# خسر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خسر

خسر، كفرح وضرب، الثاني لغة شاذة، كما صرح به المصنف في البصائر، قال ومنه قراءة الحسن البصري  ولا تخسروا الميزان  . خسرا، بفتح فسكون، وخسرا، محركة، وخسرا، بضم فسكون، وخسرا، بضمتين، وبه قرأ الأعراج وعيسى بن عمر وأبو بكر وابن عباس: لفي خسر  وخسرانا، كعثمان  ، وخسارة، بالفتح، وخسارا، كسحاب، الثانية والثالثة عن ابن دريد: ضل ولا يستعمل هذا الباب إلا لازما، كما صرح به أئمة التصريف. قال شيخنا: وتعقب هذا القول جماعة، مستدلين بقوله تعالى: الذين خسروا أنفسهم  وخسر الدنيا والآخرة  ونحوهما، وقال: لا عبرة بظواهر نصوصهم مع ورود خلافها في الآيات القرآنية. فهو خاسر، وخس، وخسير، وخيسرى، بالألف المقصورة. يقال: رجل خيسري، أي خاسر. وفي بعض الأسجاع: بفيه البرى، وحمى خيبرى، وشر ما يرى، فإنه خيسرى. وقيل: أراد خيسر، فزاد الإتباع. وقيل لا يقال خيسرى إلا في هذا السجع. خسر التاجر في بيعه خسرانا: وضع في تجارته أو غبن، والأول هو الأصل. وفي البصائر للمصنف: الخسران في البيع: انتقاص رأس المال، وقوله تعالى:  الذين خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة  قال الفراء: يقول: غبنوهما. وقال غيره: أي أهلكوهما، وقال ابن الأعرابي: الخاسر: الذي ذهب عقله وماله، أي خسرهما. والخسر، بالفتح: النقص، كالإخسار، والخسران، بالضم، مثل الفرق والفرقان. خسر يخسر خسرانا. وخسرت الشيء، بالفتح، وأخسرته: نقصته. وخسر الوزن والكيل خسرا، وأخسر: نقصه. ويقال: كلته ووزنته فأخسرته، أي نقصته. وهكذا فسر الزجاج قوله تعالى:  أو وزنوهم يخسرون  . أي ينقصون في الكيل والوزن. قال: ويجوز في اللغة يخسرون، تقول: أخسرت الميزان وخسرته. قال: ولا أعلم أحدا قرأ  يخسرون  . قلت: وهو قراءة بلال بن أبي بردة. وقال أبو عمرو: الخاسر: الذي ينقص المكيال والميزان إذا أعطى، ويستزيد إذا أخذ. وقال ابن الأعرابي: وخسر إذا نقص ميزانا أو غيره. وعن أبي عبيد: خسرت الميزان وأخسرته أي نقصته. وقال الليث: الخاسر: الذي وضع في تجارته، ومصدره الخسارة والخسر. في الكتاب العزيز:  تلك إذا كرة خاسرة  . أي غير نافعة. وصفق صفقة خاسرة، أي غير مربحة، وأنشد المصنف في البصائر:
  إذا لم يكن لامري نعمة                      لدي ولا بيننـا آصـره
  ولالي في وده حاصـل                      ولا نفع دنيا ولا آخره
  وأفنيت عمري على بابه                      فتلك إذا صفقة خاسره والخنسرى، هكذا بسكون النون بعد الخاء. وفي الأصول الجيدة بالتحتية الساكنة بدل النون: الضلال والهلال. زاد ابن سيده والياء فيه زائدة. الخيسرى: الغدر واللؤم كالخسار والخسارة، بفتحهما، والخناسير، وهو الهلاك، ولا واحد له. قال كعب بن زهير:
  إذا ما نتجنا أربعا عام كفأة                      بغاها خناسيرا فأهلك أربعا يقول: إنه شقي الجد إذا نتجت أربع من إبله أربعة أولاد هلكت من إبله الكبار أربع غير هذه فيكون ما هلك أكثر مما أصاب. وقال آخر:
  فإنك لو أشبهت عمي حملتني                      ولكنه قد أدركتك الخناسـر

  أي أدركتك ملائم أمك. والخسرواني بضم الأول والثالث: شراب. ونوع من الثياب، كالخسروي. قال الزمخشري منسوب إلى خسروشاه من الأكاسرة. وخسراوية بالضم: ة بواسط، نقله الصغاني. وخسره تخسيرا: أهلكه. ومن المجاز: خسره سوء عمله، أي أهلكه والخاسرة: الضعاف من الناس وصغارهم. هكذا في النسخ، وصوابه والخناسر، وكذا فيما بعده كما في أمهات اللغة، الخاسرة: أهل البيانة والغدر واللؤم. والخنسير بالكسر فنعيل، وجزم به أبو حيان تبعا لابن عصفور: الليم الغادر. والخنسر، كجعفر، والخنسري بياء النسبة: من هو في موضع الخسران. والخناسير: أبوا الوعول على الكلإ والشجر، لا واحد له. وسلم بن عمرو بن عطاء بن زبان الحميري قدم بغداد ومدح المهدي والهادي والبرامكة، ولقبه الخاسر، وإنما قيل له ذلك لأنه باع مصحفا واشترى بثمنه ديوان شعر أبي نواس، كما في أنساب السمعاني. وفي الأساس: عود لهو. أو لأنه حصلت له أموال كثيرة فبذرها وأتلفها في معاشرة الأدباء الفتيان. ومما يستدرك عليه: الخسر، بالضم: العقوبة بالذنب. وبه فسر قوله تعالى  إن الإنسان لفي خسر  عن الفراء. و أخسر الرجل، إذا وافق خسرا في تجارته. والتخسير: الإبعاد من الخير. قاله ابن الأعرابي وفي حديث عمر:ذكر الخيسري. وهو الذي لا يجيب إلى الطعام لئلا يحتاج إلى المكافأة. ومن المجاز: خسرت تجارته، أي خسر فيها، وربحت أي ربح فيها. وقال المصنف في البصائر: قد ينسب الخسران إلى الإنسان، فيقال: خسر فلان، وإلى الفعل فيقال: خسرت تجارته. ويستعمل ذلك في المقتنيات النفيسة، كالصحة والسلامة والعقل والإيمان والثواب، وهو الذي جعله الله:  الخسران المبين   وخسر هنالك الكافرون  أي تبين لهم خسرانهم لما رأوا العذاب، وإلا فهم كانوا خاسرين في كل وقت. وتجارة خاسرة وتجارة رابحة ومن لم يطع الله فهو خاسر، وتقول: لا يكون الراسخ ساخرا، ولا الساخر إلا خاسرا. والمساخر مخاسر. وخوسر، كجوهر: واد في شرقي الموصل، أحد الأودية التي تمد الدجلة منها. قال شيخنا، وقع في شعر حريث ابن جبلة العذري:
  وذاك آخر عهد مـن أخـيك إذا                      ما المرؤ ضمنه اللحد الخناسير. قال أبو حاتم: الخناسير: الذين يشيعون الجنازة. ونقله البغدادي في شرح شواهد المغني. قلت: وربما يؤخذ من قولهم: الخناسر: صغار الناس وضعافهم، مع ما في كلام المصنف من المخالفة، فتأمل. والخناسير: الدواهي. والخنسير بالكسر: الداهية. ومما يستدرك عليه: خاخسر: من قرى درغم من نواحي سمرقند. منها أبو القاسم سعد بن سعيد الخاخسري، خادم أبي علي اليوناني الفقيه، والقاضي عبد القادر بن أحمد بن القاسم الدرغمي الخاخسري، وقد حدثا. واستدرك شيخنا هنا: خسر وجرد من قرى يبهق. قلت: وخسر وشاه: من قرى مرو. وقد نسب إليها جماعة من المحدثين ويستدرك أيضا: خونسار، بالضم: قرية من قرى أصبهان. ومنها الإمام العلامة حسين ابن جمال الأصبهاني، ولد بخونسار سنة 1017 وقرأ بأصبهان على جعفر ابن لطف الله العاملي والسيد محمد باقراماد الحسيني. وممن تخرج به ولده العلامة ملا جمال والشيخ جمال الدين محمد شفع الاسترابادي، وتوفي بأصبهان سنة 1098 وقدم جمال بن حسين هذا إلى مكة سنة 1114 وهو من أشهر علماء العجم.

### Türkçe

خسر, **كفرح** ve **ضرب** gibi; ikincisi şâz bir lugattır; musannifin **البصائر**’de açıkça belirttiği gibi. Dedi: ve ondan, Hasan el-Basrî’nin kıraati: **ولا تخسروا الميزان**. **خسرا**, fetha ile sonra sükûn; ve **خسرا**, harekeli; ve **خسرا**, damme ile sonra sükûn; ve **خسرا**, iki damme ile; ve bununla **الأعراج** ve Îsâ b. Ömer ve Ebû Bekr ve İbn Abbâs okudu: **لفي خسر**. Ve **خسرانا**, **كعثمان** gibi; ve **خسارة**, fetha ile; ve **خسارا**, **كسحاب** gibi; ikinci ve üçüncü İbn Düreyd’den: sapıttı; ve bu bâb ancak lâzım olarak kullanılır; sarf imamlarının açıkça belirttiği gibi. Şeyhimiz dedi: ve bu sözü bir cemaat ta‘kîb etti; şu yüce sözüyle delil getirerek: **الذين خسروا أنفسهم** ve **وخسر الدنيا والآخرة** ve benzerleri; ve dedi: onların nasslarının zâhirlerine, Kur’ân âyetlerinde onun hilâfı vârid olmuşken, itibar yoktur. O hâlde o **خاسر**’dir; ve **خس**; ve **خسير**; ve **خيسرى**, maksûr elif ile. Denir: **رجل خيسري**; yani **خاسر**. Ve bazı secilerde: “Ağzında **البرى**; ve **خيبرى** humması; ve görülenin en şerlisi; çünkü o **خيسرى**’dır.” Ve denildi: **خيسر** kastetti; sonra tâbi‘ kılmayı ziyade etti. Ve denildi: **خيسرى** ancak bu seci içinde söylenir. Tüccar satışında **خسر** etti, **خسرانا**: ticaretinde eksiltti yahut aldatıldı; birincisi asıldır. Musannifin **البصائر**’inde: satışta **الخسران**: sermayenin eksilmesi; ve onun sözü, yüce: **الذين خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة**. Ferrâ dedi: der ki: ikisini gabn ettiler. Başkası dedi: yani ikisini helâk ettiler. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخاسر**: aklı ve malı giden kimsedir; yani ikisini **خسر** etti. Ve **الخسر**, fetha ile: eksiklik; **كالإخسار** gibi. Ve **الخسران**, damme ile; **الفرق** ve **الفرقان** misali. **خسر** **يخسر** **خسرانا**. Ve **خسرت** şeyi, fetha ile; ve **أخسرته**: onu eksilttim. Ve tartı ve ölçeği **خسر** etti, **خسرا**; ve **أخسر**: onu eksiltti. Ve denir: onu ölçtüm ve tarttım da onu **أخسرته**; yani onu eksilttim. Zecâc, yüce sözü: **أو وزنوهم يخسرون**’u böyle tefsir etti: yani ölçek ve tartıda eksiltirler. Dedi: ve lugatta **يخسرون** câizdir; dersin: **أخسرت الميزان** ve **خسرته**. Dedi: **يخسرون**’u okuyan hiç kimse bilmiyorum. Dedim: o, Bilâl b. Ebî Burde’nin kıraatidir. Ebû Amr dedi: **الخاسر**: verdiğinde ölçeği ve tartıyı eksilten, aldığında ise artırma isteyen kimsedir. İbnü’l-A‘râbî dedi: ve **خسر**; tartıyı yahut başkasını eksilttiğinde. Ebû Ubeyd’den: **خسرت الميزان** ve **أخسرته**; yani onu eksilttim. Leys dedi: **الخاسر**: ticaretinde eksilten kimsedir; masdarı **الخسارة** ve **الخسر**’dür. Kitâb-ı azîzde: **تلك إذا كرة خاسرة**; yani faydasız. Ve **صفقة خاسرة** bir akit yaptı; yani kârsız. Musannif **البصائر**’de inşâd etti:
  Eğer bir kimse için bende bir nimet yoksa                      ne de aramızda bir bağ
  Ve onun sevgisinde benim için bir hâsıl yoksa                      ne dünya faydası ne de âhireti
  Ve ömrümü onun kapısında tükettiysem                      işte o zaman o bir **صفقة خاسره**’dir

Ve **الخنسرى**; işte böyle, **الخاء**’dan sonra **النون** sâkin olarak. Ve iyi asıllarda, **النون** yerine sâkin alttan noktalı **التحتية** ile: sapıklık ve hilâl. İbn Sîde ziyade etti: ve içindeki **الياء** zâiddir. **الخيسرى**: hıyanet ve alçaklık; **كالخسار** ve **الخسارة** gibi, ikisinin fethasıyla. Ve **الخناسير**; o helâktir; onun tekili yoktur. Ka‘b b. Züheyr dedi:
  Ne zaman ki bir yıl dört (deve) doğurtsak, denk (bir yıl)                      onu **خناسيرا** olarak ister de dört (deveyi) helâk eder

Der ki: o, bahtı bedbahttır; develerinden dört tanesi dört yavru doğurduğunda, bu (yavrular) dışında büyük develerinden dört tanesi helâk olur; böylece helâk olan, elde ettiğinden daha çok olur. Başkası dedi:
  Şüphesiz sen amcama benzeseydin beni yüklenirdin                      fakat sana **الخناسـر** erişmiştir

Yani ananın ayıpları sana erişmiştir. Ve **الخسرواني**, birinci ve üçüncünün dammesiyle: içki. Ve elbiselerden bir tür; **كالخسروي** gibi. Zemahşerî dedi: **خسروشاه**’a nisbetlidir; o da Kisrâlardan biridir. Ve **خسراوية**, damme ile: Vâsıt’ta bir (nisbe); Sığânî nakletti. Ve onu **خسره** etti, **تخسيرا**: onu helâk etti. Ve mecazdan: kötü ameli onu **خسره** etti; yani onu helâk etti. Ve **الخاسرة**: insanlardan zayıflar ve küçükler. İşte böyle nüshalarda; doğrusu **الخناسر**’dir; ve ondan sonrasında da böyledir, lugatların ana kaynaklarında olduğu gibi. **الخاسرة**: hıyanet ve alçaklık ehli. Ve **الخنسير**, kesre ile, **فنعيل** vezninde; Ebû Hayyân, İbn Asfûr’a tâbi olarak bunu kesinledi: alçak, hain. Ve **الخنسر**, **كجعفر** gibi; ve nisbe **الياء**’sıyla **الخنسري**: hüsran yerinde olan kimse. Ve **الخناسير**: ot ve ağaç üzerinde dağ keçilerinin babaları; onun tekili yoktur. Ve Selm b. Amr b. Atâ b. Zibân el-Himyerî Bağdat’a geldi ve Mehdî’yi ve Hâdî’yi ve Bermekîleri övdü; lakabı **الخاسر** idi; ona bu denilmesi ancak şundandır: bir mushaf sattı ve bedeliyle Ebû Nüvâs’ın şiir divanını satın aldı; Sem‘ânî’nin **أنساب**’ında olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: bir eğlence çalgısı. Yahut ona çok mallar elde oldu da onları saçtı ve genç ediplerle düşüp kalkmada onları telef etti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الخسر**, damme ile: günah sebebiyle ceza. Ve bununla, Ferrâ’dan, yüce sözü **إن الإنسان لفي خسر** tefsir edildi. Ve adam **أخسر** etti; ticaretinde **خسرا**ya rastladığında. Ve **التخسير**: hayırdan uzaklaştırma. İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve Ömer hadîsinde: **الخيسري** zikri. O, mukâfeleye muhtaç olmasın diye yemeğe icabet etmeyen kimsedir. Ve mecazdan: **خسرت تجارته**; yani onda zarar etti; ve **ربحت**; yani onda kâr etti. Musannif **البصائر**’de dedi: bazen **الخسران** insana nisbet edilir; denir: falan **خسر** etti; ve fiile nisbet edilir; denir: **خسرت تجارته**. Ve bu, nefis kıymetli iktisaplarda kullanılır; sağlık, selâmet, akıl, iman, sevap gibi; ve o, Allah’ın onu (şöyle) kıldığıdır: **الخسران المبين**. Ve **وخسر هنالك الكافرون**: yani azabı gördüklerinde hüsranları onlara açık oldu; yoksa onlar her vakit **خاسرين** idiler. Ve **تجارة خاسرة** ve **تجارة رابحة**. Ve Allah’a itaat etmeyen kimse **خاسر**’dir. Ve dersin: köklü olan alaycı olmaz; ve alaycı da ancak **خاسرا** olur. Ve **المساخر** **مخاسر**’dir. Ve **خوسر**, **كجوهر** gibi: Musul’un doğusunda bir vadi; Dicle’yi besleyen vadilerden biridir. Şeyhimiz dedi: Hureys b. Cebele el-Uzrî’nin şiirinde vâki oldu:
  Ve bu, kardeşinden son ahittir, ne zaman ki                      kişi onu **اللحد** **الخناسير** içine alır

Ebû Hâtim dedi: **الخناسير**: cenazeyi uğurlayan kimselerdir. Bağdâdî, **شرح شواهد المغني**’de nakletti. Dedim: belki onların sözü: **الخناسر**: insanların küçükleri ve zayıfları; musannifin sözündeki muhalefetle birlikte, bundan alınır; öyleyse düşün. Ve **الخناسير**: belâlar. Ve **الخنسير**, kesre ile: belâ. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **خاخسر**: Semerkand nahiyelerinden Derğam’ın köylerindendir. Ondandır Ebü’l-Kâsım Sa‘d b. Sa‘îd el-**الخاخسري**, fakih Ebû Alî el-Yûnânî’nin hizmetkârı; ve kadı Abdülkâdir b. Ahmed b. el-Kâsım ed-Derğamî el-**الخاخسري**; ikisi de rivayet ettiler. Şeyhimiz burada istidrâk etti: **خسر** ve **جرد**: Yebhak köylerindendir. Dedim: ve **خسر وشاه**: Merv köylerindendir; muhaddislerden bir cemaat ona nisbet edilmiştir. Ve yine istidrâk olunur: **خونسار**, damme ile: İsfahan köylerinden bir köy. Ondandır imam, allâme Hüseyin b. Cemâl el-İsfahânî; 1017 yılında **خونسار**’da doğdu ve İsfahan’da Ca‘fer b. Lutfullah el-Âmilî ve Seyyid Muhammed Bâkır Âmâd el-Hüseynî üzerine okudu. Ve ondan mezun olanlardandır: oğlu allâme Mollâ Cemâl ve Şeyh Cemâleddîn Muhammed Şef‘ el-Esterâbâdî; 1098 yılında İsfahan’da vefat etti. Ve Hüseyin’in oğlu Cemâl, 1114 yılında Mekke’ye geldi; ve o, Acem âlimlerinin en meşhurlarındandır.
