# خسس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خسس

الخس: بقل، أي معروف، من أحرار البقول، عريض الورق حر لين، يزيد في الدم، والبري منه في قوة الخشخاش الأسود، وأجوده البستاني الطري الأصفر العريض، وهو بارد رطب. وأغذاه المطبوخ، وهو نافع من اختلاف المياه، ودوام أكله يضعف البصر، ويضر بالباه. وخس الحمار: السنجار، وهو أبو حلسا، وهو فيلوس، وهو ورق الخس الرقيق، كثير العدد إلى السواد، وأوراقه لاصقة بالأصل، لون أصله إلى الحمرة، ويصبغ اليد والأرض، والمكبوس منه بالخل ينفع الطحال، أكلا وضمادا.
 وبالضم، الخس بن حابس: رجل من إياد معروف، وهو أبو هند بنت الخس الإيادية، التي جاءت عنها الأمثال، وكانت معروفة بالفصاحة، نقله ابن دريد. وفي نوادر ابن الأعرابي: يقال فيه: خس، وخص، بالسين والصاد، وهو خص بن حابس بن قريط الإيادي. وقال أبو محمد الأسود: لا يجوز فيه إلا الخس، بالسين. أو هي، أي ابنة الخس: من العماليق، نقله ابن الأعرابي. والإيادية: هي جمعة بنت حابس الإيادي، وكلتاهما من الفصاح والصواب أن ابنة الخس المشهورة بالفصاحة واحدة، وهي من بني إياد، واختلف في اسمها، فقيل هند، وقيل: جمعة، ومن قال: إنها بنت حابس فقد نسبها إلى جدها، كما حققه غير واحد. ونقل شيخنا عن ابن السيد في الفرق، أنه يقال لامرأة من العرب حكيمة: بنت الخص، وابنة الخس، فهذا يدلك على أنها امرأة واحدة، والاختلاف في اسمها، فتأمل. قلت: ونقل الأرموي في كتابه عن اللحياني: قال الخس لبنته: إني أريد ألا أرسل في إبلي إلا فحلا واحدا. قالت: لا يجزئها إلا رباع قرفاص، أو بازل خجأة. والخسان، كرمان: النجوم التي لا تغرب، كالجدي، والقطب، وبنات نعش، والفرقدين، وشبهه هكذا تسميها العرب، نقله ابن دريد. وخس نصيبه يخسه، بالضم: جعله خسيسا دنيئا حقيرا. ويقال: خسست بعدي، بالكسر، خسة، بالكسر، وخساسة، بالفتح، إذا كان في نفسه خسيسا، أي دنيئا حقيرا. وخسست وخسست تخسس خساسة، وخسوسا وخسة: صرت خسيسا. وخسيسة الناقة: أسنانها دون الإثناء، يقال: جاوزت الناقة خسيستها، وذلك في السنة السادسة إذا ألقت ثنيتها، وهي التي تجوز في الضحايا والهدي.
 ومن المجاز: يقال: رفعت من خسيسته، إذا فعلت به فعلا يكون فيه رفعته. نقله الجوهري. وقال الأزهري: يقال: رفع الله خسيسة فلان، إذا رفع الله حاله بعد انحطاطها. والخساسة بالضم: علالة الفرس. والقليل من المال، أيضا، نقلهما الصاغاني. و يقال: هذا الأمور خساس بينهم، ككتاب: أي دول، نقله ابن فارس، أي يتداولونها.
 وأخسست يا رجل، إذا فعلت فعلا خسيسا، عن ابن السكيت، أو جئت بخسيس في الأفعال. وأخسست فلانا: وجدته خسيسا. واستخسه: عده كذلك، أي خسيسا. نقله الجوهري. والمستخس، ويفتح الخاء: الشيء الدون. المستخس والمستخس: القبيح الوجه الدميمه، وهي بهاء، مشتق من الخسة. وتخاسوه: تداولوه أو تبادروه. نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: خس الشيء يخس ويخس خسة وخساسة، فهو خسيس: رذل.

  وشيء خسيس، وخساس، ومخسوس: تافه. رجل مخسوس: مرذول. وقوم خساس: أرذال. وخس الحظ، وأخسه: قلله ولم يوفره، قال أبو منصور: العرب تقول: أخس الله حظه، وأخته، بالألف، إذا لم يكن ذا جد ولا حظ في الدنيا ولا شيء من الخير. وامرأة خساء: دميمة. والخساسة: الحالة التي يكون عليها الخسيس.
 والخسيس: الكافر. ويقال: هو خسيس ختيت. والأخساء: الرذلاء لا يعبأ بهم.

### Türkçe

**الخس**: sebze; yani bilinen; sebzelerin seçkinlerinden; yaprağı geniş, yumuşak, gevşek; kanda artış yapar; onun yabanîsi **الخشخاش الأسود** kuvvetindedir; onun en iyisi bahçe (yetiştirmesi) olan taze, sarı, geniş olandır; ve o soğuk, nemlidir. En besleyicisi pişmiş olanıdır; ve su(ların) farklılığından (doğan rahatsızlıktan) faydalıdır; onu yemenin devamı görmeyi zayıflatır ve cinsel güce zarar verir. **وخس الحمار**: **السنجار**; ve o **أبو حلسا**’dır; ve o **فيلوس**’tur; ve o, ince **الخس** yaprağıdır; sayıca çok, siyahlığa (çalan); ve yaprakları köke yapışıktır; kökünün rengi kızıllığa (çalar); ve eli ve yeri boyar; ondan sirke ile bastırılmış olanı dalağa fayda verir; yenilerek ve yakı olarak.

Ve (hâ) dammesiyle, **الخس بن حابس**: **إياد**’dan bilinen bir adamdır; ve o, darbımesellerin kendisinden geldiği **هند بنت الخس الإيادية**’nın babasıdır; ve o, fesahatle biliniyordu; bunu İbn Düreyd nakletti. İbnü’l-A‘râbî’nin **نوادر**’inde: onda şöyle denir: **خس** ve **خص**; **السين** ve **الصاد** ile; ve o, **خص بن حابس بن قريط الإيادي**’dir. Ebû Muhammed el-Esved dedi: onda ancak **الخس** caiz olur; **السين** ile. Yahut o, yani **ابنة الخس**: **العماليق**’tandır; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti. **الإيادية**: o, **جمعة بنت حابس الإيادي**’dir; ve ikisi de fasihlerdendir; ve doğru olan, fesahatle meşhur **ابنة الخس**’in bir tane olmasıdır; ve o, **بني إياد**’dandır; ve onun isminde ihtilaf edildi; denildi ki **هند**; ve denildi ki: **جمعة**; ve “o, **بنت حابس**’tir” diyen, onu dedesine nisbet etmiştir; nitekim birden çok kimse bunu tahkik etmiştir. Şeyhimiz, İbnü’s-Seyyid’den **الفرق**’ta nakletti: Araplardan hikmet sahibi bir kadına **بنت الخص** ve **ابنة الخس** denir; bu da sana onun tek bir kadın olduğunu ve ihtilafın onun isminde olduğunu gösterir; öyleyse düşün. Dedim: el-Ermevî kitabında el-Lihyânî’den nakletti: **الخس** kızına dedi: “Ben develerimde ancak bir tek erkek deve salmak istiyorum.” Dedi: “Onlara ancak **رباع قرفاص** yahut **بازِل خجأة** yeter.” **الخسان**, **كرمان** gibi: batmayan yıldızlar; **الجدي** gibi, **القطب** ve **بنات نعش** ve **الفرقدين** ve benzeri; Araplar onları işte böyle adlandırır; bunu İbn Düreyd nakletti. **وخس نصيبه يخسه**; (hâ) dammesiyle: onu aşağı, değersiz, hakir kıldı. Ve denir: **خسست بعدي**; (hâ) kesresiyle; **خسة**; (hâ) kesresiyle; ve **خساسة**; (hâ) fethasıyla; eğer kendi nefsinde **خسيس** ise; yani aşağı, değersiz, hakir. Ve **خسست وخسست تخسس خساسة**; ve **خسوسا وخسة**: **خسيس** oldun. **وخسيسة الناقة**: onun **أسنانها**’ı **الإثناء**’dan aşağıdır; denir: “dişi deve **خسيستها**’sını geçti”; ve bu, altıncı yıldadır; **ثنيتها**’sını attığı zaman; ve o, kurbanlıklar ve hedyde caiz olanıdır.

Mecazdan: denir: “Onun **خسيسته**’sinden yükselttim”; onunla, içinde onun yükselişi bulunan bir fiil yaptığın zaman. Bunu el-Cevherî nakletti. El-Ezherî dedi: denir: “Allah falanın **خسيسة**’sini yükseltti”; Allah onun hâlini, alçalışından sonra yükselttiği zaman. **الخساسة** (hâ) dammesiyle: atın **علالة**’sıdır. Ve malın azı; ikisini de es-Sâgânî nakletti. Ve denir: “Bu işler aralarında **خساس**’tır”; **كتاب** gibi: yani devrî (dönüşümlü)dir; bunu İbn Fâris nakletti; yani onu aralarında dolaştırırlar.

Ve **أخسست** ey adam; aşağı bir fiil yaptığın zaman; İbnü’s-Sikkît’ten; yahut fiillerde aşağı olanı getirdiğin zaman. Ve **أخسست فلانا**: onu **خسيس** buldum. **واستخسه**: onu öyle saydı; yani **خسيس**. Bunu el-Cevherî nakletti. Ve **المستخس**; ve (hâ) fethalanır: aşağı şey. **المستخس والمستخس**: çirkin yüzlü, çirkin (kimse); ve o, **بهاء**’dır; **الخسة**’den türemiştir. **وتخاسوه**: onu dolaştırdılar yahut ona koşuştular. Bunu es-Sâgânî nakletti. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **خس الشيء يخس ويخس خسة وخساسة**; o hâlde o **خسيس**’tir: bayağı.

Ve **شيء خسيس** ve **خساس** ve **مخسوس**: değersiz. **رجل مخسوس**: rezil. **وقوم خساس**: reziller. **وخس الحظ** ve **أخسه**: onu azalttı ve onu bol kılmadı. Ebû Mansûr dedi: Araplar der: “Allah onun nasibini **أخس** etti” ve “**أخته** etti”; **بالألف** ile; eğer dünyada ne bir baht ne bir nasip sahibi ise ve hayırdan hiçbir şey (yok) ise. **وامرأة خساء**: çirkin. **والخساسة**: **الخسيس**’in üzerinde bulunduğu hâl.

Ve **الخسيس**: kâfir. Ve denir: o, **خسيس ختيت**’tir. **والأخساء**: kendilerine aldırış edilmeyen reziller.
