# خسأ (خ-س-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir

- Harfler: خ - س - أ
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خسء

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَاسِئِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%A6%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Bezginler | 2 | 2 | [2:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/ayet/2:65.md) |
| [اخْسَئُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/siga/%D8%A7%D8%AE%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعَلُوا | Bezin | 1 | 1 | [23:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/ayet/23:108.md) |
| [خَاسِئًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%A6%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Bezgin | 1 | 1 | [67:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/ayet/67:4.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (26 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Maymunlar
2. [كرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kalın katmerli örülmüş urgan demektir
3. [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Post demektir
4. [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Karşı gelmek
5. [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir
6. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nihayet, son demektir
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
8. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kelime
9. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
10. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
11. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
12. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
13. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
14. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خسأ |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Hemzeli (lâmü'l-fiil hemze) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md), [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md), [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md), [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir canlıyı hor ve hakir görerek kovmak, uzaklaştırmak ve gözün aradığını bulamayarak yorgun ve ümitsiz geri dönmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurdan, rahmetten ve haysiyetli varlık alanından alçaltılarak ve aşağılanarak geri çevrilme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Haddini aşan varlığın ontolojik veya ahlaki olarak aşağı bir konuma itilerek temas imkanının tamamen kesilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «uzaklaşma» veya fiziki bir yorgunluk sayarak içerdiği zillet, kovulma ve tahkir boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خس | Düşüklük, eksilme, zayıflık ve haysiyet veya değer kaybına uğrama; bu çekirdek eksilme ve ziyan anlamı veren [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) ile batma, yere geçme ve gözden düşme bildiren [خسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81.md) köklerinde de ortaktır | أ | Hemze unsuru ani durdurma, keskin bir yönelişle yüz geri etme ve zecr (azarlayarak savma) eylemini katarak çekirdeğin taşıdığı düşüklüğü hakir görülerek kovulma ve gözün boşa çıkarılması şeklinde somutlaştırır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinin ses farkıyla yoğunlaşmış türevi; sınır, ayırma ve set çekme | Varlığın önüne aşılamaz bir engel koyarak onu beride tutma ve tecrit etme hareketini başlatır |
| س | Diken veya destek; tutunma, batma, sert temas ve direnç | Karşı tarafı incitici, rahatsız edici bir zecr ve durdurma eylemini temsil eder |
| أ | Öküz başı; ani güç, öncülük, çarpma ve durdurma | Kovma veya püskürtme hareketinin ani, kesin ve iradi bir darbeyle gerçekleştiğini gösterir |
| خسأ | Bir engelle sınır çekip sert bir dirençle aniden yüz geri etme hareketi | Hedefin aşağılanarak, azarlanarak ve yaklaşması kesin olarak engellenerek gerisin geriye defedilmesi tablosunu oluşturur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Köpeğin hakir görülüp azarlanarak kovulması (خَسَأْتُ الكَلْبَ) ve insanın yanına yanaşmasına izin verilmemesi; ayrıca bakılan nesnede aranan kusurun bulunamaması sebebiyle gözün yorulup kamaşarak ve ümitsizce geri dönmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Köpeğin «defol» denilerek kovulmasını ve bu zecr karşısında boyun eğip uzaklaşmasını anlatan anonim darb-ı mesel niteliğindeki erken kullanım: كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له اخْسَإِ انْخَسَأْ |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc'ın ceviz oyunundaki tek ve çift saymayı tasvir ederken kullandığı ve tek kalıp dışlanmayı veya denk gelmemeyi bildiren dizesi: لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي / يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde خسأ kökü, özellikle güneybatı Sami grubunda zecr, tecrit ve kovma fonksiyonuyla tebarüz etmiş fonetik ve anlamsal bir yapı sergiler. Kökün biliteral çekirdeği olan خس, Sami köklerinde değer kaybı, basbayağı olma, eksilme ve alçalma anlamlarını taşıyan köklerle (Aramice ve Süryanicede eksilme ve alçalma bildiren biçimlerle) örtüşür. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde aynı üçlü dizilişin doğrudan karşılığı yaygın olmayıp, kök Arapçada köpek ve domuz gibi hayvanları aşağılayarak defetme ünlemine dönüşmüş ve oradan da gözün yorgun düşüp perişan halde dönmesini ifade eden bir semantik kayma yaşamıştır. Arapçadaki kullanım, hakir görme ile fiziksel uzaklaştırmayı tek bir fonetik darbede birleştirerek zecr fiili hüviyeti kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Köpeği zecr ile kovma fiili ve gözün kamaşıp yorulması | «Defol» anlamına gelen zecr nidasından türeyerek hem geçişli kovma hem de alçalarak uzaklaşma anlamında geçişsiz kullanımı yerleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Eksilme, değer kaybetme ve alçalma bildiren Sami çekirdekleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan karşılıklar sınırlı olup, Arapçada aşağılayıcı kovma ve zillet anlamında özelleşmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan bir soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خسأ | Anlamlı | Aşağılayarak kovmak ve gözün yorulup geri dönmesi | Hedef köktür; bir canlıyı hor görerek yanından defetmek veya gözün boşa çıkıp kamaşması | Kur'an'da geçer |
| خأس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [سخأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%A3.md) | Anlamlı | Ateşi karıştırmak veya külü temizlemek | Ocağın külünü ve közünü eşelemek, yolu açmak | Kur'an'da geçmez |
| سأخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| أخس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| أسخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خسأ | Merkez | Alçaltarak kovma ve geri püskürtme | Muhatabı köpek gibi hakir görerek zecr ile kovmak ve yüz geri etmektir | Zillet, hakaret ve aşılamaz bir mesafe koyma öğesi içerir |
| [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Kovmak ve uzaklaştırmak | [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) salt uzaklaştırma ve peşinden sürüp çıkarma hareketidir; her zaman tahkir ve zecr içermeyebilir | خسأ kökünde ise muhatabın şerefini sıfırlayan doğrudan bir zecr ve aşağılama vardır |
| [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | Defetmek ve püskürtmek | [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) zorla, iterek ve yere çalarak defetmeyi anlatır | خسأ kökünde sesli bir zecr ve muhatabı aşağılık bir duruma sokarak uzaklaştırma esastır |
| [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) | Komşu | Rezil ve rüsvay olmak | [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) içsel ve toplumsal bir utanma ve rüsvaylık halini bildirir | خسأ bu rüsvaylığın fiili bir kovulma ve temas kesilmesiyle görünür kılınmış halidir |
| [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Yorgunluk ve dermansızlık | [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) gücün tükenmesi ve yorgunluktan açıkta kalmayı ifade eder | خسأ gözün aradığını bulamayarak acziyet içinde geri dönmesidir |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Zıt | Yaklaşmak ve yakınlaşmak | Mesafeyi ortadan kaldırıp temas ve yakınlık kurmayı bildirir | خسأ ile konulan aşılamaz tecrit ve uzaklaştırmanın tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خسأ | Hor görerek kovmak ve gerisin geri dönmek | Bir canlıyı zecr ile kovma veya bakışın eli boş, yıpranmış olarak geri dönmesi anlamını tam taşır | Kesin |
| Latince | Abigo, Reicio | Kovmak, geri püskürtmek, reddetmek | Reddetme ve kovma hareketini karşılar ancak köpeğe yapılan zecrdeki tahkir nüansını eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Spurn, Drive away with ignominy, Repel | Hor görerek kovmak, terslemek, püskürtmek | «Spurn» kelimesi aşağılayarak geri çevirmeyi kısmen karşılar; fiziki zecr boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Verjagen, Verstößen, Abweisen | Kovmak, itelemek, hor görüp savmak | Uzaklaştırma eylemini verir fakat Arapçadaki sesli azarlama ve zillet vurgusunu tam vermez | Güçlü |
| Fransızca | Rejeter avec mépris, Chasser ignominieusement | Hakaretle kovmak, yüz geri etmek | Tahkirle uzaklaştırmayı ifade eder; Kur'an'daki bakışın geri dönmesi mecazını tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon ve Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَاسِئِينَ | Zecr ile kovulmuş, aşağılık kılınmış ve toplumdan tecrit edilmiş kimseler | Cumartesi yasağını çiğneyenlerin maymunlara dönüştürülmesi ve haysiyetten düşürülmesi bağlamında; Bakara [2:65](https://lisan.digital/tr/ayet/2:65.md) ve A'râf [7:166](https://lisan.digital/tr/ayet/7:166.md) |
| اخْسَئُوا | Alçalarak susun, defolun ve uzak durun | Cehennem ehlinin azabın hafifletilmesi talebine karşı ilahi hitabın onları bir köpek gibi zecr ile susturması bağlamında; Mü'minûn [23:108](https://lisan.digital/tr/ayet/23:108.md) |
| خَاسِئًا | Aradığını bulamamış, kamaşmış, yorgun ve hüsrana uğramış olarak geri dönen bakış | Gökyüzünün ve yaratılışın kusursuzluğunu denetlemek isteyen insanın gözünün acz içinde geri dönüşü bağlamında; Mülk [67:4](https://lisan.digital/tr/ayet/67:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cehennem ehlinin kelamdan menedilmesi | Kafirlerin ilahi muhataplıktan ebediyen çıkarılması ve Allah ile mükaleme kapısının yüzlerine kapanması | İlahi gazabın sonucu olarak varlıksal tecrit ve mutlak iletişimsizlik |
| Fıkıh | Haddi aşanların ve fasıkların tecridi | Toplum düzenini ifsat edenlerin sürgün, tecrit veya zelil kılınma cezalarıyla karşı karşıya kalması | Hukuki ve sosyal haysiyetin askıya alınması ve aşağılanarak uzaklaştırılma |
| Tefsir | Mesh ve yaratılışın nizamı | Cumartesi ashabının fiziken mi yoksa ahlaken mi maymunlaştırıldığı ve Mülk suresinde gözün acziyeti | Aşağılayıcı dönüşüm ve kozmik nizam karşısında insan idrakinin haddini bilmesi |
| Hadis | Şeytanın ve edepsizliğin defedilmesi | Şeytanın kovulması veya uygunsuz durumların zecr lafızlarıyla püskürtülmesi | Şer odaklarının haysiyetsizce alıkonulması ve bertaraf edilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi dergah ve ahiret | Mutlak tecrit ve kovulma | Rahmetten ebediyen menedilme | Haddini aşan nefsin ilahi hitaba muhatap olma hakkını bütünüyle yitirmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve kozmolojik gözlem | İdrakin acziyeti ve sınırına çarpması | Sahte iddiaların boşa çıkarılması | İnsanın kozmosta kusur bulma arayışının tükenmişlik ve yenilgiyle sonuçlanması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki nizam ve otorite | Sürgün, aforoz ve kamu vicdanından ihraç | İfsat edici unsurların tecrit edilmesi | Toplumsal sözleşmeyi bilerek çiğneyenlerin aşağı bir statüye mahkum edilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ahlakı ve meşruiyet | Gayrimeşru kazancın ve hırsın değersizleşmesi | Bereketten ve sistem güveninden mahrumiyet | Hilekarlıkla elde edilen kazanımların zillet ve itibarsızlığa yol açması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tam yansıma veya geri püskürtülme (Absorbe edilememe / Geri tepme) | Bir yüzeye çarpan dalganın veya parçacığın hiçbir nüfuz sağlayamadan, enerjisini tüketerek ve sıfır kazanımla gerisin geri fırlatılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama (Stigmatizasyon) ve sosyal dışlanma | Toplumun ahlaki ve hukuki sınırlarını ihlal eden bireyin prestijini bütünüyle yitirerek tecrit edilmesi ve aşağı bir konuma itilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir «uzak durmak» veya gözün «fiziksel yorgunluğu» olarak anlamak ve arkasındaki aşağılanma, zecr ve zillet katmanını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece mekansal bir uzaklaşma değil; ontolojik bir düşüşü, haysiyetin ilahi iradeyle soyulup alınmasını ve yaratılış nizamına meydan okuyan aklın kesin hezimetini ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cehennemdeki hitabın veya maymunlaşma tehdidinin sıradan bir ceza gibi algılanması; ilahi gazabın iletişimi kesen ve varlığı zelil kılan nihai yargı boyutunun anlaşılamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın haddini aştığında nasıl bir zillet ve tecritle karşılaştığını gösterir; rahmetin karşı kutbunda yer alan aşağılayıcı tard (kovma) mantığını en sert biçimde billurlaştırır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sınırları kasten çiğneyen kavimlerin akıbetini anlatan ayetlerde (Bakara [2:65](https://lisan.digital/tr/ayet/2:65.md), A'râf [7:166](https://lisan.digital/tr/ayet/7:166.md)), cehennemdeki nihai kopuş sahnelerinde (Mü'minûn [23:108](https://lisan.digital/tr/ayet/23:108.md)) ve kozmik kusursuzluğun ispatında (Mülk [67:4](https://lisan.digital/tr/ayet/67:4.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahkarın ilahi huzurda her zaman pazarlık yapabileceği zannını yıkar; azaba uğrayanların sadece acı çekmediğini, aynı zamanda haysiyetlerini bütünüyle kaybederek bir muhatap olmaktan çıkarıldıklarını gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Köpeğin azarlanarak ve taşlanarak yanından kovulması; bakılan yerde kusur arayan gözün hiçbir şey bulamayarak kamaşmış, bitkin ve yenilmiş halde dönmesi.
- Soyut anlam: Haddini aşan varlığın haysiyetten düşürülmesi, ilahi rahmet ve hitap alanından azarlanarak tecrit edilmesi ve haddini bilmeyen aklın kozmik nizam karşısında hezimete uğraması.
- Sistematik karşılık: İletişim ve yakınlaşma talebine karşı uygulanan mutlak direnç, zillet damgası ve tersine çevrilen nüfuz çabası.
- LaTeX modeli: $$\mathcal{R}(x) = -k \cdot \nabla \Phi(x) \quad \text{öyle ki} \quad \lim_{x \to S} \|v(x)\| = 0 \implies x \mapsto x_{\text{zelil}}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Phi$ korunan kutsal/ilahi nizam alanını, $S$ aşılamaz ontolojik sınırı temsil eder. Sınıra yönelen küstahça ve meşruiyetsiz yaklaşım vektörü $\nabla \Phi(x)$, zecr ve kovma katsayısı olan $-k$ ile ters yöne çevrilir; sonuçta varlığın etki gücü sıfırlanarak gerisin geriye zelil ve tecrit edilmiş bir duruma ($x_{\text{zelil}}$) fırlatılır.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/ayet/2:65.md) — خَاسِئِينَ

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ

Meal (IK): Andolsun ki, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bilirsiniz. İşte biz onlara: Aşağılık maymunlar olun, dedik.

### [Araf 7:166](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/ayet/7:166.md) — خَاسِئِينَ

فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ

Meal (IK): Böylece onlar, serkeşlik ederek yasak edileni yapmakta ısrar edince; aşağılık maymunlar olun, dedik.

### [Müminun 23:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/ayet/23:108.md) — اخْسَئُوا

قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ

Meal (IK): Buyurdu ki: Yıkılıp gidin içerisine. Benimle konuşmayın.

### [Mülk 67:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/ayet/67:4.md) — خَاسِئًا

ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ

Meal (IK): Sonra gözünü iki kere daha çevir; göz umduğunu bulamayıp bitkin ve yorgun sana dönecektir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir. Yorgun anlamına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين وو ا ي ء معهما
خ ي س، خ س أ، س خ و، و س خ، س و خ، س خ ي مستعملات خيس: الخِيْسُ: منبت الطرفاء وأنواع الشجر، قال:
تعدد المنايا على أسامة في الخيِ? سِ عليه الطرفاءُ والأسلُ
وخاسَ يَخيسُ خَيْساً: وهو أن يبقى الشيء في موضعٍ فيفسد ويتغير كالجوز والتمر الخائسِ واللَّحْمِِ ونحوه، فإذا أنتن قيل: أَصَلَّ فهو مُصِلٌّ.
ويقرأ: "أإذا أَصْلَلْنا في الأرض" أي: أَنْتَنّا.
والزَّايُ في الجَوْز واللحم أَحْسَنُ من السين.
وإبِلٌ مُخَيِّسَةٌ: وهي التي لم تَسُرَحُ ولكنَّها تُخَيَّسُ للنَّحْرِ أو القَسْمِ.
والإنسان يُخَيَّسُ في المُخَيَّسِ حتى يبلغ منه شدة الغم والأذى ويذل ويهان. يقال: قد خاس فيه، وبه سمي سجن عليِّ بنِ أبي طالب - عليه السلام - مُخَيِّساً.
قال النابغة:
وخَيِّسِ الجِنّ إني قد أذنت لهُمُ		يبنون تَدْمُرَ بالصُّفَاحِ والعَمَدِ
أي: يحبسهم وكدهم في العمل.
ويقال للصبي: قل خَيْسُهُ ما أظرفه، أي: قل غمه، وليست بالعالية.
ويقال في الشَّتم: يُخاسُ أنفه، فيما كره، أي: يذل أنفه.
وخاسَ فلان بوعده أي: أخلف، وخَاسَ فلان أي: نكل عما قال.
خوس: وخَوَّسَ المُتَخَوِّس: وهو الذي ظهر لحمه وشحمه من السمن من الإبل.
خسأ: خَسَأت الكلبَ إذا زجرته، فقلت اخِسَأْ.
والخاسِيىءُ من الكلاب والخنازيرِ: المُباعَدُ، وجعل الله اليهود قردةً خاسِئينَ أي: مدحورين.
وخَسَأ الكلب خُسوُءاً.
ويقال: اخْسَأْ عني واخْسَأ إليك.
وخَسَأ البر أي: كل وأعيا، يَخْسَأُ خُسُوءاً، ومنه قوله تعالى: ".... خاسِئاً وهو حَسيرُ".
ويقال في لعب الجوز: "خَسَا أم زَكَا"، فَخَسَا فردٌ، وزكا زوجٌ، قال رؤبة:
لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي
وقال:
يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا
أي: يمشي على قائمتين وواحدة.
سخو: السَّخاءُ: الجود، ورجل سَخيٌّ، وسَخَا يَسْخُو سخاءً، وسَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً وسَخِيَ يَسْخَى سَخيً.
وسَخَّيْتُ نفسي وبنَفسي عن الشيء إذا تركته ولم تُنازِعُك نفسك إليه، قال الخيل بن أحمد:
أبلغْ سُلَمانَ أنيّ عنه فـي سَـعَةٍ		وفي غِنىً غير أنِّي لَسْتُ ذا مالِ
سَخَّى بنفسيَ أَنِّي لا أرى أحـداً		يموتُ هُزُلاً ولا يَبْقَى على حالِ
ويقال: سَخَوْتُ سَخْواً، وسَخَّيْتُ النّارَ تَسخِيةً وأسْخيْتُها أيضاً أي: فَرَّجْتُ عن قلب المَوْقِد لتَحْضَأَ.
والسَّخَا: بَقْلةٌ من نَبات الربيع ترتفع على ساقِها كهَيُئةِ السنبلة، فيها حبات كحبات الينبوت، ولباب حبها دواءٌ للجرح، الواحدة سَخاة، وبعض يقول: صخاة.
والسَّخاويُّ: سعةٌ المفازة وشدة حرها، قال النابغة:
أتاني وعيدٌ والتنائف بَيْنَـنـا		سَخاوِيُّها والغائط المُتَصوِّب
وسخ: الوَسَخُ: ما يعلو الجلد من قلة التعاهد بالماء.
وَسِخَ الجلد وتَوَسَّخَ وأَوسَخْتُه وَوَسَّخْتُه، واستَوْسَخَ الثوبُ.
سوخ: ساخَتِ الأرض تَسُوخُ سَوْخاً وسُوُوخاً: انخَسَفَتْ. وكذلك تسُوخُ الأقدامُ في الأرض.
والسُّوَاخَي: طين كثر ماؤه من رداغ المطر يشق المشي فيه. تقول: إن فيه لسُوّاخِيَةٌ شديديدة، وتصغيرها سُوَيْوِخةٌ، كما تقول: كميثرة. وتقول: مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَي، على فعالي.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**خ ي س**، **خ س أ**، **س خ و**، **و س خ**، **س و خ**، **س خ ي** kullanımdadırlar. **خيس**: **الخِيْسُ**: **الطرفاء**’ın ve ağaç türlerinin bittiği yer; dedi ki:
Üst üste ölümler Üsâme’nin üzerine **الخيِ? سِ**’te; onun üzerinde **الطرفاءُ** ve **الأسلُ**.

Ve **خاسَ يَخيسُ خَيْساً**: o, bir şeyin bir yerde kalıp bozulması ve değişmesi; **الجوز** ve **التمر**’den **الخائسِ** ve **اللَّحْمِ** ve benzeri gibi. Artık kokarsa: **أَصَلَّ** denir; o da **مُصِلٌّ**’dir.
Ve şöyle okunur: “**أإذا أَصْلَلْنا في الأرض**” yani: koktuk.
Ve **الزَّايُ** **الجَوْز** ve **اللحم**’da **السين**’den daha iyidir.
Ve **إبِلٌ مُخَيِّسَةٌ**: o, otlağa salınmamış; fakat boğazlama yahut paylaştırma için **تُخَيَّسُ** edilen (develer)dir.
Ve insan, **المُخَيَّسِ** içinde **يُخَيَّسُ**; ondan kederin ve eziyetin şiddetine varıncaya, alçalıncaya ve horlanıncaya kadar. Denir ki: onda **خاس** etti; ve bununla, Ali b. Ebî Tâlib’in - عليه السلام - zindanı **مُخَيِّساً** diye adlandırıldı.
En-Nâbiga dedi ki:
Ve **وخَيِّسِ الجِنّ**; ben onlara izin verdim;		**تَدْمُرَ**’u **بالصُّفَاحِ** ve **العَمَدِ** ile bina ederler.
Yani: onları hapseder ve onları işte yorar.
Ve çocuğa denir: **قل خَيْسُهُ ما أظرفه**; yani: kederi azdır; ve bu, yüksek (fasih) değildir.
Ve sövmede denir: **يُخاسُ أنفه**; hoşlanılmayan şeyde; yani: burnu alçaltılır.
Ve **خاسَ** falan kimse vaadinde; yani: sözünden döndü; ve **خَاسَ** falan kimse; yani: dediğinden caydı.

**خوس**: Ve **خَوَّسَ المُتَخَوِّس**: o, develerden semizlikten eti ve yağı ortaya çıkmış olandır.

**خسأ**: **خَسَأت** köpeği; onu azarladığında; böylece **اخِسَأْ** dersin.
Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخاسِيىءُ**: uzaklaştırılmış olandır. Ve Allah Yahudileri **قردةً خاسِئينَ** kıldı; yani: kovulmuşlar.
Ve köpek **خَسَأ** eder; **خُسوُءاً**.
Ve denir: **اخْسَأْ عني** ve **اخْسَأ إليك**.
Ve **خَسَأ** **البر**; yani: yedi ve yoruldu; **يَخْسَأُ خُسُوءاً**; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “.... **خاسِئاً** ve o **حَسيرُ** iken.”
Ve **الجوز** oyunu hakkında denir: “**خَسَا أم زَكَا**”; böylece **خَسَا** tek (sayı), ve **زكا** çift (sayı)dır. Rü’be dedi ki:
**لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي**
Ve dedi ki:
**يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا**
Yani: iki ayak ve bir (ayak) üzerinde yürür.

**سخو**: **السَّخاءُ**: cömertlik; ve **رجل سَخيٌّ**; ve **سَخَا يَسْخُو سخاءً**; ve **سَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً** ve **سَخِيَ يَسْخَى سَخيً**.
Ve **سَخَّيْتُ** nefsimi ve kendimle şeyden; onu terk ettiğimde ve nefsin seni ona çekiştirmediğinde. El-Halîl b. Ahmed dedi ki:
Süleyman’a ulaştır: ben ondan genişlik içindeyim,		ve bir zenginlikteyim; ancak ben mal sahibi değilim.
Nefsimle **سَخَّى** ettim: ben kimseyi görmüyorum		zayıflıktan ölür; ne de bir hâl üzere kalır.
Ve denir: **سَخَوْتُ سَخْواً**; ve ateşi **سَخَّيْتُ**; **تَسخِيةً**; ve onu ayrıca **أسْخيْتُ**; yani: yakıcının kalbini açtım ki **تَحْضَأَ**.
Ve **السَّخَا**: bahar bitkilerinden bir ottur; başak biçimi gibi sapı üzerinde yükselir; içinde **الينبوت** taneleri gibi taneler vardır; tanesinin içi yaraya ilaçtır. Bir tanesi **سَخاة**’dır; bazıları der ki: **صخاة**.
Ve **السَّخاويُّ**: çölün genişliği ve sıcağının şiddetidir. En-Nâbiga dedi ki:
Bana bir tehdit geldi; ve aramızda ıssız yerler;		onun **سَخاوِيُّها**’sı ve aşağı inen alçak yer.

**وسخ**: **الوَسَخُ**: suyla az ilgilenmekten derinin üzerine çıkan şeydir.
Ve deri **وَسِخَ** oldu ve **تَوَسَّخَ** oldu; ve onu **أَوسَخْتُ** ve **وَوَسَّخْتُ**; ve elbise **استَوْسَخَ** oldu.

**سوخ**: Yer **ساخَتِ**; **تَسُوخُ سَوْخاً** ve **سُوُوخاً**: çöktü. Aynı şekilde ayaklar da yerde **تسُوخُ** eder.
Ve **السُّوَاخَي**: yağmur çamurundan suyu çok olan bir çamurdur; yürümek onda zorlaşır. Dersin ki: onda şiddetli bir **سُوّاخِيَةٌ** vardır; onun küçültmesi **سُوَيْوِخةٌ**’dır; tıpkı **كميثرة** dediğin gibi. Ve dersin ki: yağmura tutulduk; ta ki yer **سُوَّاخَي** oldu; **فعالي** vezni üzere.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خسأت الكلب خَسْأً: طردته، وخسأ الكلب بنفسه يتعدى ولا يتعدى. وانخسأ أيضاً. وقال:
كالكلب إن قلت له اخْسَأْ فانخسأ
أبو زيد: خسأ بصرُهُ خَسْأً وخُسوءاً، أي سَدِرَ، ومنه قوله تعالى: "ينقلبْ إليك البصَرُ خاسئاً وهو حسيرُ". وتخاسأ القوم بالحجارة: تراموا بها، وكانت بينهم مخاسَأَة.

##### Türkçe

**خسأت الكلب** **خَسْأً**: Onu kovdun; ve **خسأ الكلب** kendi kendine (kullanılır); geçişli de olur geçişsiz de olur. Ve **انخسأ** da (denir). Ve dedi ki:
كالكلب إن قلت له **اخْسَأْ** فانخسأ

Ebu Zeyd: **خسأ بصرُهُ** **خَسْأً** ve **خُسوءاً**, yani şaşkınlaştı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: "Göz sana **خاسئاً** olarak döner; o ise bitkin (olmuş)tur." Ve **تخاسأ القوم بالحجارة**: Onlarla (taşlarla) birbirlerine attılar; ve aralarında bir **مخاسَأَة** vardı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخَاء والسين
خاس ، خسأ ، خسى ، سخا ، ساخ ، وسخ : مستعملة .
خوس _ خيس : أبو العباس _ عن ابن
الأعرابيِّ _ الخَوْسُ : الطِّعانُ بالرِّمَاحِ
وِلاَءً وِلاَءً .
وقد خَاسَهُ يَخُوسُه خَوْساً _ إذا طعَنَهُ .
وقال الليْثُ : يقال للشَّيْء _ يَبْقَى في
مَوْضِعٍ فيَفْسُد ويتغيَّر كالْجَوْزِ والتَّمْرِ _ :
خَائِسٌ .
وقد خَاسَ يَخِيسُ .
فإذا أَنْتَنَ فهو مُصِلٌّ .
قال : والزَّايُ _ في اللَّحْم والْجَوْزِ _ :
أَحْسَنُ من السِّين .
وقال غيرُه : يقال للشَّيء _ إذا كَسَدَ _ :
خَاسَ .
كأَنَّه لمَا كَسَدَ سُوقُهُ فَسَد . . حتَّى خَاسَ .
وقال اللّيْثُ : الإبلُ المخيَّسَةُ : التي لم
تُسَرَّحْ ، ولكنَّها خُيِّسَتْ للنَّحْرِ أو القَسْمِ
وأنشد قولَ النَّابِغَةِ :
والأُدْمُ قَدْ خُيِّسَتْ فُتْلاً مَرَافِقُهَا
مَشْدُودَةً بِرِحَالِ الْحِيرَةِ الْجُدُدِ
رَفَعَ ) ( الْمَرافِقَ ) ( ب ) ( الْفُتْلِ ) ( _ لأنَّ ) ( الفُتْلَ ) ( في
المعنَى : ابتداءٌ .
وإنمَا نُصِبَتْ لاتِّصالها بالْفْعْل .
وهذا كقولك : مررتُ برجُلٍ كَرِيمٍ جَدُّه .
ف ) ( كريمٌ ) ( متصل بالأول .
وهو نَعْتٌ لِلجَدِّ .
وهو مِثْلُ قولِ الله _ عزّ وجلّ _ ) أخرجنا من هذه القرية الظالم أهلها ( [ النِّساء : 75 ] .
وقال اللَّيثُ : الإنسانُ يُخَيِّسُ في
) ( الْمُخَيِّسِ ) ( حتَّى يبلغ منه شِدَّةَ الغَمِّ
والأذَى .
يقال : قد خَاسَ فيه .
وبَنَى أَمير المؤْمِنين عليُّ بنُ أبي طَالبِ عليه السلام
سِجْناً فَسَمَّاهُ ) ( نَافِعاً ) ( فنُقِبُ ، وأَفْلَتَ منه
الْمُحَبَّسَونَ . ثم بَنَى سِجْناً آخرَ حصيناً
فسمَّاه : ) ( مُخَيِّساً ) ( ، وقال :
بَنَيْتُ بَعْدَ ) ( نافعٍ ) ( ) ( مُخَيِّساً )
بَاباً حَصِيناً وَأَمِيناً كَيِّسَا
أَلاَ تَرَانِي كَيِّساً مُكَيِّسَا ؟
وقال غيرُه : يقال : خَيَّسْتُ الرَّجلَ وغَيْرَه _
إذا ذَلَّلْتَهُ . . والأصلُ واحد .
وقال اللَّيثُ : يقال : قَلَّ خَيْسُهُ
ما أَظرفه _ أي : قَلَّ غَمُّه .
وليسَتْ بالْعَالِيَة .
قلتُ : ورَوَى عَمْرٌ و _ عن أبيه _ في قَوْل
العرب : ) ( أَقَلَّ الله خِيسَهُ ) ( _ بكسر الخاء _
أي : أَقَلَّ الله لَبَنه . . و ) ( كَثُرَ خِيسُهُ ) ( _ أي :
دَرَّهُ ولَبَنُهُ .
وأَخْبَرني المنْذريُّ _ عن الصَّيْدَاوِيِّ _ قال :
سأَلْتُ الرِّيَاشِيَّ عن ) ( الْخِيْسَةِ ) ( ؟ فقال :
الأجَمَةُ .
وَأَنشد :
لِحَاهُمُ كَأَنَّها أَخْيَاسُ
قال : وعَرَضْتُ على الرِّياشيِّ دُعاءً للعَرَب _
بَعْضِهم على بَعْض _ فيقولُ :
) ( أَقَلَّ الله خِيسَكَ ) ( _ أي : لَبَنَك ؟
فقال : نَعَمْ : العَرَبُ تقولُ هذا ، إلاَّ أَنَّ
الأصمعيَّ لم يَعْرفْه .
وقال أبو سَعِيد الضَّرِيرُ :
يقالُ : قَلَّ خِيسُ فُلاَنٍ _ أَي : قَلَّ خَطَؤُه .
ويقال : أَقلِلُ مِنْ خِيسِكَ _ أي : مِن
كَذِبِكَ .
ويقال : فلانٌ في عِيصٍ أَخْيَسَ ، وعَدَدٍ
أَخْيسَ _ أي : كَثِيرُ الْعَدَد . وقال جَنْدَلٌ :
وَإِنَّ عِيصِى عيصُ عِزٍّ أَخْيَسُ
أَلَفُّ تَحْمِيهِ صَفَاةٌ عِرْمِسُ
وقال أبو عُبَيْدٍ : الْخِيسُ : الأَجمَةُ .
وقال اللَّيثُ : يقال : خَاسَ فلانٌ بوَعْدِهِ _
يَخِيسُ _ إذا أخلفَ .
وخَاسَ بعَهْدِه _ إذا غدر وَنَكَثَ .
ويقال : إنْ فَعلَ فلانٌ كذا وكذا فإنَّهُ يُخَاسُ
أَنْفُه _ أي : يُذَلُّ أَنْفُهُ .
خسأ : بالهمز .
قال اللَّيْثُ وغَيرُهُ : تقول : خَسَأْتُ الْكَلْبَ _
إذا زَجَرْتَهُ فقلتَ : اخْسَأْ .
والْخَاسِيءُ _ من الكلابِ والخنازير _ :
الْمُبَاعَدُ .
وقد خَسَأ الْكَلْبُ . . يَخْسَأُ خُسُوءاً .
قال الله جلّ وعزّ لليَهُود لَعنهم الله _ :
) كونوا قردة خاسئين ( [ البَقَرَة : 65 ] _ أَيْ :
مَدْحُورِينَ .
ويقالُ : اخْسَأْ إلَيْكَ واخْسَأْ عَنِّي . وخَسَأَ
البَصَرُ _ إذا كلَّ وأَعْيَا _ يَخْسَأُ خُسُوءاً .
ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير ( [ المُلك : 4 ] .
قلتُ : ويقالُ : خَسَأْتُهُ فَخَسَأَ _ أَيْ : أَبْعَدْتُهُ
فَبَعُدَ .
خسا : غَيْرَ مَهْمُوز .
قال الليث : ) ( خَسَا زَكَا ) ( . . فَخَسَا :
كلمةٌ . . مِحْنَتُها : أَفْرَادُ الشيء .
يُلْعَبُ بالْجَوْزِ فيقال : ) ( خَسَا زكَا ) (
فَ ) ( خَسَا ) ( ، فَرْدٌ ، و ) ( زَكَا ) ( : زوجٌ .
كما تقولُ : شَفْعٌ ووَتْرٌ .
وقال رُؤْبَةُ :
لَمْ يَدْرِ مَا الزَّاكِي مِنَ الْمُخَاسِي
وقال رُؤْبَةٌ _ أيضاً :
يَمْشِي عَلَى قَوَائِمٍ خَسَا زَكَا
وقال ابن السِّكِّيتِ :
يُجْمَعُ ) ( خَسَا ) ( : ) ( أَخَاسِيَ ) ( .
وأنشد لِلْعَجَّاجِ :
حَيْرَانُ لاَ يَشْعُرُ مِنْ حَيْثُ أَتَى
عَنْ قِبْصِ مَنْ لاَقَى أَخَاسٍ أَمْ زَكَا ؟ ؟
يقولُ : ) ( لاَ يَشْعُرُ ) ( أَفَرْدٌ هُوْ أَمْ زَوْجُ ؟
قال : والأَخَاسِي : جَمْعُ ) ( خَساً ) ( .
سَلَمَةُ _ عن الفرَّاء _ : العَرَبُ تقولُ للزَّوْجِ :
زَكَا ) ( ، وللفردِ : ) ( خَسَا ) ( .
قال : ومنهم من يُلحقُهُمَا بِبابِ ) ( فَتًى ) (
فَيَصْرِفُ .
ومِنْهُمْ مَنْ يُلْحقُهُمَا بِبَابِ ) ( زُفَرَ ) ( . وَمِنْهُمْ
مَنْ يُلْحِقُهُمَا بِبَابِ ) ( سَكَر ) ( .
قال : وأنشدتني الدُّبَيْرِيّةُ :
كَانُوا خَساً أَوْ زَكاً مِنْ دُونِ أَرْبَعةٍ
لم يَخْلَقُوا وَجُدُودُ النَّاسِ تَعْتَلِجُ
ويقال : هو يُخَسِّي ويُزَكِّي _ أَيْ : يَلْعَبُ
فيقولُ : أَزْوَجٌ أَمْ فَرْدٌ ؟
وقال غيرُه : خَاسَيْتُ فُلاناً _ إذا لاَعَبْتُهُ
بالْجَوْزِ _ فَرْداً أَوْ زَوْجاً .
وأنشد ابنُ الأعرابيِّ _ في صِفةِ فَرَس :
يَعْدُو عَلَى خَمْسٍ قَوَائِمُهُ زَكَا
أراد : أنَّ هذا الفَرَسَ يَعْدُو عَلَى خَمْسٍ من
الأُتُنِ . . فيَطْرُدُها ، وقَوَائمُهُ ) ( زَكَا ) ( _ أَيْ :
هي أَرْبَعُ .
والتَّخَاسِي : هو التَّرَامِي بالْحَصى .
يقال : تخَاسَتْ قَوَائِمُ النَّاقَةِ بالْحَصَى _ أي
ترامَتْ به .
وقال الْمُمَزَّقُ الْعَبْدِيُّ :
تَخَاسَى يَدَاهَا بِالْحَصَى وَتَرُضُّهُ
بِأَسْمَرَ صَرَّافٍ إذا حَمَّ مُطْرِقٍ
أَرادَ ب ) ( الأَسْمَرِ الصَّرَّافِ ) ( : مَنْسِمَهَا .
وَ ) ( حَمَّ ) ( _ أَيْ : قَصَدَ .
سخا _ ( ساخت ) : قال الليث : السَّخَا : بَقْلَةٌ
من بُقولِ الرِّبيعِ تَرْتَفِعُ عَلَى سَاقِها كهيئةِ
سُنْبُلَةٍ فيها حَبَّاتٌ كَحَبِّ الْيَنْبُوتِ ولُبُّ
حَبِّهَا : دَوَاءٌ لِلْجُرْحِ .
قال : والْوَاحِدَة سَخَاةٌ .
وبَعْضٌ يقولُ : صَخَاةٌ . ويقالُ : سَخَّيْتُ
نَفْسي وبِنَفْسي من هذا الشيٍ ء _ إذا تَرَكْتَهُ ،
ولم تُنَازعْكَ نَفْسُكَ إليه .
أبوعبيد _ عن الْعَدَبَّسِ الْكِنَانيِّ _ قال :
السَّخَا : مَقْصُورٌ وهو ظَلْعٌ يكونُ من أَن
يَثِبَ البعير بالْحِمْل الثقيل ، فَتَعْتَرِضَ الرِّيحُ
بين الْجِلْدِ والْكَتفِ .
يقال منه : بَعِيرٌ سَخٍ _ مقصورٌ _ مِثْلُ : عَمٍ .
الْحرَّانيُّ _ عن ابن السكِّيتِ عن أبي
عمرو _ :
سَخَوْتُ النّارَ أَسخُوهَا سَخْواً .
وسَخيتُها أَسْخَاهَا سَخْياً .
وذلك إذا أَوْقَدْتُ ، فاجْتَمَع الْجَمْرُ والرَّمادُ
ففرَّجْتُه .
يقال : اسْخَ نَارَك _ أي : اجْعَلْ لها مكاناً
تَقِدُ عليه . وأنشد :
ويُرْزِمُ أَنْ يَرَى الْمَعْجُونَ يُلْقَى
بِسَخيِ النّار إِرْزَامَ الْفَصِيلِ
وقال أبو تُرَابٍ : قال الْغَنَوِيُّ : سَخَا النّارَ
وصَخَاهَا _ إذا فَتَحَ عَيْنَها .
وقال ابنُ السكِّيت :
يقال سَخَا فلانٌ يَسْخُو ، وسَخِيَ يَسْخَى ،
وسَخُوَ يَسْخُو _ إذا كان سَخِيًّا .
ويقال : إن السَّخَا : مَأخُوذٌ مِن السَّخْوِ ،
وهُو الْمَوْضعُ الذي يُوَسَّعُ تحتَ الْقِدْرِ
ليتمكَّنَ الوَقُودُ .
لأنَّ الصَّدْرَ أيضاً يتَّسِعُ لِلعَطِيّة .
قال ذلك أبو عَمْرٍ و الشَّيْبَانيُّ . والعرب
تقول : رجلٌ سَخِيٌّ ، وقوم أَسْخِيَاءُ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ السَّخَاخُ :
الأرض الْحَرَّةُ اللَّيِّنَةُ والسَّخَاويُّ : الأرْضُ
اللَّيِّنَة التُّرْبةِ مع بُعْدٍ .
وقال النَّابِغَةُ الذُّبيَانيُّ :
أَتَاني وَعِيدٌ والتنَائِفُ بَيْنَنَا
سَخَاوِيُّهَا وَالْغَائِطُ الْمُتَصوِّبُ
شَمِرُ _ عن أبي عمرو _ : السَّخَاوِيُّ - من
الأرض : التي لا شيء فيها وهي
سَخَاوِيّةٌ .
وقال الْجَعْدِيُّ :
سَخَاوِيُّ يَطْفُو آلُهَا ثُمَّ يَرْسُبُ
ساخ : قال شمرٌ : قال أبو مُجِيبٍ : بَطْحَاءُ
سُوَّاخَى . . وهي التي تَسُوخُ فيها الأقْدَامُ .
ووصف بعيراً يُرَاضُ _ : قال : فأخذ
صاحِبُه بذَنَبِهِ في بَطْحَاء سُوَّاخَى .
وإنما يُضْطَرُّ إليها الصَّعْب لِيَسُوخَ فيها .
وقال الليث : سَاخَتِ الأرضُ : فهي تَسُوخُ
سَوْخاً وسُؤْوخاً _ إذا انْخَسَفَتْ .
وكذلك الأقْدَام تَسُوخُ في الأرض _
وكذلك سَاخَتْ بهم الأرضُ ، وهي تَسُوخُ
بهم .
قال : والسُّوَّاخَى : طِينٌ كثُرَ ماؤه من رِدَاغِ
المَطَرِ .
يقال : إنَّ فيه لَسُوَّاخِيَةً شديدةً والتَّصْغير
سُوَيْوِخَةٌ ، كما يقال : كُمَيْثِرَةٌ .
ويقال : مُطِرْنا حتى صارَتِ الأرْضُ
سُوَّاخَى _ بوزن ) ( فُعَّالَى ) ( وَفَعَالَى بفتح الفاء
واللام .
وفي ) ( النوادر ) ( : تَسَوَّخْنَا في الطين .
وترَوَّخْنَا _ أي : وقَعْنا فيه .
وسخ : قال الليث : الْوَسَخُ : ما عَلاَ الْجِلْدَ
والثَّوْبَ من الدَّرَنِ . . لِقلّةِ التَّعَهُّدِ بالماء .
يقال : وَسِخَ الْجلْدُ يَوْسَخُ وَسَخاً وتَوسَّخَ
واتَّسَخَ واسْتَوْسَخَ . وكذلك الثَّوْبُ .
وقد أَوْسَخْتُهُ ، ووَسَّخْتُهُ أنا .

##### Türkçe

**باب الخَاء والسين**
**خاس** ، **خسأ** ، **خسى** ، **سخا** ، **ساخ** ، **وسخ** : kullanımdadır.

**خوس** _ **خيس** : Ebü’l-‘Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ **الخَوْسُ** : mızraklarla ardı ardına, peş peşe saplamadır.
Ve muhakkak onu **خَاسَهُ يَخُوسُه خَوْساً** _ onu sapladığı zaman.

Ve Leys dedi: bir şeye _ bir yerde kalır da bozulur ve değişir; ceviz ve hurma gibi _ denilir: **خَائِسٌ**.
Ve muhakkak **خَاسَ يَخِيسُ**.

Artık eğer kokarsa o **مُصِلٌّ**’dür.
Dedi: ve **الزَّايُ** _ et ve cevizde _ **السِّين**’den daha iyidir.

Ve başkası dedi: bir şeye _ durgunlaştığı zaman _ denilir: **خَاسَ**.
Sanki pazarı durgunlaştığında bozuldu… nihayet **خَاسَ**.

Ve Leys dedi: **الإبلُ المخيَّسَةُ**: salıverilmemiş olan; fakat boğazlamak yahut paylaştırmak için **خُيِّسَتْ** olan.
Ve Nâbiga’nın sözünü inşâd etti:
والأُدْمُ قَدْ خُيِّسَتْ فُتْلاً مَرَافِقُهَا
مَشْدُودَةً بِرِحَالِ الْحِيرَةِ الْجُدُدِ

**الْمَرافِقَ**’i **الْفُتْلِ** ile ref‘ etti; çünkü **الفُتْلَ** mânâda: bir başlangıçtır.
Ancak fiile bitişik oluşundan dolayı nasb edildi.
Bu, senin “Kerîm dedesi olan bir adamın yanından geçtim” sözün gibidir.
Artık **كريمٌ** birincisine bitişiktir.
Ve o, dede için bir sıfattır.
Ve o, Allah’ın _ عزّ وجلّ _ sözü gibidir: ) أخرجنا من هذه القرية الظالم أهلها ( [النِّساء: 75].

Ve Leys dedi: insan **الْمُخَيِّسِ**’te **يُخَيِّسُ**; ondan şiddetli gam ve eziyete ulaşıncaya kadar.
Denilir: onda **خَاسَ**.

Ve Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib عليه السلام bir zindan yaptı da ona **نَافِعاً** adını verdi; sonra delindi ve hapsedilenler ondan kaçıp kurtuldu. Sonra sağlam başka bir zindan yaptı da ona: **مُخَيِّساً** adını verdi ve dedi:
بَنَيْتُ بَعْدَ **نافعٍ** **مُخَيِّساً**
بَاباً حَصِيناً وَأَمِيناً كَيِّسَا
أَلاَ تَرَانِي كَيِّساً مُكَيِّسَا ؟

Ve başkası dedi: denilir: **خَيَّسْتُ** adamı ve başkasını _ onu zelil kıldığım zaman… asıl birdir.

Ve Leys dedi: denilir: **قَلَّ خَيْسُهُ**; ne zarif! _ yani: gamı azaldı.
Ve bu, **الْعَالِيَة**’de değildir.

Dedim: ve Amr _ babasından _ Arapların sözü hakkında rivayet etti: **أَقَلَّ الله خِيسَهُ** _ **الخاء**’ın kesresiyle _ yani: Allah onun sütünü azalttı… ve **كَثُرَ خِيسُهُ** _ yani: onun sütü sağılır oldu ve sütü (çoğaldı).

Ve Münzirî bana haber verdi _ Saydâvî’den _ dedi: Rîyâşî’ye **الْخِيْسَةِ** hakkında sordum; dedi ki: sık ağaçlıktır.
Ve inşâd etti:
لِحَاهُمُ كَأَنَّها أَخْيَاسُ

Dedi: ve Rîyâşî’ye Arapların bir kısmının bir kısmına yaptığı bir duayı arz ettim; der ki: **أَقَلَّ الله خِيسَكَ** _ yani: sütünü?
Dedi ki: evet; Araplar bunu söyler; ancak Asma‘î onu bilmedi.

Ve Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi:
Denilir: **قَلَّ خِيسُ فُلاَنٍ** _ yani: hatası azaldı.
Ve denilir: **أَقلِلُ مِنْ خِيسِكَ** _ yani: yalanından.
Ve denilir: falan kimse **عِيصٍ أَخْيَسَ**’tedir ve **عَدَدٍ أَخْيسَ**’tedir _ yani: sayısı çoktur. Ve Cendel dedi:
وَإِنَّ عِيصِى عيصُ عِزٍّ أَخْيَسُ
أَلَفُّ تَحْمِيهِ صَفَاةٌ عِرْمِسُ

Ve Ebû ‘Ubeyd dedi: **الْخِيسُ**: sık ağaçlıktır.

Ve Leys dedi: denilir: falan kimse vaadiyle **خَاسَ** _ **يَخِيسُ** _ sözünden döndüğü zaman.
Ve ahdiyle **خَاسَ** _ hainlik edip bozduğu zaman.
Ve denilir: eğer falan şöyle şöyle yaparsa onun burnu **يُخَاسُ** _ yani: burnu zelil edilir.

**خسأ**: hemze iledir.
Leys ve başkası dedi: dersin: **خَسَأْتُ الْكَلْبَ** _ onu azarladığın zaman; ve “**اخْسَأْ**” dersin.
Ve **الْخَاسِيءُ** _ köpeklerden ve domuzlardan _: uzaklaştırılmış olandır.
Ve muhakkak köpek **خَسَأ**… **يَخْسَأُ خُسُوءاً**.

Allah جلّ وعزّ, Allah’ın lanetlediği Yahudilere dedi: ) كونوا قردة خاسئين ( [البَقَرَة: 65] _ yani: kovulmuşlar.
Ve denilir: **اخْسَأْ إلَيْكَ** ve **اخْسَأْ عَنِّي**. Ve **خَسَأَ البَصَرُ** _ yorulup bitkin düştüğü zaman _ **يَخْسَأُ خُسُوءاً**.
Ve ondan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير ( [المُلك: 4].

Dedim: ve denilir: **خَسَأْتُهُ فَخَسَأَ** _ yani: onu uzaklaştırdım da uzaklaştı.

**خسا**: hemzesizdir.
Leys dedi: **خَسَا زَكَا**… artık **خَسَا** bir kelimedir… onun mihneti: şeyin tek oluşudur.
Cevizle oynanır da denilir: **خَسَا زكَا**; artık **خَسَا** tek, **زَكَا** çift(tir).
Senin “şef‘ ve vetr” demen gibi.

Rü’be dedi:
لَمْ يَدْرِ مَا الزَّاكِي مِنَ الْمُخَاسِي

Ve Rü’be _ yine _ dedi:
يَمْشِي عَلَى قَوَائِمٍ خَسَا زَكَا

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **خَسَا**’nın cem‘i: **أَخَاسِيَ**.
Ve ‘Accâc’a ait olarak inşâd etti:
حَيْرَانُ لاَ يَشْعُرُ مِنْ حَيْثُ أَتَى
عَنْ قِبْصِ مَنْ لاَقَى أَخَاسٍ أَمْ زَكَا ؟ ؟

Der ki: **لاَ يَشْعُرُ**: tek midir yoksa çift mi?
Dedi: ve **الأَخَاسِي**: **خَساً**’nın cem‘idir.

Seleme _ Ferrâ’dan _: Araplar çifte **زَكَا** der, teke **خَسَا** der.
Dedi: ve onlardan kimi ikisini **فَتًى** babına ilhak eder de i‘rablı yapar.
Ve onlardan kimi ikisini **زُفَرَ** babına ilhak eder. Ve onlardan kimi ikisini **سَكَر** babına ilhak eder.

Dedi: ve Dubeyriyye bana inşâd etti:
كَانُوا خَساً أَوْ زَكاً مِنْ دُونِ أَرْبَعةٍ
لم يَخْلَقُوا وَجُدُودُ النَّاسِ تَعْتَلِجُ

Ve denilir: o **يُخَسِّي** ve **يُزَكِّي** _ yani: oynar; der ki: çift mi yoksa tek mi?

Ve başkası dedi: **خَاسَيْتُ** falanı _ cevizle onunla oynadığım zaman _ tek yahut çift.

Ve İbnü’l-A‘râbî, bir atın sıfatında inşâd etti:
يَعْدُو عَلَى خَمْسٍ قَوَائِمُهُ زَكَا

İstedi ki: bu at dişi eşeklerden beşi üzerine koşar… onları kovar; ve ayakları **زَكَا** _ yani: dörttür.

Ve **التَّخَاسِي**: çakıl taşlarıyla karşılıklı atışmadır.
Denilir: devenin ayakları çakıl taşlarıyla **تخَاسَتْ** _ yani: onunla atıştı.

Ve Mumazzaq el-‘Abdî dedi:
تَخَاسَى يَدَاهَا بِالْحَصَى وَتَرُضُّهُ
بِأَسْمَرَ صَرَّافٍ إذا حَمَّ مُطْرِقٍ

**الأَسْمَرِ الصَّرَّافِ** ile istedi: onun tırnağı.
Ve **حَمَّ** _ yani: kastetti.

**سخا** _ (**ساخت**) : Leys dedi: **السَّخَا**: bahar otlarından bir ottur; sapı üzerinde başak biçiminde yükselir; içinde **الْيَنْبُوت** tanesi gibi taneler vardır; tanelerinin içi: yara için ilaçtır.
Dedi: ve bir tanesi **سَخَاةٌ**’dır.
Ve bazısı der ki: **صَخَاةٌ**.

Ve denilir: bu şeyden kendimi ve nefsimle **سَخَّيْتُ** _ onu terk ettiğim ve nefsin ona karşı seni çekiştirmediği zaman.

Ebû ‘Ubeyd _ ‘Adebbes el-Kinânî’den _ dedi: **السَّخَا**: maksûrdur; ağır yükle deve sıçramasından meydana gelen bir topallıktır; rüzgâr derinin ve kürek kemiğinin arasına girer.
Ondan denilir: **بَعِيرٌ سَخٍ** _ maksûr _ tıpkı: **عَمٍ** gibi.

Harrânî _ İbnü’s-Sikkît’ten, Ebû ‘Amr’dan _:
**سَخَوْتُ** ateşi, onu **أَسخُوهَا سَخْواً**.
Ve onu **سَخيتُها أَسْخَاهَا سَخْياً**.
Bu, yaktığım zaman olur; kor ve kül toplanır da onu araladığımda.
Denilir: **اسْخَ نَارَك** _ yani: onun için üzerinde yanacağı bir yer yap. Ve inşâd etti:
ويُرْزِمُ أَنْ يَرَى الْمَعْجُونَ يُلْقَى
بِسَخيِ النّار إِرْزَامَ الْفَصِيلِ

Ve Ebû Turâb dedi: Ganevî dedi: ateşi **سَخَا** ve **صَخَاهَا** _ onun gözünü açtığı zaman.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi:
Denilir: falan **سَخَا يَسْخُو**; ve **سَخِيَ يَسْخَى**; ve **سَخُوَ يَسْخُو** _ cömert olduğu zaman.
Ve denilir: muhakkak **السَّخَا**, **السَّخْوِ**’den alınmıştır; o, kazan altında genişletilen yerdir ki yakıt yerleşebilsin.
Çünkü göğüs de bağış için genişler.
Bunu Ebû ‘Amr ve Şeybânî söyledi. Ve Araplar der: **رجلٌ سَخِيٌّ**; ve kavim: **أَسْخِيَاءُ**.

Ebû ‘Ubeyd _ Asma‘î’den _: **السَّخَاخُ**: yumuşak sıcak arazi; ve **السَّخَاويُّ**: uzaklıkla beraber yumuşak, topraklı arazi.

Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
أَتَاني وَعِيدٌ والتنَائِفُ بَيْنَنَا
سَخَاوِيُّهَا وَالْغَائِطُ الْمُتَصوِّبُ

Şemir _ Ebû ‘Amr’dan _: **السَّخَاوِيُّ** - araziden: içinde hiçbir şey olmayan; ve o **سَخَاوِيّةٌ**’dir.

Ca‘dî dedi:
سَخَاوِيُّ يَطْفُو آلُهَا ثُمَّ يَرْسُبُ

**ساخ**: Şemir dedi: Ebû Mucîb dedi: **بَطْحَاءُ سُوَّاخَى**… o, ayakların içinde battığı yerdir.
Ve terbiye edilen bir deveyi vasfetti… dedi: sahibi onun kuyruğundan **بَطْحَاء سُوَّاخَى**’da tuttu.
Ancak inatçı (deve) ona mecbur edilir ki orada batsın.

Ve Leys dedi: yer **سَاخَتِ**: artık o **تَسُوخُ سَوْخاً وسُؤْوخاً** _ çöktüğü zaman.
Ve ayaklar da yerde **تَسُوخُ**;
ve yine yer onlarla **سَاخَتْ**; o, onlarla **تَسُوخُ**.

Dedi: ve **السُّوَّاخَى**: yağmur çamurundan suyu çok olan çamurdur.
Denilir: onda şiddetli bir **لَسُوَّاخِيَةً** vardır; küçültmesi **سُوَيْوِخَةٌ**’dir; tıpkı “**كُمَيْثِرَةٌ**” denildiği gibi.
Ve denilir: yağmura tutulduk da yer **سُوَّاخَى** oldu; vezni **فُعَّالَى** ve **فَعَالَى** (fâ ve lâmın fethiyle).

Ve **النوادر**’de: çamurda **تَسَوَّخْنَا**.
Ve **ترَوَّخْنَا** _ yani: içine düştük.

**وسخ**: Leys dedi: **الْوَسَخُ**: suyla az ilgilenmekten dolayı derinin ve elbisenin üzerine çıkan kir/pas’tır.
Denilir: deri **وَسِخَ**; **يَوْسَخُ وَسَخاً**; ve **تَوسَّخَ**; ve **اتَّسَخَ**; ve **اسْتَوْسَخَ**. Elbise de böyledir.
Ve muhakkak onu **أَوْسَخْتُهُ**, ve ben onu **وَسَّخْتُهُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والسين وما يثلثهما)
  (خسف)  الخاء والسين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غموض وغُؤور، وإليه يرجعُ فُروع الباب. فالخَسْف والخَسَف([1]). غموضُ ظاهرِ الأرض. قال الله تعالى: ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ﴾ [القصص 81].
  ومن الباب خُسوفُ القَمَر. وكان بعضُ أهل اللُّغة يقول: الخُسوف للقمر، والكُسوف للشمس. ويقال بئرٌ خَسِيفٌ([2])، إذا كُسِرَ جِيلُها([3]) فانهارَ ولم يُنتَزَحْ ماؤُها. قال:
  * قَليذَمٌ من العَياليم الخُسُفْ([4]) *
  وانخسفَت العينُ: عمِيَتْ. والمهزول يسمَّى خاسفاً؛ كأنّ لحمَه غارَ ودخَل. ومنه: بات على الخَسْفِ، إذا باتَ جائعاً، كأنّه غاب عنه ما أرادَه مِن طعام. وَرضِيَ بالخَسْفِ، أي الدنِيّة. ويقال: وقَع النّاسُ في أخاسِيفَ من الأرض، وهي اللّينة تكاد تَغْمُِضُ لِلينها.
  وممّا حُمِل على الباب قولُهم للسحاب الذي [يأتي([5])] بالماء الكثير خَسِيفٌ، كأنَّه شُبِّه بالبئر التي ذكرناها. وكذلك قولهم ناقة خَسِيفة([6])، أي غزيرة. فأمّا قولهم إنّ الخَسْفَ الجَوزُ المأكول* فما أدري ما هُو.
  (خسق)  الخاء والسين والقاف ليس أصلاً؛ لأنَّ السِّين فيه مُبدلةٌ من الزاء، وإنّما يُغَيَّر اللّفظُ ليغيَّر بعضُ المعنى. فالخازق من السِّهام: الذي يرتزُّ إذا أصابَ الهدف. والخاسق: الذي يتعلَّق ولا يرتَزُّ. ويقولون-والله أعلم بصحته- إنّ الناقة الخَسُوقَ السيِّئةُ الخُلُق.
  (خسل)  الخاء والسين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ضَعْفٍ وقِلَّةِ خَطَر. فالمَخْسُول: المرذول. ورجالٌ خُسَّلٌ مثل سُخَّل، وهم الضُّعَفاء. والكواكب المخسولة: المجهولة التي لا أسماء لها. قال:
ونحنُ الثُّرَيّا وجوزاؤُها *** ونحنُ السّماكانِ والمِرْزَمُوأنتُم كواكبُ مَخْسُولةٌ *** تُرَى في السّماء ولا تُعْلَمُ([7])  (خسأ)  الخاء والسين والهمزة يدلُّ على الإبعاد. يقال خَسَأْتُ الكلبَ. وفي القرآن: ﴿قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [المؤمنون 108]، كما يقال ابعُدوا.
  (خسر)  الخاء والسين والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النَّقْص. فمن ذلك الخُسْر والخُسْران، كالكُفْر والكُفْران، والفُرْق والفُرْقان. ويقال خَسَرْتُ المِيزانَ وأخْسَرْتُه، إذا نقَصْتَه. والله أعلم.
-------------------------------------------------ـ
([1]) كذا في الأصل مع الضبط. والذي في المعاجم المتداولة: الخسف والخسوف.
([2]) في الأصل: "هو خسيف"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) جيل البئر، بالكسر، وكذا جالها وجولها: جدارها وجانبها. وفي الأصل والمجمل والجمهرة واللسان: "جبلها" تحريف، صوابه ما أثبت.
([4]) لأبي نواس في مرثية خلف الأحمر. انظر ديوانه 132 والحيوان (3: 493) ومحاضرات الراغب (1: 49/ 2: 236).
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) وكذا في المجمل. لكن في اللسان والقاموس "خسيف" بطرح الهاء.
([7]) البيتان في المجمل واللسان (خسل، سخل)، إذ يروى فيه "مسخولة". وأنشد البيت الثاني في الأزمنة والأمكنة (2: 373).
ـ

##### Türkçe

( **خاء** , **سين** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

  ( **خسف** )  **الخاء** , **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir kapalılığa ve çukurluğa delâlet eder; babın dalları ona döner. Şu hâlde **الخَسْف** ve **الخَسَف**([1]). Yerin görüneninin kapalılığıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ﴾ [القصص 81].
  Ve babdandır: **خُسوفُ القَمَر**. Dil ehlinin bazısı derdi ki: **الخُسوف** ay içindir, **الكُسوف** güneş içindir. Ve denir: **بئرٌ خَسِيفٌ**([2]), onun **جِيلُها**([3]) kırıldığı zaman; böylece çöker ve suyu çekilip çıkarılmaz. Dedi ki:
  * قَليذَمٌ من العَياليم الخُسُفْ([4]) *
  Ve **انخسفَت العينُ**: kör oldu. Ve zayıf düşmüş olana **خاسفاً** denir; sanki eti çukurlaştı ve içeri girdi. Ve ondandır: **بات على الخَسْفِ**; aç olarak gecelediği zaman, sanki istediği yemekten ona kaybolmuş gibidir. Ve **وَرضِيَ بالخَسْفِ**; yani aşağılık (şey) ile razı oldu. Ve denir: insanlar yerden **أخاسِيفَ** içine düştüler; o, yumuşak olandır, yumuşaklığından dolayı neredeyse kapanır.
  Ve bab üzerine taşınan şeylerdendir: çok su ile [gelen([5])] buluta onların **خَسِيفٌ** demeleri; sanki onu, zikrettiğimiz kuyuya benzetti. Yine onların **ناقة خَسِيفة**([6]) demeleri; yani bol (sütlü/bol verimli). Ama onların “**الخَسْفَ** yenilen cevizdir” sözlerine gelince; onun ne olduğunu bilmiyorum.

  ( **خسق** )  **الخاء** , **السين** ve **القاف** bir asıl değildir; çünkü ondaki **السِّين** **الزاء**’dan değiştirilmiştir; lafız ancak, manânın bir kısmı değişsin diye değiştirilir. Şu hâlde oklardan **الخازق**: hedefe isabet ettiği zaman saplanıp yerleşen. Ve **الخاسق**: ilişip tutunan ve saplanıp yerleşmeyen. Ve derler —Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—: **الناقة الخَسُوقَ** kötü huyludur.

  ( **خسل** )  **الخاء** , **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; bir zayıflığa ve değerin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **المَخْسُول**: rezil/hor görülen. Ve **رجالٌ خُسَّلٌ** tıpkı **سُخَّل** gibi; onlar zayıflardır. Ve **الكواكب المخسولة**: adı olmayan bilinmeyenlerdir. Dedi ki:
ونحنُ الثُّرَيّا وجوزاؤُها *** ونحنُ السّماكانِ والمِرْزَمُ
وأنتُم كواكبُ مَخْسُولةٌ *** تُرَى في السّماء ولا تُعْلَمُ([7])

  ( **خسأ** )  **الخاء** , **السين** ve **الهمزة** uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: **خَسَأْتُ الكلبَ**. Ve Kur’ân’da: ﴿قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [المؤمنون 108]; “uzaklaşın” denildiği gibi.

  ( **خسر** )  **الخاء** , **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; eksilmeye delâlet eder. Bundan: **الخُسْر** ve **الخُسْران**; tıpkı **الكُفْر** ve **الكُفْران** ile **الفُرْق** ve **الفُرْقان** gibi. Ve denir: **خَسَرْتُ المِيزانَ** ve **أخْسَرْتُه**; onu eksilttiğin zaman. Allah daha iyi bilir.
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda harekesiyle böyle. Yaygın sözlüklerde olan: **الخسف** ve **الخسوف**.
([2]) Asılda: “**هو خسيف**”; **المجمل** ve **اللسان**’dan doğrusu.
([3]) **جيل البئر**; kesre ile; yine **جالها** ve **جولها**: onun duvarı ve yanı. Asıl, **المجمل** , **الجمهرة** ve **اللسان**’da: “**جبلها**” bir tahriftir; doğrusu, sabit kıldığım şeydir.
([4]) Ebû Nuvâs’ındır; Halef el-Ahmer için bir mersiyede. Dîvân’ına 132 ve **الحيوان** (3: 493) ve **محاضرات الراغب** (1: 49/ 2: 236) bak.
([5]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([6]) Yine **المجمل**’de böyledir. Lâkin **اللسان** ve **القاموس**’ta “**خسيف**” **الهاء**’yı atmakla.
([7]) İki beyit **المجمل** ve **اللسان**’dadır ( **خسل** , **سخل** ); zira onda “**مسخولة**” rivayet edilir. İkinci beyti **الأزمنة والأمكنة**’de (2: 373) inşâd etti.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- خسأت الكلب فخسأ، أي: زجرته مستهينا به فانزجر، وذلك إذا قلت له: اخسأ، قال تعالى في صفة الكفار: ﴿اخسؤا فيها ولا تكلمون﴾ [المؤمنون/108]، وقال تعالى: ﴿قلنا لهم كونوا قردة خاسئين﴾ [البقرة/65]، ومنه: خسأ البصر، أي انقبض عن مهانة، قال: ﴿خاسئا وهو حسير﴾ [الملك/4].

##### Türkçe

- **خسأت** **الكلب** فـ**خسأ**، yani: onu, onu küçük görerek azarladım da o da azarlanıp geri çekildi; bu, ona: **اخسأ** dediğin zamandır. Yüce Allah kâfirlerin sıfatı hakkında şöyle dedi: ﴿**اخسؤا** فيها ولا تكلمون﴾ [المؤمنون/108]. Yüce Allah şöyle dedi: ﴿قلنا لهم كونوا قردة **خاسئين**﴾ [البقرة/65]. Ve ondandır: **خسأ** **البصر**; yani bir aşağılanmadan dolayı büzüldü. Şöyle dedi: ﴿**خاسئا** وهو حسير﴾ [الملك/4].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ س أ
خسأ الكلب‏:‏ طرده فخسأ خسوءاً وكلب خاسيء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ اخسأ إليك واخسأ عني ‏"‏ اخسؤا فيها ‏"‏ وخسأ البصر‏:‏ كل وأعيا ‏"‏ ينقلب إليك البصر خاسئاً ‏"‏ وتخاسؤا بالحجارة‏:‏ تراموا بها‏.‏

##### Türkçe

خ س أ
**خسأ** köpeği: Onu kovdu; böylece **خسأ** **خسوءاً**; ve **كلب خاسيء**.
Mecazdan: **اخسأ إليك** ve **اخسأ عني**; “**اخسؤا فيها**”; ve **خسأ البصر**: yoruldu ve aciz kaldı; “**ينقلب إليك البصر خاسئاً**”; ve **تخاسؤا بالحجارة**: onunla birbirlerine taş attılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخاسِئُ من الكِلاب والخَنازِير والشياطين: البعِيدُ الذي لا يُتْرَكُ أَن يَدْنُوَ من الإِنسانِ. والخاسِئُ: الـمَطْرُود. وخَسَأَ الكلبَ يَخْسَؤُه خَسْأً وخُسُوءاً، فَخَسَأَ وانْخَسَأَ: طَرَدَه. قال: كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له اخْسَإِ انْخَسَأْ
أَي إِنْ طَرَدْتَه انْطَرَدَ.
الليث: خَسَأْتُ الكلبَ أَي زَجَرْتَه فقلتَ له اخْسَأْ، ويقال: خَسَأْتُه فَخَسَأَ أَي أَبْعَدْتُه فَبَعُد.
وفي الحديث: فَخَسَأْتُ الكلبَ أَي طَرَدْتُه وأَبْعَدْتُه. والخاسِئُ: الـمُبْعَدُ، ويكون الخاسِئُ بمعنى الصاغِرِ القَمِئِ. وخسَأَ الكلبُ بنَفْسِه يَخْسَأُ خُسوءاً، يَتعدَّى ولا يتعدّى؛ ويقال: اخْسَأْ اليك واخْسَأْ عنِّي. وقال الزجاج في قوله عز وجل: قال اخْسَؤوا فيها ولا تُكَلِّمُونِ: معناه تَباعُدُ سَخَطٍ. وقال اللّه تعالى لليهود: كُونوا قِرَدةً خاسِئين أَي مَدْحُورِين. وقال الزجاج: مُبْعَدِين. وقال ابن أَبي إِسحق لبُكَيْرِ بن حبيب: ما أَلحَن في شيء. فقال: لا تَفْعَلْ. فقال: فخُذْ عليَّ كَلِمةً. فقال: هذه واحدة، قل كَلِمهْ؛ ومرَّت به سِنَّوْرةٌ فقال لها: اخْسَيْ. فقال له: أَخْطَأْتَ انما هو: اخْسَئِي. وقال أَبو مهدية: اخْسَأْنانِّ عني. قال الأَصمعي: أَظنه يعني الشياطين. وخَسَأَ بصَرُه يَخْسَأُ خَسْأً وخُسُوءاً إِذا سَدِرَ وكَلَّ وأَعيا. وفي التنزيل: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ خاسِئاً، وهُو حَسِير» وقال الزجاج: خاسِئاً، أَي صاغِراً، منصوب على الحال.
وتخاسَأَ القومُ بالحجارة: تَرامَوْا بها. وكانت بينهم مُخاسأَةُ.

##### Türkçe

**الخاسِئُ** köpeklerden, domuzlardan ve şeytanlardan: insana yaklaşmasına izin verilmeyen uzak olan. Ve **الخاسِئُ**: kovulmuş olan.

**وخَسَأَ** köpeği, onu **يَخْسَؤُه** **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; böylece **فَخَسَأَ** ve **انْخَسَأَ**: onu kovdu. Dedi ki:
كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له اخْسَإِ انْخَسَأْ
Yani: eğer onu kovarsan kovulur.

**الليث**: **خَسَأْتُ** köpeği, yani onu azarladım; ona **اخْسَأْ** dedin; ve denir:
**خَسَأْتُه** böylece **فَخَسَأَ** yani onu uzaklaştırdım, böylece uzaklaştı.

Ve hadiste: **فَخَسَأْتُ** köpeği, yani onu kovdum ve onu uzaklaştırdım. Ve **الخاسِئُ**:
uzaklaştırılmış olan; ve **الخاسِئُ** küçük düşmüş, aşağılanmış anlamında olur. Ve **خسَأَ** köpek
kendi kendine **يَخْسَأُ** **خُسوءاً**; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve denir: **اخْسَأْ اليك**
ve **اخْسَأْ عنِّي**. Ve **الزجاج**, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında dedi: **قال اخْسَؤوا فيها ولا تُكَلِّمُونِ**: onun anlamı, öfke sebebiyle uzaklaşmadır. Ve Allah Teâlâ Yahudilere dedi: **كُونوا قِرَدةً خاسِئين** yani defedilmişler. Ve **الزجاج** dedi: uzaklaştırılmışlar. Ve İbn Ebî İshak, Bukeyr b. Habîb’e dedi: hiçbir şeyde bu kadar lahn (dil yanlışı) yapmıyorsun. O da dedi: yapma. O dedi: öyleyse benim aleyhime bir kelime al. O dedi: bu bir tanedir; **كَلِمهْ** de. Yanından bir kedi geçti, ona dedi ki: **اخْسَيْ**. Ona dedi ki: hata ettin; ancak o: **اخْسَئِي**’dir. Ve Ebû Mehdiyye dedi: **اخْسَأْنانِّ** benden. **الأَصمعي** dedi: zannederim şeytanları kastediyor.

Ve **وخَسَأَ** görmesi, **يَخْسَأُ** **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; şaşkınlaştığında, yorulduğunda ve aciz kaldığında.

Ve tenzilde: «**يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ خاسِئاً، وهُو حَسِير**» ve **الزجاج** dedi: **خاسِئاً**, yani küçük düşmüş olarak; hâl üzere mansuptur.

Ve **وتخاسَأَ** kavim taşlarla: onlarla birbirlerine taş attılar. Ve aralarında bir **مُخاسأَةُ** vardı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ س أ * * خَسَأَ * الكلب طرده من باب قطع وخسأ هو بنفسه من باب خضع و * انْخَسَأَ * أيضا و * خَسَأ * البصر سدر من باب قطع وخضع

##### Türkçe

* خ س أ * * **خَسَأَ** * köpeği, “**قطع**” bâbından (olarak) kapıdan kovdu; ve o, bizzat kendisi “**خضع**” bâbından (olarak) **خسأ** etti; ve * **انْخَسَأَ** * da (böyledir); ve * **خَسَأ** * görme, “**قطع**” ve “**خضع**” bâbından (olarak) durgunlaştı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خسأ الكلب، كمنع إذا طرده وأبعده، وقال الليث: زجره خسأ بفتح فسكون وخسوءا كقعود وخسأ الكلب نفسه: بعد، يتعدى ولا يتعدى كانخسأ وخسئ مثل جبرته فجبر، ورجعته فرجع، وقال:
  كالكلب إن قيل له اخسإ انخسأ وأما قولهم: اخسأ إليك، أي اخسأ عني، فهو من المجاز، وقال الزجاج في قوله تعالى:  قال اخسئوا فيها ولا تكلمون  معناه تباعد سخط، وقال ابن إسحاق لبكر بن حبيب: ما ألحن في شيء، فقال: لا تفعل، فقال: فخذ كلمة، فقال: هذه واحدة، قل: كلمه، ومرت به سنورة، فقال لها: اخسأ، فقال: أخطأت، إنما هو اخسئي. ومن المجاز عن أبي زيد خسأ البصر خسأ وخسوءا أي سدر وكل، ومنه قوله تعالى  ينقلب إليك البصر خاسئا  وقال الزجاج: أي صاغرا، وقيل: مبعدا، أو هو فاعل بمعنى مفعول، كقوله تعالى  في عيشة راضية  أي مرضية. والخاسئ من الكلاب والخنازير: المبعد المطرود الذي لا يترك أن يدنو من الناس، وكذلك من الشياطين. والخاسئ: الصاغر القميء. والخسيء، كأمير: الرديء من الصوف، وبه صدر في العباب. ومن المجاز: خاسؤوا وتخاسئوا إذا تراموا بينهم بالحجارة، وكانت بينهم مخاسأة، والتركيب يدل على الإبعاد.

##### Türkçe

**خسأ** köpek; **منع** gibi: onu kovduğu ve uzaklaştırdığı zaman. Leys dedi: Onu azarladı; **خسأ** (fetha ile sonra sükûn) ve **خسوءا** ( **قعود** gibi). Ve **خسأ** köpek kendisi: uzaklaştı; geçişli olur ve geçişsiz olur; **انخسأ** gibi ve **خسئ**; **جبرته** de **جبر** oldu, ve **رجعته** de **فرجع** oldu gibi. Ve dedi:
  Köpek gibi; ona “**اخسإ**” denilirse **انخسأ**. Ama onların “**اخسأ إليك**” sözü; yani “**اخسأ عني**”, o mecazdandır. Zecâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi:  “**قال اخسئوا فيها ولا تكلمون**” mânâsı: öfke ile uzaklaşın. İbn İshâk, Bekr b. Habîb’e dedi: “Bir şeyde ne kadar da lahn yapıyorsun!” O dedi: “Yapma.” O dedi: “Öyleyse bir kelime al.” O dedi: “Bu bir tanedir; ‘**كلمه**’ de.” Ve yanından bir kedi geçti; ona dedi ki: “**اخسأ**.” O dedi: “Hata ettin; ancak o ‘**اخسئي**’dir.” Mecazdandır; Ebû Zeyd’den: **خسأ** göz **خسأ** ve **خسوءا**; yani sersemledi ve yoruldu. Ondandır Yüce Allah’ın sözü:  “**ينقلب إليك البصر خاسئا**”. Zecâc dedi: yani zelil olarak. Ve denildi: uzaklaştırılmış olarak. Yahut o, mef‘ûl mânâsında fâ‘ildir; Yüce Allah’ın sözü gibi:  “**في عيشة راضية**” yani razı olunmuş. Ve **الخاسئ** köpeklerden ve domuzlardan: uzaklaştırılmış, kovulmuş olan; insanların yanına yaklaşmasına izin verilmeyen. Şeytanlardan da böyledir. Ve **الخاسئ**: zelil, aşağılık. Ve **الخسيء**, **أمير** gibi: yünden kötü olan; ve onunla **العباب**’da başa konuldu. Mecazdandır: **خاسؤوا** ve **تخاسئوا**; aralarında taşlarla birbirlerine attıkları zaman; ve aralarında bir **مخاسأة** vardı. Ve terkib, uzaklaştırmaya delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَسَأَ
1 خَسَأَ ذ , (S, K,) aor. خَسَاَ , (K,) inf. n. خَسْءٌ (S, K) and خُسُوْءٌ, (K,) He drove away a dog: (S, K:) he chid him. (Lth.) -A2- It is also intrans., (S,) and signifies He (a dog) went away, to a distance; (S, * K;) [being driven away, or chidden;] as also خَسِئَ, (K,) and ↓ انخسأ. (S, K.) ― -b2- [Hence,] tropically, said to a man, اِخْسَأْ اـِلَيْكَ, meaning اِخْسَأْ عَنِّى (tropical:) [Go thou away: or go thou away from me]. (TA.) اِخْسَؤُوا فِيهَا وَ لَا تُكَلِّمُونِ, in the Kur [xxiii. 110], is expressive of removal to a distance with anger; [meaning (assumed tropical:) Go ye away into it, (i. e. the fire of Hell,) and speak not unto Me.] (Zj.) ― -b3- [And hence, (assumed tropical:) He was, or became, vile and despised and hated: so says Golius, as on the authority of the KL; but this meaning is not in my copy of that work: it agrees, however, with a signification of the part. n. خَاسِئٌ, q. v.] -A3- Also, inf. n. خَسْءٌ and خُسُوْءٌ [as above], said of the sight, (AZ, S, K,) (tropical:) It was, or became, dazzled, or confused, (AZ, S, TA,) and dim. (K, TA.)

خَاسَؤُوا
3 خَاسَؤُوا ذ , (K,) inf. n. مُخَاسَأَةٌ, (S,) (tropical:) They threw stones, one at another; (S, K;) as also ↓ تخاسؤوا, (K,) or تخاسؤوا بِالحِجَارَةِ. (S.) And كَانَتْ بَيْنَهُمْ مُخَاسَأَةٌ (tropical:) [There was between them a contending in throwing, or throwing of stones]. (S, TA.) [See also art. خسى.] ― -b2- And هُوَ يُخَاسِئُ means يُقَامِرُ [He contends in a game of hazard]. (IB, TA in art. خسو.)

6 تَخَاْسَاَ see 3.

7 اـِنْخَسَاَ see 1.

خَسِىْءٌ
خَسِىْءٌ خسىء خسيء خسئ Bad wool. (O, K.)

خَاسِئٌ
خَاسِئٌ ذ , applied to a dog, and to a swine, (K,) and to a devil, (TA,) Driven away, repelled, and not suffered to come near to men. (K, TA.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:) Contemptible, despicable, vile, or abject. (TA.) ― -b3- Applied to the sight, (tropical:) Dazzled, or confused, (S, TA,) and dim. (TA.) So in the words of the Kur [lxvii. 4], يَنْقَلِبُ اـِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا (tropical:) [The sight will recoil to thee dazzled, or confused, or dim]: (S, TA:) or the meaning here is (assumed tropical:) contemptible: or withdrawing far away: or it is of the measure فَاعِلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, [meaning repelled far away,] like عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ, in the Kur [lxix. 21 and ci. 5], for مَرْضِيَّةٍ. (TA.)

##### Türkçe

**خَسَأَ**
1 **خَسَأَ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **خَسَاَ** , (K,) mastarı **خَسْءٌ** (S, K) ve **خُسُوْءٌ**, (K,) Bir köpeği kovdu: (S, K:) onu azarladı. (Lth.) -A2- Ayrıca lâzım (geçişsiz)dır, (S,) ve şu mânaya gelir: O (bir köpek) uzak bir mesafeye gitti; (S, * K;) [kovulmuş yahut azarlanmış olarak;] yine **خَسِئَ**, (K,) ve ↓ **انخسأ** da böyledir. (S, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] mecazen, bir adama söylenir: **اِخْسَأْ اـِلَيْكَ**, mânası **اِخْسَأْ عَنِّى** (mecaz:) [Uzaklaş: yahut benden uzaklaş]. (TA.) Kur’ân’da [xxiii. 110] **اِخْسَؤُوا فِيهَا وَ لَا تُكَلِّمُونِ**, öfke ile uzak bir mesafeye gönderilmeyi ifade eder; [mânası (varsayılan mecaz:) Oraya (yani Cehennem ateşine) gidin ve Benimle konuşmayın.] (Zj.) ― -b3- [Ve bundan, (varsayılan mecaz:) O, aşağı ve hor ve nefret edilen oldu yahut oldu: Golius böyle der, KL’nin otoritesine dayanarak; fakat bu mânâ o eserin benim nüshamda yoktur: bununla beraber, ism-i fâil **خَاسِئٌ**’in bir mânasıyla uyuşur, bkz.] -A3- Ayrıca, mastarı **خَسْءٌ** ve **خُسُوْءٌ** [yukarıdaki gibi], görme hakkında söylenir, (AZ, S, K,) (mecaz:) O, kamaştı yahut şaşırdı/karıştı, (AZ, S, TA,) ve donuklaştı. (K, TA.)

**خَاسَؤُوا**
3 **خَاسَؤُوا** ذ , (K,) mastarı **مُخَاسَأَةٌ**, (S,) (mecaz:) Birbirlerine taş attılar; (S, K;) yine ↓ **تخاسؤوا**, (K,) yahut **تخاسؤوا بِالحِجَارَةِ**. (S.) Ve **كَانَتْ بَيْنَهُمْ مُخَاسَأَةٌ** (mecaz:) [Aralarında taş atmada bir çekişme, yahut taş atma vardı]. (S, TA.) [Ayrıca bkz. madde **خسى**.] ― -b2- Ve **هُوَ يُخَاسِئُ** demektir **يُقَامِرُ** [O, kumar oynar/şans oyununda çekişir]. (IB, TA madde **خسو**’da.)

6 **تَخَاْسَاَ** bkz. 3.

7 **اـِنْخَسَاَ** bkz. 1.

**خَسِىْءٌ**
**خَسِىْءٌ** **خسىء** **خسيء** **خسئ** Kötü yün. (O, K.)

**خَاسِئٌ**
**خَاسِئٌ** ذ , bir köpeğe ve bir domuza, (K,) ve bir şeytana, (TA,) uygulanır: Kovulmuş, geri püskürtülmüş ve insanlara yaklaşmasına izin verilmemiş. (K, TA.) ― -b2- Ve [bundan,] (varsayılan mecaz:) Aşağılık, hakir, zelil, yahut alçak. (TA.) ― -b3- Görmeye uygulanır, (mecaz:) Kamaşmış yahut şaşırmış/karışmış, (S, TA,) ve donuk. (TA.) Kur’ân’ın [lxvii. 4] sözünde böyledir: **يَنْقَلِبُ اـِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا** (mecaz:) [Görme sana kamaşmış, yahut şaşırmış/karışmış, yahut donuk olarak geri döner]: (S, TA:) yahut buradaki mânâ (varsayılan mecaz:) hakir: yahut uzaklara çekilen: yahut o, vezin **فَاعِلٌ** üzeredir, vezin **مَفْعُولٌ** mânasında, [mânası uzaklara geri püskürtülmüş,] Kur’ân’da [lxix. 21 ve ci. 5] **عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ** gibi, **مَرْضِيَّةٍ** yerine. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: خسء

خَسَأَ
خَسَأَ A ( n. ac. خُسْء [ 1 ] ,  خُسُوْء [ 27 ] ),
a.  Drove away ( a dog ).

b.  Was, became dim, weak ( sight ).

خَسِىَ
xasiY^a A ( n. ac. خَسْء 1 ),
a.  Fled away ( a dog ).

b.  Was disappointed.

اِنْخَسَأَ
اِنْخَسَأَ VII ,
a.  see supra.

##### Türkçe

**خَسَأَ**
**خَسَأَ** A (mast. **خُسْء** [1], **خُسُوْء** [27]),
a. (bir köpeği) kovdu.

b. (görme) donuklaştı, zayıfladı.

**خَسِىَ**
**خَسِىَ** A (mast. **خَسْء** 1),
a. (bir köpek) kaçıp gitti.

b. hayal kırıklığına uğradı.

**اِنْخَسَأَ**
**اِنْخَسَأَ** VII,
a. yukarıya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: خسء

خسء
خَسَأَ - يَخْسَأُ- خاسِىء - خَاسِئيْن
خَسَأَ - يَخْسَأُ + الكائن + في مكان: يهدأ ويسكن في مكانه بصغار: يتوقف عن الكلام والحركة والفعل وينكمش في مكانه بصغار وحسرة
خَاسِىء اسم فاعل صفة مشبهة من " خَسَأَ - يَخْسَأُ " : الساكن والهادىء في مكانه بصغار وحسرة
خَاسِئِيْن: جمع " خَاسِىء "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالانكسار والذل والخزي والصغار" وهي:
خَزِيَ - يَخْزى، ذَلَّ - يَذِلَّ، خَسَأَ - يَخْسَأُ ، أثِمَ - يَأثَمُ، بَهِتَ - يَبْهَتُ، ثَرَبَ - يَثْرِبُ
خسئ - يخسأ - إخسأ + في
	﴿ربنا أخرجنا منها فإن عدنا فإنا ظالمون(107) قال اخسئوا فيها ولا تكلموني(108)﴾ المؤمنون
خاسئ
﴿ولقد علمتم الذين اعتدوا منكم في السبت فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين(65)﴾ البقرة ﴿فلما عتوا عن ما نهوا عنه قلنا لهم كونوا قردة خاسئين(166)﴾ الأعراف
	﴿ثم ارجع البصر كرتين ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير(4)﴾ الملك
مختار الصحاح
● [خسأ] خ س أ: خَسَأَ الكلب طرده من باب قطع وخسأ هو بنفسه من باب خضع و انْخَسَأَ أيضا و خَسَأ البصر سدر من باب قطع وخضع
الراغب
خسأ
- خسأت الكلب فخسأ، أي: زجرته مستهينا به فانزجر، وذلك إذا قلت له: اخسأ، قال تعالى في صفة الكفار: }اخسؤا فيها ولا تكلمون﴿[المؤمنون/108]، وقال تعالى:﴾قلنا لهم كونوا قردة خاسئين﴿[البقرة/65]، ومنه: خسأ البصر، أي انقبض عن مهانة، قال:﴾خاسئا وهو حسير{ [الملك/4].
ملخص اللسان
1.     الخاسِئُ من الكِلاب والخَنازِير والشياطين: البعِيدُ الذي لا يُتْرَكُ أَن يَدْنُوَ من الإِنسانِ.
2.      والخاسِئُ: الـمَطْرُود - وخَسَأَ الكلبَ يَخْسَؤُه خَسْأً وخُسُوءاً، فَخَسَأَ وانْخَسَأَ: طَرَدَه- كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له اخْسَإِ انْخَسَأْ  أَي إِنْ طَرَدْتَه انْطَرَدَ
3.      والخاسِئُ:  الـمُبْعَدُ،
4.      ويكون الخاسِئُ بمعنى الصاغِرِ القَمِئِ
5.     كُونوا  قِرَدةً خاسِئين أَي مَدْحُورِين. وقال الزجاج: مُبْعَدِين
6.     وخَسَأَ بصَرُه يَخْسَأُ خَسْأً وخُسُوءاً إِذا سَدِرَ وكَلَّ وأَعيا.
7.     وفي التنزيل: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ خاسِئاً، وهُو حَسِير»: خاسِئاً، أَي صاغِراً، منصوب على الحال.
8.       وتخاسَأَ القومُ بالحجارة: تَرامَوْا بها. وكانت بينهم مُخاسأَةُ.
لسان العرب
● - خسأ: الخاسِئُ من الكِلاب والخَنازِير والشياطين: البعِيدُ الذي لا يُتْرَكُ أَن يَدْنُوَ من الإِنسانِ. والخاسِئُ: الـمَطْرُود.  وخَسَأَ الكلبَ يَخْسَؤُه خَسْأً وخُسُوءاً، فَخَسَأَ وانْخَسَأَ: طَرَدَه. قال:  كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له اخْسَإِ انْخَسَأْ  أَي إِنْ طَرَدْتَه انْطَرَدَ.  الليث: خَسَأْتُ الكلبَ أَي زَجَرْتَه فقلتَ له اخْسَأْ، ويقال:  خَسَأْتُه فَخَسَأَ أَي أَبْعَدْتُه فَبَعُد.  وفي الحديث: فَخَسَأْتُ الكلبَ أَي طَرَدْتُه وأَبْعَدْتُه. والخاسِئُ:  الـمُبْعَدُ، ويكون الخاسِئُ بمعنى الصاغِرِ القَمِئِ. وخسَأَ الكلبُ  بنَفْسِه يَخْسَأُ خُسوءاً، يَتعدَّى ولا يتعدّى؛ ويقال: اخْسَأْ اليك  واخْسَأْ عنِّي. وقال الزجاج في قوله عز وجل: قال اخْسَؤوا فيها ولا تُكَلِّمُونِ: معناه تَباعُدُ سَخَطٍ. وقال اللّه تعالى لليهود: كُونوا  قِرَدةً خاسِئين أَي مَدْحُورِين. وقال الزجاج: مُبْعَدِين. وقال ابن أَبي إِسحق لبُكَيْرِ بن حبيب: ما أَلحَن في شيء. فقال: لا تَفْعَلْ. فقال: فخُذْ عليَّ كَلِمةً. فقال: هذه واحدة، قل كَلِمهْ؛ ومرَّت به سِنَّوْرةٌ فقال لها: اخْسَيْ. فقال له: أَخْطَأْتَ انما هو: اخْسَئِي. وقال أَبو مهدية: اخْسَأْنانِّ عني. قال الأَصمعي: أَظنه يعني الشياطين.  وخَسَأَ بصَرُه يَخْسَأُ خَسْأً وخُسُوءاً إِذا سَدِرَ وكَلَّ وأَعيا.  وفي التنزيل: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ خاسِئاً، وهُو حَسِير» وقال  الزجاج: خاسِئاً، أَي صاغِراً، منصوب على الحال.  وتخاسَأَ القومُ بالحجارة: تَرامَوْا بها. وكانت بينهم مُخاسأَةُ.
مقاييس اللغة:
(خسأ)  الخاء والسين والهمزة يدلُّ على الإبعاد. يقال خَسَأْتُ الكلبَ. وفي القرآن: ﴿قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [المؤمنون 108]، كما يقال ابعُدوا.
القاموس المحيط:
خَسَأَ الكَلْبَ، كَمَنَعَ طَرَدَهُ، خَسْئاً وخُسُوءاً، والكَلْبُ بَعُدَ، كانْخَسَأَ وخَسِئَ، والبَصَرُ كَلَّ.
والخَاسِئُ من الكلابِ والخَنَازِيرِ: المُبْعَدُ، لا يُتْرَكُ أن يَدْنُو من النَّاسِ. وكأَمِير: الرَّدِيءُ من الصُّوفِ. وخاسَؤُوا، وتَخاسَؤُوا: تَرَامَوْا بَيْنَهُم بالحِجارَة.
تاج العروس:
خ س أ
خَسَأَ الكلبَ كمَنَعَ إذا طَرَده وأَبعده وقال الليث : زَجَره خَسْأً بفتح فسكون وخُسُوءاً كقُعُودٍ وخَسَأَ الكلبُ نفْسُه : بَعُدَ يتعدَّى ولا يتعدَّى كانْخَسَأَ وخَسِئَ مثل جَبَرْتُه فجَبَر ورجَعْته فرجَع وقال :
" كالكَلْبِ إنْ قيلَ لهُ اخْسَإِ انْخَسَأْ وأمَّا قولهم : اخْسَأْ إليكَ أَي اخْسَأْ عنِّي فهو من المجاز وقال الزَّجَّاجُ في قوله تعالى : " قالَ اخْسَئُوا فيها ولا تُكَلِّمونَ " معناه تَباعُدُ سَخَطٍ وقال ابن إسحاق لبَكْر بن حَبيب : ما أَلْحَنُ في شيء فقال : لا تَفعلْ فقال : فخُذْ كَلمةً فقال : هذه واحدةٌ قل : كَلِمَهْ ومرَّت به سِنَّوْرَةٌ فقال لها : اخْسَأْ فقال : أَخطَأْتَ إنما هو اخْسَئِي . ومن المجاز عن أَبِي زيدٍ خَسَأَ البَصَرُ خَسْأً وخُسوءاً أَي سَدِرَ وكَلَّ ومنه قوله تعالى " يَنْقَلِبَ إليكَ البَصَرُ خاسِئاً " وقال الزجاج : أَي صاغِراً وقيل : مُبْعَداً أَو هو فاعِلٌ بمعنى مفعولٍ كقوله تعالى " في عِيشَةٍ راضِيَةٍ " أَي مرضِيَّة . والخاسئٌ من الكلاب والخنازير : المُبْعَد المَطرود الذي لا يُترك أن يَدْنو من النَّاسِ وكذلك من الشياطينِ . والخاسئٌ : الصاغرُ القَميءٌ . والخَسيءُ كأَميرٍ : الرديء من الصُّوف وبه صدَّر في العُباب . ومن المجاز : خاسَؤُوا وتَخَاسَئُوا إذا تَرامَوْا بينهم بالحجارةِ وكانت بينهم مُخاسَأَةٌ والتركيبُ يدلُّ على الإبعادِ

##### Türkçe

خسء
**خَسَأَ - يَخْسَأُ- خاسِىء - خَاسِئيْن**
**خَسَأَ - يَخْسَأُ** + **الكائن** + bir yerde: yerinde küçüklükle sakinleşir ve durulur; konuşmayı, hareketi ve fiili bırakır ve yerinde küçüklük ve hasretle büzülür.
**خَاسِىء**: “**خَسَأَ - يَخْسَأُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: yerinde küçüklük ve hasretle duran ve sakin olan.
**خَاسِئِيْن**: “**خَاسِىء**”in çoğulu.
Lafız, “**الشعور بالانكسار والذل والخزي والصغار**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَزِيَ - يَخْزى**، **ذَلَّ - يَذِلَّ**، **خَسَأَ - يَخْسَأُ**، **أثِمَ - يَأثَمُ**، **بَهِتَ - يَبْهَتُ**، **ثَرَبَ - يَثْرِبُ**
**خسئ - يخسأ - إخسأ + في**
	﴿Rabbimiz, bizi ondan çıkar; eğer dönersek, şüphesiz biz zalimleriz (107). Dedi: Orada **اخسئوا** ve benimle konuşmayın (108)﴾ **المؤمنون**
**خاسئ**
﴿Andolsun, içinizden cumartesi hakkında haddi aşanları bildiniz; onlara: **كونوا قردة خاسئين** (65) dedik﴾ **البقرة** ﴿Kendilerine yasaklanan şeyden azgınlık edince onlara: **كونوا قردة خاسئين** (166) dedik﴾ **الأعراف**
	﴿Sonra bakışı iki kere geri çevir; bakış sana **خاسئا** olarak döner, o ise bitkin (4)﴾ **الملك**
Muhtâr es-Sıhâh
● [**خسأ**] خ س أ: **خَسَأَ** köpeği: onu kovdu; “**قطع**” bâbındandır. **خسأ** o, kendi kendine: “**خضع**” bâbındandır. Ve **انْخَسَأَ** da. Ve **خَسَأ** bakış: “**قطع**” bâbından; ve “**خضع**” (bâbından).
er-Râgıb
**خسأ**
- **خسأت** köpeği, derken o **خسأ**; yani: onu, onu hafife alarak azarladım da o da çekindi; bu, ona: **اخسأ** dediğin zamandır. Yüce Allah kâfirlerin sıfatında şöyle dedi: }**اخسؤا** فيها ولا تكلمون﴿[**المؤمنون**/108]. Yüce Allah şöyle dedi:﴾قلنا لهم كونوا قردة **خاسئين**﴿[**البقرة**/65]. Ve ondandır: **خسأ** bakış; yani: aşağılanmadan dolayı büzüldü. Dedi ki:﴾**خاسئا** وهو حسير{ [**الملك**/4].
Lisân’ın özeti
1. Köpeklerden, domuzlardan ve şeytanlardan **الخاسِئُ**: insana yaklaşmasına izin verilmeyen uzak olan.
2. Ve **الخاسِئُ**: kovulmuş. Ve **خَسَأَ** köpeği, onu **يَخْسَؤُه**: **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; derken o **خَسَأَ** ve **انْخَسَأَ**: onu kovdu; köpek gibi: eğer ona **اخْسَإِ** denilirse **انْخَسَأْ**; yani: eğer onu kovarsan kovulur.
3. Ve **الخاسِئُ**: uzaklaştırılmış.
4. Ve **الخاسِئُ**, **الصاغِرِ القَمِئِ** manasında olur.
5. **كُونوا قِرَدةً خاسِئين**: yani, defedilmişler. Zecâc dedi: uzaklaştırılmışlar.
6. **خَسَأَ** onun bakışı, **يَخْسَأُ**: **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; şaşkınlaştığı, yorulduğu ve aciz kaldığı zaman.
7. Tenzîlde: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ **خاسِئاً**، وهُو حَسِير»: **خاسِئاً**; yani küçülmüş olarak; hâl üzere mansub.
8. **تخاسَأَ** kavim taşlarla: onlarla birbirlerine taş attılar. Aralarında bir **مُخاسأَةُ** vardı.
Lisânü’l-ʿArab
● - **خسأ**: köpeklerden, domuzlardan ve şeytanlardan **الخاسِئُ**: insana yaklaşmasına izin verilmeyen uzak olan. Ve **الخاسِئُ**: kovulmuş. Ve **خَسَأَ** köpeği, onu **يَخْسَؤُه**: **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; derken o **خَسَأَ** ve **انْخَسَأَ**: onu kovdu. Dedi ki:
كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له **اخْسَإِ** انْخَسَأْ  yani: eğer onu kovarsan kovulur. Leys: **خَسَأْتُ** köpeği; yani onu azarladım da ona **اخْسَأْ** dedin; ve denir: **خَسَأْتُه** derken o **خَسَأَ**; yani onu uzaklaştırdım da uzaklaştı. Hadiste: “derken ben **خَسَأْتُ** köpeği”; yani onu kovdum ve uzaklaştırdım. Ve **الخاسِئُ**: uzaklaştırılmış; ve **الخاسِئُ**, **الصاغِرِ القَمِئِ** manasında olur. Ve köpek kendi kendine **خسَأَ**: **يَخْسَأُ** **خُسوءاً**; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve denir: **اخْسَأْ اليك** ve **اخْسَأْ عنِّي**. Zecâc, Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında dedi: قال **اخْسَؤوا** فيها ولا تُكَلِّمُونِ: manası, öfke uzaklaşmasıdır. Ve Allah Teâlâ Yahudilere dedi: **كُونوا قِرَدةً خاسِئين**; yani defedilmişler. Zecâc dedi: uzaklaştırılmışlar. İbn Ebî İshâk, Bukeyr b. Habîb’e dedi: hiçbir şeyde daha lahnlı değilim. O dedi: yapma. O dedi: öyleyse benim aleyhime bir kelime al. O dedi: bu bir tanedir; **كَلِمهْ** de. Yanından bir kedi geçti; ona dedi: **اخْسَيْ**. Ona dedi: hata ettin; ancak o: **اخْسَئِي**’dir. Ebû Mehdiyye dedi: **اخْسَأْنانِّ** عني. Asmaî dedi: zannederim şeytanları kastediyor. Ve **خَسَأَ** onun bakışı, **يَخْسَأُ**: **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; şaşkınlaştığı, yorulduğu ve aciz kaldığı zaman. Tenzîlde: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ **خاسِئاً**، وهُو حَسِير»; Zecâc dedi: **خاسِئاً**; yani küçülmüş olarak; hâl üzere mansub. Ve **تخاسَأَ** kavim taşlarla: onlarla birbirlerine taş attılar. Aralarında bir **مُخاسأَةُ** vardı.
Maqâyîsü’l-Luğa:
(**خسأ**) **الخاء** ve **السين** ve **الهمزة**, uzaklaştırmaya delalet eder. Denir: **خَسَأْتُ** köpeği. Kur’ân’da: ﴿قَالَ **اخْسَؤُوا** فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [**المؤمنون** 108]; “uzaklaşın” denildiği gibi.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**خَسَأَ** köpeği, **كَمَنَعَ**: onu kovdu; **خَسْئاً** ve **خُسُوءاً**. Ve köpek uzaklaştı; **كانْخَسَأَ** ve **خَسِئَ** gibi. Ve bakış yoruldu.
Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخَاسِئُ**: uzaklaştırılmış; insanlara yaklaşmasına izin verilmez. Ve **كأَمِير**: yünün kötü olanı. Ve **خاسَؤُوا** ve **تَخاسَؤُوا**: aralarında taşlarla birbirlerine taş attılar.
Tâcü’l-ʿArûs:
خ س أ
**خَسَأَ** köpeği **كمَنَعَ**: onu kovduğu ve uzaklaştırdığı zaman. Leys dedi: onu azarladı; **خَسْأً** (fetha ile sonra sükûn) ve **خُسُوءاً** ( **قُعُودٍ** gibi). Ve köpek kendi kendine **خَسَأَ**: uzaklaştı; geçişli olur ve geçişsiz olur; **كانْخَسَأَ** ve **خَسِئَ** gibi; “onu onardım da o ondu” ve “onu geri çevirdim de o döndü” gibi. Ve dedi ki:
" كالكَلْبِ إنْ قيلَ لهُ **اخْسَإِ** انْخَسَأْ "
Ve onların sözüne gelince: **اخْسَأْ إليكَ**; yani: **اخْسَأْ عنِّي**; bu mecazdandır. Zecâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: " قالَ **اخْسَئُوا** فيها ولا تُكَلِّمونَ " manası, öfke uzaklaşmasıdır. İbn İshâk, Bekr b. Habîb’e dedi: hiçbir şeyde daha lahnlı değilim. O dedi: yapma. O dedi: öyleyse bir kelime al. O dedi: bu bir tanedir; **كَلِمَهْ** de. Yanından bir kedi geçti; ona dedi: **اخْسَأْ**; o dedi: hata ettin; ancak o **اخْسَئِي**’dir. Mecazdandır: Ebû Zeyd’den: **خَسَأَ** bakış, **خَسْأً** ve **خُسوءاً**; yani şaşkınlaştı ve yoruldu. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: " يَنْقَلِبَ إليكَ البَصَرُ **خاسِئاً** " Zecâc dedi: yani küçülmüş olarak. Ve denildi: uzaklaştırılmış olarak. Yahut o, “**في عِيشَةٍ راضِيَةٍ**” sözünde olduğu gibi, mef‘ûl manasında fâildir; yani “razı olunan”. Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخاسئٌ**: insanlara yaklaşmasına izin verilmeyen uzaklaştırılmış, kovulmuş; ve şeytanlardan da böyledir. Ve **الخاسئٌ**: **الصاغرُ القَميءٌ**. Ve **الخَسيءُ** **كأَميرٍ**: yünün kötü olanı; ve bununla **العُباب**’da başlatmıştır. Mecazdandır: **خاسَؤُوا** ve **تَخَاسَئُوا**: aralarında taşlarla birbirlerine taş attıkları zaman; ve aralarında bir **مُخاسَأَةٌ** vardı. Ve terkib, uzaklaştırmaya delalet eder.
