# خسأ — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: خسء

خسء
خَسَأَ - يَخْسَأُ- خاسِىء - خَاسِئيْن
خَسَأَ - يَخْسَأُ + الكائن + في مكان: يهدأ ويسكن في مكانه بصغار: يتوقف عن الكلام والحركة والفعل وينكمش في مكانه بصغار وحسرة
خَاسِىء اسم فاعل صفة مشبهة من " خَسَأَ - يَخْسَأُ " : الساكن والهادىء في مكانه بصغار وحسرة
خَاسِئِيْن: جمع " خَاسِىء "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالانكسار والذل والخزي والصغار" وهي:
خَزِيَ - يَخْزى، ذَلَّ - يَذِلَّ، خَسَأَ - يَخْسَأُ ، أثِمَ - يَأثَمُ، بَهِتَ - يَبْهَتُ، ثَرَبَ - يَثْرِبُ
خسئ - يخسأ - إخسأ + في
	﴿ربنا أخرجنا منها فإن عدنا فإنا ظالمون(107) قال اخسئوا فيها ولا تكلموني(108)﴾ المؤمنون
خاسئ
﴿ولقد علمتم الذين اعتدوا منكم في السبت فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين(65)﴾ البقرة ﴿فلما عتوا عن ما نهوا عنه قلنا لهم كونوا قردة خاسئين(166)﴾ الأعراف
	﴿ثم ارجع البصر كرتين ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير(4)﴾ الملك
مختار الصحاح
● [خسأ] خ س أ: خَسَأَ الكلب طرده من باب قطع وخسأ هو بنفسه من باب خضع و انْخَسَأَ أيضا و خَسَأ البصر سدر من باب قطع وخضع
الراغب
خسأ
- خسأت الكلب فخسأ، أي: زجرته مستهينا به فانزجر، وذلك إذا قلت له: اخسأ، قال تعالى في صفة الكفار: }اخسؤا فيها ولا تكلمون﴿[المؤمنون/108]، وقال تعالى:﴾قلنا لهم كونوا قردة خاسئين﴿[البقرة/65]، ومنه: خسأ البصر، أي انقبض عن مهانة، قال:﴾خاسئا وهو حسير{ [الملك/4].
ملخص اللسان
1.     الخاسِئُ من الكِلاب والخَنازِير والشياطين: البعِيدُ الذي لا يُتْرَكُ أَن يَدْنُوَ من الإِنسانِ.
2.      والخاسِئُ: الـمَطْرُود - وخَسَأَ الكلبَ يَخْسَؤُه خَسْأً وخُسُوءاً، فَخَسَأَ وانْخَسَأَ: طَرَدَه- كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له اخْسَإِ انْخَسَأْ  أَي إِنْ طَرَدْتَه انْطَرَدَ
3.      والخاسِئُ:  الـمُبْعَدُ،
4.      ويكون الخاسِئُ بمعنى الصاغِرِ القَمِئِ
5.     كُونوا  قِرَدةً خاسِئين أَي مَدْحُورِين. وقال الزجاج: مُبْعَدِين
6.     وخَسَأَ بصَرُه يَخْسَأُ خَسْأً وخُسُوءاً إِذا سَدِرَ وكَلَّ وأَعيا.
7.     وفي التنزيل: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ خاسِئاً، وهُو حَسِير»: خاسِئاً، أَي صاغِراً، منصوب على الحال.
8.       وتخاسَأَ القومُ بالحجارة: تَرامَوْا بها. وكانت بينهم مُخاسأَةُ.
لسان العرب
● - خسأ: الخاسِئُ من الكِلاب والخَنازِير والشياطين: البعِيدُ الذي لا يُتْرَكُ أَن يَدْنُوَ من الإِنسانِ. والخاسِئُ: الـمَطْرُود.  وخَسَأَ الكلبَ يَخْسَؤُه خَسْأً وخُسُوءاً، فَخَسَأَ وانْخَسَأَ: طَرَدَه. قال:  كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له اخْسَإِ انْخَسَأْ  أَي إِنْ طَرَدْتَه انْطَرَدَ.  الليث: خَسَأْتُ الكلبَ أَي زَجَرْتَه فقلتَ له اخْسَأْ، ويقال:  خَسَأْتُه فَخَسَأَ أَي أَبْعَدْتُه فَبَعُد.  وفي الحديث: فَخَسَأْتُ الكلبَ أَي طَرَدْتُه وأَبْعَدْتُه. والخاسِئُ:  الـمُبْعَدُ، ويكون الخاسِئُ بمعنى الصاغِرِ القَمِئِ. وخسَأَ الكلبُ  بنَفْسِه يَخْسَأُ خُسوءاً، يَتعدَّى ولا يتعدّى؛ ويقال: اخْسَأْ اليك  واخْسَأْ عنِّي. وقال الزجاج في قوله عز وجل: قال اخْسَؤوا فيها ولا تُكَلِّمُونِ: معناه تَباعُدُ سَخَطٍ. وقال اللّه تعالى لليهود: كُونوا  قِرَدةً خاسِئين أَي مَدْحُورِين. وقال الزجاج: مُبْعَدِين. وقال ابن أَبي إِسحق لبُكَيْرِ بن حبيب: ما أَلحَن في شيء. فقال: لا تَفْعَلْ. فقال: فخُذْ عليَّ كَلِمةً. فقال: هذه واحدة، قل كَلِمهْ؛ ومرَّت به سِنَّوْرةٌ فقال لها: اخْسَيْ. فقال له: أَخْطَأْتَ انما هو: اخْسَئِي. وقال أَبو مهدية: اخْسَأْنانِّ عني. قال الأَصمعي: أَظنه يعني الشياطين.  وخَسَأَ بصَرُه يَخْسَأُ خَسْأً وخُسُوءاً إِذا سَدِرَ وكَلَّ وأَعيا.  وفي التنزيل: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ خاسِئاً، وهُو حَسِير» وقال  الزجاج: خاسِئاً، أَي صاغِراً، منصوب على الحال.  وتخاسَأَ القومُ بالحجارة: تَرامَوْا بها. وكانت بينهم مُخاسأَةُ.
مقاييس اللغة:
(خسأ)  الخاء والسين والهمزة يدلُّ على الإبعاد. يقال خَسَأْتُ الكلبَ. وفي القرآن: ﴿قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [المؤمنون 108]، كما يقال ابعُدوا.
القاموس المحيط:
خَسَأَ الكَلْبَ، كَمَنَعَ طَرَدَهُ، خَسْئاً وخُسُوءاً، والكَلْبُ بَعُدَ، كانْخَسَأَ وخَسِئَ، والبَصَرُ كَلَّ.
والخَاسِئُ من الكلابِ والخَنَازِيرِ: المُبْعَدُ، لا يُتْرَكُ أن يَدْنُو من النَّاسِ. وكأَمِير: الرَّدِيءُ من الصُّوفِ. وخاسَؤُوا، وتَخاسَؤُوا: تَرَامَوْا بَيْنَهُم بالحِجارَة.
تاج العروس:
خ س أ
خَسَأَ الكلبَ كمَنَعَ إذا طَرَده وأَبعده وقال الليث : زَجَره خَسْأً بفتح فسكون وخُسُوءاً كقُعُودٍ وخَسَأَ الكلبُ نفْسُه : بَعُدَ يتعدَّى ولا يتعدَّى كانْخَسَأَ وخَسِئَ مثل جَبَرْتُه فجَبَر ورجَعْته فرجَع وقال :
" كالكَلْبِ إنْ قيلَ لهُ اخْسَإِ انْخَسَأْ وأمَّا قولهم : اخْسَأْ إليكَ أَي اخْسَأْ عنِّي فهو من المجاز وقال الزَّجَّاجُ في قوله تعالى : " قالَ اخْسَئُوا فيها ولا تُكَلِّمونَ " معناه تَباعُدُ سَخَطٍ وقال ابن إسحاق لبَكْر بن حَبيب : ما أَلْحَنُ في شيء فقال : لا تَفعلْ فقال : فخُذْ كَلمةً فقال : هذه واحدةٌ قل : كَلِمَهْ ومرَّت به سِنَّوْرَةٌ فقال لها : اخْسَأْ فقال : أَخطَأْتَ إنما هو اخْسَئِي . ومن المجاز عن أَبِي زيدٍ خَسَأَ البَصَرُ خَسْأً وخُسوءاً أَي سَدِرَ وكَلَّ ومنه قوله تعالى " يَنْقَلِبَ إليكَ البَصَرُ خاسِئاً " وقال الزجاج : أَي صاغِراً وقيل : مُبْعَداً أَو هو فاعِلٌ بمعنى مفعولٍ كقوله تعالى " في عِيشَةٍ راضِيَةٍ " أَي مرضِيَّة . والخاسئٌ من الكلاب والخنازير : المُبْعَد المَطرود الذي لا يُترك أن يَدْنو من النَّاسِ وكذلك من الشياطينِ . والخاسئٌ : الصاغرُ القَميءٌ . والخَسيءُ كأَميرٍ : الرديء من الصُّوف وبه صدَّر في العُباب . ومن المجاز : خاسَؤُوا وتَخَاسَئُوا إذا تَرامَوْا بينهم بالحجارةِ وكانت بينهم مُخاسَأَةٌ والتركيبُ يدلُّ على الإبعادِ

### Türkçe

خسء
**خَسَأَ - يَخْسَأُ- خاسِىء - خَاسِئيْن**
**خَسَأَ - يَخْسَأُ** + **الكائن** + bir yerde: yerinde küçüklükle sakinleşir ve durulur; konuşmayı, hareketi ve fiili bırakır ve yerinde küçüklük ve hasretle büzülür.
**خَاسِىء**: “**خَسَأَ - يَخْسَأُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: yerinde küçüklük ve hasretle duran ve sakin olan.
**خَاسِئِيْن**: “**خَاسِىء**”in çoğulu.
Lafız, “**الشعور بالانكسار والذل والخزي والصغار**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَزِيَ - يَخْزى**، **ذَلَّ - يَذِلَّ**، **خَسَأَ - يَخْسَأُ**، **أثِمَ - يَأثَمُ**، **بَهِتَ - يَبْهَتُ**، **ثَرَبَ - يَثْرِبُ**
**خسئ - يخسأ - إخسأ + في**
	﴿Rabbimiz, bizi ondan çıkar; eğer dönersek, şüphesiz biz zalimleriz (107). Dedi: Orada **اخسئوا** ve benimle konuşmayın (108)﴾ **المؤمنون**
**خاسئ**
﴿Andolsun, içinizden cumartesi hakkında haddi aşanları bildiniz; onlara: **كونوا قردة خاسئين** (65) dedik﴾ **البقرة** ﴿Kendilerine yasaklanan şeyden azgınlık edince onlara: **كونوا قردة خاسئين** (166) dedik﴾ **الأعراف**
	﴿Sonra bakışı iki kere geri çevir; bakış sana **خاسئا** olarak döner, o ise bitkin (4)﴾ **الملك**
Muhtâr es-Sıhâh
● [**خسأ**] خ س أ: **خَسَأَ** köpeği: onu kovdu; “**قطع**” bâbındandır. **خسأ** o, kendi kendine: “**خضع**” bâbındandır. Ve **انْخَسَأَ** da. Ve **خَسَأ** bakış: “**قطع**” bâbından; ve “**خضع**” (bâbından).
er-Râgıb
**خسأ**
- **خسأت** köpeği, derken o **خسأ**; yani: onu, onu hafife alarak azarladım da o da çekindi; bu, ona: **اخسأ** dediğin zamandır. Yüce Allah kâfirlerin sıfatında şöyle dedi: }**اخسؤا** فيها ولا تكلمون﴿[**المؤمنون**/108]. Yüce Allah şöyle dedi:﴾قلنا لهم كونوا قردة **خاسئين**﴿[**البقرة**/65]. Ve ondandır: **خسأ** bakış; yani: aşağılanmadan dolayı büzüldü. Dedi ki:﴾**خاسئا** وهو حسير{ [**الملك**/4].
Lisân’ın özeti
1. Köpeklerden, domuzlardan ve şeytanlardan **الخاسِئُ**: insana yaklaşmasına izin verilmeyen uzak olan.
2. Ve **الخاسِئُ**: kovulmuş. Ve **خَسَأَ** köpeği, onu **يَخْسَؤُه**: **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; derken o **خَسَأَ** ve **انْخَسَأَ**: onu kovdu; köpek gibi: eğer ona **اخْسَإِ** denilirse **انْخَسَأْ**; yani: eğer onu kovarsan kovulur.
3. Ve **الخاسِئُ**: uzaklaştırılmış.
4. Ve **الخاسِئُ**, **الصاغِرِ القَمِئِ** manasında olur.
5. **كُونوا قِرَدةً خاسِئين**: yani, defedilmişler. Zecâc dedi: uzaklaştırılmışlar.
6. **خَسَأَ** onun bakışı, **يَخْسَأُ**: **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; şaşkınlaştığı, yorulduğu ve aciz kaldığı zaman.
7. Tenzîlde: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ **خاسِئاً**، وهُو حَسِير»: **خاسِئاً**; yani küçülmüş olarak; hâl üzere mansub.
8. **تخاسَأَ** kavim taşlarla: onlarla birbirlerine taş attılar. Aralarında bir **مُخاسأَةُ** vardı.
Lisânü’l-ʿArab
● - **خسأ**: köpeklerden, domuzlardan ve şeytanlardan **الخاسِئُ**: insana yaklaşmasına izin verilmeyen uzak olan. Ve **الخاسِئُ**: kovulmuş. Ve **خَسَأَ** köpeği, onu **يَخْسَؤُه**: **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; derken o **خَسَأَ** ve **انْخَسَأَ**: onu kovdu. Dedi ki:
كالكَلْبِ إِنْ قِيلَ له **اخْسَإِ** انْخَسَأْ  yani: eğer onu kovarsan kovulur. Leys: **خَسَأْتُ** köpeği; yani onu azarladım da ona **اخْسَأْ** dedin; ve denir: **خَسَأْتُه** derken o **خَسَأَ**; yani onu uzaklaştırdım da uzaklaştı. Hadiste: “derken ben **خَسَأْتُ** köpeği”; yani onu kovdum ve uzaklaştırdım. Ve **الخاسِئُ**: uzaklaştırılmış; ve **الخاسِئُ**, **الصاغِرِ القَمِئِ** manasında olur. Ve köpek kendi kendine **خسَأَ**: **يَخْسَأُ** **خُسوءاً**; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve denir: **اخْسَأْ اليك** ve **اخْسَأْ عنِّي**. Zecâc, Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında dedi: قال **اخْسَؤوا** فيها ولا تُكَلِّمُونِ: manası, öfke uzaklaşmasıdır. Ve Allah Teâlâ Yahudilere dedi: **كُونوا قِرَدةً خاسِئين**; yani defedilmişler. Zecâc dedi: uzaklaştırılmışlar. İbn Ebî İshâk, Bukeyr b. Habîb’e dedi: hiçbir şeyde daha lahnlı değilim. O dedi: yapma. O dedi: öyleyse benim aleyhime bir kelime al. O dedi: bu bir tanedir; **كَلِمهْ** de. Yanından bir kedi geçti; ona dedi: **اخْسَيْ**. Ona dedi: hata ettin; ancak o: **اخْسَئِي**’dir. Ebû Mehdiyye dedi: **اخْسَأْنانِّ** عني. Asmaî dedi: zannederim şeytanları kastediyor. Ve **خَسَأَ** onun bakışı, **يَخْسَأُ**: **خَسْأً** ve **خُسُوءاً**; şaşkınlaştığı, yorulduğu ve aciz kaldığı zaman. Tenzîlde: «يَنْقَلِبْ اليكَ البَصَرُ **خاسِئاً**، وهُو حَسِير»; Zecâc dedi: **خاسِئاً**; yani küçülmüş olarak; hâl üzere mansub. Ve **تخاسَأَ** kavim taşlarla: onlarla birbirlerine taş attılar. Aralarında bir **مُخاسأَةُ** vardı.
Maqâyîsü’l-Luğa:
(**خسأ**) **الخاء** ve **السين** ve **الهمزة**, uzaklaştırmaya delalet eder. Denir: **خَسَأْتُ** köpeği. Kur’ân’da: ﴿قَالَ **اخْسَؤُوا** فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [**المؤمنون** 108]; “uzaklaşın” denildiği gibi.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**خَسَأَ** köpeği, **كَمَنَعَ**: onu kovdu; **خَسْئاً** ve **خُسُوءاً**. Ve köpek uzaklaştı; **كانْخَسَأَ** ve **خَسِئَ** gibi. Ve bakış yoruldu.
Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخَاسِئُ**: uzaklaştırılmış; insanlara yaklaşmasına izin verilmez. Ve **كأَمِير**: yünün kötü olanı. Ve **خاسَؤُوا** ve **تَخاسَؤُوا**: aralarında taşlarla birbirlerine taş attılar.
Tâcü’l-ʿArûs:
خ س أ
**خَسَأَ** köpeği **كمَنَعَ**: onu kovduğu ve uzaklaştırdığı zaman. Leys dedi: onu azarladı; **خَسْأً** (fetha ile sonra sükûn) ve **خُسُوءاً** ( **قُعُودٍ** gibi). Ve köpek kendi kendine **خَسَأَ**: uzaklaştı; geçişli olur ve geçişsiz olur; **كانْخَسَأَ** ve **خَسِئَ** gibi; “onu onardım da o ondu” ve “onu geri çevirdim de o döndü” gibi. Ve dedi ki:
" كالكَلْبِ إنْ قيلَ لهُ **اخْسَإِ** انْخَسَأْ "
Ve onların sözüne gelince: **اخْسَأْ إليكَ**; yani: **اخْسَأْ عنِّي**; bu mecazdandır. Zecâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: " قالَ **اخْسَئُوا** فيها ولا تُكَلِّمونَ " manası, öfke uzaklaşmasıdır. İbn İshâk, Bekr b. Habîb’e dedi: hiçbir şeyde daha lahnlı değilim. O dedi: yapma. O dedi: öyleyse bir kelime al. O dedi: bu bir tanedir; **كَلِمَهْ** de. Yanından bir kedi geçti; ona dedi: **اخْسَأْ**; o dedi: hata ettin; ancak o **اخْسَئِي**’dir. Mecazdandır: Ebû Zeyd’den: **خَسَأَ** bakış, **خَسْأً** ve **خُسوءاً**; yani şaşkınlaştı ve yoruldu. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: " يَنْقَلِبَ إليكَ البَصَرُ **خاسِئاً** " Zecâc dedi: yani küçülmüş olarak. Ve denildi: uzaklaştırılmış olarak. Yahut o, “**في عِيشَةٍ راضِيَةٍ**” sözünde olduğu gibi, mef‘ûl manasında fâildir; yani “razı olunan”. Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخاسئٌ**: insanlara yaklaşmasına izin verilmeyen uzaklaştırılmış, kovulmuş; ve şeytanlardan da böyledir. Ve **الخاسئٌ**: **الصاغرُ القَميءٌ**. Ve **الخَسيءُ** **كأَميرٍ**: yünün kötü olanı; ve bununla **العُباب**’da başlatmıştır. Mecazdandır: **خاسَؤُوا** ve **تَخَاسَئُوا**: aralarında taşlarla birbirlerine taş attıkları zaman; ve aralarında bir **مُخاسَأَةٌ** vardı. Ve terkib, uzaklaştırmaya delalet eder.
