# خسا (خ-س-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - س - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: خَساً أو زَكاً، أي فردٌ أو زوجٌ. قال الكميت:
مَكارِمُ لا تُحْصى إذا نحن لن نَقُلْخَساً أو زَكاً فيما نَعُدُّ خِلالـهـا

##### Türkçe

Denilir: **خَساً** yahut **زَكاً**; yani tek yahut çift. **الكميت** dedi ki:
Saydığımız huyları içinde **خَساً** yahut **زَكاً** demediğimiz vakit, sayılmayacak erdemler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَسَا: الفَرْد، وهي المَخاسي جمعٌ على غير قياس كمَسَاوٍ وأَخواتِِها. وتَخاسى الرجلان: تَلاعَبا بالزَّوْج والفَرْد. يقال: خَساً أَو زَكاً أَي فَرْد أَو زَوْج؛ قال الكميت:
مَكارِمُ لا تُحْصَى، إِذا نحْنُ لَمْ نَقُلْ
خَساً وزَكاً فِيما نَعُدُّ خِلالَها
الليث: خَساً وزَكاً، فَخَساً كلمة مِحَْنَتُها أَفْرادُ الشيءِ، يُلْعَبُ بالجَوْزِ فيقال خَساً زَكاً، فَخَساً فَرْدٌ وزَكاً زَوْج، كما يقال شَفْعٌ ووِتْرٌ؛ قال رؤْبة:
لم يَدْرِ ما الزَّاكي مِنَ المُخاسِي
وقال رؤبة أَيضاً:
حَيْرانُ لا يَشْعُرْ من حَىْثُ أَتَى
عنْ قِبْضِ مَنْ لاقَى، أَخاسٍ أَمْ زَكا؟
يقول: لا يَشْعُر أَفَرْدٌ هو أَم زَوْج. قال: والأَخاسي جمع خَساً. الفراء: العرب تقول للزوج زَكَا وللفَرْد خَسَا، ومنهم من يُلْحِقها بباب فَتىً، ومنهم من يلحقها بباب زُفَرَ، ومنهم من يلحقها بباب سَكْرَى؛ قال: وأَنشدتني الدُّبَيْرِيَّة:
كانوا خَساً أَو زَكاً من دونِ أَرْبعةٍ،
لم يَخْلَقُوا وجُدُودُ الناسِ تَعْتَلِجُ
ويقال: هو يُخَسِّي ويُزَكِّي أَي يَلْعب فيقول أَزَوْجٌ أَم فَرْد. وتقول: خَاسَيْتُ
فلاناً إِذا لاعبته بالجَوْزِ فَرْداً أَو زَوْجاً؛ وأَنشد ابن الأَعرابي في صفة فرس:
يَعْدُو عَلى خَمْسٍ قَوائِمُه زَكَا
أَراد: أَن هذا الفرس يَعْدُو على خَمْسٍ من الأُتُن فيَطْرُدها، وقَوائمُه زَكَا أَي هي أَربع. قال ابن بري: لام الخَسا همزة. يقال: هو يُخاسِئُ يُقامِرُ، وإِنما ترك همزة خَساً إِتباعاً لِزَكاً؛ قال الكميت:لأَدْنى خَساً أَو زَكاً من سِنِيك
إِلى أَرْبَعٍ، فَتقُولُ انْتِظارا
قال: ويقال خَسَا زَكَا مثل خمسة عشر؛ قال:
وشَرُّ أَصْنافِ الشُّيوخِ ذُو الرّيا،
أَخْنَسُ يَحْنُو ظَهْرَه، إِذا مَشى
الزُّورُ أَو مالُ اليَتِيمِ، عِنْدَه،
لِعْبُ الصَّبِيِّ بالحَصى خَسَازَكا
وفي الحديث: ما أَدْرِي كَمْ حدَّثني أَبي عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَخَساً أَمْ زَكاً؛ يعني فَرْداً أَو زَوْجاً. وتَخَاسَتْ قوائمُ الدابة بالحَصَى أَي تَرامَتْ به؛ قال المُمَزَّق العبدي: تَخاسى يَداها بالحَصَى وتَرُضُّه
بأَسْمَر صَرَّافِ، إِذا حَمَّ مُطْرِقُ
(* قوله «إذا حم» بالحاء المهملة كما في الأصل والتكملة والتهذيب وقال حم أي قصد اهـ والذي في الاساس: جم، بالجيم: وقال يريد الخف وجمومه اجتماع جريه).
أَراد بالأَسْمَر الصَّرَّافِ مَنْسِمَها.

##### Türkçe

**الخَسَا**: tek (olan); o, **المَخاسي**’dir; **مَسَاوٍ** ve onun kardeşleri gibi kıyasa aykırı bir cem‘dir. Ve iki adam **تَخاسى** etti: çift ve tek ile oynadılar. Denilir: **خَساً** yahut **زَكاً**; yani tek yahut çift; el-Kumeyt dedi ki:

Mekârim (keremler) sayılmaz, eğer biz saydığımız huyları içinde
**خَساً** ve **زَكاً** dememişsek

el-Leys: **خَساً** ve **زَكاً**; artık **خَساً** bir kelimedir; onun mihneti (manası) şeyin tekleridir; cevizle oynanır da **خَساً زَكاً** denilir; artık **خَساً** tek, **زَكاً** çift; tıpkı **شَفْعٌ** ve **وِتْرٌ** denildiği gibi; Ru’be dedi ki:

**الزَّاكي**’nin **المُخاسِي**’den ne olduğunu bilmedi

Ve Ru’be ayrıca dedi ki:

Şaşkın; nereden geldiğini hissetmez;
Karşılaştığı kimsenin avucundan: **أَخاسٍ** mi yoksa **زَكا** mı?

Der ki: tek mi o, yoksa çift mi, hissetmez. Dedi: ve **الأَخاسي**, **خَساً**’ın cem‘idir.

el-Ferrâ: Araplar çifte **زَكَا**, teke **خَسَا** der; onlardan kimi onu **فَتىً** bâbına ilhak eder, onlardan kimi onu **زُفَرَ** bâbına ilhak eder, onlardan kimi onu **سَكْرَى** bâbına ilhak eder; dedi: ve ed-Dubeyriyye bana inşad etti:

Dörtten aşağı, **خَساً** yahut **زَكاً** idiler;
İnsanların dedeleri çalkalanırken yaratılmadılar

Ve denilir: o **يُخَسِّي** ve **يُزَكِّي**; yani oynar da “çift mi yoksa tek mi?” der. Ve dersin: **خَاسَيْتُ** falancayı; eğer onunla cevizle tek yahut çift (üzerine) oynadıysan; İbnü’l-A‘râbî bir atın vasfında inşad etti:

Beş (şey) üzerine koşar; ayakları **زَكَا**
İstedi: bu at, dişi eşeklerden beşi üzerine koşar da onları kovar; ve ayakları **زَكَا**; yani onlar dörttür. İbn Berrî dedi: **الخَسا**’nın lâmı hemzedir. Denilir: o **يُخاسِئُ**; kumar oynar; ancak **خَساً**’ın hemzesini, **زَكاً**’ya uydurma olarak terk etti; el-Kumeyt dedi:

Senelerinden en aşağı **خَساً** yahut **زَكاً**’dan
Dörde (kadar); artık “bekleyiş” dersin

Dedi: ve **خَسَا زَكَا** denilir; on beş gibi; dedi:

Şeyhlerin sınıflarının en kötüsü, riyâ sahibi olandır;
**أَخْنَسُ**; yürüdüğünde sırtını büker;
Yalan (şahitlik) yahut yetim malı, onun yanında,
Çocuğun çakıl ile oyunu: **خَسَازَكا**

Ve hadiste: Babamın bana Resûlullah’tan, sallallahu aleyhi ve sellem, ne kadar rivayet ettiğini bilmiyorum; **أَخَساً** mı yoksa **زَكاً** mı; yani tek yahut çift. Ve binitin ayakları çakıl ile **تَخَاسَتْ**; yani onunla birbirine attı; el-Mümezzak el-‘Abdî dedi ki:

İki eli çakıl ile **تَخاسى** eder ve onu ezer
Koyu renkli, sert; eğer **حَمَّ** (oldu) vurucu

(* Onun sözü “**إذا حم**”: asılda ve et-Tekmile ve et-Tehzîb’de olduğu gibi, ihmal edilmiş **الحاء** iledir; ve “**حم**” dedi: yani kastetti, son; ve Esâs’ta olan: “**جم**”, **الجيم** ile: ve dedi: toynağı ve onun toplanmasını ister; koşuşunun toplanması, onun koşuşunun toplanmasıdır).

**الأَسْمَر الصَّرَّافِ** ile onun tırnağını (toynağını) kastetti.
