# خزي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B2%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خزي

: ( ى ( *!خَزِيَ ) الرَّجُلُ ، ( كرَضِيَ ) ، يَخْزَى ( *!خِزْياً ، بالكسْرِ ، *!وخَزًى ) ، بالقَصْرِ ؛ الأَخيرَةُ عن سِيْبَوَيْه : ( وَقَعَ في بَلِيَّةٍ ) وشَرَ ( وشُهْرَةٍ فَذَلَّ بذلِكَ ) وهانَ .
وفي الصِّحاحِ : خَزِيَ *!يَخْزَى خِزْياً : ذَلَّ وهَانَ .
وقالَ ابنُ السِّكِّيتِ : وَقَعَ في بَلِيَّةٍ ، انتَهَى .
وقالَ الزجَّاجُ : *!الخِزْيُ الهَوانُ .
وقالَ ثَعْلَب في فصِيحِه : خَزِيَ الرجُلُ خِزْياً مِن الهَوانِ .
وقالَ شَمِرٌ : الخِزْي الفَضِيحَةُ ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿ذلكَ لهُم *!خِزْيٌ في الدُّنيا﴾ .
وقالَ شيْخُنا : أَصْلُ الخِزْي ذلٌّ يُسْتَحى منه ، ولذلكَ يُسْتَعْمل في كلَ منهما أَي الذُّلّ والاسْتِحْياء ، كما قالَهُ البَيْضاوي ، وأَصْله في مُفْردَاتِ الرَّاغبِ والكشافِ ، انتَهَى .
ونَقَلَ المَناوِي عن الحرالي : أنَّ الخِزْي إظْهارُ القَبائِح التي يستحى من إظْهارها عُقُوبَةً .
( *!كاخْزَوَى ) ، كارعَوَى ؛ ومنه قَوْلُ الشَّاعِرِ :
رِزانٌ إذا شَهِدُوا الأندِيا
تِ لم يُسْتَخَفُّوا ولم *!يخْزَوُوا ( و ) قال شَمِرٌ : قالَ بعضُهم : ( *!أَخْزاهُ اللَّهُ ) أَي ( فَضَحَهُ ) ، ومنه قوْلُه تعالى حِكَايَة عن لوطٍ لقَوْمِه : ﴿فاتَّقُوا اللَّهَ ولا *!تُخْزُونِ في ضيقي﴾ ، أي لا تَفْضَحُونِ .

وقد خَزِيَ *!يَخْزَى خِزْياً : إذا افْتَضَحَ وتَحيَّر فضيحةً .
( ومن كَلامِهِم لمَنْ أَتَى بمُسْتَحْسَنٍ : ما لَهُ أَخْزاهُ اللَّهُ ؛ ورُبَّما ) قالوا : أَخْزاهُ اللَّهُ ، و ( حَذَفُوا مالَهُ ) .
وكَلامٌ *!مُخْزٍ : يُسْتَحْسَنُ فيُقالُ لصاحِبِه أَخْزاهُ اللَّهُ .
وذَكَرُوا أنَّ الفَرَزْدقَ قالَ بيتاً مِن الشِّعْر جَيِّداً فقالَ : هذا بيتٌ مُخْزٍ ، أَي إذا أُنْشِدَ قالَ الناسُ : *!أَخْزَى اللَّهُ قائِلَهُ ما أَشْعَرَهُ . وإنَّما يقولونَ هذا وشِبْهُهُ بَدَلَ المَدْحِ ليكونَ واقياً له مِن العَيْنِ ، والمُرادُ في كلِّ ذلك إنَّما هو الدُّعاءُ له لا عليه .
( *!والخَزْيَةُ ) ، بالفتْحِ ( ويُكْسَرُ : البَلِيَّةُ ) يُوقَعُ فيها ؛ قالَ جريرٌ يخاطِبُ الفَرَزْدَقَ :
وكنْتَ إذا حَلَلْتَ بدارِ قَوْمٍ
رَحَلْتَ *!بخَزْيَةٍ وتَرَكْتَ عارارُوِيَتْ بالوَجْهَيْن .
( *!وخَزِيَ أَيْضاً ) يَخْزَى ( *!خَزَايَةً *!وخَزًى ، بالقَصْرِ ) : أَي ( اسْتَحْيَى ) : ؛ قالَ ذو الرُّمَّة :
خَزَايَةً أَدْرَكَتْه بعد حَوْلَتِهمن جانبِ الحبْلِ مَخْلوطاً بها الغَضَبُ ( والنَّعْتُ خَزْيانُ ) ؛ قالَ أُمَيَّةُ :
قالتْ : أَرادَ بنا سُوءاً فقلتُ لها :
*!خَزْيانُ حيثُ يقولُ الزُّورَ بُهْتانا ( و ) هي ( *!خَزْيَى ) .
وقالَ اللَّيْثُ : رجُلٌ خَزْيانُ وامْرأَةٌ خَزْيَى ، وهو الذي عَمِلَ أَمْراً قَبِيحاً ، فاشْتَدَّ لذلكَ حَياؤُه ؛
( ج *!خَزايَا ) ؛ ومنه حدِيثُ الدُّعاءِ : ( اللهُمَّ احْشُرْنا غَيْرَ

خَزايَا ولا نادِمِين ) ، أَي غَيْرَ مُسْتَحْيِينَ مِن أَعْمالِنا .
وفي حدِيثِ وَفْدِ عبْدِ القَيْسِ : ( غَيْر خَزايَا ولا نَدَامَى ) .
( و ) قالَ الكِسائيُّ : ( *!خازانِي *!فخَزَيْتُه ) *!أَخْزِيهِ ؛ بالكسْرِ ؛ ( كُنْتُ أَشَدَّ خِزْياً منه .
( *!والخَزاءُ ) ، بالمدِّ ، ( للنَّبْتِ ، بالمهملَةِ ، وغَلِطَ الجَوهرِيُّ ) في إعْجامِهِ .
قُلْتُ : الجَوهرِي : نَقَلَهُ عن أَبي عُبيدٍ فقالَ : *!الخَزَاءُ ، بالمُدِّ ، نَبْتٌ ؛ والناقِلُ لا يُنُسَبُ إليه الغَلَطُ لأنَّ هذا قَوْل أَبي عُبيدٍ ؛ وقد رُوي بالوَجْهَيْن فلا غَلَط ، تأَمَّلْ .
وفي الحدِيثِ : ( إنَّ *!الخَزاءَةَ تَشّتَرِيها أَكَايسُ النِّساءِ للخافِيَة ) ؛ وقد تقدَّمَ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المُخْزَى : هو المُذَلُّ المَحْقُورُ بأَمْرٍ قد لزِمَه بحُجَّة .
*!وأَخْزاهُ : جَعَلَه يُسْتَحى منه في تَقْصِيرِه .
ويقالُ : امْرأَةٌ *!خَزيانَةٌ ، على خِلافِ القِياسِ .

### Türkçe

: ( **خَزِيَ** ) adam, ( **رَضِيَ** ) gibi, **يَخْزَى** ( **خِزْياً**; kesre ile; ve **خَزًى** ) kısaltma ile; sonuncusu Sîbeveyh’tendir: ( bir belâya düştü ) ve şer ( ve bir şöhret ) ( böylece zelil oldu ) ve horlandı.

Ve Sıhâh’ta: **خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً**: zelil oldu ve horlandı.

İbnü’s-Sikkît dedi: bir belâya düştü, bitti.

Zeccâc dedi: **الخِزْيُ** horlanmadır.

Sa‘leb Fasîh’inde dedi: adam **خَزِيَ** horlanmadan **خِزْياً** (oldu).

Şemir dedi: **الخِزْي** rezilliktir; ondan, O’nun (yüce) sözü: ﴿bu, onlar için dünyada **خِزْيٌ**’dir﴾.

Şeyhimiz dedi: **الخِزْي**’in aslı, kendisinden utanılan bir zillet(tir); bu yüzden ikisinin her birinde, yani zillet ve utanmada kullanılır; Beyzâvî’nin dediği gibi; ve onun aslı Râgıb’ın Müfredât’ında ve Keşşâf’tadır, bitti.

Menâvî, Harâlî’den nakletti: **الخِزْي**; gösterilmesinden utanılan çirkinlikleri, ceza olarak, ortaya çıkarmaktır.

( **كاخْزَوَى** ), **كارعَوَى** gibi; ondan şairin sözü:
Rîzân(un) izâ şehidû’l-endiyâ
tî lem yustehafّû ve lem **يخْزَوُوا**
( ve ) Şemir dedi: bazısı dedi ki: ( **أَخْزاهُ اللَّهُ** ) yani ( onu rezil etti ); ondan, O’nun (yüce) sözü, Lût’un kavmine hitabını hikâye olarak: ﴿Allah’tan sakının ve darlığımda beni **تُخْزُونِ** etmeyin﴾, yani beni rezil etmeyin.

Ve gerçekten **خَزِيَ يَخْزَى خِزْياً**: rezil olup rezillikten şaşırıp kaldığı zaman.

( Ve onların sözlerindendir, beğenilen bir şeyle gelene: onun nesi var, Allah onu **أَخْزاهُ**; ve belki ) derler: Allah onu **أَخْزاهُ**; ve ( “onun nesi var”ı hazf ettiler ).

Ve **مُخْزٍ** söz: beğenilir de sahibine “Allah onu **أَخْزاهُ**” denir.

Ve zikrettiler ki Ferazdak şiirden iyi bir beyit söyledi de dedi: bu **مُخْزٍ** bir beyittir; yani okunduğu zaman insanlar: “Allah söyleyenini **أَخْزَى** etsin, ne şair!” derler. Ancak bunu ve benzerini, övgü yerine, ona gözden koruyucu olsun diye söylerler; ve bütün bunlarda murad ancak onun lehine duadır, aleyhine değil.

( **والخَزْيَةُ** ), fetha ile ( ve kesrelenir: belâdır ) içine düşülen; Cerîr, Ferazdak’a hitap ederek dedi:
Ve kunte izâ halelte bidâri kavmin
rahalte **بخَزْيَةٍ** ve terakte ‘ârâ
İki vecihle rivayet edilmiştir.

( **وخَزِيَ أَيْضاً** ) **يَخْزَى** ( **خَزَايَةً** ve **خَزًى**; kısaltma ile ): yani ( utandı ); Zü’r-Rumme dedi:
Khazâyeten edrakat-hu ba‘de havletihim
min cânibi’l-habli makhlûtan bihâ’l-gadabu
( ve sıfatı **خَزْيانُ**’dır ); Ümeyye dedi:
Kâlet: erâde binâ sû’en fequltu lehâ:
**خَزْيانُ** haythu yekûlu’z-zûra buhtânâ
( ve ) o, ( **خَزْيَى** )dır.

Leys dedi: **خَزْيانُ** bir adam ve **خَزْيَى** bir kadın; o, çirkin bir iş yapan kimsedir; bunun için hayâsı şiddetlendi.

( çoğulu **خَزايَا** ); ondan dua hadisi: ( Allah’ım, bizi, pişmanlar olmaksızın, **خَزايَا** olmayanlar olarak haşret ), yani amellerimizden utanmış olmayanlar olarak.

Abdü’l-Kays heyeti hadîsinde: ( **خَزايَا** olmayanlar ve **نَدَامَى** olmayanlar ).

( ve ) Kisâî dedi: ( **خازانِي فخَزَيْتُه** ) **أَخْزِيهِ**; kesre ile; ( ben ondan daha şiddetli **خِزْياً** idim ).

( **والخَزاءُ** ), med ile, ( bitki içindir; mu‘ceme olmayanla; Cevherî onun i‘câmında yanıldı ).

Dedim: Cevherî, onu Ebû Ubeyd’den nakletti de dedi: **الخَزَاءُ**, med ile, bir bitkidir; ve nakleden, ona hata nisbet edilmez; çünkü bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; ve iki vecihle rivayet edilmiştir, o hâlde hata yoktur; düşün.

Hadîste: ( **الخَزاءَةَ**’yi, kadınların akıllıları, gizli olana satın alır )؛ ve daha önce geçti.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**المُخْزَى**: bir hüccetle kendisine lâzım olmuş bir iş sebebiyle zelil kılınmış, hakir görülmüş kimsedir.
**وأَخْزاهُ**: onu, kusurunda kendisinden utanılır kıldı.
Ve denir: kıyasa aykırı olarak, **خَزيانَةٌ** bir kadın.
