# خسف (خ-س-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hesf : Derin sulu çukurdur

- Harfler: خ - س - ف
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَخْسِفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%81%D9%8E.md) | يَفْعِلَ | Batırır | 3 | 3 | [16:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/16:45.md) |
| [خَسَفْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Batırdık | 1 | 1 | [29:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/29:40.md) |
| [فَخَسَفْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَلْنَا | Batırdık | 1 | 1 | [28:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/28:81.md) |
| [لَخَسَفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%8E.md) | لَفَعَلَ | Öyleyse batırdı | 1 | 1 | [28:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/28:82.md) |
| [نَخْسِفْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%81%D9%92.md) | نَفْعِلْ | Batırırız | 1 | 1 | [34:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/34:9.md) |
| [وَخَسَفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Ve battı | 1 | 1 | [75:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/75:8.md) |

## Mücavir kökler — 49 mücavir (71 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Hasb (sad) : Çakıl demektir
2. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
3. [مور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sallanır
4. [كسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kisfe” pamuk veya yün yığınına denir
5. [مسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dün
6. [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
7. [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
8. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
9. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sıvı meni demektir
10. [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Nöbet kelimesinden gelmiştir
11. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bisat kilim demektir
12. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
13. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sinek kapan bitki demektir
14. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
15. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
16. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayese sürülmüş tarla demektir
17. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Berr kara, burr buğday demektir
18. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yan demektir
19. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
20. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zenb : Kuyruk demektir
21. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şuurunda olurlar
22. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
23. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tan demektir
24. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kevn tepe demektir
25. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
26. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
27. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
28. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
29. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
30. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
31. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şey
32. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Üzüm demektir
33. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
34. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
35. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
36. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
37. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dane, inek yavrusuna denir
38. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
39. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
40. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
41. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
42. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
43. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
44. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
45. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
46. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
47. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
48. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
49. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خسف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ساخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A7%D8%AE.md), [غار](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A7%D8%B1.md), [هوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [علا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%A7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zeminin yarılıp üzerindekini yutması, derinliğe gömülme ve ışığın içeri çekilip sönmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ceza ve uyarı olarak yeryüzünün tabanını kaybetmesi veya ayın ışığının tamamen silinmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Üzerinde yükselinen maddi ve ontolojik zeminin aniden çökerek varlığı yutması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca göksel bir ay tutulması olarak daraltılıp yerin yutması ve ontolojik çöküş boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خس | Eksilme, aşağıya çekilme, alçalma ve hakir düşme anlamı taşır; [خسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3.md) kovulup alçalma, [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) eksilip zarara uğrama köklerinde de bu çekirdek belirleyicidir | ف | Dudaksı patlama ve açılma harfi eklenerek alçalma ve eksilme hareketi, zeminin yarılarak maddiyi içine çekmesi veya ışığın boşluğa gömülüp aniden yok olması biçiminde fiziksel bir yutulmaya dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar, engel; türetme imge | Varlığın dış yüzeyini oluşturan kabuk, katman veya koruyucu zemin perdesi |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma | Katmanın üzerinde duran nesneyi taşıyan mekanik denge ve dikey direnç noktası |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, boşluk | Taşınan zeminin aniden bir yarık veya ağız gibi açılarak üzerindekini içeri çekmesi |
| خسف | Taşıyıcı kabuğun yarılarak üzerindekini derinliğe yutması | Destek veren yüzeyin direncini yitirip yarılarak üzerindeki varlığı aşağıya çekmesi ve görünmez kılması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun çekilerek kuyunun çökmesi, yerin yarılarak üzerindekini içine çekmesi veya göz çukurunun içeri gömülüp kör olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kuyu duvarının yıkılıp suyun dipte kaybolmasını nitelemek üzere kullanımı: قَليذَمٌ من العَياليم الخُسُفْ |
| Erken Arapça kullanım | Açlık ve yoksunluk içinde sabahlamayı ifade eden «بات على الخسف» ve haksızlığa boyun eğmeyi anlatan «رضي بالخسف» deyimlerinde alçalma ve içeri çökme anlamında kullanılmıştır |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök خسف, genel Semitik gövdede çökme, basılma, karanlığa gömülme ve batma semantik dairesiyle bağlantılıdır. İbranice ve Aramice katmanlarda doğrudan birebir aynı kök harfleriyle geniş bir türetim dizisi bulunmamakla birlikte, kökün ilk iki harfini oluşturan biliteral taban eksilme, alçalma ve ufalanma bildiren Sami kökleriyle ortak bir arka plana dayanır. Arapçada kök, özellikle yerin yarılarak bir kütleyi yutması (سؤوخ الأرض) ve gök cisminin ışığının içeri çekilerek kararması şeklinde somut ve felaket boyutundaki ani çöküş hareketine tahsis edilmiştir. Bu durum, çöl coğrafyasında zemin tabakasının gevşemesi, obrukların oluşması ve kuyu cidarının göçmesi gibi jeomorfolojik tecrübelerle semantik derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yer kabuğunun yarılıp içine alması ve ışığın sönmesi | Kökün temel hareketi derinliğe gömülme ve yüzeyin üzerindekini yutarak kaybetmesidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Eksilme, çökme ve alçalma bildiren kök akrabalıkları | Batı Sami dillerinde görülen alçalma ve eksilme tabanı Arapçada zemin çökmesiyle özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خسف | Anlamlı | Yerin batması, ışığın gitmesi | Zeminin yarılarak üzerindekini içine çekmesi veya ayın kararması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B3.md) | Anlamlı | Çirkin söz, sersemletici içki | İnsanı alçaltan kaba ve çirkin söz söylemek; aklı örtmek | Kur'an'da geçmez; ters yönde ahlaki alçalma |
| [سخف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%81.md) | Anlamlı | Akıl hafifliği, doku inceliği | Zihnin veya dokunun zayıflayıp gevşemesi, incelmesi | Kur'an'da geçmez; yoğunluğun kaybolması |
| سفخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| فخس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [فسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AE.md) | Anlamlı | Ayırma, çözme, bozma | Bir bağı, eklemi veya akdi yerinden söküp iptal etmek | Kur'an'da geçmez; yapının çözülmesi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خسف | Merkez | Yerin yutması, ışığın sönmesi | Taşıyıcı zeminin çöküp üzerindekini bütünüyle içeri çekerek yok etmesidir | Yüzeyin çökmesi ve nesnenin görünmez olması |
| [ساخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A7%D8%AE.md) | Komşu | Batma, gömülme | Zeminin yarılmaksızın çamur veya yumuşak kum gibi nesneyi aşağı doğru çekmesidir | Yavaş ve sürtünmeli batış |
| [غار](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A7%D8%B1.md) | Komşu | Suyun çekilmesi, içeri kaçma | Bir sıvının veya gözün derinliğe kaçarak kaybolmasıdır | Su veya nesnenin dipte saklanması |
| [هوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Yüksekten düşme | Bir boşluk boyunca yukarıdan aşağıya doğru serbest düşüş hareketidir | Zemin tarafından yutulma değil boşluğa düşme |
| [علا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%A7.md) | Zıt | Yükselme, üstte olma | Varlığın aşağıya gömülmesinin aksine yukarı doğru yücelmesi ve görünür olmasıdır | Hacimsel ve konumsal yukarı yöneliş |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خسف | Yerin batması, sönme | Taşıyıcı zeminin yarılıp üzerindekini yutması ve ışığın gitmesi | Kesin |
| Latince | Absorbeo, submergo | Yutmak, dibe batırmak | Nesnenin bir kütle tarafından emilip yutulmasını karşılar; ay tutulmasını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | Cave-in, swallow up, eclipse | Çökmek, yutulmak, tutulmak | Çöküntü ve yutulmayı karşılar fakat iki hareketi tek bir kökte birleştiremez | Güçlü |
| Almanca | Versinken, verschlingen | Batmak, yutmak | Zeminin yarılıp içine almasını ifade eder; ışığın sönmesi anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | S'effondrer, engloutir | Çökmek, yutmak | Mekanik göçme ve yutulmayı karşılar; ay tutulması için ayrı kelime gerekir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فخسفنا / نخسف / يخسف | Yerin yarılıp üzerindeki insanı ve mülkü yutması | Dünyevi güç ve servetle şımaran bireylerin veya inkârcıların cezalandırılması bağlamı; Kasas [28:81](https://lisan.digital/tr/ayet/28:81.md), Nahl [16:45](https://lisan.digital/tr/ayet/16:45.md), İsrâ [17:68](https://lisan.digital/tr/ayet/17:68.md), Mülk [67:16](https://lisan.digital/tr/ayet/67:16.md) |
| خسف | Ayın ışığının tamamen kaybolup kararması | Kıyamet sahnelerinde kozmik dengenin bozulması ve göksel aydınlığın sönmesi bağlamı; Kıyâme [75:8](https://lisan.digital/tr/ayet/75:8.md) |
| لخسف بنا | Zemin kaybıyla helak edilme korkusu ve uyanış | Karun'un helakini görenlerin kendi konumlarını fark edip ilahi korumayı idrak etmeleri bağlamı; Kasas [28:82](https://lisan.digital/tr/ayet/28:82.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kıyamet alametleri ve ilahi adalet | Ahir zamanda gerçekleşecek üç büyük yer çöküntüsü (hasf) ve cezanın fiziki dünyaya müdahalesi | Yerin ilahi kudretle fiziksel bir helak vasıtası haline gelmesi |
| Fıkıh | Hüsuf namazı | Ay tutulması sırasında kılınan nafile ibadetin meşruiyeti ve kılınış biçimi | Ayın ışığının örtülmesine karşı ilahi sığınma |
| Tefsir | Karun kıssası ve kozmik ayetler | Karun'un sarayıyla birlikte batırılmasının mülkiyet ve tekebbür ekseninde yorumlanması | Maddi güvenliğin bir anda felakete dönüşmesi |
| Hadis | Eşrâtü's-sâa ve küsuf/hüsuf rivayetleri | Ay tutulması anında Allah'a yönelme ve yer batması felaketlerinden korunma duaları | Doğal görünen olayların ilahi ikaz niteliği kazanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik ve ahlaki denge | İstidracın son bulması ve ilahi müdahale | Sahte sığınakları ortadan kaldırmak | Kibir ve inkarın zirvesinde ilahi kudretin tabii zemini çekmesidir | Kesin |
| İlmi | Jeolojik ve astronomik hadiseler | Obruk oluşumu, çöküntü ve tutulma | Fiziksel taşıyıcılık sınırlarını göstermek | Kabuğun taşıma gücünü yitirmesi veya ışık kaynağının örtülmesidir | Kesin |
| Siyasi | Otoritenin meşruiyet kaybı | İktidar tabanının çökmesi | Zorba gücün dayanağını yok etmek | Halk ve güç desteğine dayanan otoritenin tabanını yitirerek silinmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin illüzyon olması | Servet ve sermaye tabanının batması | Birikim putunu sıfırlamak | Karun örneğinde olduğu gibi biriktirilen sermayenin sahibini yutmasıdır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Karadelik çekimi veya jeolojik obruk mekaniği | Alt katmandaki hacim boşalması sonucu üst yüzeyin yerçekimiyle aniden içeri çökmesi ve yutulması sürecidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyet çöküşü veya iflas sarmalı | Bir kurumun dayandığı toplumsal yahut finansal zeminin aşınarak sistemi bir anda tasfiye etmesidir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece astronomik bir hadise olan ay tutulmasından ibaret görülmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem jeolojik zemin yarılmasıyla insanın mülküyle yutulmasını hem de kozmik nizamda aydınlığın bütünüyle yok oluşunu kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Karun'un batırılışını ve mülkiyet uyarısını kavrayamayıp kökü sadece gökyüzü olaylarına hasrederek ayetlerin sosyo-ekonomik ikazlarını gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın üzerinde durduğu maddi ve kozmik zeminlerin bağımsız birer güç olmadığını, ilahi irade dilediğinde en sağlam sanılan tabanın bile bir yarığa dönüşebileceğini gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Karun'un kibrini ve helakini anlatan Kasas suresi ayetlerinde, yeryüzünde güven içinde dolaştığını sananlara yönelik Mülk ve İsrâ surelerindeki tehdit ayetlerinde ve Kıyâme suresinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın ve servetin insan için mutlak bir güvence olduğu yanılgısını yıkar; fiziksel varlığın ancak ilahi koruma sayesinde ayakta durabildiğini ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yerin yarılarak üzerindeki nesneleri yutması, kuyu cidarının çöküp suyun kaybolması ve ayın ışığının tamamen sönmesidir.
- Soyut anlam: Bir varlığın dayandığı taşıyıcı temelin ortadan kalkmasıyla yaşanan ani ve bütünüyle yok oluş, itibar ve meşruiyet kaybıdır.
- Sistematik karşılık: İnsanın fıtrata ve hakikate yabancılaşarak inşa ettiği kibir ve servet yapılarının, dayandıkları ontolojik zemin ellerinden alınarak tasfiye edilmesidir.
- LaTeX modeli: $$F(S, t) = \begin{cases} Z(S), & t < t_0 \\ \emptyset, & t \ge t_0 \end{cases} \implies \lim_{t \to t_0^+} h(V) = -\infty$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ güvenilen maddi veya kozmik yüzeyi, $Z(S)$ bu yüzeyin taşıma kapasitesini, $V$ ise yüzeyin üzerinde duran varlığı temsil eder. $t_0$ anında gerçekleşen kök eylemiyle zemin aniden boş kümeye $\emptyset$ dönüşür; böylece varlığın düşey konumu $h(V)$ hızla negatif sonsuza, yani derinliğe ve yokluğa doğru çöker.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/16:45.md) — يَخْسِفَ

أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Kötü işler düzenleyenler; Allah’ın kendilerini yere batırmasından, yahut haberleri yokken üzerlerine ansızın azab gelmesinden emin mi bulunuyorlar?

### [İsra 17:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/17:68.md) — يَخْسِفَ

أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا

Meal (IK): Kara tarafında sizi yere batırmasından veya başınıza taş yağdırmasından emin mi oldunuz? Sonra kendiniz için bir vekil de bulamazsınız.

### [Kasas 28:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/28:81.md) — فَخَسَفْنَا

فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ

Meal (IK): Sonunda onu da, sarayını da yerin dibine geçirdik. Allah’a karşı kendisine yardım edebilecek kimsesi de yoktu. Bizzat kendisini koruyabileceklerden de değildi.

### [Kasas 28:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/28:82.md) — لَخَسَفَ

وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Daha dün onun yerinde olmayı isteyenler: Vay demek ki Allah; kullarından dilediğinin rızkını genişletip daraltmaktadır. Eğer Allah, bize lutfetmemiş olsaydı; bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay, demek ki kafirler, asla felah bulmazlar, demeye başladılar.

### [Ankebut 29:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/29:40.md) — خَسَفْنَا

فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Her birini suçüstü yakaladık. Kimine taşlar savuran kasırga gönderdik, kimini bir çığlık tuttu, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah; onlara zulmetmiyordu, ama onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı.

### [Sebe 34:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/34:9.md) — نَخْسِفْ

أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ

Meal (IK): Gökten ve yerden önlerinde ve arkalarında olanı görmüyorlar mı? Biz, istersek; onları yerin dibine geçirir veya üzerlerine gökten parçalar indiririz. Muhakkak ki bunda, Allah’a yönelen her kul için bir ayet vardır.

### [Mülk 67:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/67:16.md) — يَخْسِفَ

أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ

Meal (IK): Gökte olanın; sizi yerin dibine geçirmesinden emin mi oldunuz? O zaman yer, sarsıldıkça sarsılır.

### [Kıyamet 75:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/ayet/75:8.md) — وَخَسَفَ

وَخَسَفَ الْقَمَرُ

Meal (IK): Ay tutulduğunda,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hesf : Derin sulu çukurdur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والفاء معهما
خ س ف، خ ف س، س خ ف، ف س خ مستعملات
خسف:
الخَسْفُ: سُؤُوخُ الأرض بما عليها من الأشياء... انْخَسَفَتْ به الأرض، وخسفها الله به.
وعين خاسفة: فقئت، وغابت حدقتها. وبئر خسيفٌ مخسوفة، أي: نقب جبلها عن عيلم الماء فلا تنزف أبداً، وهن الأخسفة. وناقة خسيفٌ: غزيرة سريعة الإنقطاع من اللبن في الشتاء.
والخَسيفُ من السحاب: ما نشأ من قبل العين، أي: من قبل المغرب الأقصى عن يمين القبلة، وفيه ماء كثير... وخَسَفْناه خَسْفاً.
وخسوفُ الشمسِ: يوم القيامة: دخولها في السَّماء، كأنها تكورت في جحر.
والخَسْفُ: تحميلك إنساناً ما يكره. والخَسْفُ: الجور، بلغة الشحر، خفس: يقال للرجل: خَفَسْتَ يا هذا، وأَخْفَسْتَ وهو من سوء القول - إذا قلت لصاحبك: أقبح ما تقدر عليه.
وشراب مُخْفِسٌ: سريع الإسكار، وهو من القبح، لأنك تخرج منه إلى قبح القول والفعل.
سخف: السُّخْفُ: رقة العقل. وفي حديث أبي ذر: "أنه لبث أياماً فما وجد سَخْفَةَ الجوع"، أي: رقته وهزاله. ورجلٌ سَخيفٌ، بين السُّخْفِ. وهذا من سَخْفَةِ عقلهِ، وسَخافَةِ عقلهِ.
وثوبٌ سخيفٌ: رقيق النسج، بين السَّخافة، ولا يكادون يقولون: السُّخْف، إلا في العقل خاصة، والسَّخافةُ عام في كل شيء.
فسخ: الفَسْخُ: زوال المفصل عن موضعه.. وقع فانفَسَخَتْ قدمه، وفَسَخْته أنا. وفَسَخْتُ البيع بينهما فانْفَسَخَ، أي: نقضته فانتقض.
والفَسِيخُ: الضعيف المُتَفَسِّخ عند الشدة.
والفَسْخُ: حل العمامة، تقول: أفْسَخْ عمامتك، أي: حلها. وانفسخ اللحم، أي: أصل وتفسخ عن العظم. وانْفَسَخَ الشعر عن الجلد، ولا يقال إلا لشعر الميت وجلده.
ورجل فَسِيخٌ: لا يظفر بحاجته.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**السين** و**الفاء** معهما
خ س ف، خ ف س، س خ ف، ف س خ مستعملات

**خسف**:
**الخَسْفُ**: Üzerinde bulunan şeylerle birlikte yerin çökmesi... Yer onunla çöktü; Allah da onu onunla çökertti.
Ve **عين خاسفة**: patlamış, ve göz çukuru kaybolmuştur. Ve **بئر خسيفٌ مخسوفة**: yani, suyunun kaynağına kadar dağını delmiştir de asla tükenmez; bunlar **الأخسفة**’dir. Ve **ناقة خسيفٌ**: bol (sütlü), kışın sütü çabuk kesilen.
Ve buluttan **الخَسيفُ**: göz tarafından (yönden) meydana gelen şeydir; yani kıblenin sağında, en uzak batı tarafından; ve onda çok su vardır... Ve onu **خَسَفْناه** **خَسْفاً** (çökerttik).
Ve **خسوفُ الشمسِ**: kıyamet günü: onun göğe girmesidir; sanki bir deliğe dürülüp toplanmış gibidir.
Ve **الخَسْفُ**: bir insana hoşlanmadığı şeyi yüklemen. Ve **الخَسْفُ**: zulümdür; Şihr diliyle: **خفس**: erkeğe şöyle denir: **خَفَسْتَ** ey şu, ve **أَخْفَسْتَ**; ve bu kötü sözden (bir şey)dir—arkadaşına gücünün yettiği en çirkin şeyi söylediğin zaman.
Ve **شراب مُخْفِسٌ**: çabuk sarhoş eden; ve bu çirkinliktendir; çünkü ondan (içince) söz ve fiilin çirkinliğine çıkarsın.

**سخف**: **السُّخْفُ**: aklın inceliği (zayıflığı). Ebû Zerr hadîsinde: “Onun günlerce kaldığı, sonra açlığın **سَخْفَةَ**sini bulmadığı”; yani onun inceliği ve zayıflığı. Ve **رجلٌ سَخيفٌ**; **السُّخْفِ**i açık (olan). Ve bu, aklının **سَخْفَةِ**sindendir ve aklının **سَخافَةِ**sindendir.
Ve **ثوبٌ سخيفٌ**: dokuması ince; **السَّخافة**si açık (olan). Ve neredeyse **السُّخْف** demezler; ancak özellikle akılda. **السَّخافةُ** ise her şeyde geneldir.

**فسخ**: **الفَسْخُ**: eklemin yerinden çıkması.. Düştü de ayağı çıktı; ben de onu **فَسَخْته**. Ve ikisi arasındaki satımı **فَسَخْتُ** da **انْفَسَخَ**; yani onu bozdum da bozuldu.
Ve **الفَسِيخُ**: şiddet anında gevşeyip dağılan zayıf (şey).
Ve **الفَسْخُ**: sarığı çözmek; dersin ki: **أفْسَخْ** sarığını; yani onu çöz. Ve et **انفسخ**; yani gevşedi ve kemikten ayrılıp dağıldı. Ve kıl, deriden **انْفَسَخَ**; ve ancak ölünün kılı ve derisi için söylenir.
Ve **رجل فَسِيخٌ**: ihtiyacına erişemez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَسَفَ المكان يَخْسِفُ خُسوفاً: ذهَبَ في الأرض. وخَسَفَ الله به الأرض خَسْفاً، أي غاب به فيها. ومنه قوله تعالى: "فَخَسَفْنا به وبدارِهِ الأرضَ". وخَسَفَ في الأرض وخُسِفُ به. وخُسوفُ العين: ذَهابها في الرأس. وخُسوفُ القمر: كسوفه. قال ثعلبٌ: كَسَفِتِ الشمسُ وخَسَفَ القمر هذا أجود الكلام. والخَسْفُ: النقصانُ. يقال رضي فلانٌ بالخَسْفِ، أي بالنقيصة، وبات فلانُ الخَسْفَ، أي جائعاً. ويقال سامه الخَسْفَ، وسامه خَسْفاً، وخُسْفاً أيضاً بالضم، أي أَوْلاهُ ذُلاً، ويقال كلّفه المشقّة والذلَّ. وخَسْفُ الرَكيَّة: مَخْرجُ مائها. والخاسِفُ: المهزولُ. قال أبو عمرو: الخَسيفُ: البئر التي تحفر في حجارةٍ فلا ينقطع ماؤها كثْرةً، والجمع خُسُفٌ. ويقال: وقعوا في أَخاسيفَ من الأرض، وهي اللَيِّنة.

##### Türkçe

**خَسَفَ** mekân **يَخْسِفُ** **خُسوفاً**: yere gitti (yerin içine geçti). Ve Allah onunla yeri **خَسْفاً** ettirdi; yani onunla onun içinde kayboldu. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: “**فَخَسَفْنا به وبدارِهِ الأرضَ**”. Ve yere **خَسَفَ** etti ve onunla **خُسِفُ** edildi. Ve gözün **خُسوفُ**u: başın içinde gitmesidir. Ve ayın **خُسوفُ**u: onun **كسوف**udur. Sa‘leb dedi: Güneş **كَسَفِتِ** ve ay **خَسَفَ**; bu sözün en iyisidir. Ve **الخَسْفُ**: eksilmedir. Denir: falan **الخَسْفِ**e razı oldu; yani eksikliğe. Ve falan **الخَسْفَ**ı geceledi; yani aç olarak. Ve denir: ona **الخَسْفَ**ı teklif etti; ve ona **خَسْفاً** teklif etti; ve zamme ile **خُسْفاً** da; yani ona zillet verdi. Ve denir: ona meşakkati ve zilleti yükledi. Ve kuyunun **خَسْفُ**u: suyunun çıkış yeridir. Ve **الخاسِفُ**: zayıf düşmüş olandır. Ebû Amr dedi: **الخَسيفُ**: taşlarda kazılan, suyu çokluktan kesilmeyen kuyudur; çoğulu **خُسُفٌ**dur. Ve denir: yerden **أَخاسيفَ**lere düştüler; o da yumuşak olanlardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ف
خسف ، خفس ، سخف ، فسخ : مستعملة .
خسف : أبو عُبيد _ عن الأصمعي _ الْخَسْفُ :
النُّقْصان .
أبو عبيد : قال : الْخَاسِفُ : المَهْزُول .
وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الهيثم _ أنه
قال : الْخَسْفُ : الْجُوعُ .
والْخَاسِفُ : الجَائِعُ .
وأنشد قَوْلَ أَوْسٍ :
أَخُو قُتُراتٍ قَدْ تَبَيَّنَ أَنَّهُ
إذَا لَمْ يُصِبْ لَحْماً مِنَ الوَحْشِ خَاسِفُ
قال : وخَسَفَتِ الشَّمْسُ وكَسَفَتْ : بمعنىً
واحد .
قال : وخُسِفَ بالرَّجُل _ وبالقوم _ إذا
أَخَذَتْه الأرضُ فدخل فيها .
قال الله جلّ وعزّ : ( لولا أن من الله علينا لخسف بنا ( [ القصص : 82 ] .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَسْفُ
إلْحاق الأرض الأُولَى بالثانية . والْخَسْفُ
أن يَبْلُغَ الحافِرُ إلى ماءٍ عِدٍّ : والْخَسْفُ :
الْجَوْزُ الذي يُؤْكَلُ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ الْخَسِيفُ البِئْرُ
التي تُحْفَر في الحجارة ، فلا ينقَطِع ماؤُها
كَثْرَةً .
وأنشد غيره :
قَدْ نَزَحَتْ إنْ لَمْ تَكُنْ خَسِيفاَ
أَوْ يَكُنِ الْبِحْرُ لَهَا حَلِيفَا
وقال ابن بُزُرْج : ما كانت البِئْرُ خَسيفاً ،
ولقد خُسِفَتْ .
وقال الليث : الْخَسْفُ سُؤُوخُ الأرض بما
عليها .
تقول : انْخَسَفَ به الأرضُ ، وخَسَفَ الله به
الأرضَ ، وعَيْنٌ خَاسِفَةٌ وهي التي فُقِئَتْ
حتَّى غابَتْ حَدَقَتُها في الرَّأْس ، وبِئرٌ
خَسيفٌ _ إذا نُقِبَ جَبَلُها عن عَيْلَمِ الماء
فلا تَنْزَحُ أبداً .
والْخَسِيفُ من السحاب ما نشأ مِنْ قِبَلِ
العَيْنِ حَامِلَ ماءٍ كثيرٍ ، والعَيْنُ عن يمين
القِبْلَة .
والشمسُ تَخْسِفُ يوم القيامة خُسُوفاً وهو
دُخُولُها في السماء ، كأنها تكَوَّرَتْ في
جُحْرٍ .
والْخَسْفُ أن يُحَمِّلَكَ إنْسَانٌ ما تَكْرَهُ .
أبو زيد والأصمعيُّ : خَسَفَ المكانُ
يَخْسِفُ ، وخَسَفَهُ الله ، رواه عنهما أبو
عبيد .
وقال الفرَّاءُ : عَيْنٌ خَاسِفٌ _ إذا غارتْ
والبِئْرُ خَسِيفٌ لا غَيْرُ ، وناقةٌ خَسِيفٌ :
غَزِيرَةٌ سريعةُ القَطْعِ في الشتاء .
وقد خَسَفْنَاها خَسْفاً .
والْخَسْفُ الْجَوْزُ _ بِلُغَةِ الشِّحْر .
أبو عمرو : الْخَسْفُ الذُّلُّ . والْخَسْفُ
الجُوعُ ، والْخَسْفُ غُؤُورُ العَيْن ، والْخُسُفُ
النُّقَّةُ من الرِّجَال .
ويقال في الجَوْزِ والذُّلِّ : خُسْفٌ أيضاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ يقالُ للغلام
الخفيف النَّشِيط : خَاسِفٌ وخَاشِفٌ ،
ومِزاقٌ وقَضِيبٌ ، ومُنْهَمكٌ .
خفس : قال ابن المُظَفِّرِ : يقال للرَّجُلِ :
خَفَسْتَ يا هذا وأَخْفَسْتَ ، وهو من سُوء
القول _ إذا قُلْتَ لصاحبك أَقْبَحَ ما تَقْدِرُ
عليه .
قال : والشَّرَابُ الْمُخْفِسُ : السَّرِيعُ
الإسْكَارِ ، واشْتِقَاقُه من الْقُبْح ، ألا ترى
أنه يَخْرُجُ من سُكْره إلى قُبْحِ القوْل
والفِعْل ؟ .
وقال الفرَّاء _ في كتاب ) ( المَصَادِرِ ) ( يقال :
أَخْفِسْ _ أي : أقِلَّ المَاءَ ، وأَكْثِر النَّبِيذَ ،
وكذلك : أَعْرِقْ .
ورَوَى أبو العباس _ عن عمروٍ عن أبيه _
أنه قال : الْخَفِيسُ : الشَّرَاب الكَثيرُ
المِزَاج .
قال : وشَرَابُ مُخْفَسٌ _ إذا أُكْثِرَ ماؤُه ،
وهذا ضدُّ ما قاله الفرَّاء .
وقال أبو عمرو : الْخَفْسُ : الاستهزاء
والْخَفْسُ : الأكْلُ القَلِيل .
وكان أبو الهَيْثم _ فيما أخبرني المنذِرِيُّ
عنه _ يُنْكِرُ قولَ الفرَّاء _ في الشراب
الْمُخْفَسِ _ إنَّه الَّذي أُكْثِرَ نَبِيذُه وأُقِلَّ ماؤُه .
سخف : قال الليث : السُّخْفُ رِقَّةُ الْعَقْل ،
ورجُلٌ سَخِيفُ العَقْل : بَيِّنُ السُّخْفِ وهذا
من سَخْفَةِ عَقْلِك ، وسَخَافَةِ عقلك ، وثوبٌ
سَخِيفٌ : رقِيقُ النَّسج ، بَيِّنُ السَّخَافَة
لا يكادون يقولون : ) ( السُّخْفُ ) ( إلا في
العقل خاصَّةً ، والسَّخَافَةُ عامٌّ في كل شيء
نَحْوُ السحاب والسِّقَاءَ _ إذا تغَيَّر وبَلِيَ _
والعُشْبِ السَّخِيفِ ، والرجُلِ السَّخِيفِ .
وفي حديث أبي ذَرٍّ : ) ( أَنَّهُ لَبِثَ أَيَّاماً فَمَا
وَجَدَ سَخْفَةَ الّجُوعِ _ أَيْ : رِقَّتَهُ وَهُزَالَهُ ) ( .
عمرو _ عن أبيه _ قال : السَّخْفُ رِقَّةُ
العَيش ، والسَّخْفُ ضعف العقل .
ابن شميل : أرضٌ مُسْخِفَةٌ : قَلِيلَةُ الكَلأ _
أُخِذَ من الثوب السَّخِيفِ .
فسخ : قال الليث : الْفَسْخُ زوالُ المَفْصِلِ عن
موضعه .
يقال : وَقَعَ ، فانْفَسَخَتْ قَدَمُه وفَسَخْتُهُ أنا .
ويقال : فَسَخْتُ البيع بين البَيِّعَيْنِ فانْفَسَخَ
البيعُ _ أي : نَقَضْتُهُ فانتقض .
والْفَسِيخُ : الضَّعِيفُ المُتَفَسِّخُ عند الشِّدَّة ،
واللحمُ إذا أَصَلَّ ألْفَسَخَ وَتَفَسَّخَ عن
الْعَظْم ، وكذلك تَفَسُّخُ الْجِلْدِ عن العظم .
ويَتَفَسَّخَ الشَّعْرُ عن الْجِلْدِ ، ولا يقالُ إلا
لشَعَر الْمَيْتَةِ وجِلْدِها ، ورجلٌ فَسِيخٌ :
لا يَظْفَرُ بحاجته .
أبو عبيد _ عن الكِسائيِّ _ أَفْسَخْتُ الْقُرْآنَ :
نَسِيتُهُ .
قال . وقال غيره : فَسَخْتُ الشيء _ إذا
فرَّقْتُهُ ، وفَسَخْت يَدَه فَسْخاً _ بغير ألف .

##### Türkçe

خ س ف
**خسف** , **خفس** , **سخف** , **فسخ** : kullanımdadır.

**خسف** : Ebû Ubeyd _ el-Asmaî’den _ **الْخَسْفُ** :
eksilme.

Ebû Ubeyd : dedi: **الْخَاسِفُ** : zayıflamış (cılız).

Münzirî bana _ Ebû’l-Heysem’den _ onun
dediğini haber verdi: **الْخَسْفُ** : açlık.
Ve **الْخَاسِفُ** : aç olan.

Evs’in sözünü inşâd etti:
أَخُو قُتُراتٍ قَدْ تَبَيَّنَ أَنَّهُ
إذَا لَمْ يُصِبْ لَحْماً مِنَ الوَحْشِ خَاسِفُ

Dedi: ve **خَسَفَتِ الشَّمْسُ** ve **كَسَفَتْ** : tek bir mânâdadır.

Dedi: ve **خُسِفَ بالرَّجُل** _ ve kavimle _ eğer
yer onu aldı da onun içine girdi ise.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( لولا أن من الله علينا لخسف بنا ( [ القصص : 82 ] .

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi: **الْخَسْفُ**
birinci yerin ikinciye ilhak edilmesidir. Ve **الْخَسْفُ**
kazanın, çok suya ulaşıncaya kadar varmasıdır: ve **الْخَسْفُ** :
yenilen cevizdir.

Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _ **الْخَسِيفُ** kuyudur;
taşlarda kazılır, suyu kesilmez,
çokluk sebebiyle.

Ve başkası inşâd etti:
قَدْ نَزَحَتْ إنْ لَمْ تَكُنْ خَسِيفاَ
أَوْ يَكُنِ الْبِحْرُ لَهَا حَلِيفَا

İbn Büzurc dedi: kuyu **خَسيفاً** olmadı,
ve gerçekten **خُسِفَتْ**.

Leys dedi: **الْخَسْفُ** yerin, üzerindekilerle birlikte çökmesidir.

Dersin: yer onunla **انْخَسَفَ**; ve Allah yerin onu **خَسَفَ**;
ve **عَيْنٌ خَاسِفَةٌ**: o, göz bebeği başın içinde kayboluncaya kadar
patlatılmış olandır; ve **بِئرٌ خَسيفٌ** _ eğer dağının (kenarı) suyun kaynağından
delinmişse, artık asla suyu çekilip bitmez.

Ve buluttan **الْخَسِيفُ**, **العَيْنِ** tarafından doğan,
çok su taşıyan şeydir; ve **العَيْنُ**, kıblenin sağ tarafındadır.

Ve güneş kıyamet gününde **خُسُوفاً** **تَخْسِفُ**; bu, onun göğe girmesidir;
sanki bir deliğe dürülmüş gibidir.

Ve **الْخَسْفُ**, bir insanın sana hoşlanmadığın şeyi yükletmesidir.

Ebû Zeyd ve el-Asmaî: **خَسَفَ** mekân
**يَخْسِفُ**, ve Allah onu **خَسَفَهُ**; ikisinden de Ebû Ubeyd rivayet etti.

Ferrâ dedi: **عَيْنٌ خَاسِفٌ** _ eğer çökmüşse;
ve kuyu **خَسِيفٌ** başka değil; ve dişi deve **خَسِيفٌ**:
kışın bol (sütlü) ve kesmede (yol almada) hızlı.
Ve onu **خَسْفاً** **خَسَفْنَاها**.

Ve **الْخَسْفُ** cevizdir _ **الشِّحْر** lehçesinde.

Ebû Amr: **الْخَسْفُ** zillet. Ve **الْخَسْفُ**
açlık; ve **الْخَسْفُ** gözün çukurlaşması; ve **الْخُسُفُ**
erkeklerden zayıf (cılız) olan.

Ve ceviz ve zillet hakkında: **خُسْفٌ** da denir.

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ hafif, çevik oğlana
**خَاسِفٌ** ve **خَاشِفٌ**,
ve **مِزاقٌ** ve **قَضِيبٌ**, ve **مُنْهَمكٌ** denir.

**خفس** : İbnü’l-Muzaffir dedi: erkeğe denir:
**خَفَسْتَ** ey şu, ve **أَخْفَسْتَ**; bu, kötü sözden (bir şeydir) _
arkadaşına gücünün yettiği en çirkini söylediğin zaman.

Dedi: ve **الشَّرَابُ الْمُخْفِسُ**: çabuk sarhoş edendir;
türeyişi çirkinliktendir; görmüyor musun,
sarhoşluğundan çirkin söz ve fiile çıktığını?

Ferrâ _ **( المَصَادِرِ )** kitabında _ dedi: denir:
**أَخْفِسْ** _ yani: suyu azalt, nebîzi çoğalt;
ve aynı şekilde: **أَعْرِقْ**.

Ebû’l-Abbâs rivayet etti _ Amr’dan, babasından _
onun dediğini: **الْخَفِيسُ**: karışımı çok olan içki.

Dedi: ve **شَرَابُ مُخْفَسٌ** _ eğer suyu çoğaltılmışsa;
bu, Ferrâ’nın dediğinin zıddıdır.

Ebû Amr dedi: **الْخَفْسُ**: alay etme.
Ve **الْخَفْسُ**: az yeme.

Ebû’l-Heysem _ Münzirî’nin bana ondan haber verdiğine göre _
Ferrâ’nın sözünü _ **الْمُخْفَسِ** içki hakkında _ inkâr ederdi:
nebîzi çoğaltılmış, suyu azaltılmış olan olduğuna (dair).

**سخف** : Leys dedi: **السُّخْفُ** aklın inceliğidir;
ve **رَجُلٌ سَخِيفُ العَقْل**: **السُّخْفِ**ü açık olan; ve bu,
senin aklının **سَخْفَةِ**sindendir ve aklının **سَخَافَةِ**sindendir; ve elbise
**سَخِيفٌ**: dokuması ince, **السَّخَافَة**si açık; neredeyse
**( السُّخْفُ )** demezler, ancak akılda özellikle; ve **السَّخَافَةُ** her şeyde geneldir;
bulut ve kırba gibi _ değiştiği ve eskidiği zaman _
ve **العُشْبِ السَّخِيفِ**, ve **الرَّجُلِ السَّخِيفِ**.

Ebû Zerr hadîsinde: **( أَنَّهُ لَبِثَ أَيَّاماً فَمَا وَجَدَ سَخْفَةَ الّجُوعِ _ أَيْ : رِقَّتَهُ وَهُزَالَهُ )**.

Amr _ babasından _ dedi: **السَّخْفُ** geçimin inceliğidir;
ve **السَّخْفُ** aklın zayıflığıdır.

İbn Şümeyl: **أَرْضٌ مُسْخِفَةٌ**: otu az olan;
**الثوب السَّخِيفِ**ten alınmıştır.

**فسخ** : Leys dedi: **الْفَسْخُ** eklemin,
yerinden ayrılmasıdır.

Denir: düştü, böylece ayağı **انْفَسَخَتْ**; ve ben onu **فَسَخْتُهُ**.

Ve denir: iki satıcı arasında satışı **فَسَخْتُ** da satış **انْفَسَخَ**;
yani: onu bozdum da bozuldu.

Ve **الْفَسِيخُ**: şiddet anında gevşeyip dağılan zayıf;
ve et, eğer kokarsa, elbette **أَلْفَسَخَ** ve kemikten **تَفَسَّخَ**;
ve aynı şekilde derinin kemikten **تَفَسُّخُ**u.

Ve saç deriden **يَتَفَسَّخَ**; ancak
leşin saçı ve derisi için söylenir; ve **رَجُلٌ فَسِيخٌ**:
ihtiyacına erişemez.

Ebû Ubeyd _ Kisâî’den _ **أَفْسَخْتُ الْقُرْآنَ**: onu unuttum.

Dedi. Ve başkası dedi: **فَسَخْتُ** şeyi _ eğer
onu ayırdıysam; ve elini **فَسَخْتُ** **فَسْخاً** _ elifsiz.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والسين وما يثلثهما)
  (خسف)  الخاء والسين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غموض وغُؤور، وإليه يرجعُ فُروع الباب. فالخَسْف والخَسَف([1]). غموضُ ظاهرِ الأرض. قال الله تعالى: ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ﴾ [القصص 81].
  ومن الباب خُسوفُ القَمَر. وكان بعضُ أهل اللُّغة يقول: الخُسوف للقمر، والكُسوف للشمس. ويقال بئرٌ خَسِيفٌ([2])، إذا كُسِرَ جِيلُها([3]) فانهارَ ولم يُنتَزَحْ ماؤُها. قال:
  * قَليذَمٌ من العَياليم الخُسُفْ([4]) *
  وانخسفَت العينُ: عمِيَتْ. والمهزول يسمَّى خاسفاً؛ كأنّ لحمَه غارَ ودخَل. ومنه: بات على الخَسْفِ، إذا باتَ جائعاً، كأنّه غاب عنه ما أرادَه مِن طعام. وَرضِيَ بالخَسْفِ، أي الدنِيّة. ويقال: وقَع النّاسُ في أخاسِيفَ من الأرض، وهي اللّينة تكاد تَغْمُِضُ لِلينها.
  وممّا حُمِل على الباب قولُهم للسحاب الذي [يأتي([5])] بالماء الكثير خَسِيفٌ، كأنَّه شُبِّه بالبئر التي ذكرناها. وكذلك قولهم ناقة خَسِيفة([6])، أي غزيرة. فأمّا قولهم إنّ الخَسْفَ الجَوزُ المأكول* فما أدري ما هُو.
  (خسق)  الخاء والسين والقاف ليس أصلاً؛ لأنَّ السِّين فيه مُبدلةٌ من الزاء، وإنّما يُغَيَّر اللّفظُ ليغيَّر بعضُ المعنى. فالخازق من السِّهام: الذي يرتزُّ إذا أصابَ الهدف. والخاسق: الذي يتعلَّق ولا يرتَزُّ. ويقولون-والله أعلم بصحته- إنّ الناقة الخَسُوقَ السيِّئةُ الخُلُق.
  (خسل)  الخاء والسين واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على ضَعْفٍ وقِلَّةِ خَطَر. فالمَخْسُول: المرذول. ورجالٌ خُسَّلٌ مثل سُخَّل، وهم الضُّعَفاء. والكواكب المخسولة: المجهولة التي لا أسماء لها. قال:
ونحنُ الثُّرَيّا وجوزاؤُها *** ونحنُ السّماكانِ والمِرْزَمُوأنتُم كواكبُ مَخْسُولةٌ *** تُرَى في السّماء ولا تُعْلَمُ([7])  (خسأ)  الخاء والسين والهمزة يدلُّ على الإبعاد. يقال خَسَأْتُ الكلبَ. وفي القرآن: ﴿قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [المؤمنون 108]، كما يقال ابعُدوا.
  (خسر)  الخاء والسين والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النَّقْص. فمن ذلك الخُسْر والخُسْران، كالكُفْر والكُفْران، والفُرْق والفُرْقان. ويقال خَسَرْتُ المِيزانَ وأخْسَرْتُه، إذا نقَصْتَه. والله أعلم.
-------------------------------------------------ـ
([1]) كذا في الأصل مع الضبط. والذي في المعاجم المتداولة: الخسف والخسوف.
([2]) في الأصل: "هو خسيف"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) جيل البئر، بالكسر، وكذا جالها وجولها: جدارها وجانبها. وفي الأصل والمجمل والجمهرة واللسان: "جبلها" تحريف، صوابه ما أثبت.
([4]) لأبي نواس في مرثية خلف الأحمر. انظر ديوانه 132 والحيوان (3: 493) ومحاضرات الراغب (1: 49/ 2: 236).
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) وكذا في المجمل. لكن في اللسان والقاموس "خسيف" بطرح الهاء.
([7]) البيتان في المجمل واللسان (خسل، سخل)، إذ يروى فيه "مسخولة". وأنشد البيت الثاني في الأزمنة والأمكنة (2: 373).
ـ

##### Türkçe

(خاء, سين ve onları üçleyenler bâbı)

  (خسف)  **الخاء** ve **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir kapalılığa ve bir çukurluğa delâlet eder; bâbın fer‘leri ona döner. Şu hâlde **الخَسْف** ve **الخَسَف**([1]): yerin görüneninin kapalılığıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ﴾ [el-Kasas 81].
  Ve bâbdan **خُسوفُ القَمَر** vardır. Dil ehlinden bazısı derdi ki: **الخُسوف** ay içindir, **الكُسوف** güneş içindir. Ve denir: **بئرٌ خَسِيفٌ**([2]), eğer onun **جِيلُها**([3]) kırılırsa, çöker ve suyu çekilip çıkarılmazsa. Dedi ki:
  * قَليذَمٌ من العَياليم الخُسُفْ([4]) *
  Ve **انخسفَت العينُ**: kör oldu. Zayıf düşmüş olana **خاسفاً** denir; sanki eti çukurlaştı ve içeri girdi. Ve ondan: **بات على الخَسْفِ**, eğer aç olarak geceleyip kalırsa; sanki istediği yiyecek ondan kaybolmuştur. Ve **وَرضِيَ بالخَسْفِ**, yani aşağılıkla. Ve denir: insanlar yerden **أخاسِيفَ**lere düştü; o, yumuşak olanlardır; yumuşaklığından dolayı neredeyse kapanır.
  Ve bâb üzerine taşınandan, çok su ile [**يأتي**([5])] gelen buluta onların **خَسِيفٌ** demeleridir; sanki onu, zikrettiğimiz kuyuya benzetmiştir. Yine onların **ناقة خَسِيفة**([6]) sözleri; yani bol (verimli). Ama onların “**الخَسْفَ** yenilen cevizdir” sözlerine gelince; onun ne olduğunu bilmiyorum.

  (خسق)  **الخاء** ve **السين** ve **القاف** bir asıl değildir; çünkü ondaki **السِّين**, **الزاء**dan بدل edilmiştir; lafız ancak, mânânın bir kısmı değişsin diye değiştirilir. Şu hâlde ok(lar)dan **الخازق**: hedefe isabet edince saplanıp yerleşen şeydir. Ve **الخاسق**: ilişip (takılıp) saplanıp yerleşmeyen şeydir. Ve derler—Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—: **الناقة الخَسُوقَ** kötü huyludur.

  (خسل)  **الخاء** ve **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; bir zayıflığa ve değerin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **المَخْسُول**: rezil (aşağı) olandır. Ve **رجالٌ خُسَّلٌ** tıpkı **سُخَّل** gibi; onlar zayıflardır. Ve **الكواكب المخسولة**: adları olmayan bilinmeyenlerdir. Dedi ki:
ونحنُ الثُّرَيّا وجوزاؤُها *** ونحنُ السّماكانِ والمِرْزَمُ
وأنتُم كواكبُ مَخْسُولةٌ *** تُرَى في السّماء ولا تُعْلَمُ([7])

  (خسأ)  **الخاء** ve **السين** ve **الهمزة** uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: **خَسَأْتُ الكلبَ**. Ve Kur’ân’da: ﴿قَالَ اخْسَؤُوا فِيهَا وَلاَ تُكَلِّمُونِ﴾ [el-Mü’minûn 108]; “uzaklaşın” denildiği gibi.

  (خسر)  **الخاء** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; eksilmeye delâlet eder. Bundan **الخُسْر** ve **الخُسْران** vardır; tıpkı **الكُفْر** ve **الكُفْران**, ve **الفُرْق** ve **الفُرْقان** gibi. Ve denir: **خَسَرْتُ المِيزانَ** ve **أخْسَرْتُه**, eğer onu eksiltirsen. Allah daha iyi bilir.
-------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda harekeli olarak böyledir. Tedavüldeki sözlüklerde olan: **الخسف** ve **الخسوف**.
([2]) Asılda: “**هو خسيف**”; **المجمل** ve **اللسان**’dan doğrusu.
([3]) **جيل** kuyunun, kesre ile; yine **جالها** ve **جولها**: onun duvarı ve yanı. Asıl ve **المجمل** ve **الجمهرة** ve **اللسان**’da: “**جبلها**” bir tahriftir; doğrusu, sabit kıldığım şeydir.
([4]) Ebû Nuvâs’ındır; Halef el-Ahmer için bir mersiyede. Dîvânına bak: 132; ve **الحيوان** (3: 493) ve **محاضرات الراغب** (1: 49/ 2: 236).
([5]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([6]) Yine **المجمل**’de böyledir. Lâkin **اللسان** ve **القاموس**’ta “**خسيف**” tâ’yı düşürmekle.
([7]) İki beyit **المجمل** ve **اللسان**’dadır (خسل، سخل); zira onda “**مسخولة**” rivayet olunur. İkinci beyti **الأزمنة والأمكنة**’de (2: 373) inşâd etti.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخسوف للقمر، والكسوف للشمس (وهذا قول ثعلب: اللسان: خسف)، وقال بعضهم: الكسوف فيهما إذا زال بعض ضوئهما، والخسوف: إذا ذهب كله. ويقال خسفه الله وخسف هو، قال تعالى: ﴿فخسفنا به وبداره الأرض﴾ [القصص/81]، وقال: ﴿لولا ان من الله علينا لخسف بنا﴾ [القصص/82]، وفي الحديث: (إن الشمس والقمر آيتان من آيات الله لا يخسفان لموت أحد ولا لحياته) (الحديث أخرجه البخاري في باب الصلاة في كسوف القمر 2/547، وأبواب أخرى للخسوف؛ والنسائي 3/127)، وعين خاسفة: إذا غابت حدقتها، فمنقول من خسف القمر، وبئر مخسوفة: إذا غاب ماؤها ونزف، منقول من خسف الله القمر. وتصور من خسف القمر مهانة تلحقه، فاستعير الخسف للذل، فقيل: تحمل فلان خسفا.

##### Türkçe

- **الخسوف** ay için, **الكسوف** güneş içindir (bu, ثعلب’in sözü: **اللسان**: **خسف**); bazıları da dedi ki: **الكسوف** ikisinde de, ışıklarının bir kısmı gittiği zaman; **الخسوف** ise, tamamı gittiği zaman. Ve “Allah onu **خسفه** etti” ve “o **خسف** oldu” denir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فخسفنا به وبداره الأرض﴾ [القصص/81], ve dedi ki: ﴿لولا ان من الله علينا لخسف بنا﴾ [القصص/82]. Ve hadiste: (إن الشمس والقمر آيتان من آيات الله لا يخسفان لموت أحد ولا لحياته) (hadisi Buhârî, ayın **كسوف**’unda namaz babında 2/547’de ve **الخسوف** için başka bablarda; ve Nesâî 3/127’de çıkarmıştır). Ve **عين خاسفة**: gözbebeği kaybolduğu zaman; bu, ayın **خسف**’inden aktarılmıştır. Ve **بئر مخسوفة**: suyu kaybolup çekildiği zaman; Allah’ın ayı **خسف** etmesinden aktarılmıştır. Ayın **خسف**’inden ona ilişen bir aşağılanma tasavvur edildi; böylece **الخسف** zillet için ödünç alındı; “falanca bir **خسفا** yüklendi” denildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ س ف
خَسَفَ القمر‏.‏
وخسفت الأرض وانخسفت‏:‏ ساخت بما عليها وخسف الله بهم الأرض‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سامه خسفاً‏:‏ ذلاً وهواناً ورضى بالخسف‏.‏
وبات على الخسف‏:‏ على الجوع‏.‏
وشربوا على الخسف‏:‏ على غير ثفل‏.‏
وعين خاسفة‏:‏ فقئت حتى غابت حدقتها في الرأس وخسفت عينه وانخسفت‏.‏
وخسف بدنه‏:‏ هـزل وفلـان بدنـه خاسـف ولونـه كاسـف‏.‏
قـال يصف صائداً‏:‏ أخو قترات قد تبين أنـه إذا لم يصب لحماً من الوحش خاسف وخسفت إبلك وغنمك وأصابتها الخسفة وهي تولية الطرق‏.‏
وإن للمال خسفتين‏:‏ خسفة في الحر وخسفة في البرد‏.‏

##### Türkçe

خ س ف
**خَسَفَ القمر**: Ay tutuldu.
Ve **خسفت الأرض** ve **انخسفت**: Üzerinde olanla birlikte battı; ve Allah onlarla yeri yere geçirdi.
Mecazdan: **سامه خسفاً**: zillet ve horluk (tattırdı); ve **رضى بالخسف**: zillete razı oldu.
**وبات على الخسف**: açlık üzere (geceledi).
**وشربوا على الخسف**: tortusuz olarak (içtiler).
**وعين خاسفة**: patlatıldı da gözbebeği başın içinde kayboluncaya kadar (gitti); ve **خسفت عينه** ve **انخسفت**.
**وخسف بدنه**: zayıfladı; ve falanın bedeni **خاسف**, rengi **كاسف**tır.
Bir avcıyı vasfederek dedi: **أخو قترات**; (öyle ki) onun, eğer vahşîden et isabet ettirmezse **خاسف** olduğu apaçık belli olmuştur. Ve **خسفت إبلك وغنمك**: develerin ve koyunların battı; ve onlara **الخسفة** isabet etti; o, yolların ayrılış(ı)dır.
Ve mal için iki **خسفتين** vardır: sıcakta bir **خسفة**, soğukta bir **خسفة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخسف: سُؤُوخُ الأَرض بما عليها. خَسَفَتْ تَخْسِفُ خَسْفاً وخُسوفاً وانْخَسَفَتْ وخَسَفَها اللّه وخَسَف اللّه به الأَرضَ خَسْفاً أَي غابَ به فيها؛ ومنه قوله تعالى: فَخَسَفْنا به وبدارِه الأَرضَ. وخَسَفَ هو في الأَرض وخُسِفَ به، وقرئ: لخُسِف بنا، على ما لم يسمَّ فاعله. وفي حرف عبد اللّه: لا نْخُسِفَ بنا كما يقال انْطُلِقَ بنا، وانْخَسَفَ به الأَرضُ وخَسَفَ اللّه به الأَرضَ وخَسَفَ المكانُ يَخْسِفُ خُسوفاً: ذهَب في الأَرض، وخَسَفَه اللّه تعالى. الأَزهري: وخُسِفَ بالرجل وبالقومِ إذا أَخذته الأَرضُ ودخل فيها. والخَسْفُ: إلْحاقُ الأَرض الأُولى بالثانية. والخَسْفُ: غُؤُورُ العينِ، وخُسوفُ العينِ: ذَهابُها في الرأْس. ابن سيده: خَسَفَتْ عينُه ساخَتْ، وخسَفَها يَخْسِفُها خَسْفاً وهي خَسِيفةٌ: فَقَأَها. وعين خاسِفةٌ: وهي التي فُقِئَتْ حتى غابت حَدَقَتاها في الرأْس. وعينٌ خاسِفٌ إذا غارَتْ، وقد خَسَفَتِ العينُ تَخْسِفُ خُسُوفاً؛ وأَنشد الفراء:
مِن كلِّ ملْقى ذَقَنٍ جَحُوفِ،
يَلِحُّ عِنْدَ عَيْنِها الخَسِيفِ
وبعضهم يقول: عينٌ خَسِيفٌ والبئر خَسِيفٌ لا غير. وخَسَفَتِ الشمسُ وكسَفَتْ بمعنًى واحد. ابن سيده: خَسَفَتِ الشمسُ تَخْسِفُ خُسوفاً ذهب ضَوْؤُها، وخسَفَها اللّه وكذلك القمر. قال ثعلب: كسَفتِ الشمسُ وخسَف القمر هذا أَجودُ الكلام، والشمسُ تَخْسِفُ يوم القيامةِ خُسوفاً، وهو دخولها في السماء كأَنها تَكَوَّرَتْ في جُحْر. الجوهري: وخُسوفُ القمرِ كُسوفُه. وفي الحديث: إن الشمسَ والقمرَ لا يَخْسِفانِ
(* قوله «لا يخسفان» في
النهاية: لا ينخسفان.) لموْتِ أَحَدٍ ولا لِحَياتِه. يقال: خَسَفَ القمرُ بوزن ضرَب إذا كان الفعل له، وخُسِفَ على ما لم يسمّ فاعله. قال ابن الأَثير: وقد ورد الخُسوفُ في الحديث كثيراً للشمس والمعروف لها في اللغة الكسوفُ لا الخُسوفُ، فأَما إطلاقُه في مثل هذا فتغليباً للقمر لتذكيره على تأْنيث الشمس، فجمع بينهما فيما يَخُصّ القمر، وللمعاوضة أَيضاً فإنه قد جاء في رواية أُخرى: إن الشمس والقمر لا يَنْكَسِفانِ، وأَما إطلاقُ الخُسوفِ على الشمس منفردة فلاشتراك الخسوف والكسوف في معنى ذهاب نورهما وإظلامهما. والانْخِسافُ: مُطاوِعُ خَسَفْتُه فانْخَسَفَ. وخَسَفَ الشيءَ يَخْسِفُه خَسْفاً: خَرَقَه. وخَسَفَ السقْف نفْسُه وانْخَسَفَ: انْخَرَقَ. وبئر خَسُوفٌ وخَسِيفٌ: حُفِرَتْ في حجارة فلم ينقطع لها مادّة لكثرة مائها، والجمع أَخْسِفةٌ وخُسُفٌ، وقد خَسَفَها خَسْفاً، وخَسْفُ الرَّكِيَّةِ: مَخْرَجُ مائها. وبئرٌ خَسِيفٌ إذا نُقِبَ جَبَلُها عن عَيْلَمِ الماء فلا يَنْزَحُ أَبداً. والخَسْفُ: أَن يَبْلُغَ الحافِرُ إلى ماء عِدٍّ. أَبو عمرو: الخَسِيفُ البئر التي تُحْفَرُ في الحجارة فلا ينقطع ماؤها كثرةً؛ وأَنشد غيره:
قد نَزَحَتْ، إنْ لم تَكُنْ خَسِيفا،
أَو يَكُنِ البَحرُ لها حليفا
وقال آخر: من العَيالِمِ الخُسْفُ، وما كانت البئر خَسِيفاً، ولقد خُسِفَتْ، والجمع خُسُفٌ. وفي حديث عمر أَن العباس، رضي اللّه عنهما، سأَله عن الشعراء فقال: امرؤ القيس سابِقُهم خَسَفَ لهم عَيْن الشعر فافْتَقَرَ (* قوله «فافتقر إلخ» فسره ابن الأثير في مادة فقر فقال: أَي فتح عن معان غامضة.) عن معانٍ عُورٍ أَصَحَّ بَصَرٍ أَي أَنْبَطَها وأَغْزَرها لهم، من قولهم خَسَفَ البئرَ إذا حَفَرَها في حجارة فنبعت بماء كثير، يريد أَنه ذَلَّلَ لهم الطريق إليه وبَصَّرَهُم بمَعاني الشِّعْر وفَنَّن أَنواعه وقَصَّدَه، فاحْتَذَى الشعراء على مثاله فاستعار العين لذلك. ومنه حديث الحجاج قال لرجل بعثه يَحفِرُ بئراً: أَخَسَفْتَ أَم أَوشَلْتَ؟ أَي أَطْلَعْتَ ماء كثيراً أَم قلِيلاً. والخَسِيفُ من السَّحابِ: ما نَشَأَ من قِبَلِ العَيْنِ حامِلَ ماء كثير والعينُ عن يمين القبلة. والخَسْفُ: الهُزالُ والذُّلُّ. ويقال في الذُّلِّ خُسْفٌ أَيضاً، والخَسْفُ والخُسْفُ: الإذْلالُ وتَحْمِيلُ الإنسان ما يَكْرَه؛ قال الأَعشى:
إذْ سامَه خُطَّتَيْ خَسْفٍ، فقال له:
اعْرِضْ عليَّ كذا أَسْمَعْهما، حارِ
(* في قصيدة الأعشى:
قلْ ما تشاء، فاني سامعٌ حارِ)
والخَسْفُ: الظلم؛ قال قَيس بن الخطيم:
ولم أَرَ كامْرئٍ يَدْنُو لِخَسْفٍ،
له في الأَرض سَيْرٌ وانْتِواء
وقال ساعِدةُ بن جُؤيّةَ:
أَلا يا فَتًى، ما عَبْدُ شَمْسٍ بِمِثْلِه
يُبَلُّ عل العادِي وتُؤْبَى الـمَخاسِفُ
الـمَخاسِفُ: جمع خَسْفٍ، خَرَجَ مَخْرَجَ مَشابهَ ومَلامِحَ. ويقال: سامَه الخَسْفَ وسامَه خَسْفاً وخُسْفاً، أَيضاً بالضم، أَي أَوْلاه ذُلاًّ. ويقال: كلَّفه الـمَشَقَّةَ والذُّلَّ. وفي حديث عليّ: مَنْ تَرَكَ الجِهادَ أَلْبَسَه اللّهُ الذِّلَّةَ وسيمَ الخَسْفَ؛ الخَسْفُ: النُّقْصانُ والهَوانُ، وأَصله أَن تُحْبَسِ الدابةُ على غير عَلَفٍ ثم استعير فوضع موضع الهَوان، وسِيمَ: كُلِّفَ وأُلزِمَ. والخَسْفُ: الجُوعُ؛ قال بِشْر بن أَبي خازم:
بضَيْفٍ قد أَلَّم بِهِمْ عِشاءً،
على الخَسْفِ الـمُبَيَّنِ والجُدُوبِ
أَبو الهيثم: الخاسفُ الجائعُ؛ وأَنشد قول أَوس:
أَخُو قُتُراتٍ قد تَبَيَّنَ أَنه،
إذا لم يُصِبْ لَحْماً من الوَحْشِ، خاسِفُ
أَبو بكر في قولهم شربنا على الخَسْفِ أَي شربنا على غير أَكل. ويقال: بات القوم على الخَسْف إذا باتوا جياعاً ليس لهم شيء يتقوَّتونه. وباتت الدابةُ على خَسْف إذا لم يكن لها عَلَف؛ وأَنشد:
بِتْنا على الخَسْفِ، لا رِسْلٌ نُقاتُ به،
حتى جَعَلْنا حِبالَ الرَّحْلِ فُصْلانا
أَي لا قُوتَ لنا حتى شَدَدْنا النُّوقَ بالحِبالِ لِتَدِرَّ علينا فَنَتَقَوَّتَ لبَنها. الجوهري: بات فلان الخَسْفَ أَي جائعاً. والخَسْفُ في الدَّوابّ: أَن تُحْبَسَ على غير عَلَف. والخَسْفُ: النُّقْصانُ. يقال: رَضِيَ فلان بالخَسْفِ أَي بالنَّقِيصة؛ قال ابن بري: ويقال الخَسِيفَةُ أَيضاً؛ وأَنشد:
ومَوْتُ الفَتى، لم يُعْطَ يَوْماً خَسِيفَةً،
أَعَفُّ وأَغْنَى في الأَنامِ وأَكْرَمُ
والخاسِف: الـمَهْزولُ. وناقة خَسِيفٌ: غَزيرَةٌ سرِيعةُ القَطْعِ في الشّتاء، وقد خَسَفَتْ خَسْفاً. والخُسُفُ: النُّقَّهُ من الرِّجال. ابن الأَعرابي: ويقال للغلام الخَفِيف النَّشِيطِ خاسِفٌ وخاشِفٌ ومَرّاقٌ ومُنْهَمِكٌ.
والخَسْفُ: الجَوْزُ الذي يؤكل، واحدته خَسْفةٌ، شِحْرِيّةٌ؛ وقال أَبو حنيفة: هو الخُسْفُ، بضم الخاء وسكون السين؛ قال ابن سيده: وهو الصحيح. والخَسِيفانُ: رَدِيءُ التمْرِ؛ عن أَبي عمرو الشيباني، حكاه أَبو عليّ في التذكرة وزعم أَن النون نون التثنية وأَنّ الضم فيها لغة، وحكى عنه أَيضاً: هما خليلانُ، بضم النون.
والأَخاسِيفُ: الأَرضُ اللَّيِّنَةُ. يقال: وقَعُوا في أَخاسِيفَ من الأَرض وهي اللينة.

##### Türkçe

**الخسف**: Üzerinde olan şeylerle birlikte yerin batmasıdır. **خَسَفَتْ** **تَخْسِفُ** **خَسْفاً** ve **خُسوفاً**; ve **انْخَسَفَتْ**; ve Allah onu **خَسَفَها**; ve Allah onunla yeri **خَسَفَ** **خَسْفاً**, yani onunla (birlikte) onun içinde kayboldu; bundan da Yüce sözü: “Böylece onunla ve eviyle yeri batırdık.” Ve o, yerde **خَسَفَ**; ve onunla **خُسِفَ**; ve “**لخُسِف بنا**” diye okundu; faili adlandırılmamış olana göre. Ve Abdullah’ın harfinde: “**لا نْخُسِفَ بنا**”, “**انْطُلِقَ بنا**” denildiği gibi. Ve onunla yer **انْخَسَفَ**; ve Allah onunla yeri **خَسَفَ**; ve mekân **خَسَفَ** **يَخْسِفُ** **خُسوفاً**: yere gitti (yerin içine geçti); ve onu Yüce Allah **خَسَفَه**.

El-Ezherî: Adamla ve kavimle **خُسِفَ**; yer onu aldığında ve onun içine girdiğinde. Ve **الخَسْفُ**: birinci yerin ikinciye ilhak edilmesidir. Ve **الخَسْفُ**: gözün çöküklüğüdür; ve **خُسوفُ العينِ**: onun başın içinde gitmesidir.

İbn Sîde: Onun gözü **خَسَفَتْ**: battı; ve onu **خسَفَها** **يَخْسِفُها** **خَسْفاً** ve o **خَسِيفةٌ**: onu patlattı. Ve **عين خاسِفةٌ**: o, patlatılıp iki gözbebeği başın içinde kayboluncaya kadar (olan)dır. Ve **عينٌ خَاسِفٌ**: çöktüğü zaman; ve göz **خَسَفَتِ** **تَخْسِفُ** **خُسُوفاً**. Ferrâ’nın inşadı:
مِن كلِّ ملْقى ذَقَنٍ جَحُوفِ،
يَلِحُّ عِنْدَ عَيْنِها الخَسِيفِ

Ve bazısı der ki: **عينٌ خَسِيفٌ** ve kuyu **خَسِيفٌ**, başka değil. Ve güneş **خَسَفَتِ** ve **كسَفَتْ** tek bir anlamdadır.

İbn Sîde: Güneş **خَسَفَتِ** **تَخْسِفُ** **خُسوفاً**: ışığı gitti; ve Allah onu **خسَفَها**; ay da böyledir. Sa‘leb dedi: “Güneş **كسَفتِ** ve ay **خَسَفَ**”; bu sözün en iyisidir. Ve güneş kıyamet günü **خُسوفاً** **تَخْسِفُ**; bu, sanki bir deliğe dürülmüş gibi göğe girmesidir.

Cevherî: Ayın **خُسوفُ**u onun **كُسوفُ**udur. Ve hadiste: “Güneş ve ay **لا يَخْسِفانِ**
(* “**لا يخسفان**” sözü hakkında: Nihâye’de: **لا ينخسفان**.)
birinin ölümü için de, hayatı için de değildir.” Denir ki: Ay **خَسَفَ** (fiil ona ait olduğunda) **ضرَب** vezninde; ve faili adlandırılmamış olana göre **خُسِفَ**.

İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste güneş için de çokça **الخُسوفُ** vârid olmuştur; dilde onun için bilinen **الكسوفُ**tur, **الخُسوفُ** değil. Bunun gibi bir yerde onu kullanmak ise, güneşin dişilliğine karşı ayın erkekliğini galip kılmak suretiyle; ikisini, aya mahsus olan şeyde bir araya getirdi; ve muâvaza için de; çünkü başka bir rivayette: “Güneş ve ay **لا يَنْكَسِفانِ**” gelmiştir. Güneşe tek başına **الخُسوفُ**un ıtlakı ise, **الخسوف** ile **الكسوف**un, nurlarının gitmesi ve kararmaları manasında ortak olmalarındandır.

Ve **الانْخِسافُ**: “Onu **خَسَفْتُ** de o **انْخَسَفَ**”ın mutâvi‘idir. Ve şeyi **خَسَفَ** **يَخْسِفُه** **خَسْفاً**: onu deldi. Ve tavanın kendisi **خَسَفَ** ve **انْخَسَفَ**: delindi.

Ve **بئر خَسُوفٌ** ve **خَسِيفٌ**: taşlarda kazılmıştır da, suyunun çokluğundan ona bir madde (su kaynağı) kesilmemiştir; çoğulu **أَخْسِفةٌ** ve **خُسُفٌ**; ve onu **خَسَفَها** **خَسْفاً**. Ve **خَسْفُ الرَّكِيَّةِ**: suyunun çıkış yeridir. Ve **بئرٌ خَسِيفٌ**: suyunun kaynağı olan **عَيْلَمِ الماء**dan dolayı dağının (zemininin) delinmesi hâlinde; artık asla suyu çekilip bitmez. Ve **الخَسْفُ**: kazıcının **ماء عِدٍّ**e ulaşmasıdır.

Ebû Amr: **الخَسِيفُ**; taşlarda kazılan, suyunun çokluğundan suyu kesilmeyen kuyudur; başkası inşad etti:
قد نَزَحَتْ، إنْ لم تَكُنْ خَسِيفا،
أَو يَكُنِ البَحرُ لها حليفا

Ve bir başkası dedi: **العَيالِمِ**den (olan) **الخُسْفُ**tur; kuyu **خَسِيفاً** olmadı; andolsun **خُسِفَتْ**; çoğulu **خُسُفٌ**.

Ömer’in hadisinde: Abbas, Allah ikisinden de razı olsun, ona şairler hakkında sordu; dedi ki: İmruü’l-Kays onların öncüsüdür; onlara şiirin gözünü **خَسَفَ**; böylece
(* “**فافتقر إلخ**” sözü: İbnü’l-Esîr bunu **فقر** maddesinde şöyle açıkladı: yani kapalı mânalardan açtı.)
keskin mânalardan, en sahih görüş (sahibi) olarak, (mânaları) açtı; yani onları onlar için çıkardı ve daha bol kıldı; “kuyuyu **خَسَفَ**” sözünden: onu taşlarda kazdığı zaman çok su ile fışkırır; onunla, onlara ona giden yolu kolaylaştırdığını ve onları şiirin mânalarına karşı görür kıldığını, türlerini çeşitlendirdiğini ve onu kasdettiğini; böylece şairler onun örneğine göre taklit etti; bu sebeple gözü bunun için ödünç aldı.

Ve ondan: Haccâc’ın hadisi; kuyu kazmaya gönderdiği bir adama dedi ki: “**أَخَسَفْتَ أَم أَوشَلْتَ؟**” yani çok su mu çıkardın yoksa az mı?

Ve buluttan **الخَسِيفُ**: **العَيْنِ** tarafından (doğu tarafından) doğan, çok su taşıyan şeydir; ve **العينُ** kıblenin sağındadır.

Ve **الخَسْفُ**: zayıflık ve zillet. Ve zillette **خُسْفٌ** da denir. Ve **الخَسْفُ** ve **الخُسْفُ**: aşağılamak ve insana hoşlanmadığı şeyi yükletmektir; A‘şâ dedi ki:
إذْ سامَه خُطَّتَيْ خَسْفٍ، فقال له:
اعْرِضْ عليَّ كذا أَسْمَعْهما، حارِ
(* A‘şâ’nın kasidesinde:
قلْ ما تشاء، فاني سامعٌ حارِ)

Ve **الخَسْفُ**: zulümdür; Kays b. el-Hatîm dedi ki:
ولم أَرَ كامْرئٍ يَدْنُو لِخَسْفٍ،
له في الأَرض سَيْرٌ وانْتِواء

Ve Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
أَلا يا فَتًى، ما عَبْدُ شَمْسٍ بِمِثْلِه
يُبَلُّ عل العادِي وتُؤْبَى الـمَخاسِفُ

**الـمَخاسِفُ**: **خَسْفٍ**in çoğuludur; **مَشابهَ** ve **مَلامِحَ** çıkışı üzere çıkmıştır. Ve denir: Ona **الخَسْفَ** yükledi; ve ona **خَسْفاً** ve **خُسْفاً** (damme ile de) yükledi; yani ona zillet verdi. Ve denir: Ona meşakkati ve zilleti yükledi.

Ali’nin hadisinde: “Kim cihadı terk ederse Allah ona zilleti giydirir ve **الخَسْفَ** ile **سيمَ** olunur.”; **الخَسْفُ**: eksilme ve aşağılanmadır; aslı, binek hayvanının yem olmaksızın hapsedilmesidir; sonra ödünç alındı da aşağılanma yerine kondu. Ve **سِيمَ**: yükletildi ve zorunlu kılındı.

Ve **الخَسْفُ**: açlıktır; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
بضَيْفٍ قد أَلَّم بِهِمْ عِشاءً،
على الخَسْفِ الـمُبَيَّنِ والجُدُوبِ

Ebû’l-Heysem: **الخاسفُ** aç olandır; Evs’in sözünü inşad etti:
أَخُو قُتُراتٍ قد تَبَيَّنَ أَنه،
إذا لم يُصِبْ لَحْماً من الوَحْشِ، خاسِفُ

Ebû Bekr, “**شربنا على الخَسْفِ**” sözünde: yani yemeksiz içtik. Ve denir: Kavim **على الخَسْف** üzere geceledi; bir şeyleri olmayıp onunla azıklandıkları (bir şey) bulunmaksızın aç geceledikleri zaman. Ve binek hayvanı **على خَسْف** üzere geceledi; onun için yem olmadığında; ve inşad etti:
بِتْنا على الخَسْفِ، لا رِسْلٌ نُقاتُ به،
حتى جَعَلْنا حِبالَ الرَّحْلِ فُصْلانا

Yani bize azık yoktu; nihayet develeri iplerle bağladık ki bize süt sağsın da sütüyle azıklanalım.

Cevherî: Falan **الخَسْفَ** geceledi; yani aç olarak. Ve binek hayvanlarında **الخَسْفُ**: yem olmaksızın hapsedilmeleridir. Ve **الخَسْفُ**: eksilmedir. Denir: Falan **بالخَسْفِ** razı oldu; yani noksanlıkla. İbn Berrî dedi: **الخَسِيفَةُ** de denir; ve inşad etti:
ومَوْتُ الفَتى، لم يُعْطَ يَوْماً خَسِيفَةً،
أَعَفُّ وأَغْنَى في الأَنامِ وأَكْرَمُ

Ve **الخاسف**: zayıf (cılız) olandır. Ve **ناقة خَسِيفٌ**: kışın bol (sütlü) hızlı kat eden (deve); ve **خَسَفَتْ** **خَسْفاً**. Ve **الخُسُفُ**: erkeklerden aşağı (değersiz) olanlar.

İbnü’l-A‘râbî: Hafif, çevik oğlana **خاسِفٌ** ve **خاشِفٌ** ve **مَرّاقٌ** ve **مُنْهَمِكٌ** denir.

Ve **الخَسْفُ**: yenilen cevizdir; bir tanesi **خَسْفةٌ**; **شِحْرِيّةٌ**. Ebû Hanîfe dedi: O **الخُسْفُ**tur; **الخاء**ın dammesi ve **السين**in sükûnu ile. İbn Sîde dedi: Doğru olan budur.

Ve **الخَسِيفانُ**: kötü hurmadır; Ebû Amr eş-Şeybânî’den; Ebû Ali onu **التذكرة**’de nakletti ve **النون**un tesniye **نون**u olduğunu, ondaki dammenin de bir lehçe olduğunu ileri sürdü; ondan ayrıca şunu da nakletti: “**هما خليلانُ**”, **النون**un dammesiyle.

Ve **الأَخاسِيفُ**: yumuşak topraktır. Denir: Yerden **أَخاسِيفَ**lere düştüler; o, yumuşak olandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ س ف * * خَسَفَ * المكان ذهب في الأرض وبابه جلس وخسف الله به الأرض من باب ضرب أي غاب به فيها ومنه قوله تعالى ﴿فخسفنا به وبداره الأرض﴾ وخسف هو في الأرض وخُسِفَ به وقُرئ ﴿لخُسف بنا﴾ على ما لم يسم فاعله وفي حرف عبد الله لانخسف بنا كما يقال انطلق بنا و * خُسُوفُ * القمر كسوفه قال ثعلب كسفت الشمس وخسف القمر هذا أجود الكلام

##### Türkçe

* خ س ف * **خَسَفَ**: mekân; yere gitti. Ve onun bâbı **جلس**’tir. “Allah onunla yeri batırdı” (ifadesi) **ضرب** bâbındandır; yani onu onun içinde gizledi. Ondan (olarak) Yüce Allah’ın sözü: { فخسفنا به وبداره الأرض }. Ve o, yerde battı; ve onunla batırıldı. Ve { لخُسف بنا } okundu; faili adlandırılmamış olana göre. Ve Abdullah’ın harfinde: “lanakhسف بنا”; “inṭalaqa بنا” denildiği gibi. Ve **خُسُوفُ** ay: onun **كسوف**’udur. Saʿleb dedi: “Güneş **كسفت** oldu ve ay **خسف** oldu”; bu, sözün en iyi olanıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خسف المكان، يخسف، خسوفا: ذهب في الأرض، نقله الجوهري. قال: و خسف القمر: مثل كسف. أو كسف للشمس، وخسف للقمر، قال ثعلب: هذا أجود الكلام. أو الخسوف: إذا ذهب بعضهما، والكسوف كلهما، قاله أبو حاتم.
 وفي الحديث:  إن الشمس والقمر لا يخسفان لموت أحد ولا لحياته  يقال: خسف القمر، بوزن ضرب: إذا كان الفعل له، وخسف، على ما لم يسم فاعله، ويقال: خسوف الشمس: دخولها في السماء، كأنها تكورت في جحر.
 قال ابن الأثير: قد ورد الخسوف في الحديث كثيرا للشمس، والمعروف لها في اللغة الكسوف لا الخسوف، فأما إطلاقه في مثل هذا فتغليبا للقمر، لتذكيره، على تأنيث الشمس، فجمع بينهما فيما يخص القمر، وللمعاوضة أيضا، فإنه قد جاء في رواية أخرى:  إن الشمس والقمر لا ينكسفان  وأما إطلاق الخسوف والكسوف في معنى ذهاب نورهما وإظلامهما.
 ومن المجاز: خسف عين فلان، يخسفها، خسفا: أي فقأها، فهي خسيفة، فقئت حتى غاب حدقتاها في الرأس. ومن المجاز: خسف الشيء، يخسفه، خسفا: أي خرقه، فخسف هو، كضرب، أي انخرق، لازم متعد، والشيء: قطعه، والعين: ذهبت أو ساخت، والشيء، خسفا: نقص. يقال: خسف السقف نفسه: أي انخرق. وخسف فلان: خرج من المرض، نقله ابن دريد، وهو مجاز.

  وخسف البئر، خسفا: حفرها في حجارة، فنبعت بماء كثير فلا ينقطع، وقيل: هو أن ينقب جبلها عن عيلم الماء فلا ينزح أبدا، وقيل: هو أن يبلغ الحافر إلى ماء عد. وفي حديث الحجاج، قال لرجل بعثه يحفر بئرا:  أخسفت، أم أوشلت?  أي: أأطلعت ماء كثيرا أم قليلا?.
 ومن ذلك أيضا ما جاء في حديث عمر، أن العباس رضي الله عنهما سأله عن الشعراء، فقال: امرؤ القيس سابقهم، خسف لهم عين الشعر، فافتقر عن معان عور أصح بصر، أي: أنبطها لهم وأغزرها، يريد أنه ذللها لهم، وبصرهم بمعاني الشعر، وفنن أنواعه وقصده، فاحتذى الشعراء على مثاله، فاستعار العين لذلك، وقد ذكر في  ف ق ر  ، وفي  ن ب ط  .
 فهي خسيف، وخسوف كأمير، وصبور، ومخسوفة، وخسيفة، وقال بعضهم: يقال: بئر خسيف، لا يقال غير ذلك، ويقال: وما كانت البئر خسيفا، ولقد خسفت، قال:
  قد نزحت إن لم تكن خسيفا
  أو يكن البحر لها حليفا أخسفة، وخسف، الأخير بضمتين عن أبي عمرو، وشاهده قول أبي نواس يرثي خلفا الأحمر:
  من لا يعد العلم إلا ما عرف
  قليذم من العياليم الخسف وخسف الله بفلان الأرض، خسفا: غيبه فيها، ومنه قوله تعالى:  فخسفنا به وبداره، الأرض  وقرأ حفص، ويعقوب، وسهل قوله تعالى:  لخسف بنا  ، كضرب، والباقون:  لخسف بنا  ، على بناء المجهول. ومن المجاز: الخسف: النقيصة، يقال: رضي فلان بالخسف، أي: بالنقيصة، نقله الجوهري، والخسف: مخرج ماء الركية، حكاه أبو زيد، كما في الصحاح. والخسف: عموق ظاهر الأرض.
 وقال ابن الأعرابي: الخسف: الجوز الذي يكل، ويضم فيهما في الجوز والعموق، أما أبو عمرو فإنه روى فيه بمعنى الجوز الفتح والضم، وقال: هي لغة أهل الشحر، واقتصر أبو حنيفة على الضم، قال ابن سيده: وهو الصحيح. والخسف أيضا من السحاب: ما نشأ من قبل المغرب الأقصى عن يمين القبلة، وقال غيره: ما نشأ من قبل العين حاملا ماء كثيرا، والعين عن يمين القبلة. ومن المجاز: الخسف: الإذلال، وأن يحملك الإنسان ما تكره، قال جثامة:
  وتلك التي رامـهـا خـطة                      من الخصم تستجهل المحفلا يقال: سامه خسفا، بالفتح، ويضم، وسامه الخسف: إذا أولاه ذلا، ويقال: كلفه المشقة والذل، كما في الصحاح. وفي حديث علي رضي الله عنه: من ترك الجهاد ألبسه الله الذلة، وسيم الخسف، وأصله أن تحبس الدابة بلا علف، ثم استعير فوضع موضع الهوان والذل، وسيم: أي كلف وألزم. ويقال: شربنا على الخسف: أي: على غير أكل، قاله ابن دريد، وابن الأعرابي. ويقال: بات فلان الخسف: أي جائعا، نقله الجوهري هكذا، وهو مجاز.
 وقال غيره: بات القوم على الخسف: إذا باتوا جياعا، ليس لهم شيء يتقوتون به، وأنشد ابن دريد:
  بتنا على الخسف لا رسل نقات بهحتى جعلنا حبال الرحل فصلانا أي: لا قوت لنا، حتى شددنا النوق بالحبال لتدر علينا، فنتقوت لبنها، وقال بشر:
  بضيف قد ألم بهـم عـشـاء                      على الخسف المبين والجدوب

  وقال أبو الهيثم: الخاسف: الجائع، وأنشد قول أوس:
  أخـو قـتـرات قـد تـبـين أنـه                      إذا لم يصب لحما من الوحش خاسف والخسفة: بالفتح: ماء غزير، وهو رأس نهر محلم بهجر. والخاسف: المهزول، وهو مجاز، وقال ابن عباد: هو المتغير اللون، وقد خسف بدنه: إذا هزل، ولونه: إذا تغير، وفي الأساس: فلان بدنه خاسف، ولونه كاسف، وقال ابن الأعرابي: الخاسف: الغلام النشيط الخفيف، والشين المعجمة لغة فيه، وقال أبو عمرو: الخاسف: الرجل الناقه، ج: خسف، ككتب. ويقال: دع الأمر يخسف، بالضم: أي دعه كما هو، نقله الصاغاني. وخساف، كغراب: برية بين بالس وحلب، وقال ابن دريد: مفازة بين الحجاز والشأم.
 ومن المجاز: الخسيف، كأمير: الغائرة من العيون، يقال: عين خسيف، وبئر خسيف، لا غير، وأنشد الفراء:
  من كل ملقى ذقن جحوف
  يلح عند عينها الخسيف كالخاسف، بلا هاء أيضا، ومن المجاز: الخسيف من النوق: الغزيرة اللبن، السريعة القطع في الشتاء، وقد خسفت هي، تخسف، خسفا، وخسفها الله، خسفا، ومن السحاب: ما نشأ من قبل العين حاملا ماء كثيرا، كالخسف بالكسر. والأخاسيف: الأرض اللينة، يقال: وقعوا في أخاسيف من الأرض، كما في الصحاح، ويقال أيضا: الأخاسف، نقله الفراء.
 والخيسفان، بفتح السين، وضمها، هكذا في سائر النسخ، بتقديم الياء على السين، ومثله في العباب، والذي في اللسان: الخسيفان، بتقديم السين على الياء، وهذا الضبط الذي ذكره المصنف غريب، لم أجده في الأمهات، والصواب أن هذا الضبط إنما هو في النون، ففي النوادر لأبي علي الهجري، ما نصه: الخسيفان: التمر الرديء، وزعم الأخير أن النون نون التثنية، وأن الضم فيها لغة، وحكي عنه أيضا: هما خليلان، بضم النون، أو: هي النخلة يقل حملها ويتغير بسرها، كما في العباب.
 ويقال: حفر فأخسف، أي وجد بئره خسيفا، أي غائرة. ومن المجاز: أخسفت العين أي: عميت كانخسفت، الأخير مطاوع خسفه فانخسف، الأخير مطاوع خسفه فانخسف، وهو مجاز. وقريء قوله تعالى:  لولا أن من الله علينا لا نخسف بنا  ، على بناء المفعول، كما يقال: انطلق بنا، وهي قراءة عبد الله بن مسعود رضي الله عنه، كما في الصحاح، زاد الصاغاني: والأعمش، وطلحة بن مصرف، وابن قطيب، وأبان بن تغلب، وطاوس. والمخسف، كمعظم: الأسد، نقله الصاغاني، في التكملة.
 ومما يستدرك عليه: انخسفت الأرض: ساخت بما عليها. وخسفها الله تعالى، خسفا. وانخسف به الأرض، وخسف به الأرض، مجهولا: إذا أخذته الأرض ودخل فيها. والخسف: إلحاق الأرض الأولى بالثانية، وانخسف السقف: انخرق، والخسيف، كأمير: السحاب، ينشأ من قبل العين، والخسفك الهزال والظلم، قال قيس بن الخطيم:
  ولم أر كامريء يدنو لخسف                      له في الأرض سير وانتواء والمخاسف في قول ساعدة الهذلي:
  ألا يا فتى ما عبد سمش بمثلهيبل على العادي وتؤبى المخاسف

  جمع خسف، خرج مخرج مشابه، وملامح. والخسيفة: النقيصة، عن ابن بري، وأنشد:
  وموت الفتى لم يعط يوما خسيفة                      أعف وأغنى في الأنام وأكـرم ومن المجاز: خسفت إبلك وغنمك، وأصابتها الخسفة، وهي تولية الطرق، وللمال خسفتان، خسفة في الحر، وخسفة في البرد، كما في الأساس. وآبي الخسف: لقب خويلد بن أسد بن عبد العزي، وهو أبو خديجة، زوج النبي صلى الله عليه وسلم، ورضي عنها، وعن بنيها، وفيه يقول يحيى بن عروة بن الزبير:
  أب لي آبي الخسف قد تعلمونه                      وفارس معروف رئيس الكتائب والخسوف: موضع بين الجوز وجازان باليمن.

##### Türkçe

**خسف** yer, **يخسف**, **خسوفا**: yere gitti (yerin içine geçti); bunu el-Cevherî nakletti. Dedi ki: ve **خسف القمر**: **كسف** gibidir. Yahut güneş için **كسف**, ay için **خسف**; Sa‘leb dedi ki: bu sözün en iyisidir. Yahut **الخسوف**: ikisinden bir kısmı gittiği zaman; **الكسوف** ise ikisinin tamamı (için); bunu Ebû Hâtim söyledi.
Ve hadiste: “Şüphesiz güneş ve ay, hiç kimsenin ölümü için de hayatı için de **لا يخسفان**.” Denir ki: **خسف القمر**; **ضرب** vezninde: fiil ona (ay’a) nispet edildiği zaman. Ve **خسف** (denir), faili adlandırılmayan (meçhul) üzere. Ve denir ki: **خسوف الشمس**: onun göğe girmesidir; sanki bir deliğe yuvarlanıp toparlanmış gibidir.
İbnü’l-Esîr dedi ki: hadiste güneş için **الخسوف** çokça vârid olmuştur; dilde onun için bilinen **الكسوف**tur, **الخسوف** değil. Buna benzer yerde onu kullanmaya gelince: ayı galip kılma yoluyla; onun müzekker oluşu sebebiyle, güneşin müennes oluşuna karşı; böylece ay’a mahsus olan şeyde ikisini birleştirdi; ayrıca karşılık (muâvaza) için de; çünkü başka bir rivayette şöyle gelmiştir: “Şüphesiz güneş ve ay **لا ينكسفان**.” **الخسوف** ve **الكسوف**un, nurlarının gitmesi ve kararmaları manasında kullanılması ise (böyledir).
Mecazdan: **خسف عين فلان**، **يخسفها**، **خسفا**: yani onu patlattı; o da **خسيفة**dir; iki gözbebeği başın içinde kayboluncaya kadar patlatıldı. Mecazdan: **خسف الشيء**، **يخسفه**، **خسفا**: yani onu deldi; böylece o, **خسف** oldu; **ضرب** gibi; yani delindi; lâzım (ve) müteaddîdir. Ve şey: onu kesti. Ve göz: gitti yahut çöktü. Ve şey, **خسفا**: eksildi. Denir ki: **خسف السقف نفسه**: yani delindi. Ve **خسف فلان**: hastalıktan çıktı; bunu İbn Düreyd nakletti; bu mecazdır.

**وخسف البئر**، **خسفا**: onu taşlarda kazdı; sonra çok su ile fışkırdı da kesilmez. Ve denildi ki: onun manası, dağın (kuyu) tarafını su kaynağına kadar delmesidir; artık asla suyu çekilip bitirilmez. Ve denildi ki: kazıcının **ماء عد**a ulaşmasıdır. Haccâc’ın hadisinde: bir kuyu kazmaya gönderdiği bir adama dedi ki: “**أخسفت**، أم **أوشلت**?” yani: çok su mu çıkardın, az mı?
Bundan da: Ömer’in hadisinde geldiği üzere: Abbâs (Allah ikisinden razı olsun) ona şairleri sordu; dedi ki: İmru’ül-Kays onların öncüsüdür; onlara şiirin gözünü **خسف** etti; böylece daha sahih görüşlü tek-gözlü manalardan açığa çıkardı; yani: onları onlar için çıkardı ve daha bol kıldı; onun muradı: onu onlar için kolaylaştırdı; onları şiirin manalarına ve türlerinin çeşitlerine ve maksadına görür kıldı; böylece şairler onun misali üzere örnek aldı; bunun için “göz”ü ödünç aldı; bu, **ف ق ر**’da ve **ن ب ط**’da zikredilmiştir.
O, **خسيف**dir; ve **خسوف** ( **أمير** ve **صبور** gibi); ve **مخسوفة** ve **خسيفة**. Bazıları dedi ki: **بئر خسيف** denir; bundan başkası denmez. Ve denir ki: kuyu **خسيفا** değildi; andolsun **خسفت**. Dedi ki:

قد نزحت إن لم تكن خسيفا
أو يكن البحر لها حليفا

**أخسفة** ve **خسف**; sonuncusu Ebû Amr’dan iki ötre ile (nakledilmiştir). Bunun şahidi, Ebû Nuvâs’ın Halef el-Ahmer’i mersiyelediği sözü:

من لا يعد العلم إلا ما عرف
قليذم من العياليم الخسف

Ve Allah, falana yeri **خسف** etti, **خسفا**: onu onun içinde gizledi. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **فخسفنا به وبداره، الأرض**. Hafs, Ya‘kūb ve Sehl, Yüce Allah’ın sözü **لخسف بنا**’yı **ضرب** gibi (ma‘lûm bina ile) okudu; geri kalanlar: **لخسف بنا** (meçhul bina üzere). Mecazdan: **الخسف**: noksanlık; denir ki: falan **بالخسف**e razı oldu; yani noksanlığa; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **الخسف**: **الركية**nin su çıkış yeri; bunu Ebû Zeyd hikâye etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **الخسف**: yer yüzünün görünen derinliği.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخسف**: yenilen cevizdir; ve cevizde ve derinlikte ikisinde de (fetha ve damme) cem‘ olunur. Ebû Amr’a gelince: onda ceviz manasında fetha ve dammeyi rivayet etti ve dedi ki: bu, eş-Şihr halkının dilidir. Ebû Hanîfe dammeye hasretti. İbn Sîde dedi ki: bu doğrudur. **الخسف** ayrıca buluttan: kıblenin sağında, en uzak batı tarafından doğan şeydir. Başkası dedi ki: çok su taşıyarak **العين** tarafından doğan şeydir; **العين** kıblenin sağındadır. Mecazdan: **الخسف**: zelil kılma; ve insanın seni hoşlanmadığın şeye yüklemesidir. Cüsâme dedi ki:

وتلك التي رامـهـا خـطة                      من الخصم تستجهل المحفلا

Denir ki: ona **خسفا** (fetha ile) **سامه**; ve (dammeyle) de (denir). Ve **سامه الخسف**: ona zillet verdiği zaman. Ve denir ki: ona meşakkat ve zillet yükledi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ali’nin (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Kim cihadı terk ederse Allah ona zilleti giydirir; ve **سيم الخسف**.” Aslı: binek hayvanını yemsiz hapsetmendir; sonra ödünç alındı da horluk ve zillet yerine kondu. **سيم**: yani yükletildi ve zorunlu kılındı. Denir ki: **شربنا على الخسف**: yani yemeksiz olarak içtik; bunu İbn Düreyd ve İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve denir ki: falan **الخسف**i geceledi: yani aç olarak; el-Cevherî bunu böyle nakletti; bu mecazdır.
Başkası dedi ki: kavim **على الخسف** üzere geceledi: aç olarak geceledikleri zaman; kendileriyle geçinecekleri hiçbir şey yoktur. İbn Düreyd şu beyti okudu:

بتنا على الخسف لا رسل نقات بهحتى جعلنا حبال الرحل فصلانا

yani: bize azık yoktu; nihayet develeri iplerle sıktık ki bize süt sağsın da onun sütüyle geçinelim. Bişr dedi ki:

بضيف قد ألم بهـم عـشـاء                      على الخسف المبين والجدوب

Ebû’l-Heysem dedi ki: **الخاسف**: açtır. Evs’in sözü okundu:

أخـو قـتـرات قـد تـبـين أنـه                      إذا لم يصب لحما من الوحش خاسف

**الخسفة**: fetha ile: bol sudur; Hecer’de çevresi sürülmüş bir nehrin başıdır. **الخاسف**: zayıf düşmüş olandır; bu mecazdır. İbn Abbâd dedi ki: o, rengi değişmiş olandır. **وقد خسف بدنه**: zayıfladığı zaman. Ve rengi: değiştiği zaman. **الأساس**’ta: falanın bedeni **خاسف**, rengi **كاسف**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخاسف**: çevik, hafif, hareketli oğlandır; **الشين المعجمة** onda bir dildir. Ebû Amr dedi ki: **الخاسف**: **الناقه** adamdır; çoğulu: **خسف**; **كتب** gibi. Ve denir ki: işi **يخسف** bırak; damme ile: yani onu olduğu gibi bırak; bunu es-Sağânî nakletti. **خساف** ( **غراب** gibi): Bâlis ile Halep arasında bir kırdır. İbn Düreyd dedi ki: Hicaz ile Şam arasında bir çöldür.
Mecazdan: **الخسيف** ( **أمير** gibi): gözlerden çukur olanıdır; denir ki: **عين خسيف** ve **بئر خسيف**; başkası değil. Ferrâ şu beyti okudu:

من كل ملقى ذقن جحوف
يلح عند عينها الخسيف

**كالخاسف**; hâ’sız da. Mecazdan: develerden **الخسيف**: sütü bol olan, kışın hızlı yol alan olandır. O (dişi deve) **خسفت**; **تخسف**، **خسفا**. Ve Allah onu **خسف** etti, **خسفا**. Ve buluttan: **العين** tarafından doğup çok su taşıyan şeydir; kesra ile **الخسف** gibi. **الأخاسيف**: yumuşak topraklardır; denir ki: yerden **أخاسيف**lere düştüler; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ayrıca **الأخاسف** de denir; bunu Ferrâ nakletti.
**الخيسفان**: sîn’in fethası ve dammesiyle; bütün nüshalarda böyle; yâ’nın sîn’den önce getirilmesiyle. **العباب**’da da böyledir. **اللسان**’da olan ise: **الخسيفان**; sîn’in yâ’dan önce getirilmesiyle. Musannifin zikrettiği bu ضبط gariptir; onu ana kaynaklarda bulmadım. Doğrusu: bu ضبط ancak nûn’dadır. Ebû Ali el-Hecrî’nin **النوادر**’inde, lafzı şudur: **الخسيفان**: kötü hurmadır. Sonuncu, nûn’un tesniye nûnu olduğunu iddia etti; ve ondaki dammenin bir dil olduğunu (da). Ondan ayrıca hikâye edildi: “onlar iki dosttur” (**هما خليلان**) nûn’un dammesiyle. Yahut: o, yükü azalan ve **بسر**i değişen hurma ağacıdır; **العباب**’da olduğu gibi.
Ve denir ki: kazdı da **فأخسف**: yani kuyusunu **خسيفا** buldu; yani çukur. Mecazdan: **أخسفت العين**: yani kör oldu; **كانخسفت** gibi. Sonuncusu, **خسفه**’nin mutâvi‘idir: **فانخسف**. Bu mecazdır. Yüce Allah’ın sözü şöyle de okunmuştur: **لولا أن من الله علينا لا نخسف بنا**; mef‘ûl bina üzere; “**انطلق بنا**” denildiği gibi. Bu, Abdullah b. Mes‘ûd’un (Allah ondan razı olsun) kıraatidir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. es-Sağânî artırdı: el-A‘meş, Talha b. Musarrif, İbn Kuteyb, Ebân b. Tağlib ve Tâvûs. **المخسف** ( **معظم** gibi): aslandır; bunu es-Sağânî **التكملة**’de nakletti.
Ona istidrâk edilenlerdendir: **انخسفت الأرض**: üzerindekilerle birlikte çöktü. Ve Allah Teâlâ onu **خسفا** etti. Ve yer onunla **انخسف** etti; ve yer onunla **خسف** etti (meçhul): yer onu aldığı ve içine girdiği zaman. Ve **الخسف**: birinci yerin ikinciye ilhak edilmesidir. Ve **انخسف السقف**: delindi. Ve **الخسيف** ( **أمير** gibi): buluttur; **العين** tarafından doğar. Ve **الخسفك**: zayıflık ve zulümdür. Kays b. el-Hatîm dedi ki:

ولم أر كامريء يدنو لخسف                      له في الأرض سير وانتواء

Ve Sâ‘ide el-Hüzelî’nin sözünde **المخاسف**:

ألا يا فتى ما عبد سمش بمثلهيبل على العادي وتؤبى المخاسف

**جمع خسف**: **خسف**’in çoğulu; benzer bir çıkış yeri, ve yüz çizgileri.

Ve **الخسيفة**: eksiklik; İbn Berrî’den. Ve okudu:
  Ve yiğidin ölümü, bir gün **خسيفة** vermemiş (olanın ölümü),
  insanlar içinde daha iffetli, daha zengin ve daha cömerttir.

Ve mecazdan: **خسفت** develerin ve koyunların; ve onlara **الخسفة** isabet etti; ve o, yolların dönmesi/çevrilmesidir. Ve mal için iki **خسفة** vardır: sıcakta bir **خسفة**, soğukta bir **خسفة**; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **آبي الخسف**: Huveylid b. Esed b. Abdüluzzâ’nın lakabıdır; ve o, Hadîce’nin babasıdır; Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) eşi; ve ondan, ve oğullarından razı olundu. Ve onun hakkında Yahyâ b. Urve b. Zübeyr şöyle der:
  Benim babam **آبي الخسف**’tir; onu bilirsiniz,
  bilinen bir süvari, taburların reisi.

Ve **الخسوف**: Yemen’de Cevz ile Câzân arasında bir yerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَسَفَ
1 خَسَفَ خسف , aor. خَسِفَ , (JK, S, Msb, K,) inf. n. خَسْفٌ, (JK,) or خُسُوفٌ, (S, K,) or both; (Msb;) [and ↓ انخسف;] It (a place) sank, (JK, Msb,) or went away, into the ground, or earth, (S, Msb, K,) with what was upon it. (JK.) You say, الأَرْضُ ↓ انخسف, [and خَسَفَت,] The ground sank [into the earth] with what was upon it. (TA.) And بِهِ الأَرْضُ ↓ انخسفت, (JK,) or به الارض ↓ انخسف, and خُسِفَ به الارض, (TA,) and خَسَفَتْ, (Msb in art. سوخ,) The ground sank with him, or it: (JK:) or the ground, or earth, [swallowed up him, or it; or] took and enclosed him, or it. (TA.) And البِئْرُ ↓ انخسفت The well [sank and collapsed; or] went away into the earth with its casing of stones and wood. (Mgh.) And خَسَفَ فِى الأَرْضِ and خُسِفَ بِهِ [He, or it, sank into the ground, or earth, and became swallowed up, or enclosed, or concealed, therein]. (S.) It is said in the Kur [xxviii. 82], accord. to one reading, لَخُسِفَ بِنَا [We had been swallowed up by the earth]: (S:) accord. to another reading, (that of 'Abd-Allah, S, i. e. Ibn-Mes'ood, TA,) بنا ↓ لَانْخُسِفَ, (S, K,) in the pass. form; (K;) [meaning the same;] like as one says, اُنْطُلِقَ بنا. (S.) You say also, خَسَفَتْ عَيْنُ المَآءِ The spring of water sank, or went away, into the earth. (Msb, K. *) And العَيْنُ ↓ انخسفت The eye sank, or became depressed, in the head; syn. غَارَتْ; (Msb in art. غور;) [and so خَسَفَت, inf. n. خُسُوفٌ; for] خُسُوفُ العَيْنِ signifies The eye's going away into the head: (S:) or ↓ انخسفت signifies its black, or part surrounded by the white, disappeared in the head: (Mgh:) or this last, (K,) as quasi-pass. of the trans. v. خَسَفَ, (TA,) (tropical:) it (the eye) became blind; as also ↓ أَخْسَفَت; (K, TA;) and [in like manner] خَسَفَت (assumed tropical:) it (the eye) lost its light [or sight]. (Msb.) ― -b2- [Hence, app.,] خَسَفَ القَمَرُ, inf. n. خُسُوفٌ; (S, Msb, K;) and خُسِفَ; (TA;) (assumed tropical:) The moon [suffered eclipse, or became eclipsed, or] lost its light, or part of its light; (Msb;) i. q. كَسَفَ: (S, * Msb, * K:) and خَسَفَتِ الشَّمْسُ and كَسَفَت both signify the same [i. e. the sun suffered eclipse, &c.]: (Mgh:) or one says كَسَفَت of the sun, and خَسَفَ of the moon, (Th, S, Msb, K,) accord. to the more approved usage: (Th, S, Msb:) or, in the common conventional language, الكُسُوفُ is the partial loss of the light of the sun, and الخُسُوفُ is the total loss of the light thereof: (AHلt, Msb:) or الخسوف is the partial loss of the light of the sun, and الكسوف is the total loss thereof, (K, TA,) accord. to AHلt: (TA:) الخسوف often occurs in the trads., as said of the sun; though the term commonly known in the classical language is الكسوف [in this case]: and it is said in a trad., اـِنَّ الشَّمْسَ وَ القَمَرَ لَايَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ أَوْ لِحَيَاتِهِ [Verily the sun and the moon suffer not eclipse for the death of any one or for his life]; predominance being in this instance attributed to the moon, as being masc., over the sun, which is fem. (IAth.) ― -b3- Also, inf. n. خَسْفٌ, (assumed tropical:) It (a thing) became defective or deficient; suffered loss or diminution. (K.) ― -b4- (tropical:) It (the body) became lean, or emaciated. (TA.) And خَسَفَتْ, said of camels and of sheep or goats, (tropical:) They became lean, or emaciated. (TA. [This meaning is there indicated, but not clearly expressed. See خَسْفَةٌ. Accord. to the KL, the inf. n. خَسْفٌ signifies The being vile, abject, or contemptible: and also the being lean, or emaciated: and hence Golius, on that authority, has rendered the verb as meaning vilis et macer fuit.]) ― -b5- Also (assumed tropical:) It (the colour, or complexion, of a person) became altered, or altered for the worse. (TA.) ― -b6- And (tropical:) It (a thing, K, as, for instance, a roof, TA) became pierced with a hole, or rent; (K, TA;) as also ↓ انخسف. (TA.) ― -b7- And, خَسَفَت, said of a she-camel, (tropical:) She, after yielding abundant milk, soon stopped [its flow] in winter. (K, TA.) ― -b8- And, said of a well, It was, or became, such as is termed خَسِيفٌ [q. v.]. (TA.) ― -b9- And خَسَفَ, said of a man, (tropical:) He recovered from a disease. (IDrd, K, TA.) -A2- خَسَفَ, (JK, Msb, TA,) aor. خَسِفَ , (Kur xvi. 47, &c,) inf. n. خَسْفٌ, He (God) made a place, (JK, Msb,) or the ground, (TA,) to sink, (JK, Msb, TA,) or go away, into the earth, (Msb,) with what was upon it. (JK, TA.) And خَسَفَ بِهِ الأَرْضَ, (S, K,) inf. n. خَسْفٌ, (S,) He (God) made him, or it, to disappear in the earth, or ground: (S, K:) [or made the earth, or ground, to sink with, and swallow up, him, or it:] whence, in the Kur [xxviii. 81], فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ [And we made the ground to sink with, and swallow up, him and his mansion]. (S.) And خَسَفْتُ عَيْنَ المَآءِ I made the spring of water to sink, or go away, into the earth. (Msb.) ― -b2- خَسَفَ عَيْنَ فُلَانٍ, (K, TA,) aor. خَسِفَ , inf. n. خَسْفٌ, (TA,) (tropical:) He put out, or blinded, the eye of such a one, (K, * TA,) so that the black, or part surrounded by the white, disappeared in the head. (TA.) ― -b3- خَسَفَ الشَّىْءَ, (K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He made a hole in, or rent, the thing. (K, TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) He cut, or cut off, the thing. (K.) ― -b5- خَسَفَ البِئْرَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) (assumed tropical:) He dug the well in stones, so that it yielded an abundant and unceasing flow of water: (K, TA:) or he dug the well by piercing through its mountain [or rock] to the water beneath so that it would never become exhausted: or he dug the well so as to reach an unceasing, or a copious, source of water. (TA.) Hence the saying of 'Omar, in reply to a question of El-'Abbلs respecting the poets, اِمْرَأُ القَيْسِ سَابِقُهُمْ خَسَفَ لَهُمْ عَيْنَ الشِّعْرِ, i. e. (assumed tropical:) [Imra-el-Keys is he who has the precedence of them:] he has made the source of poetry to well forth abundantly to them. (TA.) ― -b6- خَسَفَ النَّاقَةَ, inf. n. as above, (tropical:) He (God) made the she-camel, after yielding abundant milk, soon to stop [its flow] in winter. (K, TA.) ― -b7- خَسْفٌ also signifies The confining a beast without fodder: (K, TA:) or making a beast to pass the night without fodder: (Ham p. 290:) and (hence, TA) (tropical:) the constraining a man to do that which he dislikes, or hates; (JK, Ham ibid., K, TA;) as also خُسْفٌ: (JK:) and (hence, Ham) (tropical:) the lowering, humbling, or abasing, another: (Ham, * K, TA:) whence, سُمْتُهُ الخَسْفَ, (Ham,) or سَامَهُ خَسْفًا, &c.: [explained below: see خَسْفٌ:] (TA:) and the verb of خَسْفٌ in these three senses is خَسَفَ. (T, K.)

أَخْسَفَتِ العَيْنُ
4 أَخْسَفَتِ العَيْنُ ذ : see 1. -A2- اخسف, said of a well-sinker, (assumed tropical:) He found his well to be such as is termed خَسِيف [q. v.]: (JK:) or he produced an abundant flow of water. (TA.)

7 اـِنْخَسَفَ see 1, in nine places.

خَسْفٌ
خَسْفٌ خسف [an inf. n. of 1: and hence several of the significations here following.] Deep places in the ground (عُمُوقُ ظَاهِرِ الأَرْضِ; in the CK عُمُوقُ ماءِ الارضِ); as also ↓ خُسْفٌ. (K, TA.) ― -b2- The place whence the water of a well issues. (AZ, S, K.) In the following saying of Sل'ideh El-Hudhalee,
أَلَا يَا فَتَى مَا عَبْدُ شَمْسٍ بِمِثْلِهِ
يُبَلُّ عَلَى العَادِى وَ تُؤْبِى المَخَاسِفُ
the last word is pl. of خَسْفٌ [app. as signifying A source of water], after the manner of مَشَابِهُ and مَلَامِحُ: (TA:) the meaning is, [Truly, O young man, what is 'Abd-Shems? i. e.] how great a person is 'Abd-Shems! by the like of him the enemy is overcome [and the sources of water become difficult of access]. (M in art. بل.) ― -b3- A cloud, or collection of clouds, that has risen and appeared from the direction of the extreme west, [as North-western Africa is called by the Arabs,] from [the quarter of] the right of the Kibleh [to one who is on the north-east of Mekkeh, towards El-'Irلk]: (Lth, K:) or it signifies, (JK, TA,) [and] so ↓ خِسْفٌ and ↓ خَسِيفٌ, (K,) a cloud, or collection of clouds, that has risen and appeared مِنْ قِبَلِ العَيْنِ, bearing much water; (JK, K, TA;) i. e., from [the quarter of] the right of the Kibleh [as explained above]. (TA.) -A2- (tropical:) Deficiency, or imperfection; a fault; or a low, or base, quality; (S, K, TA;) as also ↓ خَسِيفَةٌ. (TA.) One says, رَضِىَ فُلَانٌ بِالخَسْفِ (tropical:) Such a one was content with deficiency, or imperfection; &c. (S, TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Leanness, or emaciation; (TA;) as also ↓ خَسِيفَةٌ. (JK.) ― -b3- [See also 1, last sentence. ― -b4- Hence,] بَاتَ القَوْمُ عَلَى الخَسْفِ (tropical:) The party passed the night in a state of hunger, not having anything wherewith to feed themselves: (TA:) and بَاتَ فُلَانٌ الخَسْفَ (tropical:) Such a one passed the night hungry: (S, K, TA:) and شَرِبْنَا عَلَىٰ الخَسْفِ (tropical:) We drank without eating. (IAar, IDrd, K, TA.) A poet says,
بَتْنَا عَلَى الخَسْفِ لَا رِسْلٌ نُقَاتُ بِهِ
حَتَّى جَعَلْنَا حِبَالَ الرَّحْلِ فُصْلَانَا
[We passed the night in a state of hunger: there was no milk wherewith we might be fed, until we made the ropes of the camel's saddle to serve as young camels]: i. e. we had no food until we bound the she-camels with ropes in order that they might yield us milk [as though they had young ones to suckle], and we might feed ourselves with their milk. (O, TA.) [See also another ex., in a verse of Dhu-r-Rummeh, cited voce اـِلَّا, p. 78.] ― -b5- [Hence, also,] سَامَهُ خَسْفًا and ↓ خُسْفًا, (S, K,) and سَامَهُ الخَسْفَ, (S, Msb,) (tropical:) He brought upon him abasement, or ignominy: (S, Msb, K:) or he required, or constrained, him to do an affair of difficulty; and to become in a state of abasement, or ignominy. (S, TA.) [See also two similar phrases voce خُطَّةٌ.] ― -b6- [And hence,] خَسْفٌ signifies also (assumed tropical:) Wrong, wrongdoing, injustice, injuriousness, or tyranny. (TA.) [And سَامَهُ خَسْفًا, or الخَسْفَ, sometimes means (assumed tropical:) He brought upon him wrong, &c.] -A3- See also the next paragraph.

خُسْفٌ
خُسْفٌ خسف : [see 1, last sentence: and] see خَسْفٌ, in two places. ― -b2- دَعِ الأَمْرَ بِخُسْفٍ means (assumed tropical:) Leave thou the thing, or affair, as it is. (Sgh, K.) -A2- The [fruit called] جَوْز, which is eaten; [i. e. the walnut, or walnuts;] (AA, AHn, K;) of the dial. of the people of Esh-Shihr; (AA;) as also ↓ خَسْفٌ: (AA, K:) accord. to ISd, the former is the correct word: (TA:) n. un. with ة. (JK.)

خِسْفٌ
خِسْفٌ خسف : see خَسْفٌ.

خَسْفَةٌ
خَسْفَةٌ خسف خسفه خسفة [app. A leanness, or an emaciation: see 1, and see also خَسْفٌ]: this befalls camels, and sheep or goats, in the heat and in the cold. (A, TA.) -A2- Also sing. of ↓ أَخَاسِيفُ, (JK,) which signifies Soft tracts of land: (S, K, * TA:) or level lands: (JK:) and one says also ↓ أَخَاسِفُ [and thus the word is written in the CK]. (Fr, TA.) One says, مِنَ الأَرْضِ ↓ وَقَعُوا فِى أَخَاسِيفَ They became in soft tracts of land. (S.) [See also أَخَاشِفُ, in art. خشف.]

خَسَوفٌ
خَسَوفٌ خسوف : see the next paragraph.

خَسِيفٌ
خَسِيفٌ خسيف (tropical:) A spring, or source, (عَيْنٌ, [shown in the TA to have this meaning here,]) sinking, or going away [into the earth]; as also ↓ خَاسِفٌ; (K, TA;) in like manner without ة. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A well (بِئْرٌ) dug in stones, so that it yields an abundant and unceasing flow of water; (S, K;) as also خَسِيفَةٌ and ↓ خَسُوفٌ and ↓ مَخْسُوفَةٌ; (K;) or, as some say, خَسِيفٌ only: (TA:) or this signifies a well pierced through its mountain [or rock] to the water beneath so that it never becomes exhausted; (JK, TA;) as also ↓ مَخْسُوفَةٌ: (JK:) or a well dug so as to reach an unceasing, or a copious, source of water: (TA:) pl. [of pauc.] أَخْسِفَةٌ (JK, K) and [of mult.] خُسُفٌ. (S, K.) ― -b3- (tropical:) A she-camel that yields abundant milk, but soon stops [its flow] in winter. (K, TA.) [And] with ة, (assumed tropical:) A she-camel that yields abundant milk. (JK.) ― -b4- See also خَسْفٌ. ― -b5- عَيْنٌ خَسِيفَةٌ (Mgh, K, TA) and ↓ خَاسِفَةٌ (JK, Mgh) (tropical:) An eye put out, or blinded; (JK, K, TA;) of which the black, or part surrounded by the white, has disappeared in the head. (JK, Mgh, TA.) -A2- الخَسِيفَان, thus correctly written, as in the L, and so in the Nawلdir of Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee, and in the Tedhkireh of Aboo-'Alee El-Hejeree, who asserts that the ن is the ن of the dual, and in one dial. with damm, [so that the word is written الخَسِيفَانِ and الخَسِيفَانُ,] and on whose authority is mentioned the saying هُمَا خَلِيلَانُ, with damm to the ن, [so that each is a dual in form, though not in signification,] but in the O and the K ↓ الخَيْسَفَانُ, [in the CK الخِيسَفَانُ,] with fet-h to the س, and [↓ الخَيْسُفَانُ,] with damm to that letter, (TA,) Bad dates: (O, K:) so in the Nawلdir and Tedhkireh above mentioned: (TA:) or a palm-tree that bears a small quantity of fruit, and of which the unripe dates turn bad. (O, K.)

خَسِيفَةٌ
خَسِيفَةٌ خسيفه خسيفة [as an epithet, fem. of خَسِيفٌ, q. v.:] as a subst.: see خَسْفٌ, in two places.

خَاسِفٌ
خَاسِفٌ خاسف , and its fem., with ة: see خَسِيفٌ, in two places. ― -b2- Also (tropical:) Lean, or emaciated. (S, K.) ― -b3- (assumed tropical:) A body altered, or altered for the worse. (A, TA.) (assumed tropical:) A man (JK) altered, or altered for the worse, in colour, or complexion, (JK, Ibn-'Abbلd, K,) and in aspect. (JK.) ― -b4- (tropical:) Hungry. (AHeyth, TA.) ― -b5- (assumed tropical:) A boy light, or active, (K, TA,) and brisk, lively, or sprightly; as also خَاشِفٌ. (TA.) ― -b6- (assumed tropical:) A man convalescent; or recovering from disease; syn. نَاقِهٌ: (AA, K: [see 1:]) pl. خُسُفٌ. (K.)

الخَيْسَفَانُ
الخَيْسَفَانُ الخيسفان and الخَيْسُفَانُ: see خَسِيفٌ.

أَخَاسِفُ
أَخَاسِفُ ذ and أَخَاسِيفُ: see خَسْفَةٌ, in three places.

المُخَسَّفُ
المُخَسَّفُ المخسف The lion. (TS, K.)

مَخْسُوفَةٌ
مَخْسُوفَةٌ مخسوفه مخسوفة , applied to a well: see خَسِيفٌ, in two places.

المَخَاسِفُ
المَخَاسِفُ المخاسف : see خَسْفٌ.

##### Türkçe

**خَسَفَ**
1 **خَسَفَ** خسف, muzâri‘ı **خَسِفَ**, (JK, S, Msb, K,) mastarı **خَسْفٌ**, (JK,) yahut **خُسُوفٌ**, (S, K,) yahut ikisi birden; (Msb;) [ve aşağıda **انخسف**;] O (bir yer) battı, (JK, Msb,) yahut yerin, toprağın içine gitti, (S, Msb, K,) üzerinde olan şeyle birlikte. (JK.) Şöyle dersin: **الأَرْضُ** ↓ **انخسف**, [ve **خَسَفَت**,] Yer, üzerinde olan şeyle birlikte battı [yerin içine]. (TA.) Ve **بِهِ الأَرْضُ** ↓ **انخسفت**, (JK,) yahut **به الارض** ↓ **انخسف**, ve **خُسِفَ به الارض**, (TA,) ve **خَسَفَتْ**, (Msb, md. **سوخ**’ta,) Yer onunla, yahut onunla birlikte battı: (JK:) yahut yer, toprak, onu yahut onu yuttu; yahut onu yahut onu aldı ve kuşattı. (TA.) Ve **البِئْرُ** ↓ **انخسفت** Kuyu [battı ve çöktü; yahut] taş ve ağaçtan olan kaplamasıyla birlikte toprağın içine gitti. (Mgh.) Ve **خَسَفَ فِى الأَرْضِ** ve **خُسِفَ بِهِ** [O, yahut o şey, yerin/toprağın içine battı ve orada yutulmuş, yahut kuşatılmış, yahut gizlenmiş oldu]. (S.) Kur’ân’da [xxviii. 82], bir kıraate göre, **لَخُسِفَ بِنَا** [Biz yer tarafından yutulmuş olurduk] denilmiştir: (S:) başka bir kıraate göre, (Abdullah’ın, S, yani İbn Mes‘ûd’un kıraati, TA,) **بنا** ↓ **لَانْخُسِفَ**, (S, K,) meçhul sigada; (K;) [mânâ aynı;] tıpkı birinin, **اُنْطُلِقَ بنا** demesi gibi. (S.) Yine şöyle dersin: **خَسَفَتْ عَيْنُ المَآءِ** Su kaynağı toprağın içine battı, yahut gitti. (Msb, K.*) Ve **العَيْنُ** ↓ **انخسفت** Göz başta battı, yahut çöktü; eş anlamlısı **غَارَتْ**; (Msb, md. **غور**’da;) [ve böylece **خَسَفَت**, mastarı **خُسُوفٌ**; zira] **خُسُوفُ العَيْنِ** gözün başın içine gitmesi demektir: (S:) yahut ↓ **انخسفت** onun siyahı, yahut beyazla çevrili kısmı, başın içinde kayboldu demektir: (Mgh:) yahut bu sonuncusu, (K,) sanki geçişli fiil **خَسَفَ**’ın meçhûlü gibi, (TA,) (mecazen:) o (göz) kör oldu; ↓ **أَخْسَفَت** de böyledir; (K, TA;) ve [aynı şekilde] **خَسَفَت** (mecazen kabul edilerek:) o (göz) nurunu [yahut görmesini] kaybetti. (Msb.) ― -b2- [Bundan, görünüşe göre,] **خَسَفَ القَمَرُ**, mastarı **خُسُوفٌ**; (S, Msb, K;) ve **خُسِفَ**; (TA;) (mecazen kabul edilerek:) Ay [tutuldu, yahut tutulmuş oldu, yahut] nurunu, yahut nurunun bir kısmını kaybetti; (Msb;) **كَسَفَ** ile aynı mânâdadır: (S,* Msb,* K:) ve **خَسَفَتِ الشَّمْسُ** ile **كَسَفَت** ikisi de aynı mânâyı ifade eder [yani güneş tutuldu vb.]: (Mgh:) yahut daha makbul kullanıma göre, güneş için **كَسَفَت** denir, ay için **خَسَفَ** denir, (Th, S, Msb, K,): (Th, S, Msb:) yahut örfî umumî dilde, **الكُسُوفُ** güneşin nurunun kısmen kaybı, **الخُسُوفُ** ise onun nurunun tamamen kaybıdır: (AHlṭ, Msb:) yahut **الخسوف** güneşin nurunun kısmen kaybı, **الكسوف** ise onun tamamen kaybıdır, (K, TA,) AHlṭ’a göre: (TA:) **الخسوف** hadislerde, güneş hakkında söylenmiş olarak sıkça gelir; hâlbuki fasih dilde bilinen terim bu durumda **الكسوف**’tur: ve bir hadiste şöyle denilmiştir: **اـِنَّ الشَّمْسَ وَ القَمَرَ لَايَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ أَوْ لِحَيَاتِهِ** [Şüphesiz güneş ve ay, bir kimsenin ölümü için de hayatı için de tutulmaz]; bu örnekte galebe ay’a nispet edilmiştir; çünkü o müzekkerdir; güneş ise müennestir. (IAth.) ― -b3- Yine, mastarı **خَسْفٌ**, (mecazen kabul edilerek:) O (bir şey) kusurlu yahut eksik oldu; kayıp yahut azalma gördü. (K.) ― -b4- (mecazen:) O (beden) zayıfladı, yahut eridi. (TA.) Ve **خَسَفَتْ**, develer ve koyunlar yahut keçiler hakkında söylenir, (mecazen:) Zayıfladılar, yahut eridiler. (TA. [Bu mânâ orada işaret edilmiştir; fakat açıkça ifade edilmemiştir. **خَسْفَةٌ**’ye bak. KL’ye göre mastar **خَسْفٌ** “zelil, alçak, hakir olma”yı; ve ayrıca “zayıflama, erime”yi ifade eder: ve bundan dolayı Golius, o delile dayanarak fiili “vilis et macer fuit” diye tercüme etmiştir.]) ― -b5- Yine (mecazen kabul edilerek:) O (bir kimsenin rengi, yahut teni) değişti, yahut daha kötüye değişti. (TA.) ― -b6- Ve (mecazen:) O (bir şey, K, meselâ bir çatı, TA) delindi, yahut yırtıldı; (K, TA;) ↓ **انخسف** da böyledir. (TA.) ― -b7- Ve **خَسَفَت**, dişi deve hakkında söylenir, (mecazen:) Bol süt verdikten sonra kışın çabucak [süt akışını] kesti. (K, TA.) ― -b8- Ve kuyu hakkında söylenir: O, yahut o oldu, **خَسِيفٌ** diye adlandırılan türden [bk.]. (TA.) ― -b9- Ve **خَسَفَ**, bir adam hakkında söylenir, (mecazen:) Hastalıktan iyileşti. (IDrd, K, TA.)

-A2- **خَسَفَ**, (JK, Msb, TA,) muzâri‘ı **خَسِفَ**, (Kur xvi. 47, vb.,) mastarı **خَسْفٌ**, O (Allah) bir yeri, (JK, Msb,) yahut yeri/toprağı, (TA,) batırdı, (JK, Msb, TA,) yahut yerin içine götürdü, (Msb,) üzerinde olan şeyle birlikte. (JK, TA.) Ve **خَسَفَ بِهِ الأَرْضَ**, (S, K,) mastarı **خَسْفٌ**, (S,) O (Allah) onu yahut onu, yerin/toprağın içinde kaybettirdi: (S, K:) [yahut yeri/toprağı onunla birlikte batırdı ve onu yahut onu yutturdu:] bundan dolayı Kur’ân’da [xxviii. 81], **فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ** [Biz yeri onunla ve konağıyla birlikte batırdık ve yuttuk] denilmiştir. (S.) Ve **خَسَفْتُ عَيْنَ المَآءِ** Su kaynağını toprağın içine batırdım, yahut götürdüm. (Msb.) ― -b2- **خَسَفَ عَيْنَ فُلَانٍ**, (K, TA,) muzâri‘ı **خَسِفَ**, mastarı **خَسْفٌ**, (TA,) (mecazen:) Filânın gözünü çıkardı, yahut kör etti, (K,* TA,) öyle ki siyahı, yahut beyazla çevrili kısmı, başın içinde kayboldu. (TA.) ― -b3- **خَسَفَ الشَّىْءَ**, (K,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (mecazen:) Şeyde delik açtı, yahut onu yırttı. (K, TA.) ― -b4- Ve (mecazen kabul edilerek:) Şeyi kesti, yahut kopardı. (K.) ― -b5- **خَسَفَ البِئْرَ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (mecazen kabul edilerek:) Kuyuyu taş içinde kazdı; öyle ki bol ve kesilmeyen su verdi: (K, TA:) yahut kuyuyu, altındaki suya ulaşmak için dağını [yahut kayasını] delerek kazdı; öyle ki asla tükenmez oldu: yahut kuyuyu, kesilmeyen yahut bol bir su kaynağına ulaşacak şekilde kazdı. (TA.) Bundan dolayı Ömer’in, şairler hakkında Abbâs’ın sorusuna cevaben sözü: **اِمْرَأُ القَيْسِ سَابِقُهُمْ خَسَفَ لَهُمْ عَيْنَ الشِّعْرِ**, yani (mecazen kabul edilerek:) [İmru’ul-Kays onların öncüsüdür:] şiirin kaynağını onlar için bolca fışkırtmıştır. (TA.) ― -b6- **خَسَفَ النَّاقَةَ**, mastarı yukarıdaki gibi, (mecazen:) O (Allah) dişi deveyi, bol süt verdikten sonra kışın çabucak [süt akışını] keser kıldı. (K, TA.) ― -b7- **خَسْفٌ** ayrıca “bir hayvanı yem vermeden hapsetmek” demektir: (K, TA:) yahut “bir hayvanı yem vermeden geceletmek”: (Ham s. 290:) ve (bundan dolayı, TA) (mecazen:) bir adamı hoşlanmadığı yahut nefret ettiği şeye zorlamak; (JK, Ham a.g.y., K, TA;) **خُسْفٌ** da böyledir: (JK:) ve (bundan dolayı, Ham) (mecazen:) başkasını alçaltmak, aşağılamak, zelil kılmak: (Ham,* K, TA:) bundan dolayı, **سُمْتُهُ الخَسْفَ**, (Ham,) yahut **سَامَهُ خَسْفًا**, vb.: [aşağıda açıklanmıştır: **خَسْفٌ**’e bak:] (TA:) ve bu üç mânâda **خَسْفٌ**’ün fiili **خَسَفَ**’tır. (T, K.)

**أَخْسَفَتِ العَيْنُ**
4 **أَخْسَفَتِ العَيْنُ** ذ : 1’e bak. -A2- **اخسف**, kuyu kazan kimse hakkında söylenir, (mecazen kabul edilerek:) Kuyusunu **خَسِيف** diye adlandırılan türden buldu [bk.]: (JK:) yahut bol su akışı meydana getirdi. (TA.)

7 **اـِنْخَسَفَ** 1’e bak, dokuz yerde.

**خَسْفٌ**
**خَسْفٌ** خسف [1’in bir mastarıdır: ve buradan aşağıdaki mânâların birkaçı.] Yerde derin yerler (**عُمُوقُ ظَاهِرِ الأَرْضِ**; CK’de **عُمُوقُ ماءِ الارضِ**); ↓ **خُسْفٌ** da böyledir. (K, TA.) ― -b2- Kuyunun suyunun çıktığı yer. (AZ, S, K.) Sâ‘ide el-Huzelî’nin şu sözünde,
أَلَا يَا فَتَى مَا عَبْدُ شَمْسٍ بِمِثْلِهِ
يُبَلُّ عَلَى العَادِى وَ تُؤْبِى المَخَاسِفُ
son kelime **خَسْفٌ**’ün çoğuludur [görünüşe göre “su kaynağı” mânâsında], **مَشَابِهُ** ve **مَلَامِحُ** tarzında: (TA:) mânâsı: [Gerçekten, ey delikanlı, ‘Abd-Şems nedir? yani] ‘Abd-Şems ne büyük kimsedir! onun gibisiyle düşman yenilir [ve su kaynaklarına erişim güçleşir]. (M, md. **بل**’de.) ― -b3- Kıble’nin sağ tarafı yönünden [Mekke’nin kuzeydoğusunda olup Irak’a doğru bulunan kimse için] en uzak batı yönünden yükselip görünen bir bulut, yahut bulut topluluğu: (Lth, K:) yahut (JK, TA,) [ve] ↓ **خِسْفٌ** ve ↓ **خَسِيفٌ** de böyle, (K,) **مِنْ قِبَلِ العَيْنِ** yönünden yükselip görünen, çok su taşıyan bir bulut, yahut bulut topluluğu demektir; (JK, K, TA;) yani [yukarıda açıklandığı üzere] kıble’nin sağ tarafı yönünden. (TA.)

-A2- (mecazen:) Eksiklik, yahut noksanlık; bir kusur; yahut düşük, yahut bayağı bir nitelik; (S, K, TA;) ↓ **خَسِيفَةٌ** da böyledir. (TA.) Şöyle denir: **رَضِىَ فُلَانٌ بِالخَسْفِ** (mecazen:) Filân eksiklikle, yahut noksanlıkla; vb. razı oldu. (S, TA.) ― -b2- (mecazen kabul edilerek:) Zayıflık, yahut erime; (TA;) ↓ **خَسِيفَةٌ** da böyledir. (JK.) ― -b3- [Ayrıca 1’in son cümlesine bak. ― -b4- Buradan,] **بَاتَ القَوْمُ عَلَى الخَسْفِ** (mecazen:) Topluluk, kendilerini doyuracak bir şeyleri olmaksızın açlık hâlinde geceledi: (TA:) ve **بَاتَ فُلَانٌ الخَسْفَ** (mecazen:) Filân aç olarak geceledi: (S, K, TA:) ve **شَرِبْنَا عَلَىٰ الخَسْفِ** (mecazen:) Yemeksiz içtik. (IAar, IDrd, K, TA.) Bir şair der ki,
بَتْنَا عَلَى الخَسْفِ لَا رِسْلٌ نُقَاتُ بِهِ
حَتَّى جَعَلْنَا حِبَالَ الرَّحْلِ فُصْلَانَا
[Biz açlık hâlinde geceledik: kendisiyle beslenebileceğimiz süt yoktu; nihayet devenin semerinin iplerini, yavru develer yerine koyduk]: yani, dişi develeri iplerle bağladık; böylece sanki emzirilecek yavruları varmış gibi bize süt versinler ve biz de onların sütüyle beslenelim diye; ta ki yiyeceğimiz olsun. (O, TA.) [Başka bir örneğe de bak: **اـِلَّا** maddesinde, s. 78’de, Zû’r-Rumme’nin bir beytinde.] ― -b5- [Buradan ayrıca,] **سَامَهُ خَسْفًا** ve ↓ **خُسْفًا**, (S, K,) ve **سَامَهُ الخَسْفَ**, (S, Msb,) (mecazen:) Ona alçaltılma, yahut zillet getirdi: (S, Msb, K:) yahut ona güç bir işi yükledi yahut zorladı; ve alçaltılma yahut zillet hâline girmesini [istedi]. (S, TA.) [Benzer iki ibareye de bak: **خُطَّةٌ** maddesinde.] ― -b6- [Ve buradan,] **خَسْفٌ** ayrıca (mecazen kabul edilerek:) Haksızlık, haksızlık etme, zulüm, zarar vericilik, yahut zorbalık demektir. (TA.) [Ve **سَامَهُ خَسْفًا**, yahut **الخَسْفَ**, bazen (mecazen kabul edilerek:) Ona haksızlık vb. getirdi demektir.] -A3- Sonraki paragrafa da bak.

**خُسْفٌ**
**خُسْفٌ** خسف : [1’in son cümlesine bak: ve] **خَسْفٌ**’e bak, iki yerde. ― -b2- **دَعِ الأَمْرَ بِخُسْفٍ** (mecazen kabul edilerek:) İşi, yahut durumu, olduğu gibi bırak demektir. (Sgh, K.) -A2- Yenilen [meyve] **جَوْز**; [yani ceviz, yahut cevizler;] (AA, AHn, K;) Eş-Şihr halkının lehçesindendir; (AA;) ↓ **خَسْفٌ** da böyledir: (AA, K:) ISd’ye göre birincisi doğru kelimedir: (TA:) tekili ة iledir. (JK.)

**خِسْفٌ**
**خِسْفٌ** خسف : **خَسْفٌ**’e bak.

**خَسْفَةٌ**
**خَسْفَةٌ** خسف خسفه خسفة [görünüşe göre bir zayıflık, yahut bir erime: 1’e bak, ayrıca **خَسْفٌ**’e de bak]: bu, develere ve koyunlara yahut keçilere, sıcakta ve soğukta isabet eder. (A, TA.) -A2- Ayrıca ↓ **أَخَاسِيفُ**’ün tekilidir, (JK,) ki “yumuşak arazi parçaları” demektir: (S, K,* TA:) yahut düz araziler: (JK:) ve ayrıca ↓ **أَخَاسِفُ** da denir [ve CK’de kelime böyle yazılmıştır]. (Fr, TA.) Şöyle denir: **مِنَ الأَرْضِ** ↓ **وَقَعُوا فِى أَخَاسِيفَ** Yumuşak arazi parçalarına düştüler, yahut oralarda oldular. (S.) [Ayrıca **أَخَاشِفُ**’e bak, md. **خشف**’te.]

**خَسَوفٌ**
**خَسَوفٌ** خسوف : sonraki paragrafa bak.

**خَسِيفٌ**
**خَسِيفٌ** خسيف (mecazen:) Batan, yahut [toprağın içine] giden bir kaynak, yahut menba‘ (**عَيْنٌ**, [TA’da burada bu mânâya geldiği gösterilmiştir]); ↓ **خَاسِفٌ** da böyledir; (K, TA;) aynı şekilde ة olmaksızın. (TA.) ― -b2- (mecazen kabul edilerek:) Taş içinde kazılmış, bol ve kesilmeyen su veren bir kuyu (**بِئْرٌ**); (S, K;) **خَسِيفَةٌ** ve ↓ **خَسُوفٌ** ve ↓ **مَخْسُوفَةٌ** da böyledir; (K;) yahut bazılarına göre yalnız **خَسِيفٌ**: (TA:) yahut bu, altındaki suya ulaşmak için dağını [yahut kayasını] delerek açılmış ve asla tükenmeyen kuyu demektir; (JK, TA;) ↓ **مَخْسُوفَةٌ** da böyledir: (JK:) yahut kesilmeyen yahut bol bir su kaynağına ulaşacak şekilde kazılmış kuyu: (TA:) azlık çoğulu **أَخْسِفَةٌ** (JK, K) ve çokluk çoğulu **خُسُفٌ**. (S, K.) ― -b3- (mecazen:) Bol süt veren, fakat kışın çabucak [süt akışını] kesen dişi deve. (K, TA.) [Ve] ة ile, (mecazen kabul edilerek:) Bol süt veren dişi deve. (JK.) ― -b4- **خَسْفٌ**’e de bak. ― -b5- **عَيْنٌ خَسِيفَةٌ** (Mgh, K, TA) ve ↓ **خَاسِفَةٌ** (JK, Mgh) (mecazen:) Çıkarılmış, yahut kör edilmiş göz; (JK, K, TA;) siyahı, yahut beyazla çevrili kısmı, başın içinde kaybolmuş olan. (JK, Mgh, TA.)

-A2- **الخَسِيفَان**, doğru yazılışı böyledir; L’de böyle, ve Ebû ‘Amr eş-Şeybânî’nin **النَّوَادِر**’inde de böyle, ve Ebû ‘Alî el-Hecrî’nin **التَّذْكِرَة**’sinde de böyle; o, **النون**’un tesniyenin **النون**’u olduğunu ileri sürer; ve bir lehçede damme ile [böylece kelime **الخَسِيفَانِ** ve **الخَسِيفَانُ** diye yazılır]; ve onun rivayetine dayanarak **هُمَا خَلِيلَانُ** sözü zikredilmiştir; **النون**’a damme ile [böylece her biri şekilce tesniye olduğu hâlde mânâca tesniye değildir]; fakat O ve K’da ↓ **الخَيْسَفَانُ**, [CK’de **الخِيسَفَانُ**,] **السين**’e fetha ile, ve [↓ **الخَيْسُفَانُ**,] o harfe damme ile, (TA,) Kötü hurmalar: (O, K:) yukarıda anılan **النَّوَادِر** ve **التَّذْكِرَة**’de de böyledir: (TA:) yahut az meyve veren ve ham hurmaları bozulan bir hurma ağacı. (O, K.)

**خَسِيفَةٌ**
**خَسِيفَةٌ** خسيفه خسيفة [sıfat olarak **خَسِيفٌ**’ün müennesi, bk.]: isim olarak: **خَسْفٌ**’e bak, iki yerde.

**خَاسِفٌ**
**خَاسِفٌ** خاسف, ve onun müennesi ة ile: **خَسِيفٌ**’e bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca (mecazen:) Zayıf, yahut erimiş. (S, K.) ― -b3- (mecazen kabul edilerek:) Değişmiş, yahut daha kötüye değişmiş bir beden. (A, TA.) (mecazen kabul edilerek:) Bir adam (JK) renk yahut ten bakımından, (JK, İbn-‘Abbâd, K,) ve görünüş bakımından değişmiş, yahut daha kötüye değişmiş. (JK.) ― -b4- (mecazen:) Aç. (AHeyth, TA.) ― -b5- (mecazen kabul edilerek:) Hafif, yahut çevik, (K, TA,) ve atik, canlı, yahut şen bir oğlan; **خَاشِفٌ** de böyledir. (TA.) ― -b6- (mecazen kabul edilerek:) İyileşmekte olan; yahut hastalıktan toparlanan bir adam; eş anlamlısı **نَاقِهٌ**: (AA, K: [1’e bak:]) çoğulu **خُسُفٌ**. (K.)

**الخَيْسَفَانُ**
**الخَيْسَفَانُ** الخيسفان ve **الخَيْسُفَانُ**: **خَسِيفٌ**’e bak.

**أَخَاسِفُ**
**أَخَاسِفُ** ذ ve **أَخَاسِيفُ**: **خَسْفَةٌ**’ye bak, üç yerde.

**المُخَسَّفُ**
**المُخَسَّفُ** المخسف Aslan. (TS, K.)

**مَخْسُوفَةٌ**
**مَخْسُوفَةٌ** مخسوفه مخسوفة, kuyuya nispetle: **خَسِيفٌ**’e bak, iki yerde.

**المَخَاسِفُ**
**المَخَاسِفُ** المخاسف : **خَسْفٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَسَفَ
خَسَفَ I ( n. ac. خُسُوْف 27 ),
a.  Sank.

b.  Became eclipsed ( moon ).

c.  ( n. ac. خَسْف 1 ), Caused to sink, sank ( a well ).

d.  Put out ( an eye ).

اِنْخَسَفَ
اِنْخَسَفَ VII ,
a.  see I (a) , ( b ).

خَسْف
خَسْف 1 ,
a.  Depreciation.

b.  Sinking, wasting away.

c.  Depression, hollow; pool of water.

خَاْسِف
خَاْسِف 21 , ( pl. خُسُف 10 ),
a.  Lean, emaciated; wasting away.

b.  Nearly dry ( spring ). - خَسِيْف 25 ,  خَسُوْف 26 , ( pl. خُسُف 10 ), Well sunk in the rock.

خُسُوْف
خُسُوْف 27 ,
a.  Eclipse ( of the moon ).

أَخَاْسِفُ
أَخَاْسِفُ 37 ,
a.  Tracts of soft land.

##### Türkçe

خَسَفَ
**خَسَفَ** I ( n. ac. **خُسُوْف** 27 ),
a.  Battı.

b.  (Ay) tutulmuş oldu.

c.  ( n. ac. **خَسْف** 1 ), Batırdı, battı (bir kuyu).

d.  (Bir) gözü söndürdü.

اِنْخَسَفَ
**اِنْخَسَفَ** VII ,
a.  I (a) , ( b )’ye bak.

خَسْف
**خَسْف** 1 ,
a.  Değer düşmesi.

b.  Batma, zayıflayıp gitme.

c.  Çöküntü, oyuk; su birikintisi.

خَاْسِف
**خَاْسِف** 21 , ( pl. **خُسُف** 10 ),
a.  Zayıf, cılız; zayıflayıp gitmekte olan.

b.  Neredeyse kuru (pınar). - **خَسِيْف** 25 ,  **خَسُوْف** 26 , ( pl. **خُسُف** 10 ), Kayaya iyi batmış kuyu.

خُسُوْف
**خُسُوْف** 27 ,
a.  (Ayın) tutulması.

أَخَاْسِفُ
**أَخَاْسِفُ** 37 ,
a.  Yumuşak arazi parçaları.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خسف
خَسَفَ - يَخْسِفُ
خَسَفَ - يَخْسِفُ + كائن + مكاناً أو شيئاً: يدفعه بقوة ليغور في فجوة مختفياً: يدفعه بقوة شديدة تجعله يضطرب ويختلج ثم يغور ويغيب ويختفي في فجوة داخل شيء أو خلفه
﴿وَخَسَفَ الْقَمَرُ﴾: التقدير: وَخَسَفَ الْقَمَرُ الناسَ أو البرَّ: كناية عن زيادة جاذبيته حتى يرتفع المد البحري فيبتلع الأرض وتغور فيه: وهي تشبه قوله﴿أَفَأَمِنتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ﴾: أي يطغى الماء فيغمر البر ويغور ويختفي فيه. وتأكيد ذلك أنه لشدة جاذبيته فإنه ينجمع مع الشمس ﴿وَخَسَفَ الْقَمَرُ(8)وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ﴾
خَسَفَ - يَخْسِفُ + كائن + شيئاً أو مكاناً + بكائن: يدفعه بقوة شديدة في شيء تجعله يغور ويغيب ويختفي داخله مصطحباً معه الكائن
﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ﴾: فخسفنا الأرض به وبداره: فدفعنا الأرض بقوة شديدة جعلتها تغور وتختفي مصحوبة به وبداره
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دفع وتحريك وخفض كائن أو سطح للأسفل"، وهي:
خَسَفَ - يَخْسِفُ، دَلَكَ - يَدْلُكُ، خَفَضَ - يَخْفِضُ، أَمَتَ - يَأمِتُ، دَلا - يَدْلُوْ، خَمَصَ _ يَخْمُصُ
يخسف
 	﴿أَفَأَمِنتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا (68)أم أمنتم أن يعيدكم فيه تارة أخرى فيرسل عليكم قاصفا من الريح فيغرقكم بما كفرتم ثم لا تجدوا لكم علينا به تبيعا (69)﴾ الإسراء ﴿أَأَمِنتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ الأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ(16)أم أمنتم من في السماء أن يرسل عليكم حاصبا فستعلمون كيف نذير(17)﴾ الملك ﴿أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمْ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمْ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ(45)﴾ النحل ﴿أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنْ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمْ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنْ السَّمَاءِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ(9)﴾ سبأ
 	﴿فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ(40)﴾ العنكبوت ﴿وقال الذين أوتوا العلم ويلكم ثواب الله خير لمن آمن وعمل صالحا ولا يلقاها إلا الصابرون (80) فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنْ المُنْتَصِرِينَ(81)﴾ القصص
 	﴿وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ(82)﴾ القصص
 	﴿فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ(7) وَخَسَفَ الْقَمَرُ(8)وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ(9)يَقُولُ الْإِنسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ(10)﴾ القيامة
مختار الصحاح
● [خسف] خ س ف: خَسَفَ المكان ذهب في الأرض وبابه جلس وخسف الله به الأرض من باب ضرب أي غاب به فيها ومنه قوله تعالى ﴿فخسفنا به وبداره الأرض﴾ وخسف هو في الأرض وخُسِفَ به وقُرئ ﴿لخُسف بنا﴾ على ما لم يسم فاعله وفي حرف عبد الله لانخسف بنا كما يقال انطلق بنا و خُسُوفُ القمر كسوفه قال ثعلب كسفت الشمس وخسف القمر هذا أجود الكلام
الراغب
خسف
- الخسوف للقمر، والكسوف للشمس (وهذا قول ثعلب: اللسان: خسف)، وقال بعضهم: الكسوف فيهما إذا زال بعض ضوئهما، والخسوف: إذا ذهب كله. ويقال خسفه الله وخسف هو، قال تعالى: }فخسفنا به وبداره الأرض﴿[القصص/81]، وقال:﴾لولا ان من الله علينا لخسف بنا{ [القصص/82]، وفي الحديث: (إن الشمس والقمر آيتان من آيات الله لا يخسفان لموت أحد ولا لحياته) (الحديث أخرجه البخاري في باب الصلاة في كسوف القمر 2/547، وأبواب أخرى للخسوف؛ والنسائي 3/127)، وعين خاسفة: إذا غابت حدقتها، فمنقول من خسف القمر، وبئر مخسوفة: إذا غاب ماؤها ونزف، منقول من خسف الله القمر. وتصور من خسف القمر مهانة تلحقه، فاستعير الخسف للذل، فقيل: تحمل فلان خسفا.
ملخص اللسان
1.     وخَسَفَ الشيءَ   يَخْسِفُه خَسْفاً: خَرَقَه. وخَسَفَ السقْف نفْسُه وانْخَسَفَ: انْخَرَقَ. - وخَسْفُ   الرَّكِيَّةِ: مَخْرَجُ مائها.
2.     وخسَفَها ( العين) يَخْسِفُها خَسْفاً وهي خَسِيفةٌ:   فَقَأَها. وعين خاسِفةٌ: وهي التي فُقِئَتْ حتى غابت حَدَقَتاها في   الرأْس.
3.      والخَسْفُ: غُؤُورُ العينِ، - وخُسوفُ العينِ: ذَهابُها في الرأْس - خَسَفَتْ عينُه ساخَتْ،
4.      الخسف: سُؤُوخُ الأَرض بما عليها. خَسَفَتْ تَخْسِفُ خَسْفاً   وخُسوفاً وانْخَسَفَتْ وخَسَفَها اللّه
5.      وخَسَف اللّه به الأَرضَ خَسْفاً أَي   غابَ به فيها - وانْخَسَفَ به الأَرضُ وخَسَفَ اللّه به الأَرضَ وخَسَفَ المكانُ يَخْسِفُ خُسوفاً: ذهَب   في الأَرض، وخَسَفَه اللّه تعالى. - وخُسِفَ بالرجل وبالقومِ   إذا أَخذته الأَرضُ ودخل فيها - والخَسْفُ: إلْحاقُ الأَرض الأُولى   بالثانية. - والأَخاسِيفُ: الأَرضُ اللَّيِّنَةُ. يقال: وقَعُوا في أَخاسِيفَ من   الأَرض وهي اللينة.
6.       وخَسَفَتِ الشمسُ   وكسَفَتْ بمعنًى واحد - خَسَفَ القمرُ   بوزن ضرَب إذا كان الفعل له، وخُسِفَ على ما لم يسمّ فاعله. - وقد ورد الخُسوفُ في الحديث كثيراً للشمس والمعروف لها في اللغة   الكسوفُ لا الخُسوفُ،
7.      وبئر خَسُوفٌ وخَسِيفٌ: حُفِرَتْ في حجارة فلم ينقطع لها مادّة لكثرة   مائها، والجمع أَخْسِفةٌ وخُسُفٌ، وقد خَسَفَها خَسْفاً،
8. والخَسْفُ: الظلم؛
9.     والخَسْفُ: الجُوعُ؛ ويقال: بات القوم على الخَسْف إذا باتوا جياعاً ليس لهم شيء يتقوَّتونه.
10. وباتت   الدابةُ على خَسْف إذا لم يكن لها عَلَف؛- والخاسِف: الـمَهْزولُ.
11.                        ويقال:   سامَه الخَسْفَ وسامَه خَسْفاً وخُسْفاً، أَيضاً بالضم، أَي أَوْلاه   ذُلاًّ. ويقال: كلَّفه الـمَشَقَّةَ والذُّلَّ.  - وسيمَ الخَسْفَ؛ الخَسْفُ:   النُّقْصانُ والهَوانُ، وأَصله أَن تُحْبَسِ الدابةُ على غير عَلَفٍ ثم استعير فوضع   موضع الهَوان، وسِيمَ: كُلِّفَ وأُلزِمَ.
لسان العرب
● - خسف: الخسف: سُؤُوخُ الأَرض بما عليها. خَسَفَتْ تَخْسِفُ خَسْفاً   وخُسوفاً وانْخَسَفَتْ وخَسَفَها اللّه وخَسَف اللّه به الأَرضَ خَسْفاً أَي   غابَ به فيها؛ ومنه قوله تعالى: فَخَسَفْنا به وبدارِه الأَرضَ. وخَسَفَ   هو في الأَرض وخُسِفَ به، وقرئ: لخُسِف بنا، على ما لم يسمَّ فاعله. وفي   حرف عبد اللّه: لا نْخُسِفَ بنا كما يقال انْطُلِقَ بنا، وانْخَسَفَ به   الأَرضُ وخَسَفَ اللّه به الأَرضَ وخَسَفَ المكانُ يَخْسِفُ خُسوفاً: ذهَب   في الأَرض، وخَسَفَه اللّه تعالى. الأَزهري: وخُسِفَ بالرجل وبالقومِ   إذا أَخذته الأَرضُ ودخل فيها. والخَسْفُ: إلْحاقُ الأَرض الأُولى   بالثانية. والخَسْفُ: غُؤُورُ العينِ، وخُسوفُ العينِ: ذَهابُها في الرأْس. ابن   سيده: خَسَفَتْ عينُه ساخَتْ، وخسَفَها يَخْسِفُها خَسْفاً وهي خَسِيفةٌ:   فَقَأَها. وعين خاسِفةٌ: وهي التي فُقِئَتْ حتى غابت حَدَقَتاها في   الرأْس. وعينٌ خاسِفٌ إذا غارَتْ، وقد خَسَفَتِ العينُ تَخْسِفُ خُسُوفاً؛   وأَنشد الفراء:   مِن كلِّ ملْقى ذَقَنٍ جَحُوفِ،   يَلِحُّ عِنْدَ عَيْنِها الخَسِيفِ   وبعضهم يقول: عينٌ خَسِيفٌ والبئر خَسِيفٌ لا غير. وخَسَفَتِ الشمسُ   وكسَفَتْ بمعنًى واحد. ابن سيده: خَسَفَتِ الشمسُ تَخْسِفُ خُسوفاً ذهب   ضَوْؤُها، وخسَفَها اللّه وكذلك القمر. قال ثعلب: كسَفتِ الشمسُ وخسَف القمر   هذا أَجودُ الكلام، والشمسُ تَخْسِفُ يوم القيامةِ خُسوفاً، وهو دخولها   في السماء كأَنها تَكَوَّرَتْ في جُحْر. الجوهري: وخُسوفُ القمرِ كُسوفُه.   وفي الحديث: إن الشمسَ والقمرَ لا يَخْسِفانِ   (* قوله «لا يخسفان» في   النهاية: لا ينخسفان.) لموْتِ أَحَدٍ ولا لِحَياتِه. يقال: خَسَفَ القمرُ   بوزن ضرَب إذا كان الفعل له، وخُسِفَ على ما لم يسمّ فاعله. قال ابن   الأَثير: وقد ورد الخُسوفُ في الحديث كثيراً للشمس والمعروف لها في اللغة   الكسوفُ لا الخُسوفُ، فأَما إطلاقُه في مثل هذا فتغليباً للقمر لتذكيره على   تأْنيث الشمس، فجمع بينهما فيما يَخُصّ القمر، وللمعاوضة أَيضاً فإنه قد   جاء في رواية أُخرى: إن الشمس والقمر لا يَنْكَسِفانِ، وأَما إطلاقُ   الخُسوفِ على الشمس منفردة فلاشتراك الخسوف والكسوف في معنى ذهاب نورهما   وإظلامهما. والانْخِسافُ: مُطاوِعُ خَسَفْتُه فانْخَسَفَ. وخَسَفَ الشيءَ   يَخْسِفُه خَسْفاً: خَرَقَه. وخَسَفَ السقْف نفْسُه وانْخَسَفَ: انْخَرَقَ.   وبئر خَسُوفٌ وخَسِيفٌ: حُفِرَتْ في حجارة فلم ينقطع لها مادّة لكثرة   مائها، والجمع أَخْسِفةٌ وخُسُفٌ، وقد خَسَفَها خَسْفاً، وخَسْفُ   الرَّكِيَّةِ: مَخْرَجُ مائها. وبئرٌ خَسِيفٌ إذا نُقِبَ جَبَلُها عن عَيْلَمِ الماء   فلا يَنْزَحُ أَبداً. والخَسْفُ: أَن يَبْلُغَ الحافِرُ إلى ماء عِدٍّ.   أَبو عمرو: الخَسِيفُ البئر التي تُحْفَرُ في الحجارة فلا ينقطع ماؤها   كثرةً؛ وأَنشد غيره:   قد نَزَحَتْ، إنْ لم تَكُنْ خَسِيفا،   أَو يَكُنِ البَحرُ لها حليفا   وقال آخر: من العَيالِمِ الخُسْفُ، وما كانت البئر خَسِيفاً، ولقد   خُسِفَتْ، والجمع خُسُفٌ. وفي حديث عمر أَن العباس، رضي اللّه عنهما، سأَله عن   الشعراء فقال: امرؤ القيس سابِقُهم خَسَفَ لهم عَيْن الشعر فافْتَقَرَ   (* قوله «فافتقر إلخ» فسره ابن الأثير في مادة فقر فقال: أَي فتح عن معان   غامضة.) عن معانٍ عُورٍ أَصَحَّ بَصَرٍ أَي أَنْبَطَها وأَغْزَرها لهم،   من قولهم خَسَفَ البئرَ إذا حَفَرَها في حجارة فنبعت بماء كثير، يريد أَنه   ذَلَّلَ لهم الطريق إليه وبَصَّرَهُم بمَعاني الشِّعْر وفَنَّن أَنواعه   وقَصَّدَه، فاحْتَذَى الشعراء على مثاله فاستعار العين لذلك. ومنه حديث   الحجاج قال لرجل بعثه يَحفِرُ بئراً: أَخَسَفْتَ أَم أَوشَلْتَ؟ أَي   أَطْلَعْتَ ماء كثيراً أَم قلِيلاً. والخَسِيفُ من السَّحابِ: ما نَشَأَ من   قِبَلِ العَيْنِ حامِلَ ماء كثير والعينُ عن يمين القبلة. والخَسْفُ:   الهُزالُ والذُّلُّ. ويقال في الذُّلِّ خُسْفٌ أَيضاً، والخَسْفُ والخُسْفُ:   الإذْلالُ وتَحْمِيلُ الإنسان ما يَكْرَه؛ قال الأَعشى:   إذْ سامَه خُطَّتَيْ خَسْفٍ، فقال له:   اعْرِضْ عليَّ كذا أَسْمَعْهما، حارِ   (* في قصيدة الأعشى:   قلْ ما تشاء، فاني سامعٌ حارِ)   والخَسْفُ: الظلم؛ قال قَيس بن الخطيم:   ولم أَرَ كامْرئٍ يَدْنُو لِخَسْفٍ،   له في الأَرض سَيْرٌ وانْتِواء   وقال ساعِدةُ بن جُؤيّةَ:   أَلا يا فَتًى، ما عَبْدُ شَمْسٍ بِمِثْلِه   يُبَلُّ عل العادِي وتُؤْبَى الـمَخاسِفُ   الـمَخاسِفُ: جمع خَسْفٍ، خَرَجَ مَخْرَجَ مَشابهَ ومَلامِحَ. ويقال:   سامَه الخَسْفَ وسامَه خَسْفاً وخُسْفاً، أَيضاً بالضم، أَي أَوْلاه   ذُلاًّ. ويقال: كلَّفه الـمَشَقَّةَ والذُّلَّ. وفي حديث عليّ: مَنْ تَرَكَ   الجِهادَ أَلْبَسَه اللّهُ الذِّلَّةَ وسيمَ الخَسْفَ؛ الخَسْفُ:   النُّقْصانُ والهَوانُ، وأَصله أَن تُحْبَسِ الدابةُ على غير عَلَفٍ ثم استعير فوضع   موضع الهَوان، وسِيمَ: كُلِّفَ وأُلزِمَ. والخَسْفُ: الجُوعُ؛ قال بِشْر   بن أَبي خازم:   بضَيْفٍ قد أَلَّم بِهِمْ عِشاءً،   على الخَسْفِ الـمُبَيَّنِ والجُدُوبِ   أَبو الهيثم: الخاسفُ الجائعُ؛ وأَنشد قول أَوس:   أَخُو قُتُراتٍ قد تَبَيَّنَ أَنه،   إذا لم يُصِبْ لَحْماً من الوَحْشِ، خاسِفُ   أَبو بكر في قولهم شربنا على الخَسْفِ أَي شربنا على غير أَكل. ويقال:   بات القوم على الخَسْف إذا باتوا جياعاً ليس لهم شيء يتقوَّتونه. وباتت   الدابةُ على خَسْف إذا لم يكن لها عَلَف؛ وأَنشد:   بِتْنا على الخَسْفِ، لا رِسْلٌ نُقاتُ به،   حتى جَعَلْنا حِبالَ الرَّحْلِ فُصْلانا   أَي لا قُوتَ لنا حتى شَدَدْنا النُّوقَ بالحِبالِ لِتَدِرَّ علينا   فَنَتَقَوَّتَ لبَنها. الجوهري: بات فلان الخَسْفَ أَي جائعاً. والخَسْفُ في   الدَّوابّ: أَن تُحْبَسَ على غير عَلَف. والخَسْفُ: النُّقْصانُ. يقال:   رَضِيَ فلان بالخَسْفِ أَي بالنَّقِيصة؛ قال ابن بري: ويقال الخَسِيفَةُ   أَيضاً؛ وأَنشد:   ومَوْتُ الفَتى، لم يُعْطَ يَوْماً خَسِيفَةً،   أَعَفُّ وأَغْنَى في الأَنامِ وأَكْرَمُ   والخاسِف: الـمَهْزولُ. وناقة خَسِيفٌ: غَزيرَةٌ سرِيعةُ القَطْعِ في   الشّتاء، وقد خَسَفَتْ خَسْفاً. والخُسُفُ: النُّقَّهُ من الرِّجال. ابن   الأَعرابي: ويقال للغلام الخَفِيف النَّشِيطِ خاسِفٌ وخاشِفٌ ومَرّاقٌ   ومُنْهَمِكٌ.   والخَسْفُ: الجَوْزُ الذي يؤكل، واحدته خَسْفةٌ، شِحْرِيّةٌ؛ وقال أَبو   حنيفة: هو الخُسْفُ، بضم الخاء وسكون السين؛ قال ابن سيده: وهو الصحيح.   والخَسِيفانُ: رَدِيءُ التمْرِ؛ عن أَبي عمرو الشيباني، حكاه أَبو عليّ   في التذكرة وزعم أَن النون نون التثنية وأَنّ الضم فيها لغة، وحكى عنه   أَيضاً: هما خليلانُ، بضم النون.   والأَخاسِيفُ: الأَرضُ اللَّيِّنَةُ. يقال: وقَعُوا في أَخاسِيفَ من   الأَرض وهي اللينة.
مقاييس اللغة:
(خسف)  الخاء والسين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غموض وغُؤور، وإليه يرجعُ فُروع الباب. فالخَسْف والخَسَف([1]). غموضُ ظاهرِ الأرض. قال الله تعالى:﴿فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ﴾ [القصص 81].
ومن الباب خُسوفُ القَمَر. وكان بعضُ أهل اللُّغة يقول: الخُسوف للقمر، والكُسوف للشمس. ويقال بئرٌ خَسِيفٌ([2])، إذا كُسِرَ جِيلُها([3]) فانهارَ ولم يُنتَزَحْ ماؤُها. قال:
* قَليذَمٌ من العَياليم الخُسُفْ([4]) *
وانخسفَت العينُ: عمِيَتْ. والمهزول يسمَّى خاسفاً؛ كأنّ لحمَه غارَ ودخَل. ومنه: بات على الخَسْفِ، إذا باتَ جائعاً، كأنّه غاب عنه ما أرادَه مِن طعام. وَرضِيَ بالخَسْفِ، أي الدنِيّة. ويقال: وقَع النّاسُ في أخاسِيفَ من الأرض، وهي اللّينة تكاد تَغْمُِضُ لِلينها.
وممّا حُمِل على الباب قولُهم للسحاب الذي [يأتي([5])] بالماء الكثير خَسِيفٌ، كأنَّه شُبِّه بالبئر التي ذكرناها. وكذلك قولهم ناقة خَسِيفة([6])، أي غزيرة. فأمّا قولهم إنّ الخَسْفَ الجَوزُ المأكول* فما أدري ما هُو.
القاموس المحيط:
خَسَفَ المَكانُ يَخْسِفُ خُسوفاً ذَهَبَ في الأرْضِ، و القَمَرُ كَسَفَ، أو كَسَفَ للشَّمْسِ، وخَسَفَ للقَمَرِ، أو الخُسُوفُ إذا ذَهَبَ بَعْضُهُما، والكُسوفُ كُلُّهُما، و عَيْنَ فُلانٍ فَقَأَها، فهي خَسيفَةٌ، و الشيءَ خَرَّقَهُ، فَخَسَفَ هو انْخَرَقَ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ و الشيءَ قَطَعَه، و العَيْنُ ذَهَبَتْ، أو ساخَتْ، و الشيءُ خَسْفاً نَقَصَ، و فلانٌ خَرَجَ من المَرَضِ، و البِئْرَ حَفَرَهَا في حِجَارَةٍ فَنَبَعَتْ بماءٍ كثيرٍ، فلا يَنْقَطِعُ، فهي خَسيفٌ وخَسوفٌ ومَخْسُوفَةٌ وخَسيفَةٌ، ج أخْسِفَةٌ وخُسُفٌ، و الله بفُلانٍ الأرضَ غَيَّبَه فيها. والخَسْفُ النَّقيصَةُ، ومَخْرَجُ ماءِ الرَّكِيَّةِ، وعُموقُ ظاهِر الأرضِ، والجَوْزُ الذي يُؤكَلُ، ويُضَمُّ فيهما، و من السَّحابِ ما نَشَأَ من قِبَل المَغْرِبِ الأقْصَى عن يَمِين القِبْلَةِ، والإِذْلالُ، وأنْ يُحَمِّلَكَ الإِنْسان ما تَكْرَهُ، يُقالُ سامَهُ خَسْفاً، ويُضَمُّ إذا أوْلاهُ ذُلاًّ، وأن تَحْبِسَ الدابَّةَ بِلا عَلَفٍ. وشَرِبْنَا على الخَسْفِ على غَيْرِ أكْلٍ. وباتَ فلانٌ الخَسْفَ، أي جائِعاً. والخَسْفَةُ ماءٌ غَزيرٌ، وهو رأسُ نَهْرِ مُحَلِّمٍ بِهَجَرَ. والخاسِفُ المَهْزُولُ، والمُتَغَيِّرُ اللَّوْنِ، والغُلامُ الخَفيفُ، والرجُلُ الناقِهُ، ج ككُتُبٍ، ودَعِ الأمْرَ يَخْسُفُ، بالضم دَعْهُ كما هو. وكغُرابٍ بَرِّيَّةٌ بين الحِجازِ والشامِ. وكأميرٍ الغائِرَةُ من العُيونِ، كالخاسِفِ،
و من النُّوقِ: الغَزيرَةُ السَّريعَةُ القَطْعِ في الشِّتاءِ، وقد خَسَفَتْ تَخْسِفُ، وخَسَفَها الله خَسْفاً، و من السَّحابِ: ما نَشَأَ من قِبَل العَيْنِ حامِلاً ماءً كثيراً، كالخِسْفِ، بالكسر. والْأَخاسِيفُ: الأرضُ اللَّيِّنَةُ. والخَيْسَفَانُ، بفتح السِّينِ وضَمِّها: التَّمْرُ الرَّدِيءُ، أو النَّخْلَةُ يَقِلُّ حَمْلُها وَيَتَغَيَّرُ بُسْرُها. وحَفَرَ فأخْسَفَ: وجَدَ بِئْرَهُ خَسيفاً، و العَيْنُ: عَمِيَتْ، كانْخَسَفَتْ، وقُرِىءَ: " لولا أنْ مَنَّ الله علينا لانْخُسِفَ بنا " على بناءِ المَفْعولِ. وكمعَظَّمٍ: الأسَدُ.
تاج العروس:
خ س ف
خَسَفَ الْمَكَانُ يَخْسِفُ خُسُوفاً : ذَهَبَ في الأَرْضِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . قال : و خَسَفَ الْقَمَرُ : مِثْلُ كَسَفَ . أَو كَسَفَ لِلشَّمْسِ وخَسَفَ لِلْقَمَرِ قال ثَعْلَبٌ : هذا أَجْوَدُ الكلامِ . أَو الْخُسُوفُ : إِذا ذَهَبَ بَعْضُهُمَا والْكُسُوفُ كُلُّهُمَا قَالَهُ أَبو حاتمٍ
وفي الحَدِيثِ : " إِنَّ الشَّمْسَ والْقَمَرَ لاَ يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ ولا لِحَيَاتِهِ " يقال : خَسَفَ القَمَرُ بوَزْنِ ضرب : إِذا كان الفِعْلُ له وخُسِفَ علَى ما لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ ويُقَال : خُسُوفُ الشمسِ : دُخُولُهَا في السماءِ كأَنَّهَا تَكَوَّرَتْ في جُحْرٍ
قال ابنُ الأَثِيرِ : قد وَرَدَ الخُسُوفُ في الحديثِ كثيراً للشَّمْسِ والمعرُوفُ لها في اللُّغَةِ الكُسوفُ لا الخُسُوفُ فَأَمَّا إِطْلاقُه في مِثْلِ هذا فتَغْلِيباً للقمرِ لِتَذْكِيرِه على تَأْنيثِ الشَّمْسِ فجَمَعَ بَيْنَهُمَا فيما يَخْصُّ القمرَ ولِلْمُعَاوَضَةِ أَيْضاً فإِنَّه قد جاءَ في رِوَايَةٍ أُخْرَى : " إِنَّ الشَّمْسَ والْقمَرَ لا يَنْكَسِفَانِ " وأَمّا إِطْلاقُ الخُسُوفِ والكُسُوفِ في معنى ذَهَابِ نُورِهِما وإِظْلامِهِمَا
ومن المَجَازِ : خَسَفَ عَيْنَ فُلانٍ يَخْسِفُها خَسْفاً : أَي فَقَأَهَا فهي خَسِيفَةٌ فُقِئَتْ حتى غَابَ حَدَقَتاهَا في الرَّأْسِ . ومِن المَجَازِ : خَسَفَ الشَّيْءَ يَخْسِفُهُ خَسْفاً : أَي خرَّقَهُ فَخَسَفَ هو كضَرَبَ أَي انْخَرَقَ لاَزِمٌ مُتَعَدٍّ والشَّيْءَ : قَطعَهُ والعَيْنُ : ذَهَبَتْ أَو سَاخَتْ والشَّيْءُ خَسْفاً : نَقَصَ . يُقَالُ : خَسَفَ السَّقْفُ نَفْسُه : أَي انْخَرَقَ . وخَسَفَ فُلاَنٌ : خَرَجَ مِن الْمَرَضِ نَقَلَهُ ابنُ دُرَيْد وهو مَجازٌ
وخَسَفَ البِئْرُ خَسْفاً : حَفَرَهَا في حِجَارَةٍ فَنَبَعَتْ بِمَاءٍ كَثِيرٍ فَلاَ يَنْقَطِعُ وقيل : هو أَن يُنْقَبَ جَبَلُهَا عن عَيْلَمِ الماءِ فلا يَنْزَحُ أَبَداً وقيل : هو أَن يَبْلُغَ الحَافِرُ إِلَى مَاءٍ عِدٍّ . وفي حديثِ الحَجَّاجِ قال لرَجُل بَعَثَهُ يَحْفِرُ بِئْراً : " أَخْسَفْتَ أَم أَوْشَلْتَ ؟ " أَي : أَأَطْلَعْتَ مَاءً كثيراً أَم قَلِيلاً ؟
ومن ذلك أَيضاً ما جاءَ في حديثِ عُمَرَ أَنّ العَبَّاسَ رَضِيَ اللهُ عنهما سَأَلَهُ عَن الشُّعَراءِ فقال : امْرُؤُ القَيْسِ سَابِقُهُم خَسَفَ لهم عَيْنَ الشِّعْرِ فَافْتَقَرَ عَن مَعانٍ عُورٍ أَصَحَّ بَصَرٍ أَي : أَنْبَطَهَا لهم وأَغْزَرَهَا يُرِيد أَنَّه ذَلَّلَها لهم وبَصَّرَهُم بمَعَانِي الشِّعْرِ وفَنَّنَ أَنْوَاعَهُ وقَصَّدَهُ فاحْتَذَى الشُّعَراءُ علَى مِثَالِهِ فاسْتَعَارَ العَيْنَ لذلك وقد ذُكِرَ في " ف ق ر " وفي " ن ب ط "
فهي خَسِيفٌ وخَسُوفٌ كَأَمِيرٍ وصَبُورٍ ومَخْسُوفَةٌ وخَسِيفَةٌ وقال بعضُهم : يُقَالُ : بِئْرٌ خَسِيفٌ لا يُقَالُ غير ذلك ويُقَال : وما كانَتِ البِئْرُ خَسِيفاً ولقد خَسَفَتْ قال :
" قد نُزِحَتْ إِنْ لَمْ تَكُنْ خَسِيفَا
" أَو يَكُنِ الْبَحْرُ لَهَا حَلِيفَا أَخْسِفَةٌ وخُسُفٌ الأَخِيرُ بضَمَّتَيْنِ عن أَبي عمرٍو وشَاهِدُه قَوْلُ أَبِي نُوَاسٍ يَرْثِي خَلَفاً الأَحْمَر :
" مَنْ لا يَعُدُّ الْعِلْمَ إِلاَّ مَا عَرَفْ
" قَلَيْذَمٌ مِنَ الْعَيَالِيمِ الْخُسُفْ وخَسَفَ اللهُ بِفَلاَنٍ الأَرْضَ خَسْفاً : غَيَّبَهُ فيها ومنه قَوْلُهُ تَعالَى : " فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ " وَقَرَأَ حَفْصٌ ويَعْقُوبُ وسَهْلٌ قَوْلَه تعالَى : " لَخَسَفَ بِنَا " كضَربَ والباقُونَ : " لَخُسِفَ بِنَا " علَى بِنَاءٍ المَجْهُولِ . ومِن المَجَازِ : الْخَسْفُ : النَّقِيصَةُ يُقَال : رَضِيَ فُلانٌ بالخَسْفِ أَي : بالنَّقِيصَةِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ والخَسْفُ : مَخْرَجُ مَاءِ الرَّكِيَّةِ حَكَاهُ أَبو زَيْدٍ كما في الصِّحَّاحِ . والخَسْفُ : عُمُوقُ ظَاهِرِ الأَرْضِ
وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الخَسْفُ : الْجَوْزُ الذِي يُْكَلُ ويُضَمُّ فِيهِمَا في الجَوْزِ والعُمُوقِ أَمَّا أَبو عمرٍو فإِنَّهُ رَوَى فيه بمَعْنَى الجَوْزِ الفَتْحَ والضَّمَّ وقال : هي لُغَةُ أَهْلِ الشِّحْرِ واقْتَصَرَ أَبو حَنِيفَةَ علَى الضَّمِّ قال ابنُ سِيدَه : وهو الصحيحُ . والخَسْفُ أَيضاً مِن السَّحَابِ : مَا نَشَأَ مِن قِبَلِ الْمَغْرِبِ الأَقْصَى عَن يَمِينِ الْقِبْلَةِ وقال غيرُه : ما نَشَأَ مِن قِبَلِ العَيْنِ حَامِلاً ماءً كَثِيراً والعَيْنُ عن يَمِينِ القِبْلَةِ . ومِن المَجَازِ : الخَسْفُ : الإِذْلاَلُ وأَن يُحَمِّلَكَ الإِنْسَانُ مَا تَكْرَهُ قال جَثَّامَةُ :
وتِلْكَ التي رَامَهَا خُطَّةٌ ... مِنَ الخَصْمِ تَسْتَجْهِلُ المَحْفِلاَ يُقَالُ : سَامَهُ خَسْفاً بالفَتْحِ ويُضَمُّ وسَامَهُ الخَسْفَ : إِذا أَوْلاَهُ ذُلاًّ ويُقَال : كَلَّفَهُ المَشَقَّةَ والذُّلَّ كما في الصِّحاحِ . وفي حديثِ عليٍّ رَضِيَ اللهُ عنه : مَنْ تَرَكَ الجِهَادَ أَلْبَسَهُ اللهُ الذِّلَّةَ وَسِيمَ الخَسْفَ وأَصْلُه أَنْ تَحْبِسَ الدَّابَّةَ بِلاَ عَلَفٍ ثم اسْتُعِيرَ فوُضِعَ مَوْضِعَ الهَوَانِ والذُّلِّ وسِيمَ : أَي كُلِّفَ وأُلْزِمَ . ويُقَال : شَرِبْنَا علَى الْخَسْفِ : أَي : علَى غَيْرِ أَكْلٍ قَالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ وابنُ الأَعْرَابِيِّ . ويُقَال : بَاتَ فُلانٌ الْخَسْفَ : أَيْ جَائِعاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ هكذا وهو مَجازٌ
وقال غيرُه : بَاتَ القَوْمُ عَلَى الخَسْفِ : إِذا بَاتُوا جِيَاعاً ليس لهم شيْءٌ يَتَقَوُّتُونَ به وأَنْشَدَ ابنُ دُرَيْدٍ :
" بِتْنَا علَى الْخَسْفِ لاَ رِسْلٌ نُقَاتُ بِهِحَتَّى جَعَلْنَا حِبَالَ الرَّحْلِ فُصْلاَنَا أَي : لا قُوتَ لنا حتى شَدَدْنَا النُّوقَ بالحِبَالِ لِتَدِرَّ عَلَيْنَا فنَتَقَوَّتَ لَبَنَهَا وقال بِشْرٌ :
بِضَيْفٍ قد أَلَمَّ بِهِمْ عِشَاءً ... علَى الْخَسْفِ الْمُبَيَّنِ والْجُدُوبِ
وقال أَبو الهَيْثَمِ : الخَاسِفُ : الجَائِعُ وأَنْشَدَ قَوْلَ أَوْسٍ :
أَخُو قُتُرَاتٍ قد تَبَيَّنَ أَنَّهُ ... إِذَا لم يُصِبْ لَحْماً مِنَ الْوَحْشِ خَاسِفُ والْخَسْفَةُ : بالفَتْحِ : مَاءٌ غَزِيرٌ وهو رَأْسُ نَهْرِ مُحْلِّمٍ بِهَجَرَ . والْخَاسِفُ : الْمَهْزُولُ وهو مَجَازٌ وقال ابنُ عَبَّادٍ : هو الْمُتَغَيِّرُ اللَّوْنِ وقد خَسَفَ بَدَنُهُ : إِذا هَزُلَ ولَوْنُهُ : إِذا تَغَيَّرَ وفي الأَسَاسِ : فُلانٌ بَدَنُهُ خَاسِفٌ ولَوْنُهُ كَاسِفٌ وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الخَاسِفُ : الْغُلاَمُ النَّشِيطُ الْخَفِيفُ والشِّينُ المُعْجَمَةُ لُغَةٌ فيه وقال أَبو عمرٍو : الخَاسِفُ : الرَّجُلُ النَّاقِهُ ج : خُسُفٌ ككُتُبٍ . ويُقَال : دَعِ الأَمْرَ يَخْسُفُ بِالضَّمِّ : أَي دَعْهُ كَمَا هُوَ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . وخُسَاف كغُرَابٍ : بَرِّيَّةٌ بَيْن بَالِسَ وحَلَبَ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : مَفَازَةٌ بيْنَ الْحِجَازِ والشَّأْمِ
ومِن المَجَازِ : الخَسِيفُ كأَمِيرٍ : الْغَائِرَةُ مِن الْعُيُونِ يُقَال : عَيْنٌ خَسِيفٌ وبِئْرٌ خَسِيفٌ لا غَيْرُ وأَنْشَدَ الفَرَّاءُ :
" مِنْ كُلِّ مُلْقِى ذَقَنٍ جَحُوفِ
" يُلِحُّ عِنْدَ عَيْنِهَا الْخَسِيفِ كالْخَاسِفِ بلاَ هَاءٍ أَيضاً ومن المَجَازِ : الخَسِيفُ مِن النُّوقِ : الْغَزِيرَةُ اللَّبَنِ السَّرِيعَةُ الْقَطْع في الشِّتَاءِ وقد خَسَفَتْ هي تَخْسِفُ خَسْفاً وخَسَفَهَا اللهُ خَسْفاً ومِنَ السَّحَابِ : مَا نَشَأَ مِنْ قِبَلِ العَيْنِ حَامِلاً مَاءً كثِيراً كالخِسْفِ بالكَسْرِ . والأَخَاسِيفُ : الأَرْضُ اللَّيِّنَةُ يُقَال : وقَعُوا في أَخَاسِيفَ مِنَ الأَرْضِ كما في الصِّحَاحِ ويُقَال أَيضاً : الأَخَاسِفُ نَقَلَهُ الفَرَّاءُ
والْخَيْسَفَانُ بِفَتْحِ السِّينِ وضَمِّهَا هكذا في سَائِرِ النُّسَخِ بتَقْدِيمِ الياءِ على السِّينِ ومِثْلُه في العُبَابِ والذي في اللِّسَانِ : الخَسِيفَانُ بتَقْدِيمِ السِّينِ على الياءِ وهذا الضَّبْطُ الذي ذَكَرَهُ المُصَنِّفُ غَرِيبٌ لم أَجِدْهُ في الأُمَّهَاتِ والصَّوابُ أَنَّ هذا الضَّبْطَ إِنَّمَا هو في النُّونِ ففي النَّوَادِرِ لأَبِي عليٍّ الهَجَرِيِّ ما نَصُّه : الخَسِيفانُ : التَّمْرُ الرَّدِّيءُ وزَعَمَ الأَخِيرُ أَنَّ النُّونَ نُونُ التَّثْنِيَةِ وأَنَّ الضَّمَّ فيها لُغَةٌ وحكِيَ عنه أَيضاً : هُمَا خَلِيلاَنُ بضَمِّ النُّونِ أَو : هي النَّخْلَةُ يَقِلُّ حَمْلُهَا وَيَتَغَيَّرُ بُسْرُهَا كما في العُبَابِ
ويُقَال : حَفَرَ فأَخْسَفَ أَي وَجَدَ بِئْرَهُ خَسِيفاً أَي غَائرَةً . ومِن المَجَازِ : أَخْسَفَتِ العَيْنُ أَي : عَمِيَتْ كَانْخَسَفَت الأَخِيرُ مُطَاوِعُ خَسَفَهُ فَانْخَسَفَ الأَخِيرُ مُطَاوِعُ خَسَفَهُ فَانْخَسَفَ وهو مَجَازٌ . وقُرِيءَ قَوْلُه تَعَالَى : " لَوْلاَ أَنْ مَنَّ اللهُ عَلَيْنَا لاَ نْخُسِفَ بِنَا " علَى بِنَاءِ الْمَفْعُولِ كما يُقَالُ : انْطُلِقَ بِنَا وهي قِرَاءَةُ عبدِ اللهِ بنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عنه كما في الصِّحاحِ زَادَ الصَّاغَانِيُّ : والأَعْمَشِ وطَلْحَةَ بنِ مُصَرِّفٍ وابنِ قُطَيْبٍ وأَبَان بنِ تَغْلِبَ وطَاوُس . والمُخَسَّفُ كمُعْظَّمٍ : الأَسَدُ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ في التَّكْمِلَةِ
ومّما يسْتَدْرَكُ عليه : انْخَسَفَتِ الأَرْضُ : سَاخَتْ بما عليها . وخَسَفَهَا اللهُ تعالَى خَسْفاً . وانْخَسَفَ به الأَرْض وخُسِفَ به الأَرْضُ مَجْهُولاً : إِذا أَخَذَتْهُ الأَرْضُ ودَخَلَ فيها . والخَسْفُ : إِلْحَاقُ الأَرْضِ الأُولَى بالثَّانِيَةِ وانْخَسَفَ السَّقْفُ : انْخَرَقَ والخَسِيفُ كأَمِيرٍ : السَّحَابُ يَنْشَأُ مِن قِبَلِ العَيْنِ والخَسْفُك الهُزَالُ والظُّلْمُ قال قَيْسُ بنُ الخَطِيمِ :
ولم أَرَ كَامْرِيءٍ يَدْنُو لِخَسْفٍ ... له في الأَرْضِ سَيْرٌ وانْتِوَاءُ والمَخَاسِفُ في قَوْلِ سَاعِدَةَ الهُذَلِيِّ :
" أَلاَ يَا فَتًى مَا عَبْدُ سَمْشٍ بِمِثْلِهِيُبَلُّ علَى الْعَادِي وتُؤْبَى الْمَخَاسِفُ
جمع خَسْفٍ خَرَجَ مَخْرَجَ مَشَابِهَ ومَلامِحَ . والخَسِيفَةُ : النَّقِيصةُ عن ابنِ بَرِّيّ وأَنْشَدَ :
ومَوْتُ الفَتَى لم يُعْطَ يَوْماً خَسِيفَةً ... أَعَفُّ وأَغْنَى في الأَنَام وأَكْرَمُ ومِن المَجازِ : خَسَفَتْ إِبِلُكَ وغَنَمُك وأَصابَتْهَا الخَسْفَةُ وهي تَوْلِيَةُ الطِّرْقِ ولِلْمَالِ خَسْفَتانِ خَسْفَةٌ في الحَرِّ وخسْفَةٌ في البَرْدِ كما في الأَسَاسِ . وآبِي الخَسْفِ : لَقَبُ خُوَيْلِدِ بنِ أَسَدِ بنِ عبدِ العُزَّي وهو أَبو خَدِيجَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ ورَضِيَ عنها وعَن بَنِيهَا وفيه يَقُولُ يحيى بنُ عرْوَةَ بنِ الزُّبَيْرِ :
أَبٌ لِي آبِي الخَسْفِ قد تَعْلَمونَه ... وفَارِسُ مَعْرُوفٍ رَئِيسُ الكَتَائِبِ والخُسوف : مَوْضِعٌ بين الجَوْزِ وجَازَانَ باليَمَنِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
