May God abase him, or disgrace him!]; and so without ما له: (K:) it is like مَا لَهُ قَاتَلَهُ اللّٰهُ, said of a man whose action pleases: (S in art. نفر:) it is used in lieu of praise, to charm a person against the evil eye; and means a prayer for him, not an imprecation against him. (TA.) See also مُخْزٍ, below. ― -b2- Also He made him to be ashamed for himself (Ham pp. 114 and 397, and TA) in respect of him, for his shortcoming. (TA.) [See the citation from the Kur above.] ― -b3- He compelled him, or constrained him, to admit an evidence, or a proof, whereby he abased him, or disgraced him. (TA.) ― -b4- And He aided him in, and made him to keep to, a مَخْزَاة [i. e. a thing that was a cause of shame, or of abasement or disgrace]. (TA.)

اِخْزَوَى
9 اِخْزَوَى اخزوى اخزوي : see 1.

10 اـِسْتَخْزَىَ see 1.

خَزٍ
خَزٍ خز [part. n. of خَزِىَ] Base, abased, abject, rile, despicable, or ignominious. (MA.) [See also خَزْيَانُ and مُخْزًى.]

خَزْيَةٌ
خَزْيَةٌ خزي خزيه خزية A habit, a quality, a practice, or an action, (JK,) or a crime, a sin, or an offence, or act of disobedience, (TA,) of which one is, or should be, ashamed: (JK, TA: [and ↓ مَخْزَاةٌ, which is coupled therewith in the JK, app. as syn. with it, properly signifies a thing, or an action, &c., that is a cause of shame, or of abasement or disgrace; being a noun of the class of مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ; originally مَخْزَيَةٌ: see 4, last sentence:]) and ↓ مُخْزِيَةٌ, of the form of an act. part. n., from أَخْزَى, signifies [the same; or] a bad, an evil, or a foul, habit, quality, practice, or action: the pl. of this last is مُخْزِيَاتٌ, and of the same [and of مَخْزَاةٌ also] مَخَازٍ. (Msb.) Or the first signifies A habit, a practice, or an action, in which one becomes base, despicable, or ignominious. (Mgh.) ― -b2- Also A trial, or an affliction, (K, TA,) into which one is made to fall; (TA;) and so ↓ خِزْيَةٌ. (K.)

خِزْيَةٌ
خِزْيَةٌ خزي خزيه خزية : see what next precedes.

خَزْيَانُ
خَزْيَانُ خزيان Moved, or affected, with shame; (S, Msb, K, and Ham p. 36;) as also ↓ مُسْتَخْزٍ: (Har p. 482:) or, with much shame, (Lth, JK, TA,) on account of a bad, or foul, deed that he has done: (Lth, TA:) or it may signify [like خَزٍ] base, abased, abject, vile, despicable, or ignominious: (Ham ubi suprà:) fem. خَزْيَا (Lth, JK, S, K) and خَزْيَانَةٌ, which is irreg.: (TA:) pl. خَزَايَا. (Lth, JK, S, K.)

مُخْزًى
مُخْزًى مخزى مخزي مخزيي Rendered base, abject, vile, despicable, or ignominious, by a thing proved against him. (TA.) [See also خَزٍ and خَزْيَانُ.]

كَلَامٌ مُخْزٍ
كَلَامٌ مُخْزٍ كلام مخز Speech, or language, that is approved, so that one says of its author, أَخْزَاهُ اللّٰهُ. (TA.) They relate that El-Farezdak gave utterance to an excellent verse, and said, هٰذَا بَيْتٌ مُخْزِىَّ, i. e. [This is a verse such as that,] when it is recited, people will say, [or rather, such as will make it to be said of me,] اللّٰهُ قَائِلَهُ مَا ↓ أَخْزَى أَشْعَرَهُ [May God abase, or disgrace, the sayer thereof! How good, or excellent, a poet is he!]. (TA. [See 4.]) [Hence,] قَصِيدَةٌ مُخْزِيَةٌ [An ode] that is extremely good. (TA.)

مَخْزَاةٌ
مَخْزَاةٌ مخزاه مخزاة , said in the MA to be an inf. n. of خَزِىَ: see خَزْيَةٌ.

مُخْزِيَةٌ
مُخْزِيَةٌ مخزي مخزيه مخزية : see خَزْيَةٌ.

مُسْتَخْزٍ
مُسْتَخْزٍ مستخز : see خَزْيَانُ.

##### Türkçe

خَزِىَ
1 **خَزِىَ** خز خزى خزي, muzâri‘ **يَخْزَى**, mastar ismi **خِزْىٌ** (S, Mgh, * Msb, K, &c.) ve **خَزًى** (Sb, K) ve **خِزْيَةٌ** ve **مَخْزَاةٌ**, (MA, [yahut bu ikisi basit isimlerdir,]) O, aşağı oldu; yahut aşağılaştı; zelil, hakir, alçak, iğrenç, hor görülen, yahut rezil oldu: (S, Mgh, Msb:) yahut ISk’ye göre, imtihana, yahut belâya düştü: (S:) yahut imtihana, yahut belâya, (K, TA,) ve kötülüğe, (TA,) ve onu rezilliğe maruz bırakan bir şeye düştü ve bununla aşağı, zelil, hakir, alçak, iğrenç, hor görülen, yahut rezil oldu; bunun gibi ↓ **اِخْزَوَى**, (K, TA,) **اِرْعَوَى** gibi: (TA:) yahut **خِزْىٌ** rezillik, yahut rüsvaylık demektir: Kur’ân’da v. 37’de [&c.] böyledir: (Sh, TA:) yahut onun aslî anlamı, kişinin utandığı bir aşağılık, alçaklık, yahut rüsvaylık hâlidir: Er-Rلghib ve Bd ve Ksh’ye göre böyledir: (MF, TA:) yahut, kişinin açığa vurması sebebiyle cezayı hak ettiği çirkin fiilleri yahut vasıfları açığa vurmaktır: (El-Harلllee, TA:) yahut **خَزِىَ** “rezil oldu ve rezillik sebebiyle şaşkına döndü, yahut bocaladı” demektir. (TA.) ― -b2- Ve **خَزِىَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (S, Mgh,) mastar ismi **خَزَايَةٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **خَزًى**, (K,) O, utançla hareketlendi, yahut etkilendi; (S, Mgh, Msb, K;) [bunun gibi ↓ **استخزى**: bunun ism-i fâiline aşağıda bak:] yahut **خَزَايَةٌ** çok, yahut şiddetli utançla hareketlenmek, yahut etkilenmek demektir. (JK.) -A2- **خَازَانِى فَخَزَيْتُهُ**: bir sonraki paragrafa bak. -A3- **خِزَايَةٌ**: **خزو** maddesine bak.

خَازَانِى
3 **خَازَانِى** خازانى خازاني, mastar ismi **مُخَازَاةٌ**, O, benimle karşılıklı aşağılamada; yahut aşağı, zelil, hakir, alçak, iğrenç, hor görülen, yahut rezil kılmada yarıştı, yahut çekişti. (TK.) Şöyle dersin, ↓ **خَازَانِى فَخَزَيْتُهُ**, (Ks, JK, S, K,) ikincisinin muzâri‘i **أَخْزِيهِ**, (Ks, JK, S,) [mastar ismi görünüşe göre **خَزْىٌ**,] Ben onunla (JK, TK) karşılıklı aşağılamada, &c., (TK,) yarıştım, yahut çekiştim ve ben onu [bu hususta] geçtim, yahut yendim: (JK:) [yahut, aşağılıkta, &c. demek olabilir; zira] [zamiriyle birlikte] ikinci fiilin anlamı **كُنْتُ أَشَدَّ خَزْيًا مِنْهُ**’dur. (K: CK’de **خِزْيًا**: fakat K’nın bir yazma nüshasında **خِزْيًا**.)

اخزاهُ
4 اخزاهُ **أخزاه** أخزى اخزاه اخزاة O (Allah) onu aşağı kıldı; yahut onu aşağı, zelil, hakir, alçak, iğrenç, hor görülen, yahut rezil kıldı: yahut Allah onu aşağı kılsın; &c.: (S, Msb:) yahut onu rezil etti, yahut utandırdı: yahut Allah onu rezil etsin, &c. (K.) Bundan dolayı, Kur’ân’da [xi. 80], Lût’un kavmine sözü, **وَلَا تُخْزُونِ فِى ضَيْفِى** (TA) Misafirlerim hususunda beni rezil etmeyin: (Bd, Jel, TA:) yahut beni utandırmayın &c. (Bd.) Şunu da dersin: beğenilen şeyi yapan yahut söyleyen kimse hakkında, **مَالَهُ أخْزَاهُ اللّٰهُ** [Ona ne oluyor? Allah onu aşağı kılsın, yahut rezil etsin!]; ve **ما له** olmaksızın da böyledir: (K:) bu, fiili hoşuna giden bir adam hakkında söylenen **مَا لَهُ قَاتَلَهُ اللّٰهُ** gibidir: (S, **نفر** maddesinde:) nazar değmesine karşı bir kimseyi tılsımlamak için, övgü yerine kullanılır; ve ona beddua değil, onun için bir dua anlamına gelir. (TA.) Aşağıda **مُخْزٍ**’ye de bak. ― -b2- Ayrıca, onun kusuru sebebiyle, onun hakkında, onu kendi nefsine karşı utandırdı. (Ham pp. 114 and 397, and TA) (TA.) [Yukarıdaki Kur’ân alıntısına bak.] ― -b3- Onu, kendisiyle onu aşağı kıldığı yahut rezil ettiği bir delili yahut hücceti ikrara zorladı, yahut mecbur etti. (TA.) ― -b4- Ve ona, bir **مَخْزَاة**’da [yani utancın, yahut aşağılığın veya rezilliğin sebebi olan bir şeyde] yardım etti ve onu ona bağlı kıldı. (TA.)

اِخْزَوَى
9 **اِخْزَوَى** اخزوى اخزوي: 1’e bak.

10 **اـِسْتَخْزَىَ**: 1’e bak.

خَزٍ
**خَزٍ** خز [**خَزِىَ**’nin ism-i fâili] Aşağı, aşağılanmış, zelil, hakir, alçak, hor görülen, yahut rezil. (MA.) [**خَزْيَانُ** ve **مُخْزًى**’ye de bak.]

خَزْيَةٌ
**خَزْيَةٌ** خزي خزيه خزية Bir huy, bir vasıf, bir âdet, yahut bir fiil, (JK,) yahut bir suç, bir günah, yahut bir kabahat, yahut bir isyan fiili, (TA,) kişinin utandığı, yahut utanması gereken: (JK, TA: [ve ↓ **مَخْزَاةٌ**, ki JK’da bununla birlikte zikredilmiştir, görünüşe göre onunla eşanlamlı olarak; aslında, utancın, yahut aşağılığın veya rezilliğin sebebi olan bir şey, yahut bir fiil, &c. demektir; **مَبْخَلَةٌ** ve **مَجْبَنَةٌ** sınıfından bir isimdir; aslı **مَخْزَيَةٌ**’dir: 4’ün son cümlesine bak:]) ve ↓ **مُخْزِيَةٌ**, **أَخْزَى**’dan, ism-i fâil kalıbında olup [aynısını; yahut] kötü, fena, yahut çirkin bir huy, vasıf, âdet, yahut fiil demektir: bunun çoğulu **مُخْزِيَاتٌ**’tır; ve bunun aynısının [ve **مَخْزَاةٌ**’nın da] çoğulu **مَخَازٍ**’dir. (Msb.) Yahut birincisi, kişinin içinde aşağı, hor görülen, yahut rezil olduğu bir huy, bir âdet, yahut bir fiil demektir. (Mgh.) ― -b2- Ayrıca bir imtihan, yahut bir belâ, (K, TA,) kişinin içine düşürüldüğü; (TA;) ve bunun gibi ↓ **خِزْيَةٌ**. (K.)

خِزْيَةٌ
**خِزْيَةٌ** خزي خزيه خزية: bir önce gelen şeye bak.

خَزْيَانُ
**خَزْيَانُ** خزيان Utançla hareketlenmiş, yahut etkilenmiş; (S, Msb, K, and Ham p. 36;) bunun gibi ↓ **مُسْتَخْزٍ**: (Har p. 482:) yahut, çok utançla, (Lth, JK, TA,) yaptığı kötü, yahut çirkin bir fiil sebebiyle: (Lth, TA:) yahut [**خَزٍ** gibi] aşağı, aşağılanmış, zelil, hakir, alçak, hor görülen, yahut rezil anlamına gelebilir: (Ham ubi suprà:) müennesi **خَزْيَا** (Lth, JK, S, K) ve **خَزْيَانَةٌ**, ki bu düzensizdir: (TA:) çoğulu **خَزَايَا**. (Lth, JK, S, K.)

مُخْزًى
**مُخْزًى** مخزى مخزي مخزيي Aleyhine ispat edilen bir şey sebebiyle aşağı kılınmış, zelil, hakir, alçak, hor görülen, yahut rezil kılınmış. (TA.) [**خَزٍ** ve **خَزْيَانُ**’a da bak.]

كَلَامٌ مُخْزٍ
**كَلَامٌ مُخْزٍ** كلام مخز Beğenilen söz, yahut dil; öyle ki onun sahibine **أَخْزَاهُ اللّٰهُ** denir. (TA.) El-Farezdak’ın mükemmel bir beyit söylediğini ve şöyle dediğini rivayet ederler: **هٰذَا بَيْتٌ مُخْزِىَّ**, yani [bu, öyle bir beyittir ki,] okunduğu zaman insanlar diyeceklerdir, [daha doğrusu, benim hakkımda denilmesini sağlayacak öyle bir beyittir ki,] **اللّٰهُ قَائِلَهُ مَا** ↓ **أَخْزَى أَشْعَرَهُ** [Allah onun söyleyenini aşağı kılsın, yahut rezil etsin! Ne kadar iyi, yahut mükemmel bir şairdir o!]. (TA. [4’e bak.]) [Bundan dolayı,] **قَصِيدَةٌ مُخْزِيَةٌ** [bir kaside] son derece iyi olan. (TA.)

مَخْزَاةٌ
**مَخْزَاةٌ** مخزاه مخزاة, MA’da **خَزِىَ**’nin bir mastar ismi olduğu söylenmiştir: **خَزْيَةٌ**’ye bak.

مُخْزِيَةٌ
**مُخْزِيَةٌ** مخزي مخزيه مخزية: **خَزْيَةٌ**’ye bak.

مُسْتَخْزٍ
**مُسْتَخْزٍ** مستخز: **خَزْيَانُ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَزِيَ
خَزِيَ A ( n. ac. خِزْي [ 2 ] ),
a.  Was, became wretched, abject, vile.

b.  ( n. ac. خَزًى [ 4 ] ,  خَزَايَة [ خَزَاْيَة 22t ]), Blushed, was ashamed, confounded, humiliated.

أَخْزَيَ
أَخْزَيَ IV ,
a.  Confounded, abased, put to shame, humiliated.

b.  Affronted, mortified.

اِسْتَخْزَيَ
اِسْتَخْزَيَ X ,
a.  see I (b) .

خَزْيَة
خَزْيَة 1t ,
a.  Disgrace, humiliation; affliction.

خِزْي
خِزْي 2 ,
a.  Humiliation, confusion.

خِزْيَة
خِزْيَة 2t ,
a.  see 1t .

خَزَاْيَة
خَزَاْيَة 22t ,
a.  see 2 .

خَزْيَاْنُ
خَزْيَاْنُ 33 , ( pl. خَزَايا ),
a.  Ashamed, full of shame.

مَخْزَاة
مَخْزَاة [ 17tA ] , ( pl. مَخَازٍ ),
a.  Affront; insult; disgrace.

مَخْزِيّ
مَخْزِيّ
a.  The devil: the vile, disgraced.

##### Türkçe

**خَزِيَ**
**خَزِيَ** A (mast. **خِزْي** [2]),
a. Bedbaht, zelil, alçak, rezil oldu.

b. (mast. **خَزًى** [4], **خَزَايَة** [**خَزَاْيَة** 22t]), kızardı; utandı, şaşırdı, aşağılandı.

**أَخْزَيَ**
**أَخْزَيَ** IV,
a. Şaşırttı, zelil kıldı, utandırdı, aşağıladı.

b. Hakaret etti, rencide etti.

**اِسْتَخْزَيَ**
**اِسْتَخْزَيَ** X,
a. I (b)’ye bak.

**خَزْيَة**
**خَزْيَة** 1t,
a. Rezillik, aşağılanma; musibet.

**خِزْي**
**خِزْي** 2,
a. Aşağılanma, şaşkınlık.

**خِزْيَة**
**خِزْيَة** 2t,
a. 1t’ye bak.

**خَزَاْيَة**
**خَزَاْيَة** 22t,
a. 2’ye bak.

**خَزْيَاْنُ**
**خَزْيَاْنُ** 33, (çoğ. **خَزَايا**),
a. Utanmış, utançla dolu.

**مَخْزَاة**
**مَخْزَاة** [17tA], (çoğ. **مَخَازٍ**),
a. Hakaret; sövme; rezillik.

**مَخْزِيّ**
**مَخْزِيّ**
a. Şeytan: alçak, rezil.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خزي
خَزِيَ - يَخْزَى - خِزْي - خَزِيّ - أَخْزَى - أَخْزَى - يُخْزِيْ - مُخْزِي

خَزِيَ - يَخْزَى + الكائن: يشعر بالدونية والنقص والمهانة والحقارة
خَزِيَ - يَخْزَى + كائن + في مكان أو أمر: يشعر بالدونية والنقص في موقف أو مكان أو في أمر أو شأن:
يشعر في نفسه بالألم النفسي وعدم القبول المرافق للشعور بالفشل والدونية والنقص تجاه كائن متفوق عليه أو تجاه فعل قبيح فعله أو تجاه فشله في أمر تعرض له
خِزْي - الخزي: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل "خَزِيَ - يَخْزَى ": وهو أيضاً ما يكون بفعل "خَزِيَ - يَخْزَى": الشعور بالنقص والدونية والمهانة والحقارة
خَزِيّ: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " خَزِيَ - يَخْزَى ": المَخْزِيّ: الذي جعله آخر "يَخْزى"
أَخْزى: اسم تفضيل من " خَزِيّ ": من يكون مخزياً أكثر من غيره
أَخْزَى - يُخْزِي: على وزن " أفعلَ" من " خَزِيَ - يَخْزَى ": جعله " يَخْزَى ": جعله يشعر في نفسه بالألم النفسي وعدم القبول المرافق للشعور بالفشل والدونية والنقص
مُخْزِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " أَخْزى - يُخْزِي "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالانكسار والذل والخزي والصغار" وهي:
خَزِيَ - يَخْزى، ذَلَّ - يَذِلَّ، خَسَأَ - يَخْسَأُ ، أثِمَ - يَأثَمُ، بَهِتَ - يَبْهَتُ، ثَرَبَ - يَثْرِبُ
خَزَي - يَخْزى - نخزى
 ﴿ولو أنا أهلكناهم بعذاب من قبله لقالوا ربنا لولا أرسلت إلينا رسولا فنتبع آياتك من قبل أن نذل ونخزى(134)﴾ طه
خِزْي - الخزي
عذاب الخزي﴿فلولا كانت قرية آمنت فنفعها إيمانها إلا قوم يونس لما آمنوا كشفنا عنهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ومتعناهم إلى حين(98)﴾ يونس ﴿فلما جاء أمرنا نجينا صالحا والذين آمنوا معه برحمة منا ومن خزي يومئذإن ربك هو القوي العزيز(66)﴾ هود
 	﴿ومن أظلم ممن منع مساجد الله أن يذكر فيها اسمه وسعى في خرابها أولئك ما كان لهم أن يدخلوها إلا خائفين لهم في الدنيا خزي ولهم في الآخرة عذاب عظيم(114)﴾ البقرة ﴿ياأيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر من الذين قالوا آمنا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم ومن الذين هادوا سماعون للكذب سماعون لقوم آخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه يقولون إن أوتيتم هذا فخذوه وإن لم تؤتوه فاحذروا ومن يرد الله فتنته فلن تملك له من الله شيئا أولئك الذين لم يرد الله أن يطهر قلوبهم لهم في الدنيا خزي ولهم في الآخرة عذاب عظيم(41)﴾ المائدة
 	﴿ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق(9)﴾ الحج
 	﴿فأذاقهم الله الخزي في الحياة الدنيا ولعذاب الآخرة أكبر لو كانوا يعلمون(26)﴾ الزمر ﴿فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ولعذاب الآخرة أخزى وهم لا ينصرون(16)﴾ فصلت
 	﴿إنما جزاء الذين يحاربون الله ورسوله ويسعون في الأرض فسادا أن يقتلوا أو يصلبوا أو تقطع أيديهم وأرجلهم من خلاف أو ينفوا من الأرض ذلك لهم خزي في الدنيا ولهم في الآخرة عذاب عظيم(33)﴾ المائدة ﴿ألم يعلموا أنه من يحادد الله ورسوله فأن له نار جهنم خالدا فيها ذلك الخزي العظيم (63)﴾ التوبة
 	﴿ثم أنتم هؤلاء تقتلون أنفسكم وتخرجون فريقا منكم من ديارهم تتظاهرون عليهم بالإثم والعدوان وإن يأتوكم أسارى تفادوهم وهو محرم عليكم إخراجهم أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض فما جزاء من يفعل ذلك منكم إلا خزي في الحياة الدنيا ويوم القيامة يردون إلى أشد العذاب وما الله بغافل عما تعملون(85)﴾ البقرة
 	﴿ثم يوم القيامة يخزيهم ويقول أين شركائي الذين كنتم تشاقون فيهم قال الذين أوتوا العلم إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين(27)﴾ النحل
أخزى
 ﴿فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ولعذاب الآخرة أخزى وهم لا ينصرون(16)﴾ فصلت
أَخْزى - يُخْزي
 ﴿وياقوم اعملوا على مكانتكم إني عامل سوف تعلمون من يأتيه عذاب يخزيه ومن هو كاذب وارتقبوا إني معكم رقيب(93)﴾ هود ﴿قل ياقوم اعملوا على مكانتكم إني عامل فسوف تعلمون(39) من يأتيه عذاب يخزيه ويحل عليه عذاب مقيم(40)﴾ الزمر ﴿ويصنع الفلك وكلما مر عليه ملأ من قومه سخروا منه قال إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون(38) فسوف تعلمون من يأتيه عذاب يخزيهويحل عليه عذاب مقيم(39)﴾ هود
 	﴿ثم يوم القيامة يخزيهم ويقول أين شركائي الذين كنتم تشاقون فيهم قال الذين أوتوا العلم إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين(27)﴾ النحل ﴿ربنا إنك من تدخل النار فقد أخزيته وما للظالمين من أنصار(192)﴾ آل عمران
 	﴿ربنا وآتنا ما وعدتنا على رسلك ولا تخزنا يوم القيامة إنك لا تخلف الميعاد(194)﴾ آل عمران ﴿ولا تخزني يوم يبعثون(87)﴾ الشعراء
 	﴿ياأيها الذين آمنوا توبوا إلى الله توبة نصوحا عسى ربكم أن يكفر عنكم سيئاتكم ويدخلكم جنات تجري من تحتها الأنهار يوم لا يخزي الله النبي والذين آمنوا معه نورهم يسعى بين أيديهم وبأيمانهم يقولون ربنا أتمم لنا نورنا واغفر لنا إنك على كل شيء قدير(8)﴾ التحريم
 	﴿وجاءه قومه يهرعون إليه ومن قبل كانوا يعملون السيئات قال ياقوم هؤلاء بناتي هن أطهر لكم فاتقوا الله ولا تخزوني في ضيفي أليس منكم رجل رشيد(78)﴾هود ﴿واتقوا الله ولا تخزوني(69)﴾ الحجر
 	﴿ما قطعتم من لينة أو تركتموها قائمة على أصولها فبإذن الله وليخزي الفاسقين(5)﴾ الحشر ﴿قاتلوهم يعذبهم الله بأيديكم ويخزهم وينصركم عليهم ويشف صدور قوم مؤمنين (14)﴾ التوبة
مخزي
 ﴿فسيحوا في الأرض أربعة أشهر واعلموا أنكم غير معجزي الله وأن الله مخزي الكافرين(2)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [خزي] خ ز ي: خَزِيَ بالكسر خِزْياً بكسر الخاء أي ذلّ وهان وقال بن السكيت وقع في بلية و أخْزَاهُ الله و خَزِيَ بالكسر خَزَايةً بالفتح أي استحيا فهو خَزْيانُ وقوم خَزَايا وامرأة خَزْيّا
الراغب
خزى
- خزي الرجل: لحقه انكسار؛ إما من نفسه؛ وإما من غيره. فالذي يلحقه من نفسه هو الحياء المفرط، ومصدره الخزاية (قال السرقسطي: خزيته خزاية: استحييت منه) ورجل خزيان، وامرأة خزيى وجمعه خزايا. وفي الحديث: (اللهم احشرنا غير خزايا ولا نادمين) (انظر: النهاية 2/30. وفي حديث مسلم 1/47: مرحبا بالوفد غير خزايا ولا الندامى). والذي يلحقه من غيره يقال: هو ضرب من الاستخفاف، ومصدره الخزي، ورجل خز. قال تعالى: }ذلك لهم خزي في الدنيا﴿[المائدة/33]، وقال تعالى:﴾إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين﴿[النحل/27]،﴾فأذاقهم الله الخزي في الحياة الدنيا﴿[الزمر/26]،﴾لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا﴿[فصلت/16]، وقال:﴾من قبل أن نذل ونخزى﴿[طه/134]، وأخزى يقال من الخزاية والخزي جميعا، وقوله:﴾يوم لا يخزي الله النبي والذين آمنوا﴿[التحريم/8]، فهو من الخزي أقرب، وإن جاز أن يكون منهما جميعا وقوله تعالى:﴾ربنا إنك من تدخل النار فقد أخزيته﴿[آل عمران/192]، فمن الخزاية، ويجوز أن يكون من الخزي، وكذا قوله:﴾من يأتيه عذاب يخزيه﴿[هود/39]، وقوله:﴾ولا تخزنا يوم القيامة﴿[آل عمران/194]،﴾وليخزي الفاسقين﴿[الحشر/5]، وقال:﴾ولا تخزون في ضيفي{ [هود/78]، وعلى نحو ما قلنا في خزي قولهم: ذل وهان، فإن ذلك متى كان من الإنسان نفسه يقال له: الهون والذل، ويكون محمودا، ومتى كان من غيره يقال له: الهون، والهوان، والذل، ويكون مذموما.
ملخص اللسان
1.    وخَزِيَ يَخْزَى خَزايةً من الاستحياء،
2.    وخَزِيَ منه وخَزِيَهُ خَزَايَةً وخَزىً، مقصور: استَحْيا. يقال من الهلاك: خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً، ومن الحياءِ: خَزِيَ يَخْزَى خَزاية؛ - رجل خَزْيانُ وامرأَة خَزْيا، وهو الذي عمِل أَمراً قبيحاً فاشتَدَّ لذلك حياؤُه وخَزايَتُه، والجمع الخَزايا؛ - وفي الدعاء: اللهم احْشُرْنا غَيْرَ خَزَايا   ولا نادِمِينَ أَي غَيْرَ مُسْتَحْيِينَ من أَعمالنا. وفي حديث وَفْدِ   عَبْدِ القَيْس: غيرَ خزايا ولا نَدامى؛ خَزَايا: جمع خَزْيانَ
3.      والخِزْية: البَلِيَّة يُوقَع فيها - والخِزْيُ: السُّوءُ. خَزِيَ   الرجلُ يَخْزَى خِزْياً وخَزىً؛: وقع في بَلِيَّة وشَرٍّ   وشُهْرةٍ   فذَلَّ بذلك وهانَ.
4.      المُخْزَى في اللغة المُذَلُّ المَحْقُورُ بأَمْرٍ قد لزمه   بحُجَّة، وكذلك أَخْزَيْته أَلْزَمته حُجَّةً إِذا أَذْلَلْته بها.
5.      والخِزْيُ: الهَوان. وقد أَخْزاهُ الله أَي أَهانَه الله.
6.      أَخْزَيْته أَي فضحته؛: فاتَّقُوا اللهَ ولا تُخْزُونِ في ضَيْفي؛ أَي لا تَفْضَحُونِ.- لهم خِزْيٌ في الدنيا؛ الخِزْيُ   الفَضِيحةُ. وقد خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً إِذا افْتَضَح وتَحيَّر فضيحةً.
7. خَزَا الرجلَ يَخْزُوه خَزْواً: ساسَه وقَهَره؛- وخَزا الدابة خَزْواً: ساسَها وراضَها. شارب   الخمر: أَخْزاهُ اللهُ، ويروى: خَزَاهُ اللهُ أَي قَهَره. يقال: خَزاه   يخْزُوه. وخازاني فلانٌ فَخَزَيْتُه أَخْزِيهِ: كنتُ أَشَدَّ خِزْياً منه   وكَرِهْتُ أَنْ أَخْزِيَهُ.
8. والخَزْوُ:كفُّ النَّفْسِ عن هِمَّتِها وصَبْرُها على مُرِّ الحق. يقال: اخْزُ   في طاعةِ الله نفْسَكَ. وخَزَا نفْسَه خَزْواً: مَلَكَها وكَفَّها عن   هَواها
9.     وخَزَوتُ الفَصيل أَخْزُوه خَزْواً إِذا أَجْرَرْت لسانه فشَقَقْته.
لسان العرب
● -  خزا: خَزَا الرجلَ يَخْزُوه خَزْواً: ساسَه وقَهَره؛ قال ذو الإِصبع   العَدْواني:   لاهِ ابنُ عَمِّكَ لا أَفضَلْتَ في حَسَبٍ،   يَوْماً، ولا أَنْتَ دَيَّاني فتَخْزُوني   معناه: للهِ ابنُ عَمِّك أَي ولا أَنتَ مالك أَمْري فتَسُوسَني.   وخَزَوتُ الفَصيل أَخْزُوه خَزْواً إِذا أَجْرَرْت لسانه فشَقَقْته. والخَزْوُ:   كفُّ النَّفْسِ عن هِمَّتِها وصَبْرُها على مُرِّ الحق. يقال: اخْزُ   في طاعةِ الله نفْسَكَ. وخَزَا نفْسَه خَزْواً: مَلَكَها وكَفَّها عن   هَواها؛ قال لبيد:   إِكْذِبِ النَّفْسَ إِذا حَدَّثْتَها،   إِنَّ صِدْقَ النفْسِ يُزْري بالأَمَلْ   غيرَ أَنْ لا تَكْذِبَنْها في التُّقَى،   واخْزُها بالبِرِّ للهِ الأَجَلْ   وخَزا الدابة خَزْواً: ساسَها وراضَها. والخِزْيُ: السُّوءُ. خَزِيَ   الرجلُ يَخْزَى خِزْياً وخَزىً؛ الأَخيرة عن سيبويه: وقع في بَلِيَّة وشَرٍّ   وشُهْرةٍ   فذَلَّ بذلك وهانَ. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: ولا تُخْزِنا يومَ   القيامة؛ المُخْزَى في اللغة المُذَلُّ المَحْقُورُ بأَمْرٍ قد لزمه   بحُجَّة، وكذلك أَخْزَيْته أَلْزَمته حُجَّةً إِذا أَذْلَلْته بها. والخِزْيُ:   الهَوان. وقد أَخْزاهُ الله أَي أَهانَه الله. وأَخزاه الله وأَقامَه   على خَزْيةٍ ومَخْزاةٍ. وقال أَبو العباس في الفصيح: خَزِيَ الرجلُ خِزْياً   من الهَوان، وخَزِيَ يَخْزَى خَزايةً من الاستحياء، وامرأَة خَزْيا؛ قال   أُمية:   قالتْ: أَرادَ بنا سُوءاً، فقلتُ لها:   خَزْيانُ حيثُ يقولُ الزُّورَ بُهْتانا   وأَنشد بعضهم:   رِزانٌ إِذا شَهِدُوا الأَنْدِيا   تِ لم يُسْتَخَفُّوا ولم يخْزَوُوا   أَراد بقوله لم يخْزَوُوا بناءَ افْعَلَّ مثل احمرَّ يَحْمرُّ   من خَزي يَخْزَى، قال: واخْزَوَى يَخْزَوي مثلُ ارْعَوَى يَرْعَوي، ولم   يَرْعَوُوا للجمع. قال شمر: قال بعضهم أَخْزَيْته أَي فضحته؛ ومنه قوله   تعالى حكاية عن لوط لقومه: فاتَّقُوا اللهَ ولا تُخْزُونِ في ضَىْفي؛ أَي   لا تَفْضَحُونِ. وقال في قوله: ذلك لهم خِزْيٌ في الدنيا؛ الخِزْيُ   الفَضِيحةُ. وقد خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً إِذا افْتَضَح وتَحيَّر فضيحةً. ومن   كلامهم للرجل إِذا أَتَى بما يُسْتَحْسَن: ما لَه، أَخزاهُ اللهُ وربما   قالوا: أَخْزاهُ الله، من غير أَن يقولوا ما لَه. وكلامٌ مُخْزٍ:   يُسْتَحْسَنُ فيقال لصاحبه أَخزاهُ الله. وذكروا أَن الفرزدق قال بيتاً من الشعر   جيِّداً فقال: هذا بيتٌ مُخْزٍ أَي إِذا أُنْشِد قال الناسُ: أَخْزَى   اللهُ قائلَه ما أَشْعَرَه وإِنما يقولون هذا وشِبْهَهُ بدلَ المدحِ ليكون   ذلك واقياً له من العين، والمراد من كل ذلك إِنما هو الدعاء له لا   عليه. وقصيدة مُخْزية أَي نِهايةٌ في الحُسْنِ يقال لقائِلِها أَخْزاهُ   الله.والخَزْية والخِزْية: البَلِيَّة يُوقَع فيها؛ قال جرير يخاطب   الفرزدق:وكنْتَ إِذا حَلَلْتَ بدارِ قوْمٍ،   رَحَلْتَ بِخَزْيَةٍ وترَكْتَ عارا   ويروى لخِزْية. وفي الحديث: إِنَّ الحَرَم لا يُعيذُ عاصِياً ولا فارّاً   بخَزْية أَي بجَريمة يُسْتَحْىا منها؛ ومنه حديث الشعبي: فأَصابَتْنا   خَزْيَة لم نَكُنْ فيها بَرَرَةً أَتْقِياءَ ولا فَجَرَةً أَقْوِياءَ أَي   خَصلةٌ استَحْيَيْنا منها. وقوله تعالى: فهم في الدنيا خِزْيٌ؛ قال أَبو   إِسحق: معناه قَتْلٌ إِن كانوا حَرْباً أَو يُجَزَّوْا إِن كانوا ذِمَّةً.   وخَزِيَ منه وخَزِيَهُ خَزَايَةً وخَزىً، مقصور: استَحْيا. وفي حديث   يزيد بن شَجَرة: أَنه خَطَبَ الناسَ   في بعض مَغازيه يَحُثُّهم على الجهاد فقال في آخر خطبته: انْهَكُوا   وُجُوهَ القوم ولا تُخْزُوا الحُورَ العِينَ؛ قال أَبو عبيد: قوله لا   تُخْزُوا ليس من الخِزْي لأَنه لا موضع للخِزْي ههنا، ولكنه من الخَزَاية، وهي   الاستحياء؛ يقال من الهلاك: خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً، ومن الحياءِ:   خَزِيَ يَخْزَى خَزاية؛ يقال: خَزيت فلاناً إِذا اسْتَحييت منه؛ قال ذو   الرمة:   خَزايَةً أَدْرَكَتْه، بعد جَوْلَتِه،   من جانبِ الحبْلِ مُخلوطاً بها الغَضَبُ   وقال القُطامي يذكر ثوراً وحشيّاً:   حَرِجاً وكَرَّ كُرُورَ صاحبِ نَجْدَةٍ،   خَزِيَ الحَرائِرُ أَن يكونَ جَبانا   أَي اسْتَحَى. قال: والذي أَراد ابن شجرة بقوله لا تُخْزُوا الحورَ   العِين أَي   لا تَجْعَلُوهُنَّ يستحيين من فِعلكم وتَقْصيرِكم في الجِهاد، ولا   تَعَرَّضوُا لذلك منهن وانْْهَكُوا وجُوه القوْم ولا تُوَلُّوا عنهم. وقال   الليث: رجل خَزْيانُ   وامرأَة خَزْيا، وهو الذي عمِل أَمراً قبيحاً فاشتَدَّ لذلك حياؤُه   وخَزايَتُه، والجمع الخَزايا؛ قال جرير:   وإِنَّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فَرْتَنا،   وغيرُ ابنِ ذي الكِيرَيْنِ، خَزْيانُ ضائِعُ   وقد يكون الخِزْيُ بمعنى الهلاك والوقوع في بَلِيَّةٍ؛ ومنه حديث شارب   الخمر: أَخْزاهُ اللهُ، ويروى: خَزَاهُ اللهُ أَي قَهَره. يقال: خَزاه   يخْزُوه. وخازاني فلانٌ فَخَزَيْتُه أَخْزِيهِ: كنتُ أَشَدَّ خِزْياً منه   وكَرِهْتُ أَنْ أَخْزِيَهُ. وفي الدعاء: اللهم احْشُرْنا غَيْرَ خَزَايا   ولا نادِمِينَ أَي غَيْرَ مُسْتَحْيِينَ من أَعمالنا. وفي حديث وَفْدِ   عَبْدِ القَيْس: غيرَ خزايا ولا نَدامى؛ خَزَايا: جمع خَزْيانَ   وهو المُسْتَحْيي. والخَزاءُ، بالمدّ: نَبْتٌ.
مقاييس اللغة:
(خزو)  الخاء والزاء والحرف المعتل أصلان: أحدهما السياسة، والآخر الإبعاد.
فأمَّا الأول فقولهم خَزَوتُهُ، إذا سُسْتَه. قال لبيد:
* واخْزُهَا بالبِرِّ لله الأجَلّ([9]) *
وقال ذو الأصبع:
لاهِِ ابنُ عَمِّكَ لا أفْضَلْتَ في حسبٍ *** عَنِّي ولا أنتَ دَيّانِي فتخزونِي([10])
وأمَّا الآخَر فقولُهم: أخزَاهُ الله، أي أبعَدَه ومَقَتَه. والاسم الخِزْي. ومن هذا الباب قولهم خَزِي الرّجل: استحيا مِن قُبْحِ فعله خَزَايةً، فهو خَزيان؛ وذلك أنّه إذا فعل ذلك واستحيا تباعَدَ ونأى. قال جرير:
وإنّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فُرْتَنَى *** وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ خَزْيانُ ضائعُ([11])
القاموس المحيط:
ي خَزِيَ، كرضِيَ، خِزْياً، بالكسر، وخَزًى وقَعَ في بَلِيَّةٍ وشُهْرَةٍ فَذَلَّ بذلك، كاخْزَوَى. وأخْزاهُ الله فَضَحَهُ. ومن كلامِهِمْ لِمَنْ أتَى بِمُسْتَحْسَنٍ ما لَهُ أخْزاهُ الله، ورُبَّمَا حَذَفُوا مالَهُ.
والخَزْيَةُ، ويُكْسَرُ: البَلِيَّةُ. وخَزِيَ أيضاً خَزَايَةً وخَزًى، بالقصر: اسْتَحْيا، والنَّعْتُ: خَزْيانُ وخَزْيَا ج: خَزَايَا. وخازانِي فَخَزَيْتُه: كُنْتُ أشَدَّ خِزْياً منه. والخَزَاءُ للنَّبْتِ، بالمهملةِ، وغَلِطَ الجوهريُّ.
تاج العروس:
ى ( خزى ) الرجل ( كرضى ) يخزى ( خزيا بالكسر وخزى ) بالقصر الاخيرة عن سيبويه ( وقع في بلية ) وشر ( وشهرة فذل بذلك ) وهان وفى الصحاح خزى يخزى خزيا ذل وهان وقال ابن السكيت وقع في بلية انتهى وقال الزجاج الخزى الهوان وقال ثعلب في فصيحه خزى الرجل خزيا من الهوان وقال شمر الخزى الفضيحة ومنه قوله تعالى ذلك لهم خزى في الدنيا وقال شيخنا أصل الخزى ذل يستحى منه ولذلك يستعمل في كل منهما أي الذل والاستحياء كما قاله البيضاوى وأصله في مفردات الراغب والكشاف انتهى ونقل المناوى عن الحر الى ان الخزى اظهار القبائح التى يستحى من اظهارها عقوبة ( كاخزوى ) كارعوى ومنه قول الشاعر رزان إذا اشهدوا الا نديا * ت لم يستخفوا ولم يخزووا ( و ) قال شمر قال بعضهم ( أخزاه الله ) أي ( فضحه ) ومنه قوله تعالى حكاية عن لوط لقومه فاتقوا الله ولا تخزون في ضيفي أي لا تفضحون وقد خزى يخزى خزيا إذا افتضح وتحير فضيحة ( ومن كلامهم لمن أتى بمستحسن ماله أخزاه الله وربما ) قالوا أخزاه الله و ( حذفوا ماله ) وكلام مخز يستحسن فيقال لصاحبه أخزاه الله وذكروا ان الفرزدق قال بيتا من الشعر جيدا فقال هذا بيت مخز أي إذا أنشد قال الناس أخزى الله قائله ما أشعره وانما يقولون هذا وشبهه بدل المدح ليكون واقيا له من العين والمراد في كل ذلك انما هو الدعاء له لا عليه ( والخزية ) بالفتح ( ويكسر البلية ) يوقع فيها قال جرير يخاطب الفرزدق وكنت إذا حللت بدار قوم * رحلت بخزية وتركت عارا رويت بالوجهين ( وخزى أيضا ) يخزى ( خزاية وخزى بالقصر ) أي ( استحيى ) قال ذو الرمة خزاية أدركته بعد حولته * من جانب الحبل مخلوطا بها الغضب ( والنعت خزيان ) قال أمية قالت أراد بنا سوأ فقلت لها * خزيان حيث يقول الزور بهتانا ( و ) هي ( خزيى ) وقال الليث رجل خزيان وامرأة خزيى وهو الذى عمل أمرا قبيحا فاشتد لذلك حياؤه ( ج خزايا ) ومنه حديث الدعاء اللهم احشرنا غير خزايا ولا نادمين أي غير مستحيين من أعمالنا وفى حديث وفد عبد القيس غير خزايا ولا ندامى ( و ) قال الكسائي ( خازانى فخزيته ) أخزيه بالكسر ( كنت أشد خزيا منه والخزاء ) بالمد ( للنبت بالمهملة وغلط الجوهرى ) في اعجامه
* قلت الجوهرى نقله عن أبى عبيد فقال الخزاء بالمد نبت والناقل لا ينسب إليه الغلط لان هذا قول أبى عبيد وقد روى بالوجهين فلا غلط تأمل وفى الحديث ان الخزاءة تشتريها أكايس النساء للخافية وقد تقدم * ومما يستدرك عليه المخزى هو المذل المحقور بأمر قد لزمه بحجة وأخزاه ألزمه حجة أذله بها وأخزاه أهانه وأقامه على مخزاه وقصيدة مخزية نهاية في الحسن والخزية الجريمة يستحى منها وأخزاه جعله يستحى منه في تقصيره ويقال امرأة خزيانة على خلاف القياس

##### Türkçe

خزي
**خَزِيَ - يَخْزَى - خِزْي - خَزِيّ - أَخْزَى - أَخْزَى - يُخْزِيْ - مُخْزِي**

**خَزِيَ - يَخْزَى** + varlık: aşağılık, eksiklik, zillet, hakirlik ve bayağılık hisseder.

**خَزِيَ - يَخْزَى** + varlık + bir yer veya işte: bir duruşta veya bir yerde yahut bir işte ya da bir şe’nde aşağılık ve eksiklik hisseder:
kendisinde, başarısızlık, aşağılık ve eksiklik hissine eşlik eden ruhî acıyı ve kabul edilmeme hâlini hisseder; kendisinden üstün bir varlığa karşı yahut yaptığı çirkin bir fiile karşı yahut maruz kaldığı bir işteki başarısızlığına karşı.

**خِزْي - الخزي**: “فـِعـْل” vezninde, **خَزِيَ - يَخْزَى** fiilinin fiil ismi: ve o, ayrıca **خَزِيَ - يَخْزَى** fiiliyle olan şeydir: eksiklik, aşağılık, zillet ve hakirlik hissi.

**خَزِيّ**: “فـَعيل” vezninde, **خَزِيَ - يَخْزَى**’dan mef‘ûl mânasında mübalağa ile ism-i fâil: **المَخْزِيّ**: onu başkası **يَخْزى** kılmış olan.

**أَخْزى**: **خَزِيّ**’den ism-i tafdîl: başkasından daha çok utandırıcı olan kimse.

**أَخْزَى - يُخْزِي**: **خَزِيَ - يَخْزَى**’dan “أفعلَ” vezninde: onu **يَخْزَى** kıldı: onu, başarısızlık, aşağılık ve eksiklik hissine eşlik eden ruhî acıyı ve kabul edilmeme hâlini kendisinde hissettirir kıldı.

**مُخْزِي**: **أَخْزى - يُخْزِي**’den sıfat-ı müşebbehe olarak ism-i fâil.

Ve lafız, “kırılma, zillet, utanç ve küçüklük hissi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**خَزِيَ - يَخْزى**، **ذَلَّ - يَذِلَّ**، **خَسَأَ - يَخْسَأُ** ، **أثِمَ - يَأثَمُ**، **بَهِتَ - يَبْهَتُ**، **ثَرَبَ - يَثْرِبُ**

**خَزَي - يَخْزى - نخزى**
﴿ولو أنا أهلكناهم بعذاب من قبله لقالوا ربنا لولا أرسلت إلينا رسولا فنتبع آياتك من قبل أن نذل ونخزى(134)﴾ طه

**خِزْي - الخزي**
Utanç azabı ﴿فلولا كانت قرية آمنت فنفعها إيمانها إلا قوم يونس لما آمنوا كشفنا عنهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ومتعناهم إلى حين(98)﴾ يونس ﴿فلما جاء أمرنا نجينا صالحا والذين آمنوا معه برحمة منا ومن خزي يومئذإن ربك هو القوي العزيز(66)﴾ هود
 	﴿ومن أظلم ممن منع مساجد الله أن يذكر فيها اسمه وسعى في خرابها أولئك ما كان لهم أن يدخلوها إلا خائفين لهم في الدنيا خزي ولهم في الآخرة عذاب عظيم(114)﴾ البقرة ﴿ياأيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر من الذين قالوا آمنا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم ومن الذين هادوا سماعون للكذب سماعون لقوم آخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه يقولون إن أوتيتم هذا فخذوه وإن لم تؤتوه فاحذروا ومن يرد الله فتنته فلن تملك له من الله شيئا أولئك الذين لم يرد الله أن يطهر قلوبهم لهم في الدنيا خزي ولهم في الآخرة عذاب عظيم(41)﴾ المائدة
 	﴿ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق(9)﴾ الحج
 	﴿فأذاقهم الله الخزي في الحياة الدنيا ولعذاب الآخرة أكبر لو كانوا يعلمون(26)﴾ الزمر ﴿فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ولعذاب الآخرة أخزى وهم لا ينصرون(16)﴾ فصلت
 	﴿إنما جزاء الذين يحاربون الله ورسوله ويسعون في الأرض فسادا أن يقتلوا أو يصلبوا أو تقطع أيديهم وأرجلهم من خلاف أو ينفوا من الأرض ذلك لهم خزي في الدنيا ولهم في الآخرة عذاب عظيم(33)﴾ المائدة ﴿ألم يعلموا أنه من يحادد الله ورسوله فأن له نار جهنم خالدا فيها ذلك الخزي العظيم (63)﴾ التوبة
 	﴿ثم أنتم هؤلاء تقتلون أنفسكم وتخرجون فريقا منكم من ديارهم تتظاهرون عليهم بالإثم والعدوان وإن يأتوكم أسارى تفادوهم وهو محرم عليكم إخراجهم أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض فما جزاء من يفعل ذلك منكم إلا خزي في الحياة الدنيا ويوم القيامة يردون إلى أشد العذاب وما الله بغافل عما تعملون(85)﴾ البقرة
 	﴿ثم يوم القيامة يخزيهم ويقول أين شركائي الذين كنتم تشاقون فيهم قال الذين أوتوا العلم إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين(27)﴾ النحل

**أخزى**
﴿فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ولعذاب الآخرة أخزى وهم لا ينصرون(16)﴾ فصلت

**أَخْزى - يُخْزي**
﴿وياقوم اعملوا على مكانتكم إني عامل سوف تعلمون من يأتيه عذاب يخزيه ومن هو كاذب وارتقبوا إني معكم رقيب(93)﴾ هود ﴿قل ياقوم اعملوا على مكانتكم إني عامل فسوف تعلمون(39) من يأتيه عذاب يخزيه ويحل عليه عذاب مقيم(40)﴾ الزمر ﴿ويصنع الفلك وكلما مر عليه ملأ من قومه سخروا منه قال إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم كما تسخرون(38) فسوف تعلمون من يأتيه عذاب يخزيهويحل عليه عذاب مقيم(39)﴾ هود
 	﴿ثم يوم القيامة يخزيهم ويقول أين شركائي الذين كنتم تشاقون فيهم قال الذين أوتوا العلم إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين(27)﴾ النحل ﴿ربنا إنك من تدخل النار فقد أخزيته وما للظالمين من أنصار(192)﴾ آل عمران
 	﴿ربنا وآتنا ما وعدتنا على رسلك ولا تخزنا يوم القيامة إنك لا تخلف الميعاد(194)﴾ آل عمران ﴿ولا تخزني يوم يبعثون(87)﴾ الشعراء
 	﴿ياأيها الذين آمنوا توبوا إلى الله توبة نصوحا عسى ربكم أن يكفر عنكم سيئاتكم ويدخلكم جنات تجري من تحتها الأنهار يوم لا يخزي الله النبي والذين آمنوا معه نورهم يسعى بين أيديهم وبأيمانهم يقولون ربنا أتمم لنا نورنا واغفر لنا إنك على كل شيء قدير(8)﴾ التحريم
 	﴿وجاءه قومه يهرعون إليه ومن قبل كانوا يعملون السيئات قال ياقوم هؤلاء بناتي هن أطهر لكم فاتقوا الله ولا تخزوني في ضيفي أليس منكم رجل رشيد(78)﴾هود ﴿واتقوا الله ولا تخزوني(69)﴾ الحجر
 	﴿ما قطعتم من لينة أو تركتموها قائمة على أصولها فبإذن الله وليخزي الفاسقين(5)﴾ الحشر ﴿قاتلوهم يعذبهم الله بأيديكم ويخزهم وينصركم عليهم ويشف صدور قوم مؤمنين (14)﴾ التوبة

**مخزي**
﴿فسيحوا في الأرض أربعة أشهر واعلموا أنكم غير معجزي الله وأن الله مخزي الكافرين(2)﴾ التوبة

مختار الصحاح
● [**خزي**] خ ز ي: **خَزِيَ** kesre ile, **خِزْياً** (خاء’nın kesresiyle) yani zelil oldu ve horlandı. İbnü’s-Sikkît dedi: bir belâya düştü. Ve Allah onu **أخْزَاهُ**. Ve **خَزِيَ** kesre ile, **خَزَايةً** fetha ile; yani utandı; o hâlde o **خَزْيانُ**’dır; ve bir kavim **خَزَايا**; ve bir kadın **خَزْيّا**.

الراغب
**خزى**
- **خزي الرجل**: ona bir kırılma ulaştı; ya kendisinden, ya da başkasından. Kendisinden ona ulaşan ise aşırı hayâdır; onun masdarı **الخزاية**’dir (es-Serkustî dedi: **خزيته خزاية**: ondan utandım). Ve bir adam **خزيان**; ve bir kadın **خزيى**; ve onun çoğulu **خزايا**. Ve hadiste: (اللهم احشرنا غير خزايا ولا نادمين) (bak: النهاية 2/30. Müslim hadisi 1/47’de: مرحبا بالوفد غير خزايا ولا الندامى). Başkasından ona ulaşan ise: o, hafife almanın bir türüdür denir; onun masdarı **الخزي**’dir; ve bir adam **خز**. Yüce Allah dedi: }ذلك لهم خزي في الدنيا﴿[المائدة/33]، ve Yüce Allah dedi:﴾إن الخزي اليوم والسوء على الكافرين﴿[النحل/27]،﴾فأذاقهم الله الخزي في الحياة الدنيا﴿[الزمر/26]،﴾لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا﴿[فصلت/16]، ve dedi:﴾من قبل أن نذل ونخزى﴿[طه/134]، ve **أخزى** hem **الخزاية**’den hem **الخزي**’den denir. Ve O’nun sözü:﴾يوم لا يخزي الله النبي والذين آمنوا﴿[التحريم/8]، o, **الخزي**’den daha yakındır; her ne kadar ikisinden de olması câiz ise de. Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾ربنا إنك من تدخل النار فقد أخزيته﴿[آل عمران/192]، o, **الخزاية**’dendir; ve **الخزي**’den olması da câizdir. Ve yine O’nun sözü:﴾من يأتيه عذاب يخزيه﴿[هود/39]، ve O’nun sözü:﴾ولا تخزنا يوم القيامة﴿[آل عمران/194]،﴾وليخزي الفاسقين﴿[الحشر/5]، ve dedi:﴾ولا تخزون في ضيفي{ [هود/78]، ve bizim **خزي** hakkında söylediğimizin benzeri üzere onların “**ذل** ve **هان**” sözleri: bu, insanın kendisinden olduğu vakit ona **الهون** ve **الذل** denir ve övülmüş olur; başkasından olduğu vakit ona **الهون** ve **الهوان** ve **الذل** denir ve yerilmiş olur.

ملخص اللسان
1. **وخَزِيَ يَخْزَى خَزايةً**: utanmadan (hayâdan).
2. Ve ondan **خَزِيَ** ve onu **خَزِيَهُ**; **خَزَايَةً** ve **خَزىً** (maksûr): utandı. Helâkten: **خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً**; hayâdan: **خَزِيَ يَخْزَى خَزاية** denir; - bir adam **خَزْيانُ** ve bir kadın **خَزْيا**; o, çirkin bir iş yapan kimsedir; bundan dolayı onun hayâsı ve **خَزايَتُه** şiddetlendi; çoğul **الخَزايا**; - duada: اللهم احْشُرْنا غَيْرَ خَزَايا ولا نادِمِينَ yani amellerimizden dolayı utanmış olmayanlar olarak. Ve **وَفْدِ عَبْدِ القَيْس** hadîsinde: غيرَ خزايا ولا نَدامى; **خَزَايا**: **خَزْيانَ**’ın çoğulu.
3. Ve **الخِزْية**: içine düşülen belâ - ve **الخِزْيُ**: kötülük. Adam **خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً وخَزىً**: bir belâya, şerre ve şöhrete düştü; bununla zelil oldu ve horlandı.
4. Dilde **المُخْزَى**: bir hüccetle kendisine lâzım olmuş bir iş sebebiyle zelil kılınmış, hakir görülmüş; ve yine **أَخْزَيْته**: onu bir hüccete ilzâm ettim; onunla onu zelil kıldığım zaman.
5. Ve **الخِزْيُ**: horluk. Ve Allah onu **أَخْزاهُ**; yani Allah onu aşağıladı.
6. **أَخْزَيْته**: yani onu rezil ettim;: **فاتَّقُوا اللهَ ولا تُخْزُونِ في ضَيْفي**; yani beni rezil etmeyin.- Onlar için dünyada **خِزْيٌ** vardır; **الخِزْيُ** rezilliktir. Ve **خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً**: rezil oldu ve rezillikten şaşkınlığa düştüğü zaman.
7. **خَزَا الرجلَ يَخْزُوه خَزْواً**: onu idare etti ve kahretti; - ve **خَزا الدابة خَزْواً**: onu idare etti ve terbiye etti. Şarap içen: Allah onu **أَخْزاهُ**; ve rivayet olunur: **خَزَاهُ اللهُ** yani onu kahretti. **خَزاه يخْزُوه** denir. Ve falan benimle **خازاني** etti; ben de onu **فَخَزَيْتُه أَخْزِيهِ**: ondan daha şiddetli **خِزْياً** oldum ve onu **أَخْزِيَهُ**’yi kerih gördüm.
8. Ve **الخَزْوُ**: nefsin himmetinden geri durması ve acı hakka sabretmesi. Denir: Allah’a itaatte nefsini **اخْزُ**. Ve **خَزَا نفْسَه خَزْواً**: onu zaptetti ve hevasından geri tuttu.
9. Ve **خَزَوتُ الفَصيل أَخْزُوه خَزْواً**: dilini çekip yararak onu yardığım zaman.

لسان العرب
● - **خزا**: **خَزَا الرجلَ يَخْزُوه خَزْواً**: onu idare etti ve kahretti; ذو الإِصبع العَدْواني dedi:
لاهِ ابنُ عَمِّكَ لا أَفضَلْتَ في حَسَبٍ،
يَوْماً، ولا أَنْتَ دَيَّاني فتَخْزُوني
mânası: “للهِ ابنُ عَمِّك” yani: sen benim işimin sahibi değilsin ki beni idare edesin. Ve **خَزَوتُ الفَصيل أَخْزُوه خَزْواً**: dilini çekip yararak onu yardığım zaman. Ve **الخَزْوُ**: nefsin himmetinden geri durması ve acı hakka sabretmesi. Denir: Allah’a itaatte nefsini **اخْزُ**. Ve **خَزَا نفْسَه خَزْواً**: onu zaptetti ve hevasından geri tuttu; لبيد dedi:
إِكْذِبِ النَّفْسَ إِذا حَدَّثْتَها،
إِنَّ صِدْقَ النفْسِ يُزْري بالأَمَلْ
غيرَ أَنْ لا تَكْذِبَنْها في التُّقَى،
واخْزُها بالبِرِّ للهِ الأَجَلْ
Ve **خَزا الدابة خَزْواً**: onu idare etti ve terbiye etti. Ve **الخِزْيُ**: kötülük. Adam **خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً وخَزىً**; sonuncusu Sîbeveyh’den: bir belâya, şerre ve şöhrete düştü; bununla zelil oldu ve horlandı. Ve Ebû İshâk, Yüce Allah’ın “ولا تُخْزِنا يومَ القيامة” sözü hakkında dedi: dilde **المُخْزَى**: bir hüccetle kendisine lâzım olmuş bir iş sebebiyle zelil kılınmış, hakir görülmüş; ve yine **أَخْزَيْته**: onu bir hüccete ilzâm ettim; onunla onu zelil kıldığım zaman. Ve **الخِزْيُ**: horluk. Ve Allah onu **أَخْزاهُ**; yani Allah onu aşağıladı. Ve Allah onu **أَخزاه** ve onu bir **خَزْيةٍ** ve **مَخْزاةٍ** üzerine ikame etti. Ve Ebû’l-Abbâs “الفصيح”te dedi: adam **خَزِيَ** **خِزْياً** horluktan; ve **خَزِيَ يَخْزَى خَزايةً** utanmadan; ve bir kadın **خَزْيا**; Ümeyye dedi:
قالتْ: أَرادَ بنا سُوءاً، فقلتُ لها:
خَزْيانُ حيثُ يقولُ الزُّورَ بُهْتانا
Ve bazısı şöyle inşâd etti:
رِزانٌ إِذا شَهِدُوا الأَنْدِيا
تِ لم يُسْتَخَفُّوا ولم يخْزَوُوا
“لم يخْزَوُوا” sözüyle, **خَزي يَخْزَى**’dan “احمرَّ يَحْمرُّ” gibi “افْعَلَّ” binasını kastetti; dedi: ve **اخْزَوَى يَخْزَوي** “ارْعَوَى يَرْعَوي” gibidir; ve çoğul için “لم يَرْعَوُوا”. Şemr dedi: bazısı “**أَخْزَيْته**” yani onu rezil ettim dedi; ve ondan, Yüce Allah’ın Lût’un kavmi hakkında hikâye ederek sözü: **فاتَّقُوا اللهَ ولا تُخْزُونِ في ضَىْفي**; yani beni rezil etmeyin. Ve “ذلك لهم **خِزْيٌ** في الدنيا” sözü hakkında dedi: **الخِزْيُ** rezilliktir. Ve **خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً**: rezil oldu ve rezillikten şaşkınlığa düştüğü zaman. Ve onların sözünden: bir adam güzel görülen bir şey getirdiği zaman: “ما لَه، **أَخزاهُ اللهُ**” (Allah onu utandırsın); ve bazen “ما لَه” demeden “**أَخزاهُ الله**” derler. Ve **كلامٌ مُخْزٍ**: güzel görülür; sahibine “**أَخزاهُ الله**” denir. Ve zikrettiler ki el-Ferazdak şiirden güzel bir beyit söyledi de dedi: “bu bir **بيتٌ مُخْزٍ**”; yani okunduğu zaman insanlar: “**أَخْزَى اللهُ قائلَه**; ne şair!” derler; ve onlar bunu ve benzerini, övgü yerine, nazardan koruyucu olsun diye söylerler; ve bütün bunlardan murad ancak ona karşı değil, onun lehine duadır. Ve **قصيدة مُخْزية**: güzellikte nihayet; söyleyenine “**أَخْزاهُ الله**” denir. Ve **الخَزْية** ve **الخِزْية**: içine düşülen belâ; Cerîr, el-Ferazdak’a hitap ederek dedi:
وكنْتَ إِذا حَلَلْتَ بدارِ قوْمٍ،
رَحَلْتَ بِخَزْيَةٍ وترَكْتَ عارا
ve “لِخِزْية” diye rivayet olunur. Ve hadiste: “إِنَّ الحَرَم لا يُعيذُ عاصِياً ولا فارّاً **بخَزْية**” yani kendisinden utanılan bir suçla; ve ondan Şa‘bî hadisi: “فأَصابَتْنا **خَزْيَة** لم نَكُنْ فيها بَرَرَةً أَتْقِياءَ ولا فَجَرَةً أَقْوِياءَ” yani ondan utandığımız bir haslet. Ve Yüce Allah’ın sözü: “فهم في الدنيا **خِزْيٌ**”; Ebû İshâk dedi: mânası: eğer harp ehli iseler öldürme; eğer zimmet ehli iseler cezalandırılma. Ve ondan **خَزِيَ** ve onu **خَزِيَهُ**; **خَزَايَةً** ve **خَزىً** (maksûr): utandı. Ve Yezîd b. Şecere hadîsinde: onun bazı gazvelerinde insanlara hutbe irad edip onları cihada teşvik ettiği, hutbesinin sonunda şöyle dediği: “انْهَكُوا وُجُوهَ القوم ولا تُخْزُوا الحُورَ العِينَ”; Ebû Ubeyd dedi: “لا تُخْزُوا” sözü **الخِزْي**’den değildir; çünkü burada **الخِزْي**’e yer yoktur; fakat o, **الخَزَاية**’dendir; o da utanmadır; helâkten: **خَزِيَ الرجلُ يَخْزَى خِزْياً**; hayâdan: **خَزِيَ يَخْزَى خَزاية** denir; “**خَزيت فلاناً**” denir: ondan utandığım zaman; ذو الرمة dedi:
خَزايَةً أَدْرَكَتْه، بعد جَوْلَتِه،
من جانبِ الحبْلِ مُخلوطاً بها الغَضَبُ
Ve el-Kutâmî, vahşî bir boğayı zikrederek dedi:
حَرِجاً وكَرَّ كُرُورَ صاحبِ نَجْدَةٍ،
خَزِيَ الحَرائِرُ أَن يكونَ جَبانا
yani utandı. Dedi: İbn Şecere’nin “لا تُخْزُوا الحورَ العِين” sözüyle kastettiği: onları, sizin fiilinizden ve cihaddaki kusurunuzdan utandırır kılmayın; ve onlardan buna maruz kalmayın; ve kavmin yüzlerini hırpalayın ve onlardan yüz çevirmeyin. Ve Leys dedi: bir adam **خَزْيانُ** ve bir kadın **خَزْيا**; o, çirkin bir iş yapan kimsedir; bundan dolayı onun hayâsı ve **خَزايَتُه** şiddetlendi; çoğul **الخَزايا**; Cerîr dedi:
وإِنَّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فَرْتَنا،
وغيرُ ابنِ ذي الكِيرَيْنِ، خَزْيانُ ضائِعُ
Ve **الخِزْيُ**, helâk ve belâya düşme mânasında da olabilir; ve ondan şarap içenin hadisi: Allah onu **أَخْزاهُ**; ve rivayet olunur: **خَزَاهُ اللهُ** yani onu kahretti. **خَزاه يخْزُوه** denir. Ve falan benimle **خازاني** etti; ben de onu **فَخَزَيْتُه أَخْزِيهِ**: ondan daha şiddetli **خِزْياً** oldum ve onu **أَخْزِيَهُ**’yi kerih gördüm. Ve duada: “اللهم احْشُرْنا غَيْرَ **خَزَايا** ولا نادِمِينَ” yani amellerimizden dolayı utanmış olmayanlar olarak. Ve **وَفْدِ عَبْدِ القَيْس** hadîsinde: “غيرَ **خزايا** ولا نَدامى”; **خَزَايا**: **خَزْيانَ**’ın çoğulu; o da utanan kimsedir. Ve **الخَزاءُ** (med ile): bir bitkidir.

مقاييس اللغة:
(**خزو**)  **الخاء** ve **الزاء** ve illetli harf iki asıldır: biri siyaset, diğeri uzaklaştırmadır.
Birincisine gelince: onların “**خَزَوتُهُ**” sözüdür; onu idare ettiğim zaman. Lebîd dedi:
* **واخْزُهَا بالبِرِّ لله الأجَلّ**([9]) *
Ve ذو الأصبع dedi:
لاهِِ ابنُ عَمِّكَ لا أفْضَلْتَ في حسبٍ *** عَنِّي ولا أنتَ دَيّانِي فتخزونِي([10])
İkincisine gelince: onların “**أخزَاهُ الله**” sözüdür; yani onu uzaklaştırdı ve ona buğzetti. İsim **الخِزْي**’dir. Ve bu bâbdandır onların “**خَزِي الرّجل**” sözü: fiilinin çirkinliğinden **خَزَايةً** utandı; o hâlde o **خَزيان**’dır; ve bu, şundandır: o bunu yaptığı ve utandığı zaman uzaklaşır ve çekilir. Cerîr dedi:
وإنّ حِمىً لم يَحْمِهِ غيرُ فُرْتَنَى *** وغيرُ ابنِ ذِي الكِيرَيْنِ خَزْيانُ ضائعُ([11])

القاموس المحيط:
**خَزِيَ** (رضِيَ gibi), **خِزْياً** (kesre ile), ve **خَزًى**: bir belâya ve şöhrete düştü; bununla zelil oldu; **كاخْزَوَى** gibi. Ve Allah onu **أخْزاهُ**: onu rezil etti. Ve onların sözünden: güzel görülen bir şey getiren kimse için: “ما لَهُ **أخْزاهُ الله**”; ve bazen “ما لَهُ”yu hazfederler.
Ve **الخَزْيَةُ**, ve kesrelenir: belâdır. Ve **خَزِيَ** ayrıca **خَزَايَةً** ve **خَزًى** (kasr ile): utandı. Sıfat: **خَزْيانُ** ve **خَزْيَا**; çoğulu: **خَزَايَا**. Ve “**خازانِي فَخَزَيْتُه**”: ondan daha şiddetli **خِزْياً** oldum. Ve **الخَزَاءُ** bitki içindir; mu‘ceme olmayanla; Cevherî hata etti.

تاج العروس:
ى (**خزى**) adam (رضى gibi) **يخزى** (**خزيا** kesre ile ve **خزى** kasr ile; sonuncusu Sîbeveyh’den): (bir belâya) ve şerre (ve şöhrete; bununla zelil oldu) düştü ve horlandı. Ve “الصّحاح”ta: **خزى يخزى خزيا** zelil oldu ve horlandı; İbnü’s-Sikkît dedi: bir belâya düştü. Bitti. Ve ez-Zeccâc dedi: **الخزى** horluktur. Ve Sa‘leb “فصيحه”inde: adam **خزى** horluktan **خزيا** dedi. Ve Şemr dedi: **الخزى** rezilliktir; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “ذلك لهم **خزى** في الدنيا”. Ve şeyhimiz dedi: **الخزى**’nın aslı, kendisinden utanılan bir zillettir; bu sebeple her ikisinde de kullanılır; yani zillet ve utanma; Beydâvî’nin dediği gibi; ve aslı Râgıb’ın “مفردات”ında ve “الكشاف”tadır. Bitti. Ve el-Menâvî, el-Harrî’den nakletti: **الخزى** ceza olarak, izharından utanılan çirkinliklerin ortaya çıkarılmasıdır. ( **كاخزوى** ) **كارعوى** gibi. Ve şairin sözünden:
رزان إذا اشهدوا الا نديا * ت لم يستخفوا ولم يخزووا
Ve (Şemr dedi: bazısı) “Allah onu **أخزاه**” yani (onu rezil etti) dedi; ve ondan Yüce Allah’ın Lût’un kavmi hakkında hikâye ederek sözü: **فاتقوا الله ولا تخزون في ضيفي** yani beni rezil etmeyin. Ve **خزى يخزى خزيا**: rezil oldu ve rezillikten şaşkınlığa düştüğü zaman. Ve onların sözünden: güzel görülen bir şey getiren kimse için: “ما له **أخزاه الله**”; ve bazen “**أخزاه الله**” derler ve ( “ما له”yu hazfederler ). Ve **كلام مخز**: güzel görülür; sahibine “**أخزاه الله**” denir. Ve zikrettiler ki el-Ferazdak şiirden güzel bir beyit söyledi de dedi: “bu bir **بيت مخز**”; yani okunduğu zaman insanlar: “**أخزى الله قائله**; ne şair!” derler; ve onlar bunu ve benzerini, övgü yerine, nazardan koruyucu olsun diye söylerler; ve bütün bunlardan murad ancak ona karşı değil, onun lehine duadır. Ve **الخزية** (fetha ile) (ve kesrelenir): belâdır; içine düşülür. Cerîr, el-Ferazdak’a hitap ederek dedi:
وكنت إذا حللت بدار قوم * رحلت بخزية وتركت عارا
iki vecihle rivayet olundu. Ve **خزى** ayrıca **يخزى** (**خزاية** ve **خزى** kasr ile): yani utandı. ذو الرمة dedi:
خزاية أدركته بعد حولته * من جانب الحبل مخلوطا بها الغضب
Ve sıfat **خزيان**’dır. Ümeyye dedi:
قالت أراد بنا سوأ فقلت لها * خزيان حيث يقول الزور بهتانا
Ve o (kadın için) **خزيى**’dır. Leys dedi: bir adam **خزيان** ve bir kadın **خزيى**; o, çirkin bir iş yapan kimsedir; bundan dolayı onun hayâsı şiddetlendi. (Çoğul **خزايا**). Ve ondan dua hadisi: “اللهم احشرنا غير **خزايا** ولا نادمين” yani amellerimizden dolayı utanmış olmayanlar olarak. Ve **وفد عبد القيس** hadîsinde: “غير **خزايا** ولا ندامى”. Ve (el-Kisâî dedi:) “**خازانى فخزيته**” **أخزيه** (kesre ile): ondan daha şiddetli **خزيا** oldum. Ve **الخزاء** (med ile): (mu‘ceme olmayanla) bitki içindir; (Cevherî hata etti) i‘câmında.
*Ben derim ki: Cevherî onu Ebû Ubeyd’den nakletti; o dedi ki: **الخزاء** (med ile) bir bitkidir; ve nakleden ona hata nispet etmez; çünkü bu Ebû Ubeyd’in sözüdür; ve iki vecihle rivayet olunmuştur; o hâlde hata yoktur; düşün. Ve hadiste: “ان الخزاءة تشتريها أكايس النساء للخافية” ve daha önce geçti.* Ve buna ilâve edilenlerdendir: **المخزى**: bir hüccetle kendisine lâzım olmuş bir iş sebebiyle zelil kılınmış, hakir görülmüş; ve **أخزاه**: onu bir hüccete ilzâm etti; onunla onu zelil kıldı; ve **أخزاه**: onu aşağıladı ve onu bir **مخزاه** üzerine ikame etti. Ve **قصيدة مخزية**: güzellikte nihayet. Ve **الخزية**: kendisinden utanılan suç. Ve **أخزاه**: onu, kusurundan dolayı ondan utanır kıldı. Ve “**امرأة خزيانة**” denir; kıyasa aykırı olarak.
