# خسف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D8%B3%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خسف

الخسف: سُؤُوخُ الأَرض بما عليها. خَسَفَتْ تَخْسِفُ خَسْفاً وخُسوفاً وانْخَسَفَتْ وخَسَفَها اللّه وخَسَف اللّه به الأَرضَ خَسْفاً أَي غابَ به فيها؛ ومنه قوله تعالى: فَخَسَفْنا به وبدارِه الأَرضَ. وخَسَفَ هو في الأَرض وخُسِفَ به، وقرئ: لخُسِف بنا، على ما لم يسمَّ فاعله. وفي حرف عبد اللّه: لا نْخُسِفَ بنا كما يقال انْطُلِقَ بنا، وانْخَسَفَ به الأَرضُ وخَسَفَ اللّه به الأَرضَ وخَسَفَ المكانُ يَخْسِفُ خُسوفاً: ذهَب في الأَرض، وخَسَفَه اللّه تعالى. الأَزهري: وخُسِفَ بالرجل وبالقومِ إذا أَخذته الأَرضُ ودخل فيها. والخَسْفُ: إلْحاقُ الأَرض الأُولى بالثانية. والخَسْفُ: غُؤُورُ العينِ، وخُسوفُ العينِ: ذَهابُها في الرأْس. ابن سيده: خَسَفَتْ عينُه ساخَتْ، وخسَفَها يَخْسِفُها خَسْفاً وهي خَسِيفةٌ: فَقَأَها. وعين خاسِفةٌ: وهي التي فُقِئَتْ حتى غابت حَدَقَتاها في الرأْس. وعينٌ خاسِفٌ إذا غارَتْ، وقد خَسَفَتِ العينُ تَخْسِفُ خُسُوفاً؛ وأَنشد الفراء:
مِن كلِّ ملْقى ذَقَنٍ جَحُوفِ،
يَلِحُّ عِنْدَ عَيْنِها الخَسِيفِ
وبعضهم يقول: عينٌ خَسِيفٌ والبئر خَسِيفٌ لا غير. وخَسَفَتِ الشمسُ وكسَفَتْ بمعنًى واحد. ابن سيده: خَسَفَتِ الشمسُ تَخْسِفُ خُسوفاً ذهب ضَوْؤُها، وخسَفَها اللّه وكذلك القمر. قال ثعلب: كسَفتِ الشمسُ وخسَف القمر هذا أَجودُ الكلام، والشمسُ تَخْسِفُ يوم القيامةِ خُسوفاً، وهو دخولها في السماء كأَنها تَكَوَّرَتْ في جُحْر. الجوهري: وخُسوفُ القمرِ كُسوفُه. وفي الحديث: إن الشمسَ والقمرَ لا يَخْسِفانِ
(* قوله «لا يخسفان» في
النهاية: لا ينخسفان.) لموْتِ أَحَدٍ ولا لِحَياتِه. يقال: خَسَفَ القمرُ بوزن ضرَب إذا كان الفعل له، وخُسِفَ على ما لم يسمّ فاعله. قال ابن الأَثير: وقد ورد الخُسوفُ في الحديث كثيراً للشمس والمعروف لها في اللغة الكسوفُ لا الخُسوفُ، فأَما إطلاقُه في مثل هذا فتغليباً للقمر لتذكيره على تأْنيث الشمس، فجمع بينهما فيما يَخُصّ القمر، وللمعاوضة أَيضاً فإنه قد جاء في رواية أُخرى: إن الشمس والقمر لا يَنْكَسِفانِ، وأَما إطلاقُ الخُسوفِ على الشمس منفردة فلاشتراك الخسوف والكسوف في معنى ذهاب نورهما وإظلامهما. والانْخِسافُ: مُطاوِعُ خَسَفْتُه فانْخَسَفَ. وخَسَفَ الشيءَ يَخْسِفُه خَسْفاً: خَرَقَه. وخَسَفَ السقْف نفْسُه وانْخَسَفَ: انْخَرَقَ. وبئر خَسُوفٌ وخَسِيفٌ: حُفِرَتْ في حجارة فلم ينقطع لها مادّة لكثرة مائها، والجمع أَخْسِفةٌ وخُسُفٌ، وقد خَسَفَها خَسْفاً، وخَسْفُ الرَّكِيَّةِ: مَخْرَجُ مائها. وبئرٌ خَسِيفٌ إذا نُقِبَ جَبَلُها عن عَيْلَمِ الماء فلا يَنْزَحُ أَبداً. والخَسْفُ: أَن يَبْلُغَ الحافِرُ إلى ماء عِدٍّ. أَبو عمرو: الخَسِيفُ البئر التي تُحْفَرُ في الحجارة فلا ينقطع ماؤها كثرةً؛ وأَنشد غيره:
قد نَزَحَتْ، إنْ لم تَكُنْ خَسِيفا،
أَو يَكُنِ البَحرُ لها حليفا
وقال آخر: من العَيالِمِ الخُسْفُ، وما كانت البئر خَسِيفاً، ولقد خُسِفَتْ، والجمع خُسُفٌ. وفي حديث عمر أَن العباس، رضي اللّه عنهما، سأَله عن الشعراء فقال: امرؤ القيس سابِقُهم خَسَفَ لهم عَيْن الشعر فافْتَقَرَ (* قوله «فافتقر إلخ» فسره ابن الأثير في مادة فقر فقال: أَي فتح عن معان غامضة.) عن معانٍ عُورٍ أَصَحَّ بَصَرٍ أَي أَنْبَطَها وأَغْزَرها لهم، من قولهم خَسَفَ البئرَ إذا حَفَرَها في حجارة فنبعت بماء كثير، يريد أَنه ذَلَّلَ لهم الطريق إليه وبَصَّرَهُم بمَعاني الشِّعْر وفَنَّن أَنواعه وقَصَّدَه، فاحْتَذَى الشعراء على مثاله فاستعار العين لذلك. ومنه حديث الحجاج قال لرجل بعثه يَحفِرُ بئراً: أَخَسَفْتَ أَم أَوشَلْتَ؟ أَي أَطْلَعْتَ ماء كثيراً أَم قلِيلاً. والخَسِيفُ من السَّحابِ: ما نَشَأَ من قِبَلِ العَيْنِ حامِلَ ماء كثير والعينُ عن يمين القبلة. والخَسْفُ: الهُزالُ والذُّلُّ. ويقال في الذُّلِّ خُسْفٌ أَيضاً، والخَسْفُ والخُسْفُ: الإذْلالُ وتَحْمِيلُ الإنسان ما يَكْرَه؛ قال الأَعشى:
إذْ سامَه خُطَّتَيْ خَسْفٍ، فقال له:
اعْرِضْ عليَّ كذا أَسْمَعْهما، حارِ
(* في قصيدة الأعشى:
قلْ ما تشاء، فاني سامعٌ حارِ)
والخَسْفُ: الظلم؛ قال قَيس بن الخطيم:
ولم أَرَ كامْرئٍ يَدْنُو لِخَسْفٍ،
له في الأَرض سَيْرٌ وانْتِواء
وقال ساعِدةُ بن جُؤيّةَ:
أَلا يا فَتًى، ما عَبْدُ شَمْسٍ بِمِثْلِه
يُبَلُّ عل العادِي وتُؤْبَى الـمَخاسِفُ
الـمَخاسِفُ: جمع خَسْفٍ، خَرَجَ مَخْرَجَ مَشابهَ ومَلامِحَ. ويقال: سامَه الخَسْفَ وسامَه خَسْفاً وخُسْفاً، أَيضاً بالضم، أَي أَوْلاه ذُلاًّ. ويقال: كلَّفه الـمَشَقَّةَ والذُّلَّ. وفي حديث عليّ: مَنْ تَرَكَ الجِهادَ أَلْبَسَه اللّهُ الذِّلَّةَ وسيمَ الخَسْفَ؛ الخَسْفُ: النُّقْصانُ والهَوانُ، وأَصله أَن تُحْبَسِ الدابةُ على غير عَلَفٍ ثم استعير فوضع موضع الهَوان، وسِيمَ: كُلِّفَ وأُلزِمَ. والخَسْفُ: الجُوعُ؛ قال بِشْر بن أَبي خازم:
بضَيْفٍ قد أَلَّم بِهِمْ عِشاءً،
على الخَسْفِ الـمُبَيَّنِ والجُدُوبِ
أَبو الهيثم: الخاسفُ الجائعُ؛ وأَنشد قول أَوس:
أَخُو قُتُراتٍ قد تَبَيَّنَ أَنه،
إذا لم يُصِبْ لَحْماً من الوَحْشِ، خاسِفُ
أَبو بكر في قولهم شربنا على الخَسْفِ أَي شربنا على غير أَكل. ويقال: بات القوم على الخَسْف إذا باتوا جياعاً ليس لهم شيء يتقوَّتونه. وباتت الدابةُ على خَسْف إذا لم يكن لها عَلَف؛ وأَنشد:
بِتْنا على الخَسْفِ، لا رِسْلٌ نُقاتُ به،
حتى جَعَلْنا حِبالَ الرَّحْلِ فُصْلانا
أَي لا قُوتَ لنا حتى شَدَدْنا النُّوقَ بالحِبالِ لِتَدِرَّ علينا فَنَتَقَوَّتَ لبَنها. الجوهري: بات فلان الخَسْفَ أَي جائعاً. والخَسْفُ في الدَّوابّ: أَن تُحْبَسَ على غير عَلَف. والخَسْفُ: النُّقْصانُ. يقال: رَضِيَ فلان بالخَسْفِ أَي بالنَّقِيصة؛ قال ابن بري: ويقال الخَسِيفَةُ أَيضاً؛ وأَنشد:
ومَوْتُ الفَتى، لم يُعْطَ يَوْماً خَسِيفَةً،
أَعَفُّ وأَغْنَى في الأَنامِ وأَكْرَمُ
والخاسِف: الـمَهْزولُ. وناقة خَسِيفٌ: غَزيرَةٌ سرِيعةُ القَطْعِ في الشّتاء، وقد خَسَفَتْ خَسْفاً. والخُسُفُ: النُّقَّهُ من الرِّجال. ابن الأَعرابي: ويقال للغلام الخَفِيف النَّشِيطِ خاسِفٌ وخاشِفٌ ومَرّاقٌ ومُنْهَمِكٌ.
والخَسْفُ: الجَوْزُ الذي يؤكل، واحدته خَسْفةٌ، شِحْرِيّةٌ؛ وقال أَبو حنيفة: هو الخُسْفُ، بضم الخاء وسكون السين؛ قال ابن سيده: وهو الصحيح. والخَسِيفانُ: رَدِيءُ التمْرِ؛ عن أَبي عمرو الشيباني، حكاه أَبو عليّ في التذكرة وزعم أَن النون نون التثنية وأَنّ الضم فيها لغة، وحكى عنه أَيضاً: هما خليلانُ، بضم النون.
والأَخاسِيفُ: الأَرضُ اللَّيِّنَةُ. يقال: وقَعُوا في أَخاسِيفَ من الأَرض وهي اللينة.

### Türkçe

**الخسف**: Üzerinde olan şeylerle birlikte yerin batmasıdır. **خَسَفَتْ** **تَخْسِفُ** **خَسْفاً** ve **خُسوفاً**; ve **انْخَسَفَتْ**; ve Allah onu **خَسَفَها**; ve Allah onunla yeri **خَسَفَ** **خَسْفاً**, yani onunla (birlikte) onun içinde kayboldu; bundan da Yüce sözü: “Böylece onunla ve eviyle yeri batırdık.” Ve o, yerde **خَسَفَ**; ve onunla **خُسِفَ**; ve “**لخُسِف بنا**” diye okundu; faili adlandırılmamış olana göre. Ve Abdullah’ın harfinde: “**لا نْخُسِفَ بنا**”, “**انْطُلِقَ بنا**” denildiği gibi. Ve onunla yer **انْخَسَفَ**; ve Allah onunla yeri **خَسَفَ**; ve mekân **خَسَفَ** **يَخْسِفُ** **خُسوفاً**: yere gitti (yerin içine geçti); ve onu Yüce Allah **خَسَفَه**.

El-Ezherî: Adamla ve kavimle **خُسِفَ**; yer onu aldığında ve onun içine girdiğinde. Ve **الخَسْفُ**: birinci yerin ikinciye ilhak edilmesidir. Ve **الخَسْفُ**: gözün çöküklüğüdür; ve **خُسوفُ العينِ**: onun başın içinde gitmesidir.

İbn Sîde: Onun gözü **خَسَفَتْ**: battı; ve onu **خسَفَها** **يَخْسِفُها** **خَسْفاً** ve o **خَسِيفةٌ**: onu patlattı. Ve **عين خاسِفةٌ**: o, patlatılıp iki gözbebeği başın içinde kayboluncaya kadar (olan)dır. Ve **عينٌ خَاسِفٌ**: çöktüğü zaman; ve göz **خَسَفَتِ** **تَخْسِفُ** **خُسُوفاً**. Ferrâ’nın inşadı:
مِن كلِّ ملْقى ذَقَنٍ جَحُوفِ،
يَلِحُّ عِنْدَ عَيْنِها الخَسِيفِ

Ve bazısı der ki: **عينٌ خَسِيفٌ** ve kuyu **خَسِيفٌ**, başka değil. Ve güneş **خَسَفَتِ** ve **كسَفَتْ** tek bir anlamdadır.

İbn Sîde: Güneş **خَسَفَتِ** **تَخْسِفُ** **خُسوفاً**: ışığı gitti; ve Allah onu **خسَفَها**; ay da böyledir. Sa‘leb dedi: “Güneş **كسَفتِ** ve ay **خَسَفَ**”; bu sözün en iyisidir. Ve güneş kıyamet günü **خُسوفاً** **تَخْسِفُ**; bu, sanki bir deliğe dürülmüş gibi göğe girmesidir.

Cevherî: Ayın **خُسوفُ**u onun **كُسوفُ**udur. Ve hadiste: “Güneş ve ay **لا يَخْسِفانِ**
(* “**لا يخسفان**” sözü hakkında: Nihâye’de: **لا ينخسفان**.)
birinin ölümü için de, hayatı için de değildir.” Denir ki: Ay **خَسَفَ** (fiil ona ait olduğunda) **ضرَب** vezninde; ve faili adlandırılmamış olana göre **خُسِفَ**.

İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste güneş için de çokça **الخُسوفُ** vârid olmuştur; dilde onun için bilinen **الكسوفُ**tur, **الخُسوفُ** değil. Bunun gibi bir yerde onu kullanmak ise, güneşin dişilliğine karşı ayın erkekliğini galip kılmak suretiyle; ikisini, aya mahsus olan şeyde bir araya getirdi; ve muâvaza için de; çünkü başka bir rivayette: “Güneş ve ay **لا يَنْكَسِفانِ**” gelmiştir. Güneşe tek başına **الخُسوفُ**un ıtlakı ise, **الخسوف** ile **الكسوف**un, nurlarının gitmesi ve kararmaları manasında ortak olmalarındandır.

Ve **الانْخِسافُ**: “Onu **خَسَفْتُ** de o **انْخَسَفَ**”ın mutâvi‘idir. Ve şeyi **خَسَفَ** **يَخْسِفُه** **خَسْفاً**: onu deldi. Ve tavanın kendisi **خَسَفَ** ve **انْخَسَفَ**: delindi.

Ve **بئر خَسُوفٌ** ve **خَسِيفٌ**: taşlarda kazılmıştır da, suyunun çokluğundan ona bir madde (su kaynağı) kesilmemiştir; çoğulu **أَخْسِفةٌ** ve **خُسُفٌ**; ve onu **خَسَفَها** **خَسْفاً**. Ve **خَسْفُ الرَّكِيَّةِ**: suyunun çıkış yeridir. Ve **بئرٌ خَسِيفٌ**: suyunun kaynağı olan **عَيْلَمِ الماء**dan dolayı dağının (zemininin) delinmesi hâlinde; artık asla suyu çekilip bitmez. Ve **الخَسْفُ**: kazıcının **ماء عِدٍّ**e ulaşmasıdır.

Ebû Amr: **الخَسِيفُ**; taşlarda kazılan, suyunun çokluğundan suyu kesilmeyen kuyudur; başkası inşad etti:
قد نَزَحَتْ، إنْ لم تَكُنْ خَسِيفا،
أَو يَكُنِ البَحرُ لها حليفا

Ve bir başkası dedi: **العَيالِمِ**den (olan) **الخُسْفُ**tur; kuyu **خَسِيفاً** olmadı; andolsun **خُسِفَتْ**; çoğulu **خُسُفٌ**.

Ömer’in hadisinde: Abbas, Allah ikisinden de razı olsun, ona şairler hakkında sordu; dedi ki: İmruü’l-Kays onların öncüsüdür; onlara şiirin gözünü **خَسَفَ**; böylece
(* “**فافتقر إلخ**” sözü: İbnü’l-Esîr bunu **فقر** maddesinde şöyle açıkladı: yani kapalı mânalardan açtı.)
keskin mânalardan, en sahih görüş (sahibi) olarak, (mânaları) açtı; yani onları onlar için çıkardı ve daha bol kıldı; “kuyuyu **خَسَفَ**” sözünden: onu taşlarda kazdığı zaman çok su ile fışkırır; onunla, onlara ona giden yolu kolaylaştırdığını ve onları şiirin mânalarına karşı görür kıldığını, türlerini çeşitlendirdiğini ve onu kasdettiğini; böylece şairler onun örneğine göre taklit etti; bu sebeple gözü bunun için ödünç aldı.

Ve ondan: Haccâc’ın hadisi; kuyu kazmaya gönderdiği bir adama dedi ki: “**أَخَسَفْتَ أَم أَوشَلْتَ؟**” yani çok su mu çıkardın yoksa az mı?

Ve buluttan **الخَسِيفُ**: **العَيْنِ** tarafından (doğu tarafından) doğan, çok su taşıyan şeydir; ve **العينُ** kıblenin sağındadır.

Ve **الخَسْفُ**: zayıflık ve zillet. Ve zillette **خُسْفٌ** da denir. Ve **الخَسْفُ** ve **الخُسْفُ**: aşağılamak ve insana hoşlanmadığı şeyi yükletmektir; A‘şâ dedi ki:
إذْ سامَه خُطَّتَيْ خَسْفٍ، فقال له:
اعْرِضْ عليَّ كذا أَسْمَعْهما، حارِ
(* A‘şâ’nın kasidesinde:
قلْ ما تشاء، فاني سامعٌ حارِ)

Ve **الخَسْفُ**: zulümdür; Kays b. el-Hatîm dedi ki:
ولم أَرَ كامْرئٍ يَدْنُو لِخَسْفٍ،
له في الأَرض سَيْرٌ وانْتِواء

Ve Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
أَلا يا فَتًى، ما عَبْدُ شَمْسٍ بِمِثْلِه
يُبَلُّ عل العادِي وتُؤْبَى الـمَخاسِفُ

**الـمَخاسِفُ**: **خَسْفٍ**in çoğuludur; **مَشابهَ** ve **مَلامِحَ** çıkışı üzere çıkmıştır. Ve denir: Ona **الخَسْفَ** yükledi; ve ona **خَسْفاً** ve **خُسْفاً** (damme ile de) yükledi; yani ona zillet verdi. Ve denir: Ona meşakkati ve zilleti yükledi.

Ali’nin hadisinde: “Kim cihadı terk ederse Allah ona zilleti giydirir ve **الخَسْفَ** ile **سيمَ** olunur.”; **الخَسْفُ**: eksilme ve aşağılanmadır; aslı, binek hayvanının yem olmaksızın hapsedilmesidir; sonra ödünç alındı da aşağılanma yerine kondu. Ve **سِيمَ**: yükletildi ve zorunlu kılındı.

Ve **الخَسْفُ**: açlıktır; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
بضَيْفٍ قد أَلَّم بِهِمْ عِشاءً،
على الخَسْفِ الـمُبَيَّنِ والجُدُوبِ

Ebû’l-Heysem: **الخاسفُ** aç olandır; Evs’in sözünü inşad etti:
أَخُو قُتُراتٍ قد تَبَيَّنَ أَنه،
إذا لم يُصِبْ لَحْماً من الوَحْشِ، خاسِفُ

Ebû Bekr, “**شربنا على الخَسْفِ**” sözünde: yani yemeksiz içtik. Ve denir: Kavim **على الخَسْف** üzere geceledi; bir şeyleri olmayıp onunla azıklandıkları (bir şey) bulunmaksızın aç geceledikleri zaman. Ve binek hayvanı **على خَسْف** üzere geceledi; onun için yem olmadığında; ve inşad etti:
بِتْنا على الخَسْفِ، لا رِسْلٌ نُقاتُ به،
حتى جَعَلْنا حِبالَ الرَّحْلِ فُصْلانا

Yani bize azık yoktu; nihayet develeri iplerle bağladık ki bize süt sağsın da sütüyle azıklanalım.

Cevherî: Falan **الخَسْفَ** geceledi; yani aç olarak. Ve binek hayvanlarında **الخَسْفُ**: yem olmaksızın hapsedilmeleridir. Ve **الخَسْفُ**: eksilmedir. Denir: Falan **بالخَسْفِ** razı oldu; yani noksanlıkla. İbn Berrî dedi: **الخَسِيفَةُ** de denir; ve inşad etti:
ومَوْتُ الفَتى، لم يُعْطَ يَوْماً خَسِيفَةً،
أَعَفُّ وأَغْنَى في الأَنامِ وأَكْرَمُ

Ve **الخاسف**: zayıf (cılız) olandır. Ve **ناقة خَسِيفٌ**: kışın bol (sütlü) hızlı kat eden (deve); ve **خَسَفَتْ** **خَسْفاً**. Ve **الخُسُفُ**: erkeklerden aşağı (değersiz) olanlar.

İbnü’l-A‘râbî: Hafif, çevik oğlana **خاسِفٌ** ve **خاشِفٌ** ve **مَرّاقٌ** ve **مُنْهَمِكٌ** denir.

Ve **الخَسْفُ**: yenilen cevizdir; bir tanesi **خَسْفةٌ**; **شِحْرِيّةٌ**. Ebû Hanîfe dedi: O **الخُسْفُ**tur; **الخاء**ın dammesi ve **السين**in sükûnu ile. İbn Sîde dedi: Doğru olan budur.

Ve **الخَسِيفانُ**: kötü hurmadır; Ebû Amr eş-Şeybânî’den; Ebû Ali onu **التذكرة**’de nakletti ve **النون**un tesniye **نون**u olduğunu, ondaki dammenin de bir lehçe olduğunu ileri sürdü; ondan ayrıca şunu da nakletti: “**هما خليلانُ**”, **النون**un dammesiyle.

Ve **الأَخاسِيفُ**: yumuşak topraktır. Denir: Yerden **أَخاسِيفَ**lere düştüler; o, yumuşak olandır.
