# خزي — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: خزى

خَزِىَ
1 خَزِىَ خز خزى خزي , aor. يَخْزَى, inf. n. خِزْىٌ (S, Mgh, * Msb, K, &c.) and خَزًى (Sb, K) and خِزْيَةٌ and مَخْزَاةٌ, (MA, [or these two are simple substs.,]) He was, or became, base, abased, abject, vile, despicable, or ignominious: (S, Mgh, Msb:) or, accord. to ISk, he fell into trial, or affliction: (S:) or he fell into trial, or affliction, (K, TA,) and evil, (TA,) and a thing that exposed him to disgrace, and thereby became base, abased, abject, vile, despicable, or ignominious; as also ↓ اِخْزَوَى, (K, TA,) like اِرْعَوَى: (TA:) or خِزْىٌ signifies disgrace, or ignominy: so in the Kur v. 37 [&c.]: (Sh, TA:) or its primary signification is a state of abasement, vileness, or ignominy, of which one is ashamed: so accord. to Er-Rلghib and Bd and the Ksh: (MF, TA:) or the manifesting foul actions or qualities, for the manifesting of which one deserves punishment: (El- Harلllee, TA:) or خَزِىَ signifies he became disgraced, and was confounded, or perplexed, by reason of disgrace. (TA.) ― -b2- And خَزِىَ, (S, Msb, K,) aor. as above, (S, Mgh,) inf. n. خَزَايَةٌ (S, Mgh, Msb, K) and خَزًى, (K,) He was, or became, moved, or affected, with shame; (S, Mgh, Msb, K;) [as also ↓ استخزى: see the part. n. of this latter below:] or خَزَايَةٌ signifies the being moved, or affected, with much, or intense, shame. (JK.) -A2- خَازَانِى فَخَزَيْتُهُ: see the next paragraph. -A3- خِزَايَةٌ: see art. خزو.

خَازَانِى
3 خَازَانِى خازانى خازاني , inf. n. مُخَازَاةٌ, He vied, or contended, with me in mutual abasing; or rendering base, abject, vile, despicable, or ignominious. (TK.) You say, ↓ خَازَانِى فَخَزَيْتُهُ, (Ks, JK, S, K,) aor. of the latter أَخْزِيهِ, (Ks, JK, S,) [inf. n. app. خَزْىٌ,] I vied, or contended, with him (JK, TK) in mutual abasing, &c., (TK,) and I surpassed, or overcame, him [therein]: (JK:) [or it may signify, in abasement, &c.; for] the meaning [of the latter verb with its pronoun] is كُنْتُ أَشَدَّ خَزْيًا مِنْهُ. (K: in the CK, خِزْيًا: but in a MS copy of the K, خِزْيًا.)

اخزاهُ
4 اخزاهُ أخزاه أخزى اخزاه اخزاة He (God) abased him; or rendered him base, abject, vile, despicable, or ignominious: or may He abase him; &c.: (S, Msb:) or He disgraced him, or put him to shame: or may He disgrace him, &c. (K.) Hence, in the Kur [xi. 80], the saying of Lot to his people, وَلَا تُخْزُونِ فِى ضَيْفِى (TA) And disgrace ye not me in respect of my guests: (Bd, Jel, TA:) or make not me ashamed &c. (Bd.) One says also, of him who has done or said that which is approved, مَالَهُ أخْزَاهُ اللّٰهُ [What aileth him? May God abase him, or disgrace him!]; and so without ما له: (K:) it is like مَا لَهُ قَاتَلَهُ اللّٰهُ, said of a man whose action pleases: (S in art. نفر:) it is used in lieu of praise, to charm a person against the evil eye; and means a prayer for him, not an imprecation against him. (TA.) See also مُخْزٍ, below. ― -b2- Also He made him to be ashamed for himself (Ham pp. 114 and 397, and TA) in respect of him, for his shortcoming. (TA.) [See the citation from the Kur above.] ― -b3- He compelled him, or constrained him, to admit an evidence, or a proof, whereby he abased him, or disgraced him. (TA.) ― -b4- And He aided him in, and made him to keep to, a مَخْزَاة [i. e. a thing that was a cause of shame, or of abasement or disgrace]. (TA.)

اِخْزَوَى
9 اِخْزَوَى اخزوى اخزوي : see 1.

10 اـِسْتَخْزَىَ see 1.

خَزٍ
خَزٍ خز [part. n. of خَزِىَ] Base, abased, abject, rile, despicable, or ignominious. (MA.) [See also خَزْيَانُ and مُخْزًى.]

خَزْيَةٌ
خَزْيَةٌ خزي خزيه خزية A habit, a quality, a practice, or an action, (JK,) or a crime, a sin, or an offence, or act of disobedience, (TA,) of which one is, or should be, ashamed: (JK, TA: [and ↓ مَخْزَاةٌ, which is coupled therewith in the JK, app. as syn. with it, properly signifies a thing, or an action, &c., that is a cause of shame, or of abasement or disgrace; being a noun of the class of مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ; originally مَخْزَيَةٌ: see 4, last sentence:]) and ↓ مُخْزِيَةٌ, of the form of an act. part. n., from أَخْزَى, signifies [the same; or] a bad, an evil, or a foul, habit, quality, practice, or action: the pl. of this last is مُخْزِيَاتٌ, and of the same [and of مَخْزَاةٌ also] مَخَازٍ. (Msb.) Or the first signifies A habit, a practice, or an action, in which one becomes base, despicable, or ignominious. (Mgh.) ― -b2- Also A trial, or an affliction, (K, TA,) into which one is made to fall; (TA;) and so ↓ خِزْيَةٌ. (K.)

خِزْيَةٌ
خِزْيَةٌ خزي خزيه خزية : see what next precedes.

خَزْيَانُ
خَزْيَانُ خزيان Moved, or affected, with shame; (S, Msb, K, and Ham p. 36;) as also ↓ مُسْتَخْزٍ: (Har p. 482:) or, with much shame, (Lth, JK, TA,) on account of a bad, or foul, deed that he has done: (Lth, TA:) or it may signify [like خَزٍ] base, abased, abject, vile, despicable, or ignominious: (Ham ubi suprà:) fem. خَزْيَا (Lth, JK, S, K) and خَزْيَانَةٌ, which is irreg.: (TA:) pl. خَزَايَا. (Lth, JK, S, K.)

مُخْزًى
مُخْزًى مخزى مخزي مخزيي Rendered base, abject, vile, despicable, or ignominious, by a thing proved against him. (TA.) [See also خَزٍ and خَزْيَانُ.]

كَلَامٌ مُخْزٍ
كَلَامٌ مُخْزٍ كلام مخز Speech, or language, that is approved, so that one says of its author, أَخْزَاهُ اللّٰهُ. (TA.) They relate that El-Farezdak gave utterance to an excellent verse, and said, هٰذَا بَيْتٌ مُخْزِىَّ, i. e. [This is a verse such as that,] when it is recited, people will say, [or rather, such as will make it to be said of me,] اللّٰهُ قَائِلَهُ مَا ↓ أَخْزَى أَشْعَرَهُ [May God abase, or disgrace, the sayer thereof! How good, or excellent, a poet is he!]. (TA. [See 4.]) [Hence,] قَصِيدَةٌ مُخْزِيَةٌ [An ode] that is extremely good. (TA.)

مَخْزَاةٌ
مَخْزَاةٌ مخزاه مخزاة , said in the MA to be an inf. n. of خَزِىَ: see خَزْيَةٌ.

مُخْزِيَةٌ
مُخْزِيَةٌ مخزي مخزيه مخزية : see خَزْيَةٌ.

مُسْتَخْزٍ
مُسْتَخْزٍ مستخز : see خَزْيَانُ.

### Türkçe

خَزِىَ
1 **خَزِىَ** خز خزى خزي, muzâri‘ **يَخْزَى**, mastar ismi **خِزْىٌ** (S, Mgh, * Msb, K, &c.) ve **خَزًى** (Sb, K) ve **خِزْيَةٌ** ve **مَخْزَاةٌ**, (MA, [yahut bu ikisi basit isimlerdir,]) O, aşağı oldu; yahut aşağılaştı; zelil, hakir, alçak, iğrenç, hor görülen, yahut rezil oldu: (S, Mgh, Msb:) yahut ISk’ye göre, imtihana, yahut belâya düştü: (S:) yahut imtihana, yahut belâya, (K, TA,) ve kötülüğe, (TA,) ve onu rezilliğe maruz bırakan bir şeye düştü ve bununla aşağı, zelil, hakir, alçak, iğrenç, hor görülen, yahut rezil oldu; bunun gibi ↓ **اِخْزَوَى**, (K, TA,) **اِرْعَوَى** gibi: (TA:) yahut **خِزْىٌ** rezillik, yahut rüsvaylık demektir: Kur’ân’da v. 37’de [&c.] böyledir: (Sh, TA:) yahut onun aslî anlamı, kişinin utandığı bir aşağılık, alçaklık, yahut rüsvaylık hâlidir: Er-Rلghib ve Bd ve Ksh’ye göre böyledir: (MF, TA:) yahut, kişinin açığa vurması sebebiyle cezayı hak ettiği çirkin fiilleri yahut vasıfları açığa vurmaktır: (El-Harلllee, TA:) yahut **خَزِىَ** “rezil oldu ve rezillik sebebiyle şaşkına döndü, yahut bocaladı” demektir. (TA.) ― -b2- Ve **خَزِىَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (S, Mgh,) mastar ismi **خَزَايَةٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **خَزًى**, (K,) O, utançla hareketlendi, yahut etkilendi; (S, Mgh, Msb, K;) [bunun gibi ↓ **استخزى**: bunun ism-i fâiline aşağıda bak:] yahut **خَزَايَةٌ** çok, yahut şiddetli utançla hareketlenmek, yahut etkilenmek demektir. (JK.) -A2- **خَازَانِى فَخَزَيْتُهُ**: bir sonraki paragrafa bak. -A3- **خِزَايَةٌ**: **خزو** maddesine bak.

خَازَانِى
3 **خَازَانِى** خازانى خازاني, mastar ismi **مُخَازَاةٌ**, O, benimle karşılıklı aşağılamada; yahut aşağı, zelil, hakir, alçak, iğrenç, hor görülen, yahut rezil kılmada yarıştı, yahut çekişti. (TK.) Şöyle dersin, ↓ **خَازَانِى فَخَزَيْتُهُ**, (Ks, JK, S, K,) ikincisinin muzâri‘i **أَخْزِيهِ**, (Ks, JK, S,) [mastar ismi görünüşe göre **خَزْىٌ**,] Ben onunla (JK, TK) karşılıklı aşağılamada, &c., (TK,) yarıştım, yahut çekiştim ve ben onu [bu hususta] geçtim, yahut yendim: (JK:) [yahut, aşağılıkta, &c. demek olabilir; zira] [zamiriyle birlikte] ikinci fiilin anlamı **كُنْتُ أَشَدَّ خَزْيًا مِنْهُ**’dur. (K: CK’de **خِزْيًا**: fakat K’nın bir yazma nüshasında **خِزْيًا**.)

اخزاهُ
4 اخزاهُ **أخزاه** أخزى اخزاه اخزاة O (Allah) onu aşağı kıldı; yahut onu aşağı, zelil, hakir, alçak, iğrenç, hor görülen, yahut rezil kıldı: yahut Allah onu aşağı kılsın; &c.: (S, Msb:) yahut onu rezil etti, yahut utandırdı: yahut Allah onu rezil etsin, &c. (K.) Bundan dolayı, Kur’ân’da [xi. 80], Lût’un kavmine sözü, **وَلَا تُخْزُونِ فِى ضَيْفِى** (TA) Misafirlerim hususunda beni rezil etmeyin: (Bd, Jel, TA:) yahut beni utandırmayın &c. (Bd.) Şunu da dersin: beğenilen şeyi yapan yahut söyleyen kimse hakkında, **مَالَهُ أخْزَاهُ اللّٰهُ** [Ona ne oluyor? Allah onu aşağı kılsın, yahut rezil etsin!]; ve **ما له** olmaksızın da böyledir: (K:) bu, fiili hoşuna giden bir adam hakkında söylenen **مَا لَهُ قَاتَلَهُ اللّٰهُ** gibidir: (S, **نفر** maddesinde:) nazar değmesine karşı bir kimseyi tılsımlamak için, övgü yerine kullanılır; ve ona beddua değil, onun için bir dua anlamına gelir. (TA.) Aşağıda **مُخْزٍ**’ye de bak. ― -b2- Ayrıca, onun kusuru sebebiyle, onun hakkında, onu kendi nefsine karşı utandırdı. (Ham pp. 114 and 397, and TA) (TA.) [Yukarıdaki Kur’ân alıntısına bak.] ― -b3- Onu, kendisiyle onu aşağı kıldığı yahut rezil ettiği bir delili yahut hücceti ikrara zorladı, yahut mecbur etti. (TA.) ― -b4- Ve ona, bir **مَخْزَاة**’da [yani utancın, yahut aşağılığın veya rezilliğin sebebi olan bir şeyde] yardım etti ve onu ona bağlı kıldı. (TA.)

اِخْزَوَى
9 **اِخْزَوَى** اخزوى اخزوي: 1’e bak.

10 **اـِسْتَخْزَىَ**: 1’e bak.

خَزٍ
**خَزٍ** خز [**خَزِىَ**’nin ism-i fâili] Aşağı, aşağılanmış, zelil, hakir, alçak, hor görülen, yahut rezil. (MA.) [**خَزْيَانُ** ve **مُخْزًى**’ye de bak.]

خَزْيَةٌ
**خَزْيَةٌ** خزي خزيه خزية Bir huy, bir vasıf, bir âdet, yahut bir fiil, (JK,) yahut bir suç, bir günah, yahut bir kabahat, yahut bir isyan fiili, (TA,) kişinin utandığı, yahut utanması gereken: (JK, TA: [ve ↓ **مَخْزَاةٌ**, ki JK’da bununla birlikte zikredilmiştir, görünüşe göre onunla eşanlamlı olarak; aslında, utancın, yahut aşağılığın veya rezilliğin sebebi olan bir şey, yahut bir fiil, &c. demektir; **مَبْخَلَةٌ** ve **مَجْبَنَةٌ** sınıfından bir isimdir; aslı **مَخْزَيَةٌ**’dir: 4’ün son cümlesine bak:]) ve ↓ **مُخْزِيَةٌ**, **أَخْزَى**’dan, ism-i fâil kalıbında olup [aynısını; yahut] kötü, fena, yahut çirkin bir huy, vasıf, âdet, yahut fiil demektir: bunun çoğulu **مُخْزِيَاتٌ**’tır; ve bunun aynısının [ve **مَخْزَاةٌ**’nın da] çoğulu **مَخَازٍ**’dir. (Msb.) Yahut birincisi, kişinin içinde aşağı, hor görülen, yahut rezil olduğu bir huy, bir âdet, yahut bir fiil demektir. (Mgh.) ― -b2- Ayrıca bir imtihan, yahut bir belâ, (K, TA,) kişinin içine düşürüldüğü; (TA;) ve bunun gibi ↓ **خِزْيَةٌ**. (K.)

خِزْيَةٌ
**خِزْيَةٌ** خزي خزيه خزية: bir önce gelen şeye bak.

خَزْيَانُ
**خَزْيَانُ** خزيان Utançla hareketlenmiş, yahut etkilenmiş; (S, Msb, K, and Ham p. 36;) bunun gibi ↓ **مُسْتَخْزٍ**: (Har p. 482:) yahut, çok utançla, (Lth, JK, TA,) yaptığı kötü, yahut çirkin bir fiil sebebiyle: (Lth, TA:) yahut [**خَزٍ** gibi] aşağı, aşağılanmış, zelil, hakir, alçak, hor görülen, yahut rezil anlamına gelebilir: (Ham ubi suprà:) müennesi **خَزْيَا** (Lth, JK, S, K) ve **خَزْيَانَةٌ**, ki bu düzensizdir: (TA:) çoğulu **خَزَايَا**. (Lth, JK, S, K.)

مُخْزًى
**مُخْزًى** مخزى مخزي مخزيي Aleyhine ispat edilen bir şey sebebiyle aşağı kılınmış, zelil, hakir, alçak, hor görülen, yahut rezil kılınmış. (TA.) [**خَزٍ** ve **خَزْيَانُ**’a da bak.]

كَلَامٌ مُخْزٍ
**كَلَامٌ مُخْزٍ** كلام مخز Beğenilen söz, yahut dil; öyle ki onun sahibine **أَخْزَاهُ اللّٰهُ** denir. (TA.) El-Farezdak’ın mükemmel bir beyit söylediğini ve şöyle dediğini rivayet ederler: **هٰذَا بَيْتٌ مُخْزِىَّ**, yani [bu, öyle bir beyittir ki,] okunduğu zaman insanlar diyeceklerdir, [daha doğrusu, benim hakkımda denilmesini sağlayacak öyle bir beyittir ki,] **اللّٰهُ قَائِلَهُ مَا** ↓ **أَخْزَى أَشْعَرَهُ** [Allah onun söyleyenini aşağı kılsın, yahut rezil etsin! Ne kadar iyi, yahut mükemmel bir şairdir o!]. (TA. [4’e bak.]) [Bundan dolayı,] **قَصِيدَةٌ مُخْزِيَةٌ** [bir kaside] son derece iyi olan. (TA.)

مَخْزَاةٌ
**مَخْزَاةٌ** مخزاه مخزاة, MA’da **خَزِىَ**’nin bir mastar ismi olduğu söylenmiştir: **خَزْيَةٌ**’ye bak.

مُخْزِيَةٌ
**مُخْزِيَةٌ** مخزي مخزيه مخزية: **خَزْيَةٌ**’ye bak.

مُسْتَخْزٍ
**مُسْتَخْزٍ** مستخز: **خَزْيَانُ**’a bak.
