# خسأ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D8%A3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: خسأ

باب الخاء والسين وو ا ي ء معهما
خ ي س، خ س أ، س خ و، و س خ، س و خ، س خ ي مستعملات خيس: الخِيْسُ: منبت الطرفاء وأنواع الشجر، قال:
تعدد المنايا على أسامة في الخيِ? سِ عليه الطرفاءُ والأسلُ
وخاسَ يَخيسُ خَيْساً: وهو أن يبقى الشيء في موضعٍ فيفسد ويتغير كالجوز والتمر الخائسِ واللَّحْمِِ ونحوه، فإذا أنتن قيل: أَصَلَّ فهو مُصِلٌّ.
ويقرأ: "أإذا أَصْلَلْنا في الأرض" أي: أَنْتَنّا.
والزَّايُ في الجَوْز واللحم أَحْسَنُ من السين.
وإبِلٌ مُخَيِّسَةٌ: وهي التي لم تَسُرَحُ ولكنَّها تُخَيَّسُ للنَّحْرِ أو القَسْمِ.
والإنسان يُخَيَّسُ في المُخَيَّسِ حتى يبلغ منه شدة الغم والأذى ويذل ويهان. يقال: قد خاس فيه، وبه سمي سجن عليِّ بنِ أبي طالب - عليه السلام - مُخَيِّساً.
قال النابغة:
وخَيِّسِ الجِنّ إني قد أذنت لهُمُ		يبنون تَدْمُرَ بالصُّفَاحِ والعَمَدِ
أي: يحبسهم وكدهم في العمل.
ويقال للصبي: قل خَيْسُهُ ما أظرفه، أي: قل غمه، وليست بالعالية.
ويقال في الشَّتم: يُخاسُ أنفه، فيما كره، أي: يذل أنفه.
وخاسَ فلان بوعده أي: أخلف، وخَاسَ فلان أي: نكل عما قال.
خوس: وخَوَّسَ المُتَخَوِّس: وهو الذي ظهر لحمه وشحمه من السمن من الإبل.
خسأ: خَسَأت الكلبَ إذا زجرته، فقلت اخِسَأْ.
والخاسِيىءُ من الكلاب والخنازيرِ: المُباعَدُ، وجعل الله اليهود قردةً خاسِئينَ أي: مدحورين.
وخَسَأ الكلب خُسوُءاً.
ويقال: اخْسَأْ عني واخْسَأ إليك.
وخَسَأ البر أي: كل وأعيا، يَخْسَأُ خُسُوءاً، ومنه قوله تعالى: ".... خاسِئاً وهو حَسيرُ".
ويقال في لعب الجوز: "خَسَا أم زَكَا"، فَخَسَا فردٌ، وزكا زوجٌ، قال رؤبة:
لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي
وقال:
يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا
أي: يمشي على قائمتين وواحدة.
سخو: السَّخاءُ: الجود، ورجل سَخيٌّ، وسَخَا يَسْخُو سخاءً، وسَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً وسَخِيَ يَسْخَى سَخيً.
وسَخَّيْتُ نفسي وبنَفسي عن الشيء إذا تركته ولم تُنازِعُك نفسك إليه، قال الخيل بن أحمد:
أبلغْ سُلَمانَ أنيّ عنه فـي سَـعَةٍ		وفي غِنىً غير أنِّي لَسْتُ ذا مالِ
سَخَّى بنفسيَ أَنِّي لا أرى أحـداً		يموتُ هُزُلاً ولا يَبْقَى على حالِ
ويقال: سَخَوْتُ سَخْواً، وسَخَّيْتُ النّارَ تَسخِيةً وأسْخيْتُها أيضاً أي: فَرَّجْتُ عن قلب المَوْقِد لتَحْضَأَ.
والسَّخَا: بَقْلةٌ من نَبات الربيع ترتفع على ساقِها كهَيُئةِ السنبلة، فيها حبات كحبات الينبوت، ولباب حبها دواءٌ للجرح، الواحدة سَخاة، وبعض يقول: صخاة.
والسَّخاويُّ: سعةٌ المفازة وشدة حرها، قال النابغة:
أتاني وعيدٌ والتنائف بَيْنَـنـا		سَخاوِيُّها والغائط المُتَصوِّب
وسخ: الوَسَخُ: ما يعلو الجلد من قلة التعاهد بالماء.
وَسِخَ الجلد وتَوَسَّخَ وأَوسَخْتُه وَوَسَّخْتُه، واستَوْسَخَ الثوبُ.
سوخ: ساخَتِ الأرض تَسُوخُ سَوْخاً وسُوُوخاً: انخَسَفَتْ. وكذلك تسُوخُ الأقدامُ في الأرض.
والسُّوَاخَي: طين كثر ماؤه من رداغ المطر يشق المشي فيه. تقول: إن فيه لسُوّاخِيَةٌ شديديدة، وتصغيرها سُوَيْوِخةٌ، كما تقول: كميثرة. وتقول: مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَي، على فعالي.

### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**خ ي س**، **خ س أ**، **س خ و**، **و س خ**، **س و خ**، **س خ ي** kullanımdadırlar. **خيس**: **الخِيْسُ**: **الطرفاء**’ın ve ağaç türlerinin bittiği yer; dedi ki:
Üst üste ölümler Üsâme’nin üzerine **الخيِ? سِ**’te; onun üzerinde **الطرفاءُ** ve **الأسلُ**.

Ve **خاسَ يَخيسُ خَيْساً**: o, bir şeyin bir yerde kalıp bozulması ve değişmesi; **الجوز** ve **التمر**’den **الخائسِ** ve **اللَّحْمِ** ve benzeri gibi. Artık kokarsa: **أَصَلَّ** denir; o da **مُصِلٌّ**’dir.
Ve şöyle okunur: “**أإذا أَصْلَلْنا في الأرض**” yani: koktuk.
Ve **الزَّايُ** **الجَوْز** ve **اللحم**’da **السين**’den daha iyidir.
Ve **إبِلٌ مُخَيِّسَةٌ**: o, otlağa salınmamış; fakat boğazlama yahut paylaştırma için **تُخَيَّسُ** edilen (develer)dir.
Ve insan, **المُخَيَّسِ** içinde **يُخَيَّسُ**; ondan kederin ve eziyetin şiddetine varıncaya, alçalıncaya ve horlanıncaya kadar. Denir ki: onda **خاس** etti; ve bununla, Ali b. Ebî Tâlib’in - عليه السلام - zindanı **مُخَيِّساً** diye adlandırıldı.
En-Nâbiga dedi ki:
Ve **وخَيِّسِ الجِنّ**; ben onlara izin verdim;		**تَدْمُرَ**’u **بالصُّفَاحِ** ve **العَمَدِ** ile bina ederler.
Yani: onları hapseder ve onları işte yorar.
Ve çocuğa denir: **قل خَيْسُهُ ما أظرفه**; yani: kederi azdır; ve bu, yüksek (fasih) değildir.
Ve sövmede denir: **يُخاسُ أنفه**; hoşlanılmayan şeyde; yani: burnu alçaltılır.
Ve **خاسَ** falan kimse vaadinde; yani: sözünden döndü; ve **خَاسَ** falan kimse; yani: dediğinden caydı.

**خوس**: Ve **خَوَّسَ المُتَخَوِّس**: o, develerden semizlikten eti ve yağı ortaya çıkmış olandır.

**خسأ**: **خَسَأت** köpeği; onu azarladığında; böylece **اخِسَأْ** dersin.
Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخاسِيىءُ**: uzaklaştırılmış olandır. Ve Allah Yahudileri **قردةً خاسِئينَ** kıldı; yani: kovulmuşlar.
Ve köpek **خَسَأ** eder; **خُسوُءاً**.
Ve denir: **اخْسَأْ عني** ve **اخْسَأ إليك**.
Ve **خَسَأ** **البر**; yani: yedi ve yoruldu; **يَخْسَأُ خُسُوءاً**; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “.... **خاسِئاً** ve o **حَسيرُ** iken.”
Ve **الجوز** oyunu hakkında denir: “**خَسَا أم زَكَا**”; böylece **خَسَا** tek (sayı), ve **زكا** çift (sayı)dır. Rü’be dedi ki:
**لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي**
Ve dedi ki:
**يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا**
Yani: iki ayak ve bir (ayak) üzerinde yürür.

**سخو**: **السَّخاءُ**: cömertlik; ve **رجل سَخيٌّ**; ve **سَخَا يَسْخُو سخاءً**; ve **سَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً** ve **سَخِيَ يَسْخَى سَخيً**.
Ve **سَخَّيْتُ** nefsimi ve kendimle şeyden; onu terk ettiğimde ve nefsin seni ona çekiştirmediğinde. El-Halîl b. Ahmed dedi ki:
Süleyman’a ulaştır: ben ondan genişlik içindeyim,		ve bir zenginlikteyim; ancak ben mal sahibi değilim.
Nefsimle **سَخَّى** ettim: ben kimseyi görmüyorum		zayıflıktan ölür; ne de bir hâl üzere kalır.
Ve denir: **سَخَوْتُ سَخْواً**; ve ateşi **سَخَّيْتُ**; **تَسخِيةً**; ve onu ayrıca **أسْخيْتُ**; yani: yakıcının kalbini açtım ki **تَحْضَأَ**.
Ve **السَّخَا**: bahar bitkilerinden bir ottur; başak biçimi gibi sapı üzerinde yükselir; içinde **الينبوت** taneleri gibi taneler vardır; tanesinin içi yaraya ilaçtır. Bir tanesi **سَخاة**’dır; bazıları der ki: **صخاة**.
Ve **السَّخاويُّ**: çölün genişliği ve sıcağının şiddetidir. En-Nâbiga dedi ki:
Bana bir tehdit geldi; ve aramızda ıssız yerler;		onun **سَخاوِيُّها**’sı ve aşağı inen alçak yer.

**وسخ**: **الوَسَخُ**: suyla az ilgilenmekten derinin üzerine çıkan şeydir.
Ve deri **وَسِخَ** oldu ve **تَوَسَّخَ** oldu; ve onu **أَوسَخْتُ** ve **وَوَسَّخْتُ**; ve elbise **استَوْسَخَ** oldu.

**سوخ**: Yer **ساخَتِ**; **تَسُوخُ سَوْخاً** ve **سُوُوخاً**: çöktü. Aynı şekilde ayaklar da yerde **تسُوخُ** eder.
Ve **السُّوَاخَي**: yağmur çamurundan suyu çok olan bir çamurdur; yürümek onda zorlaşır. Dersin ki: onda şiddetli bir **سُوّاخِيَةٌ** vardır; onun küçültmesi **سُوَيْوِخةٌ**’dır; tıpkı **كميثرة** dediğin gibi. Ve dersin ki: yağmura tutulduk; ta ki yer **سُوَّاخَي** oldu; **فعالي** vezni üzere.
